John Irving

Małżeństwo wagi półśredniej

Przełożyła
Julita Wroniak

Fragment

Wydawnictwo Prószyński i S-ka

dla JMF

Było więc nas czworo, a nie tylko dwoje, soki żywotne krążyły w całym kwartecie niby wino, krążyły niby krew i wrzały, jak to już chyba nigdy się nie zdarzy.

John Hawkes, „Krwawe pomarańcze”

(przeł. Halina Cieplińska)

Zdumiewająca historia! Sądzę, że ta trójka lepiej wyglądałaby w oczach Boga, gdyby wyłupiła sobie nawzajem oczy nożami do krajania pieczystego. Ale byli to „ludzie z dobrego towarzystwa”.

Ford Madox Ford, „Dobry żołnierz”

(przeł. Tadeusz Jan Dehnel)

Rozdział 1
ANIOŁ ZWANY UŚMIECHEM REIMS

Moja żona Uczka (której imię już jakiś czas temu skróciłem do Ucz) mogłaby nawet bombę zegarową nauczyć cierpliwości. Na szczęście mnie też trochę zdołała nauczyć. Ona sama opanowała tę sztukę w warunkach, że tak powiem, przymusowych. Urodziła się w Eichbüchl – małej austriackiej wiosce leżącej nieopodal robotniczego miasta Wiener Neustadt, które znajduje się zaledwie godzinę drogi od Wiednia – w 1938 roku, kiedy Hitler przyłączył Austrię do Niemiec. Gdy Ucz miała trzy latka, jej ojca zastrzelono jako bolszewickiego sabotażystę. Nie istnieją wprawdzie dowody na to, że był bolszewikiem, ale z całą pewnością był sabotażystą. W Wiener Neustadt, gdzie ku niezadowoleniu mieszkańców mieściły się zakłady lotnicze Messerschmitta, powstało w czasie wojny największe lotnisko w Europie. Ojca Ucz zabito w 1941 roku, po tym, jak usiłował wysadzić w powietrze kilka samolotów czekających na pasie startowym.

Po jego śmierci grupa esesmanów z Wiener Neustadt przybyła z wizytą do Eichbüchl. Powiadomili wieśniaków o „nasieniu zdrady”, które wykiełkowało w rodzinie mojej żony, po czym kazali im mieć na oku matkę Ucz i bacznie obserwować, czy przypadkiem nie zaraziła się bolszewizmem od swojego nieboszczyka męża. Następnie zgwałcili wdowę i ukradli z domu drewniany zegar z kukułką, który ojciec Ucz kupił na Węgrzech. Eichbüchl leży blisko granicy węgierskiej i węgierskie wpływy są tam widoczne na każdym kroku.

Kilka miesięcy później matka Ucz została ponownie zgwałcona, tym razem przez wieśniaków, którzy – gdy ich później spytano o powód – wyjaśnili, że po prostu starali się wypełniać polecenia esesmanów: nie spuszczać oka z matki Ucz i bacznie obserwować, czy przypadkiem nie zaraziła się bolszewizmem. Wieśniaków nie ukarano.

W 1943 roku, kiedy Ucz miała pięć lat, matka straciła pracę w bibliotece klasztoru w pobliskim Katzelsdorf. Szeptano, że podsuwa młodym nieprzyzwoite książki do czytania. Nie było to prawdą; prawdą było, że wynosiła książki z biblioteki, ale o kradzież jej nie oskarżono, bo nikt tego nie zauważył. Stojąca nad rzeczką mała murowana chata, w której Ucz przyszła na świat i która przylegała do kurnika (sprzątanego przez matkę) oraz do obory (sprzątanej codziennie przez Ucz, odkąd skończyła pięć lat), pełna była kradzionych tomów, głównie o tematyce religijnej, choć mojej żonie ich zawartość bardziej kojarzyła się ze sztuką niż z religią. Ogromne, wielkości plakatów albumy przedstawiały rzeźby i witraże kościelne oraz architekturę sakralną od czasów Karola Wielkiego po późne rokoko.

Wieczorami, kiedy zaczynało się ściemniać, Ucz pomagała matce doić krowy i wybierać jajka. Wieśniacy płacili za mleko i jaja kiełbasą, kocami, kapustą, drewnem na opał (rzadziej węglem), winem, ziemniakami.

Na szczęście wioska była na tyle oddalona od zakładów Messerschmitta i lotniska w Wiener Neustadt, że uniknęła poważniejszych zniszczeń. Pod koniec wojny alianci zrzucili na fabrykę i lotnisko więcej bomb niż na jakiekolwiek inne obiekty w Austrii. W małej murowanej chacie w Eichbüchl Ucz często leżała w ciemnościach, przytulona do matki, i słuchała łoskotu pocisków spadających na miasto – buch! buch! buch! Czasem jakiś uszkodzony samolot przelatywał nisko nad wioską; pewnego razu zbombardowany został sad Haslingerów, i to akurat w porze kwitnienia jabłoni. Ziemię pod drzewami zaścieliła, niczym konfetti, gruba warstwa płatków. Niestety, pszczoły nie zdążyły zapylić kwiatów, więc na jesienny zbiór trudno było liczyć. Sąsiedzi znaleźli Frau Haslinger w szopie, w której stała prasa do wyciskania soku; ponieważ kobieta z rozpaczy dźgała się sekatorem, czym prędzej ją obezwładnili, związali i wsadzili do dużego kosza na jabłka, w którym przesiedziała kilka dni, dopóki nie przyszła do siebie. Frau Haslinger twierdziła później, że w czasie gdy była związana, paru wieśniaków ją zgwałciło, ale nikt nie dał wiary jej słowom; sądzono, że szok wywołany utratą przyszłych zbiorów był tak silny, iż po prostu to sobie uroiła.

Wejście Rosjan do Austrii w 1945 roku nie było jednak żadnym urojeniem. Ucz miała wtedy siedem lat i była ładną dziewczynką. Jej matka wiedziała, że Rosjanie źle traktują kobiety, ale kochają dzieci, nie była jednak pewna, czy uznają Ucz za kobietę, czy za dziecko. Rosjanie wkroczyli od strony Węgier i od północy; w Wiener Neustadt i okolicznych wioskach odznaczali się szczególną brutalnością, głównie ze względu na usytuowaną w mieście fabrykę meserszmitów i fakt, że w pobliżu mieszkało wielu wysokich stopniem oficerów Luftwaffe.

Matka zabrała Ucz do obory. Miały już tylko osiem krów. Podeszła do największej, która stała przywiązana do żerdzi, i poderżnęła jej gardło. Kiedy zwierzę wykrwawiło się na śmierć, odwiązała je i przewróciła na bok. Następnie rozpruła krowie brzuch, wyjęła wnętrzności, wycięła odbyt. Uczyniwszy to, poleciła Ucz wsunąć się w pustą jamę między krowimi żebrami, po czym wepchnęła do środka tyle bebechów, ile się zmieściło, a resztę wyniosła za drzwi i położyła na słońcu, żeby zleciały się muchy. Rozcięte krowie boki zasunęła niczym kurtynę i powiedziała córce, że ma oddychać przez wyciętą pod ogonem dziurę. Kiedy muchy obsiadły wyrzucone za drzwi flaki, kobieta wciągnęła je z powrotem do obory i przykryła nimi krowi łeb. Otoczone rojem much martwe zwierzę wyglądało tak, jakby od dawna nie żyło.

Matka pochyliła się nad otworem w krowim zadzie i przemówiła do córki.

– Leż cicho i nie ruszaj się, dopóki ktoś cię nie znajdzie.

Wcześniej dała jej wąską, wysoką butelkę po winie, napełnioną herbatą rumiankową z miodem, i słomkę, przez którą dziewczynka miała pić, gdy poczuje pragnienie.

– Leż cicho i nie ruszaj się, dopóki ktoś cię nie znajdzie – powtórzyła.

Ucz leżała w krowim brzuchu dwa dni i dwie noce, podczas gdy Rosjanie plądrowali wioskę. Najpierw wyrżnęli pozostałe krowy, potem przywlekli do obory kilka chłopek, później zaszlachtowali w niej paru mężczyzn, ale zdechłą krowę, w której matka ukryła Ucz, omijali z daleka, pewni, że zwierzę od dawna jest martwe, a jego mięso zgniłe, niejadalne. Dopuszczali się w oborze wielu okrucieństw, lecz Ucz ani razu nie dała znaku życia; leżała cicho w krowim brzuchu, tak jak przykazała jej matka. Nawet gdy skończyła się herbata, a krowie trzewia wyschły i zaczęły twardnieć, zacieśniając się coraz bardziej, Ucz nie drgnęła ani nie zajęczała. Po pewnym czasie rozległy się nad nią obce głosy; dziewczynka nie zareagowała. Mówiły w niezrozumiałym języku i brzmiała w nich nuta obrzydzenia. Ktoś szturchnął krowę. Inni wciągnęli z odrazą powietrze. Potem zaczęli wlec martwe zwierzę po ziemi. Sapali przy tym i wydawali takie dźwięki, jakby ledwo powstrzymywali się od wymiotów. Kiedy chwycili krowę za nogi i podnieśli z głośnym, zbiorowym stęknięciem, Ucz wyślizgnęła się ze środka oblepiona cuchnącą mazią i wylądowała w ramionach śniadego, wąsatego mężczyzny z czerwoną gwiazdą na szarozielonej czapce. Mężczyzna był Rosjaninem. Trzymając Ucz w ramionach, osunął się na kolana; chyba nawet zemdlał. Jego kompani zdjęli czapki i spuścili głowy, jakby się modlili. Ktoś przyniósł wiadro wody i obmył dziewczynkę. Tak się złożyło, że akurat ci Rosjanie kochali dzieci i bynajmniej nie wzięli Ucz za kobietę; prawdę mówiąc, w pierwszej chwili wzięli ją za cielaka.

Powoli wszystkie części łamigłówki zaczęły się układać w całość. Matka dziewczynki została zgwałcona. (Prawie wszystkie matki i córki zostały zgwałcone, a prawie wszyscy ojcowie i bracia zamordowani). Kiedy jeden z Rosjan chciał spalić oborę, jakaś wieśniaczka rzuciła mu się do nóg, błagając, żeby tego nie robił, ale nie miała dużej siły przetargowej – była już przecież zgwałcona. W końcu chwyciła łopatę i roztrzaskała mu głowę; w tej sytuacji inny Rosjanin chwycił pistolet i zastrzelił nieszczęsną kobietę.

Rosjanie poskładali łamigłówkę. Wieśniaczka, która tak zawzięcie broniła obory, była zapewne matką tego dziecka, a broniła jej dlatego, że... Pierwszy wpadł na to wąsaty mężczyzna, który złapał w ramiona oblepioną mazią Ucz, kiedy jego kompani wrzucali cuchnący zewłok na ciężarówkę. Był oficerem, Gruzinem znad słynącego z jesiotrów Morza Czarnego, z rejonów, których mieszkańcy posługują się własną specyficzną gwarą. Na przykład na krowę nie mówią dzrocha, lecz ucz. Indagowani przeze mnie Gruzini tłumaczyli mi, że jest to zapewne słowo onomatopeiczne, naśladujące dźwięk, jaki wydobywa się z cielącej się krowy. A uczka? To zrusyfikowane zdrobnienie, określające cielę! Takie właśnie imię nadano dziewczynce, która wypadła z brzucha krowy. Naturalnie, trzydziestokilkuletnia kobieta w żadnym wypadku nie jest już uczką, dlatego zacząłem mówić do niej Ucz.

Prawdziwe imię i nazwisko mojej żony brzmiało Anna Agati Thalhammer. Oficer, poznawszy w wiosce historię dziewczynki i jej rodziny, zabrał Uczkę ze sobą do Wiednia. Okupowanie Wiednia stanowiło prawdziwą przyjemność. Było to miasto muzyki, malarstwa i teatrów, w którym znajdowało się również wiele przytułków dla dzieci osieroconych podczas wojny.

Na myśl o tym, ile razy opowiadałem Severinowi Winterowi o przeszłości Ucz, opadają mi ręce! Najważniejszą cechą Ucz, tłumaczyłem mu raz po raz, jest lojalność. Cierpliwość, mówiłem, jest odmianą lojalności, ale Severin za nic nie potrafił tego zrozumieć.

– Słuchaj – wbijałem mu do głowy – lojalność Ucz jest jej siłą, a zarazem piętą achillesową. Kogo kocha, temu bezgranicznie ufa. Jeśli obdarzy kogoś miłością, wówczas gotowa jest na wszystko przystać i wszystko cierpliwie znosić.

To Ucz znalazła te pocztówki. Idąc za złą radą przyjaciół, spędzaliśmy upiorne lato w Maine, nękani deszczem i kąsani przez owady, które cięły jak opętane, kiedy nagle Ucz opętała pasja do antyków. Nie trwała długo, lecz tamto lato wciąż kojarzy mi się ze starymi, śmierdzącymi stęchlizną rupieciami z czasów kolonialnych.

Zwiedzając Bath w stanie Maine, Ucz wypatrzyła mały, obskurny sklepik przy porcie, oferujący, jak głosił napis na szyldzie, „rzadkie antyki”; właśnie w nim znalazła pocztówki. Z początku właściciel sklepu usiłował sprzedać jej stary bat dorożkarski. Jak mi później wyznała, oczy staruszka błagały ją, żeby go na nim wypróbowała, ale może tak jej się tylko zdawało – jest Europejką, a Amerykanie na ogół nie gustują w tego typu rzeczach. Chociaż nie znam upodobań mieszkańców Maine. W każdym razie żona podziękowała uprzejmie za bat i na wszelki wypadek nie oddalała się zbytnio od drzwi. Staruszek nie odstępował jej na krok. Szperając po półkach, natrafiła na zakurzoną szklaną kasetkę, pełną pocztówek z Europy. Powiedziała, że chce je obejrzeć. Wszystkie przedstawiały Francję z okresu pierwszej wojny światowej. Spytała staruszka, skąd je ma.

Okazało się, że podczas pierwszej wojny światowej walczył w szeregach armii amerykańskiej i był akurat we Francji, kiedy świętowano zwycięstwo. Pocztówki – stare, kiepskiej jakości fotografie, większość czarno-białych, kilka podbarwionych – stanowiły jedyną pamiątkę, jaką miał z tych czasów. Jego zdaniem, czarno-białe lepiej oddawały klimat ówczesnej Francji.

– Pamiętam Francję w czarno-białych barwach – rzekł. – Chyba wtedy nie była jeszcze kolorowa.

Ucz wiedziała, że pocztówki sprawią mi przyjemność, więc nabyła je wszystkie – ponad czterysta sztuk – za jednego dolara.

Studiowałem je uważnie przez wiele tygodni i wciąż do nich wracam. Są na nich kobiety w długich czarnych sukniach, panowie z czarnymi parasolami, wiejskie dzieci w tradycyjnych costumes bretons, bryczki, stare samochody, nakryte plandeką ciężarówki armii francuskiej, żołnierze przechadzający się po parku. Są widoki Reims, Paryża i Verdun – zarówno sprzed bombardowań, jak i po nich.

Ucz miała rację; takie rzeczy zawsze mogą mi się przydać. Tamtego lata w Maine zbierałem materiały do swojej trzeciej powieści historycznej, umiejscowionej w Tyrolu w czasach Andreasa Hofera, przywódcy powstania ludowego, który dzielnie walczył z wojskami Napoleona, więc nie w głowie mi była Francja z okresu pierwszej wojny światowej; wiedziałem jednak, że prędzej czy później sięgnę do tego tematu. Może za kilka czy kilkanaście lat, kiedy wszystkie osoby uwiecznione na kartach, zarówno dorośli, jak i dzieci w costumes bretons, dawno będą w grobie. Uważam, że powieść historyczna nie powinna traktować o ludziach, którzy są wśród nas. Historia wymaga czasu, dlatego unikam pisania o żywych.

Do studiowania przeszłości potrzebny jest aparat o wymiennych obiektywach: jeden musi mieć długą ogniskową, żeby widać było plan ogólny, drugi krótką, która daje ostre, wyraźne zbliżenia. Szerokość kąta jest nieistotna; żaden obiektyw nie obejmie całego obrazu.

Jak już wspomniałem, wtedy, w Maine, Francja nie była mi w głowie, bo zajęty byłem czym innym. Smarowałem maścią odkażającą miejsca po ukąszeniach owadów, przeżywałem klęski i sukcesy chłopskich oddziałów sławnego Tyrolczyka, Andreasa Hofera, i podtrzymywałem na duchu Ucz, którą przerażało skaliste wybrzeże oraz groźny, rozhukany ocean. Nasze dzieci były wówczas w głupim, lekkomyślnym wieku (czy kiedykolwiek nie są?), a w dodatku nie umiały pływać. Żona uznała, że przynajmniej w samochodzie i w sklepach z antykami nic im nie grozi, ja zaś nie protestowałem, gdyż wolałem nie narażać się na dalsze ukąszenia mustyków, bolimuszek i widliszków. Lato w Maine spędziliśmy więc kryjąc się w zamkniętych pomieszczeniach.

– Dlaczego myszmy tu przyjechali? – pytała Ucz.

– Myśmy – poprawiałem ją.

– Ja, myszmy. Dlaczego myszmy tu przyjechali?

– Może żeby uciec?

– Ot czeko? – dziwiła się żona.

To śmieszne, kiedy teraz o tym myślę, ale zanim poznaliśmy Edith i Severina Winterów, naprawdę nie mieliśmy przed czym uciekać. A tamtego lata w Maine jeszcze ich nie znaliśmy.

Wracając do obiektywu o krótkiej ogniskowej... Wśród pocztówek, które Ucz mi kupiła, jest kilka z katedrą w Reims przed zniszczeniem i po zbombardowaniu; są także dwa zbliżenia anioła czy raczej anielicy zwanej Uśmiechem Reims, wykonane od strony wejścia do zachodniej kruchty. Zanim na katedrę spadły bomby, anielica istotnie była uśmiechnięta. Obok niej stał święty Nikazjusz z wyciągniętym kikutem ręki ułamanej na wysokości nadgarstka i miną tak ponurą, jakby przewidywał, co się wydarzy. W czasie bombardowań anielica zwana Uśmiechem Reims straciła głowę. Straciła również rękę poniżej łokcia oraz kawałek nogi między udem a łydką. Święty Nikazjusz stracił drugą rękę, jedną nogę, brodę oraz prawy policzek. O ile kiedyś promienny uśmiech anielicy przyćmiewał swym blaskiem żałość bijącą z oblicza świętego, o tyle po bombardowaniach z obu posągów emanował głęboki smutek. Po wojnie niektórzy twierdzili, że to joie de vivre na ustach anielicy sprowadziła na nią nieszczęście. Ale większość mądrych ludzi w Reims uważała, że winę ponosił markotny Nikazjusz, który nie mogąc znieść wyrazu radości na twarzy swojej towarzyszki, ściągnął bomby na nich oboje.

Jak się powszechnie sądzi w tych rejonach Francji, morał historii jest taki, że kiedy wokół toczy się wojna, nie należy okazywać radości. Okazując radość, znieważa się zarówno swoich, jak i wroga. Dla mnie nie brzmi to zbyt przekonująco. Poczciwi mieszkańcy Reims nie rozumieją, na czym polega istota rzeczy. Otóż tak długo jak anielica uśmiechała się promiennie, stojący obok święty cierpiał katusze. Kiedy zaś straciła głowę, a wraz z nią uśmiech, święty – mimo że sam również odniósł nowe rany – poczuł się znacznie lepiej. Moim zdaniem, morał jest następujący: nieszczęśliwy mężczyzna nie potrafi zaakceptować szczęśliwej kobiety. Gdyby nie wyręczyły go bomby, święty Nikazjusz prędzej czy później sam pozbawiłby anielicę uśmiechu, a może i głowy.

Na tej samej zasadzie, nawet gdybym nie pojawił się w ich życiu, Severin Winter prędzej czy później unieszczęśliwiłby Edith.

– Troche czerplywoszczy – mówiła Ucz, kiedy jeszcze zmagała się z prawidłową wymową.

W porządku, Ucz. Zbliżenia dają dokładny obraz zniszczeń. Zdjęcia przedstawiające ogólny plan miasta są mniej wyraźne. Na jednym, wykonanym z katedry, widać sporo zbombardowanych domów, lecz ani ja, ani mądrzy mieszkańcy Reims nie wysnuliśmy z tego żadnej nauki. Tak jak mówiłem, szerokokątny obiektyw nie na wiele się zdaje. Edith i Severina Winterów również widzę jedynie na zbliżeniach. Nam, autorom powieści historycznych, potrzebny jest czas. Troche czerplywoszczy.

Nie żeby to było specjalnie ważne, ale historia Severina Wintera, tego upartego, zadufanego w sobie Prusaka, w pewnym sensie przypominała historię Ucz. Ale historia czasem kłamie. Najlepszym przykładem jest to, że zniszczenie katedry i pozbawienie głowy posągu zwanego Uśmiechem Reims zaliczane są do jednych z większych tragedii ludzkości, jakie miały miejsce w czasie pierwszej wojny światowej. Bardzo to pochlebne dla aniołka, lecz jakże niedorzeczne! Jak można stawiać znak równości między zburzeniem zabytku a gwałtami dokonywanymi przez Szwabów na francuskich i belgijskich kobietach, z okaleczeniami ciał, mordami? Jak można porównywać zniszczenie kamiennego posągu, zwanego Uśmiechem Reims, do nabijania na bagnety – niczym kawałków mięsa na szpikulce – małych dzieci? Ludzie zbyt wysoko cenią sztukę, zbyt nisko historię.

Wciąż mam przed oczami, jak Severin Winter, miłośnik sentymentalnej muzyki operowej, krąży po zastawionym roślinami salonie, niczym groźne zwierzę po ogrodzie botanicznym, i słucha Beverly Sills śpiewającej Łucję z Lammermoor Donizettiego.

– Severin, ty jej nie rozumiesz.

Chodziło mi o Ucz, on jednak był myślami przy oszalałej z rozpaczy Łucji.

– Tak, chyba Joan Sutherland lepiej śpiewa tę partię – rzekł.

– Słuchaj, gdyby Rosjanie nie podnieśli krowy, Ucz nigdy by z niej nie wyszła.

– Wyszłaby. Zachciałoby jej się pić i by wyszła.

– Herbata w butelce dawno się skończyła! – zawołałem. – Nie znasz jej, Severin. Gdyby podpalili oborę, Ucz spłonęłaby żywcem.

– E tam! Dałaby nogę, jak tylko poczułaby dym.

– Mylisz się. Nawet gdyby poczuła swąd pieczonego mięsa, leżałaby w tej krowie, dopóki sama by się nie upiekła.

Severin Winter mi nie wierzył. Ale czego można się spodziewać po trenerze drużyny zapaśniczej?

Matka Severina była aktorką, ojciec malarzem, on natomiast – jak twierdził jego trener – mógł zostać wielkim zapaśnikiem. Kilkanaście lat temu na mistrzostwach Wielkiej Dziesiątki – dziesięciu największych uczelni Środkowopółnocnego Wschodu – rozgrywanych na uniwersytecie Michigan State w East Lansing, Severin Winter, który reprezentował barwy uniwersytetu Iowa, zajął drugie miejsce w kategorii wagi półśredniej. Był to jego największy sukces sportowy. W finale Wielkiej Dziesiątki przegrał ze znakomicie posługującym się nogami Jeffersonem Jonesem z uczelni Ohio State, szczupłym, młodym Murzynem o twardej jak kamień czaszce, sinych dłoniach i sterczących kolanach, które wyglądały niby ogromne mahoniowe gałki u drzwi. Kiedy Jones objął go od tyłu nogami, Severin – jak twierdził – miał wrażenie, że znalazł się w imadle; zdaje się, że kości biodrowe przeciwnika, rozstawione szeroko niczym u kobiety, pozwalały mu wywierać nieprawdopodobny ucisk. A kiedy Jones rozpłaszczył go na macie – wyginając mu do tyłu lewe ramię, na prawą nogę zaś zakładając nożyce – Severin poczuł się tak, jakby w okolicach kręgosłupa odcięto mu krążenie. Ale nawet Jones, który przez dwa lata z rzędu zwyciężał w Wielkiej Dziesiątce, ani razu nie wygrał w ogólnokrajowych zawodach międzyuczelnianych.

Tytuł akademickiego mistrza kraju tym bardziej był poza zasięgiem Severina Wintera. Tego roku, kiedy zajął drugie miejsce na mistrzostwach Wielkiej Dziesiątki, walczył również w zawodach ogólnokrajowych. W pierwszej walce eliminacyjnej położył go na łopatki broniący tytułu zawodnik z Oklahoma State, w drugiej walce student geologii z Colorado School of Mines, a w walce o piąte i szóste miejsce jeszcze raz przegrał na punkty z Jeffersonem Jonesem.

Usiłowałem kiedyś porozmawiać z zapaśnikami, którzy pokonali Severina; z wyjątkiem jednego, reszta nawet nie pamiętała jego nazwiska.

– Bo nigdy nie pamięta się tych, których się pokonało. Pamięta się tylko tych, z którymi się przegrało – wyjaśnił Severin.

Okazało się jednak, że Jefferson Jones, który został trenerem drużyny zapaśniczej w szkole średniej w Cleveland, bynajmniej nie zapomniał Wintera. W ciągu trzech lat stoczyli pięć walk; wszystkie pięć wygrał Jones.

– Wie pan, on po prostu nie umiał mnie podejść. Ale trzeba mu przyznać, wytrwale próbował, nie dawał za wygraną. Rozumie pan, nie? Na przykład robiłem wózek, powalałem go na brzuch, a on wolno, mozolnie, jak stare psisko, podnosił się z powrotem na czworaki. Ja go znów na brzuch, a on znów na czworaki. Uparty był, tyle że to ja zgarniałem punkty.

– Ale... czy był dobry?

– Wygrał więcej pojedynków, niż przegrał. Jednak ze mną mu nie wychodziło.

Jeffersona Jonesa cechowała ta sama pewność siebie, która emanowała z Severina. Zdaje się, że ego zapaśników pozostaje w szczytowej formie długo po tym, jak sami ją tracą. Może ciągłe wyrzeczenia, aby utrzymać się w danej kategorii wagowej, rekompensują sobie bujną wyobraźnią? Takie miałem wrażenie, słuchając opowieści Severina o niezwykłych wyczynach jego rodziców.

Matką Severina była wiedeńska aktorka, Katrina Marek. To akurat pokrywało się z prawdą. Ostatni występ Katriny w Wiedniu miał miejsce w czwartek wieczorem, 10 marca 1938 roku. Recenzenci zachwycali się jej grą; Katrinie również bardzo leżała rola Antygony, albowiem mogła nosić na scenie luźne szaty, maskujące fakt, że jest w ósmym miesiącu ciąży. Piątkowe przedstawienie odwołano z powodu nieobecności aktorki. W słynny Czarny Piątek 11 marca 1938 roku nastąpiło przyłączenie Austrii do Trzeciej Rzeszy, a dzień później wojska niemieckie przekroczyły austriacką granicę. Katrina Marek, wiedząc, co się szykuje, zdążyła uciec ze swym jeszcze nienarodzonym dzieckiem.

Wyjechała taksówką. Akurat ten szczegół też jest zgodny z prawdą. Zapakowała do taksówki siebie, swój płód oraz kolekcję rysunków i obrazów olejnych swojego męża. Obrazy zostały zdjęte z blejtramów i zrolowane.

Ojciec Severina pozostał w Wiedniu. Dał żonie rysunki, obrazy oraz wiele rad: żeby dojechała taksówką do granicy szwajcarskiej i tam wsiadła w pociąg do Belgii lub Francji, a następnie popłynęła statkiem do Anglii; żeby udała się do Londynu i odszukała tych dwóch lub trzech malarzy londyńskich, którzy znają jego twórczość; żeby poprosiła ich, aby popytali, czy któryś z miejscowych teatrów nie zatrudniłby znanej austriackiej aktorki; żeby każdemu, kto zażąda od niej jakiegoś dowodu tożsamości, pokazywała prace męża i mówiła: „Nazywam się Katrina Marek. Jestem aktorką, żoną wiedeńskiego malarza, Kurta Wintera. Wyjechałam z Wiednia, bo jestem w ciąży...”. Co wyraźnie rzucało się w oczy nawet wtedy, gdy miała na sobie luźny strój Antygony.

– Tylko nie urodź dziecka, póki nie dotrzesz do Londynu – przykazał jej Kurt Winter. – Nie zdążysz wyrobić mu paszportu.

W Czarny Piątek pocałował Katrinę na pożegnanie, wsadził ją do taksówki i patrzył, jak dzień przed wkroczeniem Niemców do Austrii żona opuszcza Wiedeń.

Aż się wierzyć nie chce, ale w samym Wiedniu pierwsza fala aresztowań objęła siedemdziesiąt sześć tysięcy osób. (Katrina Marek wraz z nienarodzonym Severinem akurat wsiadała w Sankt Gallen do pociągu jadącego do Ostendy). A co z Kurtem Winterem? Severin twierdzi, iż ojciec pozostał w Wiedniu dlatego, że był oddany idei rewolucji i chciał dokonać bohaterskich czynów. Ktoś, na przykład, przewiózł przez węgierską granicę (po tym, jak Czesi zawrócili go ze swojej) odważnego austriackiego wydawcę, Herr Lennhoffa, którego Niemcy uznali za przestępcę. Również i w tym celu użyto taksówki. Kurt Winter mógł w południe przeczytać artykuł wstępny Lennhoffa potępiający anszlus, a kilka godzin później pędzić taksówką w stronę Kittsee. O dwunastej w południe bowiem Hitler dotarł zaledwie do Linzu.

– Nie wiem, czy tak było – przyznał Severin – ale czasowo ojciec by się wyrobił.

Kiedy po raz pierwszy opowiadał tę historię, wynikało z niej, że kierowcą taksówki, którą wydawca uciekł przez granicę, był na pewno Kurt Winter. Z każdą kolejną relacją udział ojca stawał się coraz bardziej niejasny.

– Ale mógł nim być – upierał się Severin. – Przecież musiał mieć jakiś bardzo ważny powód, żeby zostać w Wiedniu.

No i jeszcze ta historia z zoo. Zasadnicze fakty się zgadzają; zdołałem je sprawdzić. W 1945 roku, tuż przed wkroczeniem Rosjan do Wiednia, zjedzono wszystkie zwierzęta z ogrodu zoologicznego. Oczywiście, im bardziej ludziom dokuczał głód, tym częściej pod osłoną nocy zakradali się do zoo, żeby upolować antylopę lub zebrę. Kiedy nie ma co jeść, troska o zwierzęta istotnie wydaje się dość śmieszna. A jednak wojsko wyznaczyło straż złożoną z rezerwistów, żeby w dzień i w nocy pilnowała rozległego terenu wokół pałacu w Schönbrunnie, gdzie mieścił się ogród zoologiczny i botaniczny. Severin twierdzi, że rezerwiści sprzedawali zwierzęta, sztuka po sztuce, głodującym ludziom, że rozwinął się pokątny handel egzotycznymi okazami. W porządku, akurat w to mogę uwierzyć. Trudniej mi uwierzyć w to, co nastąpiło później. Otóż w nocy z 31 marca na 1 kwietnia 1945 roku, dwanaście dni przed zajęciem Wiednia przez Rosjan, jakiś dureń postanowił wypuścić zwierzęta z klatek.

– Mój ojciec kochał zwierzęta, więc chętnie by się podjął tej roboty – oznajmił Severin Winter. – Był zagorzałym antyfaszystą; to mogła być jego ostatnia akcja z polecenia podziemia...

Ostatnia dlatego, że zwierzęta, które uwolnił, natychmiast pożarły biednego głupca. Bądź co bądź, im też doskwierał głód. Wypuszczone z klatek, zaczęły ryczeć tak głośno, że pobudziły głodne dzieci. Mieszkańcy Wiednia tłumnie wyruszyli na łowy. Nie było na co czekać; Rosjanie dotarli już do Budapesztu. Tylko ktoś, kto ma nie po kolei w głowie, zostawiłby obcym wojskom zoo pełne jedzenia!

– Akcja się nie powiodła – zakończył Severin. – Zamiast uratować zwierzęta, ojciec doprowadził do ich śmierci, i przy okazji sam zginął.

Akcja rzeczywiście się nie powiodła, jeśli w ogóle miała miejsce i jeśli Kurt Winter był w nią bardziej zaangażowany niż w ucieczkę Lennhoffa. Ale skoro nie opuścił Wiednia wraz z żoną, czemu nie przyjąć, że pozostał, aby dokonywać bohaterskich czynów?

Ucz mówi, że świetnie rozumie Severina i wcale mu się nie dziwi. No pewnie! Jak się ma podobną przeszłość i podobnych ojców... Kiedyś przyszedł mi do głowy szalony pomysł. A może ojciec Ucz, sabotażysta z Wiener Neustadt, był oszustem, który prowadził podwójne życie? Może podczas pobytu w Wiedniu, gdzie z powodzeniem grał rolę młodego malarza, nawiązał romans z Katriną Marek, która zaszła w ciążę? I wtedy, zamiast płacić alimenty, dał aktorce swoje rysunki i obrazy, następnie pojechał do Wiener Neustadt wysadzić kilka meserszmitów, cudem umknął Niemcom, po czym wrócił do Wiednia, bo nie chciał oglądać zgwałconej żony w Eichbüchl, i wreszcie, nękany wyrzutami sumienia, postanowił w nocy z 31 marca na 1 kwietnia 1945 roku, w prima aprilis, jako zadośćuczynienie za grzechy uwolnić zwierzęta z zoo?

Jak widać, my, autorzy powieści historycznych, interesujemy się nie tylko tym, co się stało, ale również tym, co mogło się wydarzyć. Według mojej wersji Severin i Ucz byliby przyrodnim rodzeństwem, a to by tłumaczyło pewne elementy ich późniejszego związku, które wciąż pozostają dla mnie zagadką. Czasem pocieszam się, że chodzi tylko o podobne doświadczenia z okresu dzieciństwa. Para prostaczków z Europy Środkowej, którzy wszystko kwitują wzruszeniem ramion! Kiedy Ucz wpadała w złość, twierdziła, iż gdyby nie to, że istnieją orgazmy, cały świat nie byłby wart złamanego grosza. Severin również nie przypisywał światu żadnych innych zasług. Lecz jeśli się nad tym dobrze zastanowić, łączyło ich coś znacznie więcej niż przeżycia wojenne.

Ale wróćmy na chwilę do jakże intrygujących zrolowanych płócien i rysunków, które Kurt Winter dał Katrinie Marek. Przez całą drogę do Anglii aktorka ani razu do nich nie zajrzała, dopiero na cle musiała je rozwinąć. I wtedy jej oczom ukazały się akty, erotyczne akty, przedstawiające ją, Katrinę Marek. Zdziwiła się nie mniej niż celnicy brytyjscy, bo Kurt Winter nigdy nie zajmował się aktami ani sztuką erotyczną. Znany był głównie jako autor prac o delikatnej kolorystyce, utrzymanych w stylu Schielego i Klimta, dwóch austriackich malarzy, których niezmiernie cenił i nieudolnie naśladował.

Podczas gdy Katrina stała speszona, brytyjski celnik z dużym zainteresowaniem studiował kolejno każdy rysunek i obraz. Aktorka była w ósmym miesiącu ciąży, na jej twarzy malowało się znużenie, jednakże urzędnik celny, który uśmiechał się do niej i po chwili (przekupiony rysunkiem Wintera) łaskawie wpuścił ją do Anglii, przypuszczalnie widział Katrinę oczami Kurta, czyli ani ciężarną, ani zmęczoną podróżą.

Mąż Katriny wcale nie liczył na to, że malarze londyńscy, do których aktorka zgłosi się z prośbą o pomoc w znalezieniu pracy, pomogą jej zaczepić się w teatrze ze względu na szacunek, jakim darzą jego dzieła. Nie wysyłał przecież do Anglii żadnych dzieł. Wysyłał austriacką aktorkę w zaawansowanej ciąży, słabo mówiącą po angielsku, przerażoną, niemającą w Anglii znajomych ani przyjaciół, którzy mogliby się nią zaopiekować. Świadomie więc zaopatrzył ją w obrazy i rysunki, będące najlepszą reklamą jej samej.

Przeglądając pokazywane im prace, malarze, kierownicy galerii oraz dyrektorzy teatrów pytali Katrinę:

– Jest pani modelką, tak?

– Jestem aktorką – odpowiadała. – Żoną artysty, który namalował te obrazy.

A oni na to:

– Tak, ale to pani mu do nich pozowała, prawda?

– Prawda.

I mimo że była w dziewiątym miesiącu ciąży, patrzyli na nią z podziwem w oczach. Bardzo troskliwie się nią zajęto. Severin przyszedł na świat w kwietniu 1938 roku w dobrym londyńskim szpitalu. Na przyjęciu z okazji jego trzydziestych piątych urodzin słyszałem, jak mocno podpity zwierzał się Ucz:

– Jeśli chcesz wiedzieć, mój ojciec był kiepskim malarzem. Jednak pod pewnymi względami – geniuszem. Zdawał sobie sprawę, że z matki jest taka sama aktorka, jak z niego malarz, i że jeśli wszyscy razem wyjedziemy do Londynu, to zdechniemy z głodu. Postanowił więc przedstawić matkę w możliwie najlepszym świetle, sam zaś usunął się nie tyle w cień, co w ogóle poza ramy obrazu. I rzeczywiście namalował ją wspaniale. – Położył dłoń na brzuchu Ucz, trochę poniżej jej pępka. Jeszcze nigdy nie widziałem go tak pijanego. – Wszyscy najlepiej prezentują się na golasa, no nie?

Zdumiało mnie, kiedy Ucz skinęła głową, jakby przyznawała mu rację.

Żona Severina, Edith, na pewno by się z nim nie zgodziła. Była to osoba znacznie bardziej subtelna, o wyjątkowo dużej klasie, naturalnym wdzięku i wrodzonej elegancji. Odprężona, wysoka, o zmysłowych ustach, chłopięcych biodrach i wąskich, szczupłych dłoniach, poruszała się z gracją baletnicy. I dlatego zawsze przeżywałem szok, widząc ją z Severinem, który idąc koło niej, przypominał niezdarnego, źle wytresowanego niedźwiedzia. Edith miała zgrabne nogi o skórze gładkiej jak jedwab, młodzieńcze piersi, małe i jędrne, swobodną dziewczęcą fryzurę. Ubierała się ze smakiem, w stroje tak wygodne, że śmiało mogłaby w nich sypiać – tyle że taka kobieta jak ona powinna raczej kłaść się do łóżka bez niczego. Kiedy ją poznałem, zbliżała się do trzydziestki i od ośmiu lat była żoną Severina Wintera, który z kolei we wszystkim, co nosił, wyglądał jak we włosiennicy, w dodatku niepasującej rozmiarem, i który na pierwszy rzut oka sprawiał wrażenie szerszego niż dłuższego. Mierzył metr siedemdziesiąt dwa wzrostu, a ważył z dziesięć kilo więcej niż w czasach, gdy walczył w kategorii półśredniej. Solidny pancerz mięśni pokrywał mu plecy i klatkę piersiową. Ramiona miał grubsze od ślicznych ud swojej połowicy. Kiedy napinał szyję, w koszulach renomowanych firm z trzaskiem pękały kołnierzyki. Ciągle usiłował pozbyć się małego, prawie niewidocznego brzucha, w który lubiłem go dźgać, bo tak bardzo mu przeszkadzał. Palec zagłębiał mi się w nim tyle, co w piłce do futbolu. Głowa Severina była duża, okrągła niczym kask motocyklisty i porośnięta gęstwą ciemnych włosów, które na czubku przylegały płasko do czaszki, jakby chodził w za ciasnej czapce narciarskiej, a po bokach opadały na uszy niby lwia grzywa. (Chętnie zasłaniał uszy, zwłaszcza jedno, bo były wyraźnie zdeformowane). Łobuzerski uśmiech często gościł na jego twarzy, a wtedy ukazywał się rząd silnych, białych zębów, z których jeden, dolny, był nadłamany: szczerba sięgała prawie do samego dziąsła. Oczy miał duże, piwne, szeroko rozstawione, nos złamany w dwóch miejscach: jedno skrzywienie widać było, gdy się patrzyło na lewy profil, drugie, gdy się patrzyło en face.

Severin nie tylko wyglądał jak zapaśnik, lecz w rozmowie co chwila powoływał się na tę dyscyplinę sportu, a ponieważ był człowiekiem nie tylko praktycznym, lecz również romantykiem, jego karkołomne metafory wręcz porażały swoją kwiecistością. Przypominał dzikusa, który liznął nieco dobrych manier; raz zachowywał się jak hrabia na salonach, raz jak nieokrzesany prostak. Wysoko cenił własne poczucie godności, a jednak często sam z siebie robił pośmiewisko. Na zebraniach uczelnianych znany był z tego, że perorował w dwóch językach naraz, oskarżając innych wykładowców o dyletantyzm i wysługiwanie się współczesności; grzmiał, że „znajomość przeklętej historii” jest studentom nieodzowna, a warunkiem ukończenia studiów powinno być zaliczenie co najmniej trzyletniego kursu języka obcego. (Sam był adiunktem na wydziale filologicznym). Koledzy go oczywiście podjudzali, ale czynili to ostrożnie. Był zbyt atletycznie zbudowanym dyskutantem, aby go lekkomyślnie prowokować, ponadto do perfekcji posługiwał się drwiną i posiadał jeden dar niezwykle cenny w świecie akademickim, w którym triumfuje nudziarstwo: wytrwałość. Potrafił przeczekać każdego mówcę. Choć wykładał w instytucie germanistyki, ani na moment nie pozwalał nikomu zapomnieć, że jest trenerem uniwersyteckiej drużyny zapaśniczej. Podkreślał to z uporem, zwłaszcza przy obcych. Ilekroć go komuś przedstawiano, nie przyznawał się, że prowadzi zajęcia na germanistyce.

– Pracuje pan na uniwersytecie? – pytano go.

– Tak, trenuję zapaśników – odpowiadał.

Któregoś razu zauważyłem, jak Edith skręca się ze złości. Severin nigdy nie uciekał się do przemocy. Kiedyś na przyjęciu wydanym dla nowych pracowników naukowych pokłócił się o coś z jakimś rzeźbiarzem. Rzeźbiarz, nie podejrzewając, że przeciwnik ma mięśnie twarde jak ze stali, zamachnął się i huknął go pięścią w brzuch. Choć facet przewyższał Severina o głowę i był kilka kilogramów od niego cięższy, jego pięść po prostu odbiła się, jakby uderzył w trampolinę. Severin nawet nie drgnął.

– Nie tak. Trzeba wyprowadzić cios całym ramieniem – zaczął wyjaśniać. – I nie stać jak kołek. Należy oderwać stopę od podłogi...

Nie miał najmniejszego zamiaru się mścić; zapomniał o kłótni i w okamgnieniu przeobraził się w trenera udzielającego fachowych porad tępemu wychowankowi.

Ponieważ z maniackim uporem podkreślał wagę sportu w swoim życiu, zanudzając tym wszystkich przyjaciół, zacząłem podejrzewać, że może wcale nie był tak dobrym zapaśnikiem, jak twierdził; kiedy więc otrzymałem zaproszenie z uniwersytetu Iowa, aby wygłosić cykl wykładów na temat powieści historycznej, postanowiłem skorzystać z okazji i odnaleźć człowieka, który przed laty trenował Severina. Przyszło mi bowiem do głowy, że może Jefferson Jones z Ohio State stworzył sobie zbyt pochlebny obraz przeciwnika, którego pokonał pięć razy w pięciu walkach.

Bez trudu odszukałem trenera, który po latach szkolenia studentów pełnił teraz jakąś honorową funkcję administracyjną, i spytałem go, czy pamięta Severina Wintera, zawodnika wagi półśredniej.

– Jasne, że pamiętam! To mógł być wielki zapaśnik. Miał ku temu wszelkie dane: dobrze się czuł na macie, garnął się do walki, nigdy nie dawał za wygraną. Rozumie pan?

Powiedziałem, że tak.

– Ale nie radził sobie na ważnych zawodach. Nie dlatego, że nie wytrzymywał psychicznie, że puszczały mu nerwy. Nie. Po prostu popełniał jakiś gigantyczny błąd. Rzadko mu się to zdarzało, ale na ważnych zawodach wystarczy jeden taki błąd, żeby przegrać. Rozumie pan?

– Rozumiem. A czy to prawda, że kiedyś w mistrzostwach Wielkiej Dziesiątki zajął drugie miejsce w kategorii półśredniej?

– Pewnie – przyznał trener. – Tylko że od tamtej pory zmieniły się kategorie wagowe w sporcie akademickim; granice przesunęły się w górę. Winter musiał się ciągle pilnować, żeby nie przytyć choćby o jeden gram, bo automatycznie znalazłby się w wyższej kategorii, a dziś mógłby walczyć w półśredniej, nawet gdyby ważył kilogram więcej niż wtedy. Wiedział pan o tym?

Nie wiedziałem i naprawdę mało mnie to obchodziło. Pożegnałem się czym prędzej, bojąc się, że za chwilę staruszek zacznie mnie informować, ile wynosiły poszczególne kategorie wagowe dawniej, a ile wynoszą dziś; mimo że w środowisku akademickim człowiek przywyka do nudziarstwa, nic nie jest tak nudne, jak szczegółowa wyliczanka sportowych danych.

Czasem żartowałem sobie z Wintera i jego wielkiej pasji.

– To musi być miłe – mówiłem – zajmować się dziedziną, która w ciągu dziesięciu lat zmieniła się nie więcej niż o kilogram.

– A historia? – replikował. – Myślisz, że o ile historia się zmieniła? Najwyżej o dziesięć deka od narodzin Chrystusa i półtora od Marksa.

Severin Winter był człowiekiem wykształconym, po niemiecku mówił oczywiście bezbłędnie i chociaż cudzoziemcy często nie potrafią dobrze nauczać swojego ojczystego języka, cieszył się doskonałą opinią jako wykładowca. Cieszył się również doskonałą opinią jako trener, która to praca trafiła mu się zupełnym przypadkiem. Uniwersytet zatrudnił go na wydziale filologii, ale po zajęciach Severin chodził na wszystkie walki i treningi zapaśników i wkrótce został nieoficjalnym zastępcą trenera. Trenerem w owym czasie był tępawy olbrzym z Minnesoty, który tego roku, gdy Winter reprezentował barwy uniwersytetu Iowa, zajął pierwsze miejsce w kategorii ciężkiej zarówno w mistrzostwach Wielkiej Dziesiątki, jak i w akademickich mistrzostwach kraju. Niedługo po tym jak Severin został jego nieoficjalnym zastępcą, były zapaśnik z Minnesoty zmarł na atak serca w trakcie demonstrowania przerzutu przez ramię. („Wydawało mi się, że jakoś źle się do tego zabiera” – powiedział później Severin). Ponieważ zdarzyło się to w środku roku akademickiego i nie miał kto trenować zapaśników, dziekan wydziału wychowania fizycznego zwrócił się o pomoc do Severina. Severin przyznał się Edith, że po cichu od dawna marzył o tej pracy. Drużyna zaczęła osiągać tak dobre wyniki, że zatrzymano Severina na kolejny rok, co wywołało lekkie poruszenie wśród bardziej zawistnych pracowników uniwersytetu, zazdrosnych o to, że ich kolega dostaje podwójne wynagrodzenie. Na wydziale filologii rozległy się głosy niezadowolenia, że Severin, obciążony dodatkową pracą, poświęca znacznie mniej czasu i uwagi studentom germanistyki. Oczywiście nikt mu tego w twarz nie powiedział. Prawda zaś wyglądała tak, że coraz więcej studentów zapisywało się na naukę języka niemieckiego, gdyż Severin żądał tego od wszystkich, którzy chcieli trenować zapasy.

Severin Winter twierdził, że praca trenera pozwala mu być lepszym wykładowcą. Że dzięki niej wszystko, co robi w życiu, robi lepiej niż przedtem. Powtarzał to przy każdej okazji, w każdym towarzystwie, w każdej sytuacji.

– Po prostu sprawniej funkcjonuję! – oznajmiał głośno i poklepywał po zgrabnym tyłeczku Edith, która podskakiwała zaskoczona, rozlewając drinka.

Łączyło ich głębokie uczucie, które wszystkich dość dziwiło. Pamiętam, że kiedy wracaliśmy do domu po pierwszej kolacji u Edith i Severina, oboje z Ucz byliśmy zaintrygowani naszymi gospodarzami.

– Boże, ten facet przypomina trolla – powiedziałem.

– Za to ona jest w twoim guście – zauważyła Ucz.

– Wygląda niemal groteskowo – ciągnąłem. – Jak wyrośnięty karzeł...

– Znam cię. – Położyła solidną dłoń na moim udzie. – Pociąga cię ten typ kobiet. O szlachetnych rysach twarzy, miłych manierach...

– On prawie wcale nie ma szyi.

– Jest bardzo atrakcyjny – sprzeciwiła się żona.

– Naprawdę ci się podoba? – zdumiałem się.

– Och, ja. Wyjątkowo. To bardzo atrakcyjny menszczyzna.

– Mężczyzna – poprawiłem.

– Ja. Ona też jest atrakcyjna, prawda?

– Och, ja. Wyjątkowo. – Roześmiałem się.

Zacisnęła dłoń na moim udzie i też się roześmiała.

– Czy wiesz, że cała kuchnia jest na jego głowie? – spytała po chwili.

Jedno trzeba Severinowi przyznać: uroczyście celebrował przyrządzanie posiłków, choć na jedzenie rzucał się jak dzikus. Po kolacji przeszliśmy do salonu i siedząc na półkolistej kanapie, popijaliśmy brandy. Wystawione na niskim stoliku owoce i sery znikały w błyskawicznym tempie; Severin, wciąż nienasycony, pożerał wszystko, co znajdowało się w zasięgu ręki – winogrona, gruszki, kanapki z brie, kawałki gorgonzoli. Brandy popijał winem, które mieliśmy do kolacji. W pewnej chwili Ucz zrobiła się senna; wyciągnęła się wygodnie i oparła bosą stopę o blat stolika. Severin chwycił ją i zmierzył takim wzrokiem, jakby to był pyszny udziec barani.

– Tylko spójrzcie! – zawołał. – Spójrzcie na szerokość tej kostki, na wielkość stopy! – Powiedział coś po niemiecku, na co Ucz zareagowała śmiechem. Nie była zła ani speszona. – Spójrzcie na tę łydkę! Tak wyglądają nogi prawdziwej wieśniaczki! Nogi, które chadzają boso po polach! Nogi, na których można uciec przed całą armią!

Znów przeszedł na niemiecki. Wyraźnie podobała mu się krępa sylwetka mojej żony. Ucz była z pięć centymetrów niższa od Severina, miała szerokie biodra, bujne piersi, zaokrąglony brzuch, silnie umięśnione nogi oraz wypukłe pośladki, na których – nawet gdy stała – można by posadzić dziecko. Jej ciało było jednak jędrne, bez grama zbędnego tłuszczu. Twarz miała szeroką, jak większość kobiet z Europy Środkowej, o wydatnych kościach policzkowych, mocno zarysowanej szczęce i wąskich ustach.

Żona odpowiedziała Severinowi po niemiecku. Z przyjemnością słuchałem ich śpiewnej wiedeńskiej mowy, żałując, że nie wiem, o czym dyskutują. Kiedy Severin puścił nogę Ucz, nie cofnęła jej ze stolika.

Podniosłem świeczkę i najpierw przypaliłem papierosa Edith, potem sobie. Ani Ucz, ani Severin nie palili.

– Czy to prawda, że jesteś pisarką? – zwróciłem się do mojej gospodyni.

Uśmiechnęła się, a ja nagle zrozumiałem, co ten uśmiech znaczy i co nas wszystkich czeka. Dotychczas tylko raz w życiu widziałem uśmiech równie piękny, ale Edith uśmiechała się jeszcze bardziej beztrosko i bardziej czarująco niż uwieczniona na pocztówce anielica, zwana Uśmiechem Reims.

Rozdział 2
PROFIL ZAWODNIKA: EDITH (WAGA KOGUCIA)

Fragment

Edith Fuller ze znanej nowojorskiej rodziny Fullerów przerwała naukę w ostatniej klasie szkoły średniej, żeby wyjechać z rodzicami na rok do Paryża. Ojciec powiedział, iż nie ma sensu, by zostawała w Nowym Jorku, skoro może mieszkać i uczyć się w Paryżu. Córka przyznała mu rację i z radością opuściła Amerykę. We Francji uczęszczała do dobrej szkoły, a potem, zamiast wrócić z rodzicami do domu, przez kilka miesięcy podróżowała sama po Europie. Kiedy w końcu dotarła do Ameryki, aby rozpocząć studia w Sarah Lawrence College, matka była niepocieszona, że Edith „tuszuje swoją naturalną urodę w nienaturalny sposób, żeby wyglądać jak pisarka”. Edith wyglądała jak pisarka przez dwa lata studiów, i był to jedyny powód do niezgody między córką a rodzicami. Chęć zostania pisarką nie miała tu oczywiście nic do rzeczy, Edith po prostu ubierała się i czesała tak jak wtedy, gdy jeździła po Europie. Po nagłej śmierci ojca zrezygnowała z dalszej nauki i zamieszkała z matką w Nowym Jorku. Żeby zaoszczędzić jej trosk, postanowiła zadbać o swoją „naturalną urodę” i przekonała się, że to, jak wygląda, nie ma najmniejszego wpływu na jej twórczość pisarską.

Przy okazji znalazła matce pracę – nie żeby ktokolwiek z nowojorskich Fullerów musiał zarabiać na utrzymanie; po prostu uznała, że kobiecie, która straciła męża, potrzebne jest jakieś zajęcie. Ponieważ matka również studiowała kiedyś historię sztuki (też jej nie ukończyła), a przyjaciel Edith kierował działem akwizycji w Museum of Modern Art, które szukało ludzi chętnych, by pracować społecznie, sprawę załatwiono szybko i pomyślnie.

Wszyscy przyjaciele Edith mieli interesujące zawody. Nigdy nie pociągali jej rówieśnicy. Kiedy była w college’u, ani razu nie umówiła się na randkę ze studentem; zdecydowanie wolała starszych mężczyzn i takim też najbardziej odpowiadała. Przyjaciel z muzeum był od niej o trzynaście lat starszy. Edith miała wówczas dwadzieścia jeden.

Spędziła w Nowym Jorku pół roku, dotrzymując matce towarzystwa. Któregoś wieczoru zaproponowała, aby wybrały się razem do kina.

– Oj, nie mogę, kochanie – odparła matka. – Mam zbyt wiele pracy.

Edith nareszcie poczuła się wolna; mogła wrócić do Europy.

– Tylko błagam cię, kochanie, nie staraj się znów wyglądać jak pisarka – poprosiła matka.

Niepotrzebnie, bo Edith nie miała takiego zamiaru. Mieszkając przez rok w Paryżu, Fullerowie zaprzyjaźnili się z wieloma ludźmi; Edith liczyła, że u kogoś z nich będzie mogła się zatrzymać. W ciągu dnia mogłaby pisać, wieczorami na pewno też by się nie nudziła. Zawsze była poważną osobą, nigdy nie sprawiała kłopotów rodzinie. W Ameryce z nikim nie była na stałe związana i nie po to jechała do Europy, żeby znaleźć miłość swego życia. Do tej pory ani razu nie czuła się tak naprawdę zakochana i chociaż wtedy, gdy opuszczała Nowy Jork, kołatała jej się po głowie myśl (przyznała mi się do tego później), że może nadszedł czas, by „zakochać się bez pamięci”, przede wszystkim zamierzała poświęcić się pisaniu, stworzyć coś wielkiego. Nie zastanawiała się nad tym, co by to miało być; podobnie nie zastanawiała się nad tym, jak powinien wyglądać „wymarzony książę z bajki”. Spała dotąd z dwoma mężczyznami. Jednym z nich był ów przyjaciel z muzeum.

– Tylko nie myśl, że przespałam się z nim, żeby załatwić mamie pracę – rzekła. – Przyjęliby ją bez mojego pośrednictwa.

Przyjaciel z muzeum był żonaty i miał dwójkę dzieci. Kiedy powiedział Edith, że pragnie rzucić dla niej żonę, Edith przestała się z nim widywać; nie chciała rozbijać rodziny.

Natychmiast po przyjeździe do Paryża spotkała się z dawnymi przyjaciółmi rodziców, którzy zaproponowali, że może mieszkać u nich tak długo, jak zechce, i oddali jej do dyspozycji wspaniale urządzony pokój gościnny oraz mały pokoik do pracy. Pierwszą rzeczą, jaką Edith kupiła, była elegancka maszyna do pisania. Chociaż wtedy, w wieku dwudziestu jeden lat, nie starała się już wyglądać jak pisarka, swoje plany literackie traktowała z niezwykłą powagą.

Z początku sporo czasu poświęcała na korespondencję z matką, która była ogromnie przejęta zadaniem, jakie zleciła jej dyrekcja muzeum. Otóż poproszono ją, żeby zajęła się uzupełnieniem zbioru „Kierunki i nurty we współczesnej sztuce”. W nowojorskim Museum of Modern Art znajdowały się obrazy prawie wszystkich znanych malarzy, reprezentujących zarówno ważne, jak i pomniejsze kierunki w sztuce dwudziestego wieku, brakowało jednak obrazów kilku mniej znanych artystów. Praca pani Fuller polegała więc na wyszukiwaniu dostępnych na rynku dzieł drugorzędnych artystów, mających jednak związki z ważnymi szkołami bądź kierunkami w sztuce. Edith nie słyszała o żadnym z malarzy, którymi żyła teraz jej matka.

– Ale ponieważ sama byłam nikomu nieznaną pisarką, czułam z nimi pewnego rodzaju więź.

Mieliśmy chyba podobnych rodziców. Moja matka zaczęła przejawiać żywe zainteresowanie mało znanymi pisarzami akurat wtedy, gdy wydano moją pierwszą powieść historyczną. Większość powieści historycznych jest oczywiście niedobra, ale matka chciała „być na bieżąco”, jak powiadała, w dziedzinie, którą syn uprawia. Mnie samego lektura powieści historycznych nigdy nie bawiła, matka jednak postanowiła dzielić się ze mną swoimi odkryciami. I do dziś przysyła mi najciekawsze, jej zdaniem, pozycje.

Kiedy wkrótce po ukazaniu się pierwszej powieści udałem się z wizytą do rodziców, matka czekała na mnie w drzwiach (powitanie na schodach stało się częścią rytuału towarzyszącego każdej kolejnej publikacji). Wczoraj wieczorem przeczytała moją książkę, oznajmiła, ściskając mnie za ręce; była zdumiona tym, jak bardzo poruszył ją problem, który opisywałem; ojciec, ciągnęła szeptem, gdy wędrowaliśmy na palcach przez hol, właśnie teraz ją kończy i „jak na razie” chyba całkiem mu się podoba. Szliśmy w głąb starego domu, wolno skradając się do drzwi ojcowskiego gabinetu, zupełnie jakby ojciec był dzikim zwierzęciem, które „właśnie kończy” zjadać surowe mięso, więc lepiej nie przeszkadzać mu w posiłku.

Stanęliśmy po obu stronach zapadniętego fotela, który służył ojcu za miejsce do czytania. Ojciec spał. Poznałem to po tym, jak ściskał między udami szklaneczkę whisky. Jakoś nigdy podczas snu nie rozluźniał mięśni nóg; jeszcze się nie zdarzyło, aby zawartość szklanki się wylała. Wszędzie wokół leżało mnóstwo pootwieranych książek, które „właśnie kończył”. Zwykle co najmniej dwie, z czego jedna mojego autorstwa, znajdowały się na jego kolanach, lecz nie sposób było się domyślić, która go tak bardzo znużyła. Ani razu nie widziałem, żeby jakąkolwiek książkę przeczytał od deski do deski. Kiedyś powiedział mi, że zakończenia zawsze napawają go bezgranicznym smutkiem.

Ojciec był historykiem; przez trzydzieści sześć lat wykładał na Harvardzie. Jako student popełniłem, niestety, błąd, zapisując się do niego na seminarium. Władze uczelni szczyciły się tym, że duża część seminariów dotyczy analizy „istotnych problemów intelektualnych”. Problem, który analizowali studenci ojca, dotyczył Lenina i roli, jaką odegrał. Czy bez niego rewolucja też by wybuchła? Jeśli tak, to czy w tym samym czasie, czy może wiele lat później? Czy naprawdę był tak ważną postacią, jak się powszechnie sądzi? Rzecz jasna, zajęcia nie polegały na tym, aby znaleźć prawidłową odpowiedź. Po prostu w piętnastoosobowej grupie prowadziliśmy rozważania na zadany temat; ojciec prowadził je wraz z nami. Na ostatnich zajęciach poprosiłem go (zwracając się do niego „panie profesorze”), aby nam powiedział, jak on sam ocenia Lenina, bo przecież musi mieć w tej sprawie zdanie. Czy uważa, że Lenin był niezbędny rewolucji?

– Oczywiście, że nie – odparł, ale zły, że zażądałem konkretnej odpowiedzi, postawił mi na koniec roku stopień zaledwie dostateczny.

Był to jedyny stopień dostateczny, jaki kiedykolwiek otrzymałem.

Pamiętam, jak kiedyś spytałem ojca, co sądzi o moim pisarstwie.

– Pewnie uważasz – rzekłem – że powieść historyczna nie wnosi nic ani do historii, ani do literatury, ale...

– No właśnie – przerwał mi.

Akcję mojej pierwszej książki umieściłem w pewnej małej wiosce podczas epidemii dżumy, która dziesiątkowała ludność Francji. Powstał przerażająco dokładny, niemal kliniczny opis tego, jak w ciągu jednego roku czarna śmierć dosięgła wszystkich siedemdziesięciu sześciu mieszkańców. Z natury rzeczy powieść nie stanowiła przyjemnej lektury.

– Na razie czyta się nieźle – powiedział ojciec. – Jeszcze jej nie skończyłem, ale wydaje mi się, że słusznie zrobiłeś, decydując się pisać o tak małej wiosce.

To matka była prawdziwą entuzjastką mojej twórczości. Przysyłała mi jedną niedobrą powieść historyczną po drugiej oraz dziesiątki listów, w których pisała: „Twoje są o niebo lepsze!”. Ten sam rytuał powtarzał się przy każdej kolejnej publikacji. Ilekroć – z początku sam, potem z Ucz, wreszcie z Ucz i dziećmi – przyjeżdżałem do domu rodziców przy Brown Street w Cambridge, do domu, w którym się wychowałem i do którego co jakiś czas wracałem, matka zawsze witała mnie w drzwiach i szeptem oznajmiała: „Podoba mi się twoja ostatnia książka, ojcu chyba też. Mówi, że jest lepsza od poprzedniej. Właśnie kończy ją czytać...”. Wchodziliśmy do środka i cichutko, na palcach, szliśmy do gabinetu. Ojciec jak zwykle spał ze szklanką whisky wciśniętą między uda, a wokół niego – niczym wyrzuty sumienia – leżały książki, w tym i moja, które prawdopodobnie wprawiły go w ów stan uśpienia.

Zresztą nigdy też nie widziałem, aby ojciec wypił do dna whisky.

Podobnie jak matka Edith, moja również niezwykle poważnie traktowała wszystko, co robi, choćby to było najbardziej błahe zajęcie pod słońcem.

Matki chyba z reguły podchodzą do życia znacznie poważniej niż ojcowie. Któregoś dnia zasiadłem do kolacji, poklepałem żonę po udzie, po czym nalałem wina do szklanki z mlekiem stojącej przed naszym starszym synkiem.

– Czyś ty choć raz dzisiaj spojrzał na swoje dzieci? – spytała mnie Ucz. – Zamknij oczy i powiedz mi, w co są ubrane.

Jednakże moja teoria na temat matek i ojców nie sprawdzała się w wypadku rodziny Winterów. U nich Severin pełnił rolę matki.

Mniej więcej tydzień po tym, jak Ucz przyłapała mnie na wlewaniu wina do mleka, byliśmy wszyscy w ruchliwej kuchni Winterów: oni, my i dzieci. Severin przyrządzał bouillabaisse, zupę z kilku gatunków ryb, Edith i ja siedzieliśmy przy stole, Ucz wiązała sznurowadło którejś z naszych pociech, a młodsza latorośl gospodarzy stała przy matce, ze wzrokiem utkwionym w jej kolczyk. Ja też nie słyszałem, żeby cokolwiek mówiła, ale nagle Severin odwrócił się od kuchenki i wrzasnął:

– Edith!

Edith aż podskoczyła.

– Twoja córka, która całymi dniami wpatruje się w ciebie jak w obrazek, po raz czwarty zadała ci to samo pytanie. Może byś jej wreszcie raczyła odpowiedzieć?

Edith spojrzała na córkę, jakby zaskoczona jej obecnością. Na pytanie małej odpowiedziała Ucz, która – podobnie jak Severin – zawsze słyszała, co mówią dzieci.

– Nie, Dorabello. Nie bardzo.

Edith wciąż spoglądała na córkę z taką miną, jakby przed chwilą dowiedziała się, że to ona wydała na świat tę śliczną dziewczynkę.

– Pytała, czy przekłuwanie uszu boli! – ryknął znad kuchenki Severin.

– Tak, troszeczkę, Fiordiligi – odparła Edith.

Owszem, jedna z jej córek miała tak na imię, lecz akurat nie ta. Wszyscy zauważyliśmy przejęzyczenie; czekaliśmy, aż Edith też je zauważy i naprawi swój błąd, ale tak się nie stało.

– To jest Dorabella – sprostował Severin.

Dorabella roześmiała się; Edith spojrzała na nią niepewnie.

– Nie dziwcie się – powiedział Severin do mnie i do Ucz, starając się usprawiedliwić żonę. – Cztery lata temu Fiordiligi zadała identyczne pytanie.

Nagle w gwarnej kuchni zrobiło się wyjątkowo cicho, słychać było tylko zupę bulgoczącą w garnku. Może aby rozładować napięcie, które się wytwarzało, ilekroć ujawniały się nasze wzajemne podobieństwa i różnice, Severin postanowił zadać własne – ale jakże niedorzeczne! – pytanie:

– A czy boli przybicie gwoździem języka do stołu?

Wszyscy parsknęliśmy śmiechem. Dlaczego? Myśląc nad tym, przypomniałem sobie odpowiedź, jakiej ojciec udzielił dziennikarzowi z „Timesa”. Dziennikarz poprosił go, aby zechciał skomentować aktualny zwrot w amerykańskiej polityce zagranicznej, a zwłaszcza wyjaśnił „drobne subtelności, które my, laicy, mogliśmy przeoczyć”.

– Całe to działanie jest równie subtelne, jak rewolucja październikowa.

Dziennikarz nie bardzo wiedział, o co ojcu chodzi. Spaczony obiektyw szerokokątny – oto czym się ojciec posługiwał. Nie zgadzałem się z nim co do Lenina. Moim zdaniem, Lenin był niezbędny; bez niego nie wybuchłaby rewolucja. Ludzie zawsze są niezbędni. („Jak to miło – powiedział kiedyś Severin. – Edith też jest romantyczką”). Czasem mi się wydaje, że autorzy tych kiepskich powieścideł, w których rozczytywała się matka, bardziej zbliżyli się do prawdy i poznali ją lepiej niż mój ojciec. Ani Edith, ani ja nie wyrośliśmy na snobów – oboje uwielbialiśmy naiwność cechującą nasze rodzicielki.

W Paryżu Edith zaczęła chodzić po bibliotekach i czytać wszystko na temat drugorzędnych malarzy, o których wspominała w listach jej matka. O kilku informacje były niezwykle skąpe. Zaniedbała własną twórczość. Kiedy już zdobyła dostatecznie dużą wiedzę, aby móc swobodnie korespondować z matką o jej nowych zainteresowaniach, nagle w domu, w którym czuła się tak dobrze, usłyszała z ust gospodarza wyznanie miłosne. Zawsze dotąd był wobec niej bardzo uprzejmy i traktował ją jak córkę, toteż nigdy się niczego nie domyślała. Któregoś dnia przy śniadaniu zbyt mocno uderzył w skorupkę jajka na miękko; jajko wyślizgnęło się z kieliszka i rozbiło na pięknym perskim dywanie. Gospodyni poderwała się od stołu i poleciała do kuchni po gąbkę. Kiedy Edith kucnęła przy krześle mężczyzny i papierową serwetką usiłowała zebrać z dywanu żółtą maź, gospodarz wsunął rękę w jej włosy i delikatnie uniósł do góry jej twarz. Nie zważając na zdziwioną minę dziewczyny, wyszeptał chrapliwym głosem:

– Kocham cię, Edith – po czym wybuchnął płaczem i wybiegł z jadalni.

Pani domu wróciła z gąbką.

– Co, uciekł od stołu? – spytała. – Biedak, tak strasznie się przejmuje, kiedy coś rozleje albo nabrudzi.

Edith poszła do swojego pokoju i zaczęła się pakować. Zastanawiała się, czy powinna napisać do matki i wyjaśnić, co się stało. Wciąż nad tym dumała, kiedy pokojówka przyniosła jej kolejny list od matki, znów na temat jakichś drugorzędnych malarzy. Czy Edith mogłaby się oderwać od swoich zajęć w Paryżu, pytała matka, i na kilka dni wyskoczyć do Wiednia? Szef matki pragnął powiększyć zbiór „Kierunki i nurty we współczesnej sztuce” o prace pewnego austriackiego artysty. Muzeum miało oczywiście kilku przedstawicieli wiedeńskiej secesji, między innymi Gustava Klimta, którego (zdaniem matki) nie powinno się zaliczać do późnej secesji, bo tak naprawdę był prekursorem ekspresjonizmu. Z austriackich ekspresjonistów muzeum posiadało dzieła Egona Schielego, Kokoschki, Richarda Gerstla. (Kto to taki? – zdziwiła się Edith). „Mamy nawet kiepski obraz Fritza Wotruby – pisała matka. – Chcemy jednak powiększyć kolekcję o prace malarza z lat trzydziestych, którego twórczość była na tyle eklektyczna, że łączyła w sobie wszystkie elementy charakterystyczne dla tego okresu sztuki wiedeńskiej”.

Ten wątpliwy zaszczyt miał przypaść w udziale malarzowi, który studiował na akademii pod kierunkiem Herberta Boeckla i osiągnął „szczytową formę” w 1938 roku, kiedy hitlerowcy wkroczyli do Austrii. Miał dwadzieścia osiem lat, gdy wszelki ślad po nim zaginął. „Jego obrazy nadal znajdują się w Wiedniu – pisała matka. – Poza czterema, które są wypożyczone do Belwederu, pozostałe można obejrzeć tylko w domach prywatnych. Większość należy do syna artysty, który, zdaje się, pragnie ich jak najwięcej sprzedać. Bylibyśmy zainteresowani kupnem jednego, najwyżej dwóch. Jeśli możesz, kochanie, zrób slajdy, ale, broń Boże, nie rozmawiaj o cenie”.

Edith wysłała do matki telegram: „Lecę dziś do Wiednia. Wyjazd dobrze mi zrobi. Wybrałaś idealny moment”.

Rozdział 3
PROFIL ZAWODNIKA: UCZ (WAGA PIÓRKOWA)

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 4
PROFIL ZAWODNIKA: SEVERIN (WAGA PÓŁŚREDNIA)

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 5
ROZGRZEWKA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 6
KTO WYGRYWA? KTO PRZEGRYWA?

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 7
WALKA KARNAWAŁU Z POSTEM

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 8
MIŁOŚĆ NA MACIE

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 9
KOMPLEKS WICEMISTRZA

Dostępne w wersji pełnej

Rozdział 10
POWRÓT DO WIEDNIA

Dostępne w wersji pełnej

Małżeństwo wagi półśredniej

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Motto

Rozdział 1 ANIOŁ ZWANY UŚMIECHEM REIMS

Rozdział 2 PROFIL ZAWODNIKA: EDITH (WAGA KOGUCIA)

Rozdział 3 PROFIL ZAWODNIKA: UCZ (WAGA PIÓRKOWA)

Rozdział 4 PROFIL ZAWODNIKA: SEVERIN (WAGA PÓŁŚREDNIA)

Rozdział 5 ROZGRZEWKA

Rozdział 6 KTO WYGRYWA? KTO PRZEGRYWA?

Rozdział 7 WALKA KARNAWAŁU Z POSTEM

Rozdział 8 MIŁOŚĆ NA MACIE

Rozdział 9 KOMPLEKS WICEMISTRZA

Rozdział 10 POWRÓT DO WIEDNIA

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału:

THE 158-POUND MARRIAGE

Copyright © by John Irving 1973,1974

All Rights Reserved

Projekt okładki: Elżbieta Chojna

Redakcja: Wiesława Karaczewska

ISBN 978-83-7648-575-1

Plik wyprodukowany na podstawie Małżeństwo wagi półśredniej, Warszawa 2009

Wydawnictwo Prószyński i S-ka

Wydawca:

Prószyński Media Sp. z o.o.

ul. Garażowa 7, 02-651 Warszawa

www.proszynski.pl

www.woblink.com

Plik opracowany przez Woblink i eLib.pl