Copyright © Remigiusz Grzela, 2017

Projekt okładki

Mariusz Kula

Zdjęcia na okładce

@ AGE Fotostock/Mondadori Portfolio/East News;

Włodzimierz Wasyluk/East News

Zdjęcia na wkładce

Agencja Gazeta; Agencja BE&W; East News; Forum; Agencja PAP;

Prywatne archiwum rodziny Fallaci

Redaktor prowadzący

Michał Nalewski

Redakcja

Kinga Szafruga

Korekta

Grażyna Nawrocka

Konsultacja historyczna

prof. Andrzej Friszke

ISBN 978-83-8123-589-1

Warszawa 2017

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla Niny, która – mam nadzieję – kiedyś przeczyta tę książkę i zobaczy w niej jak w soczewce piękny i okrutny XX wiek z jego idealistami i potworami, z tymi, którzy kochają wolność, i tymi, którzy ją odbierają. Z nadzieją, że świat, w którym dorośnie i który będzie współtworzyć, będzie światem wolności, demokracji, tolerancji i humanizmu. Światem ludzi przyzwoitych.

Nie wiem, czy nasuwała się Jej ta myśl: jestem polską Orianą, a Oriana Fallaci być może nie wiedziała, że jest włoską Teresą. Teresa i Oriana – wobec możnych tego świata jakże heroiczne swą prawdą, jakże prawe. Zawsze jakże prawdziwe. Na zawsze.

Michał Bristiger

Ktoś kiedyś powiedział, że Torańska to polska Oriana Fallaci. Nieprawda. Torańska jest zimna jak stal i precyzyjna jak skalpel. Emocje zostawia za drzwiami.

Michał Wójcik

Dziennikarstwo Teresy było z tej samej półki, co dziennikarstwo słynnej Oriany Fallaci. Ten sam talent, ta sama pasja. Ale zupełnie różne motywy i techniki. Motywem Fallaci była złość. Chciała swoich rozmówców dopaść i często rozszarpać. Teresa chciała ich wysłuchać, ale i zmusić do opowiedzenia siebie. Nie chciała zademonstrować światu, jaka jest ostra. Chciała pokazać światu, jaki jest człowiek, z którym rozmawia. Poza wszystkim, a może przede wszystkim, sama chciała się tego dowiedzieć.

Tomasz Lis

ORIANA FALLACI o sobie:

Urodziłam się we Florencji, jako dziecko florentyńskich rodziców, 29 czerwca pewnego roku. Nigdy nie mówię którego, to jedna z moich wielu słabości – ale nadal jestem młoda. Urodziłam się w rodzinie „literackiej” i dziennikarskiej. Jako dziennikarka zaczęłam pracować, mając siedemnaście lat, pisałam do rubryki kryminalnej w gazecie codziennej. Studiowałam też medycynę, ale nigdy nie zostałam lekarzem. Aktualnie jestem specjalną korespondentką „L’Europeo”. Nigdy nie byłam w Afryce, Chinach Ludowych, Australii i Nowej Kaledonii. Poza tym byłam w każdym kraju. Robiłam wywiady z najważniejszymi ludźmi żyjącymi dzisiaj i niektóre z tych „portretów” zostały opublikowane we Włoszech w książce Antypatyczni. Mam reputację osoby o złym temperamencie, ale taka nie jestem. Relacjonowałam wiele wydarzeń, w tym powstanie w Budapeszcie. Pierwszą książkę opublikowałam sześć lat temu, miała tytuł Siedem grzechów Hollywood, a moja pierwsza powieść ma tytuł Penelopa idzie na wojnę. Mieszkam w Mediolanie, ale nigdy mnie tam nie ma. Mieszkam z psem, który waży 34 deka i którego nazywam Sierżantem Yorkiem.

(1964, okładka książki Bezużyteczna płeć)

TERESA TORAŃSKA o sobie:

Urodziłam się na Kresach, wychowałam na prowincji, w stolicy – zostałam dziennikarką. Po dziesięciu latach pisania reportaży okazało się, że najlepiej potrafię zadawać proste pytania. Zadawałam je wytrwale od 1981 roku byłym prominentom komunistycznej partii. ONI – kiedy w 1985 roku ukazały się w podziemnym wydawnictwie Przedświt wydrukowane maczkiem na szarym papierze – stały się wydarzeniem światowym. Wydano je w 13 krajach, w Stanach Zjednoczonych dwukrotnie, w 1987 roku. W PRL-u doceniono je także, skreślając mnie z kolejnej edycji Who is who.

(napisała na szarej kartce A4)

WSTĘP

To portret dwóch wielkich dziennikarek i epoki, w której żyły i którą próbowały opisać. W tej próbie opisu jak w soczewce skupia się współczesna historia – pełna napięć, niepokojów, okrucieństwa, jakby próby opisu, reportaże czy powieści nie były w stanie wpłynąć na wrażliwość świata.

Gigantyczna praca Oriany Fallaci i Teresy Torańskiej, które zapisały i opublikowały tysiące stron, pokazuje, że wolność nigdy nie jest dana na zawsze, a wojny i nienawiść (choćby ta ukrywająca się w języku) robią krótsze lub dłuższe przerwy.

Rozmawiały ze wszystkimi. Rozmawiały, bo chciały się dowiedzieć, zrozumieć, a potem opisać.

Tym, który się nie zmienia i na którego nie wpływają żadne próby opisu, reportaże czy powieści, jest człowiek. Historia popełnia te same błędy, pisze się od nowa z błędami.

Wydane całkiem niedawno w Polsce, zebrane po ich śmierci z publikowanych w prasie tekstów Korzenie nienawiści Oriany Fallaci i Aneks, a także Dalej Teresy Torańskiej nie wywołały żadnej debaty publicznej, a powinny. Nie trafiły na czołówki gazet, nie pokłócono się o nie w studiach telewizyjnych. Dlaczego? Przecież pozwalają zrozumieć więcej i stawiają diagnozę. Czy nie taka powinna być rola mediów? Czy nie o takie media one walczyły? Czy umiałyby się odnaleźć w dzisiejszej prasie?

Oriana Fallaci umarła w roku 2006, Teresa Torańska w 2013, a jakby minęła kolejna epoka. A może media się zmieniły, bo nie ma już tak żarliwych dziennikarek i dziennikarzy walczących o miejsce dla jak najgłębszego opisu zdarzeń przedstawionych w jak najszerszym ich kontekście? Nieprawda. Są. Znam wielu.

Teresa Torańska powtarzała, że dziennikarze są po to, by informowali i pomagali w rozumieniu świata. Dodawała: Nie pomagają.

Podstawą dziennikarstwa jest trzymanie dystansu wobec polityków. Nie podejrzewanie ich o wszystkie niegodziwości świata, ale patrzenie na to, co robią z pewnego oddalenia. I rozliczanie ze słów, którymi nas zalewają. Wtedy to my, dziennikarze, a nie agitatorzy, staniemy się czwartą władzą – pisała w grudniu 2006 roku w miesięczniku „Press”.

Obie nazywały rzeczy po imieniu, nie unikały komentarzy ani ocen; jeśli uważały coś za świństwo, mówiły o tym wprost. Mogły sobie na to pozwolić, bo jakość ich pracy była niepodważalna.

Może my, dziennikarze, po prostu po raz kolejny musimy je przeczytać, usłyszeć, żeby uświadomić sobie, co jest podstawą i sensem tego zawodu? A potem wymóc zmiany na naszych wydawcach?

Ale przede wszystkim książka wędruje do Czytelnika, który – skoro po nią sięgnął – ma potrzebę rozmowy z legendarnymi dziennikarkami, które zawsze mówiły, co myślą, i dlatego ich teksty czytano z takimi emocjami. Były odważne, niezależne i miały niebywałą intuicję. Widziały, co się dzieje, i czuły, co się wydarzy. Trafiały swoimi książkami w nerw czasu.

Zobaczyłem je jak dwie Weroniki z filmu Krzysztofa Kieślowskiego. Jakby były swoim alter ego.

Wiele je łączyło i wiele dzieliło. Obie bezkompromisowe, obie piekielnie pracowite. Torańska bardziej empatyczna, ostra, ale nieprzekraczająca granic. Fallaci, jak inne florentynki, ostra, bezkrytyczna, w ocenie innych pozbawiona hamulców. Jestem ciekawy, co miałyby sobie do powiedzenia. Kiedy mówiłem, że chcę napisać taką książkę, słyszałem: A spotkały się? Teresa i Oriana? Nie spotkały się, chociaż mijały się czasem na szlaku.

A POTEM NIE ISTNIEJESZ

Z Florencji do Greve in Chianti można pojechać autobusem. Podróż trwa ponad godzinę. Kiedy docieram na miejsce, żar leje się z nieba. Miasteczko wygląda na pogrążone w drzemce, choć na głównym placu sporo ludzi, ukrytych przed skwarem pod parasolami, pije kawę. Nie mogę się zorientować, czy do via Casole, gdzie mieszkała, dojeżdża autobus. Nie widzę tej nazwy na tablicy wiszącej na przystanku. Usiłuję zapytać starszego, licho ubranego mężczyznę siedzącego na ławce. Odpowiada. Nic jednak nie rozumiem. Mówi z toskańskim akcentem przez zaciśnięte zęby, jąka się. W końcu idę na główny plac, gdzie zauważam informację turystyczną. Dwie pracujące tam dziewczyny niechętnie odrywają się od swoich telefonów. Pokazuję kartkę z adresem. Patrzą i kiwają głowami. Myślałem, że krzykną, że tak, adres jest im doskonale znany, bo pytają o niego turyści. Mieszkała tu najsłynniejsza włoska dziennikarka, jedna z najważniejszych dziennikarek świata, która rozmawiała z prezydentami, dyktatorami, księżnymi, gwiazdami Hollywood i astronautami. Owszem, adres robi na nich wrażenie, ale z zupełnie innego powodu. Mają problem z tym, jak mi wytłumaczyć, że to prawie dziewięć kilometrów w górę, serpentynami, winnicami, polami, w spiekocie, jaka jest tego dnia. Jazda autem trwałaby ponad dwadzieścia minut. W Greve nie ma publicznego transportu. Przejeżdża wprawdzie przez Greve autobus z Florencji do Lamole, położonego jakieś cztery kilometry drogą prowadzącą wzgórzami od domu Fallaci, ale autobus kursuje na tej trasie bardzo rzadko.

Nie ma taksówek. Nieroztropnością jest przyjechać tutaj autobusem. W końcu któraś z nich otwiera szufladę, wyjmuje zeszyt, kartkuje go. Dyktuje mi trzy nazwiska i numery telefonów prywatnych kierowców, którzy mogliby mnie tam zawieźć. Ciągle jeszcze myślę, że zaraz mnie zapyta, dlaczego chcę dotrzeć do rezydencji Oriany Fallaci, którą kupiła za pierwsze bestsellerowe książki o gwiazdach Hollywood. Wychodzę na zewnątrz. Siadam w kawiarni pod parasolem, zamawiam spritz. Przy stoliku obok kilkoro Polaków. Dzwonię na podane numery. Nikt nie odbiera. Ale przecież i tak tam dotrę.

Spaceruję trochę po miasteczku, mam nadzieję, że któryś z kierowców oddzwoni. Przed Palazzo Comunale, ratuszem, rozpoznawalna od razu rzeźba Igora Mitoraja. Cieszę się z tego polskiego akcentu w mieście, które wybrała sobie Oriana Fallaci. Zauważam kwiaciarnię. Kupuję lilie. Trochę to beznadziejne, bo wciąż nie mam pewności, czy Paola Fallaci, dziennikarka, siostra Oriany, spotka się ze mną. Pierwszy telefon, który wykonała w moim imieniu mieszkająca we Florencji koleżanka, też Oriana, dał nam więcej niż nadzieję. Paola powiedziała, że z zasady nie rozmawia z dziennikarzami, zwłaszcza włoskimi, ale ponieważ chodzi o polskiego dziennikarza, a ma do Polski sentyment, chętnie mnie przyjmie, bylebyśmy odezwali się kilka dni przed moim przyjazdem. I zrobiliśmy to. Podejrzliwie pytała, jak zdobyłem jej numer telefonu, i dodała, że nie ma ochoty na spotkanie. Nie poddaję się łatwo. Przy kolejnej próbie rzuciła słuchawką. Napisałem długi list, w którym wyjaśniłem, jaka ma być ta książka, dlaczego zależy mi na rozmowie, opowiedziałem o sobie. Ponieważ nie odpisała, a przyjechałem już do Florencji, postanowiłem zaryzykować.

Wracam z kwiatami do kawiarni, żeby schować się w cieniu. Ponownie dzwonię do kierowców. W końcu jeden z nich odbiera. Prosi, bym poczekał czterdzieści minut. Pyta, dokąd chcę jechać. Podaję adres. Nie wie, gdzie to, ale sprawdzi. Nic nie mówi o Fallaci.

Patrzę na zegarek, wychodzę z kawiarni w porze, w której powinien podjechać. Stoję w słońcu, ale się nie pojawia. Kwiaty wyglądają coraz marniej. Jedna lilia całkiem opadła. Chowam się w chłodnym kamiennym korytarzu ratusza. Dzwonię do kierowcy. Będzie za kwadrans. Przyjeżdża po dwudziestu minutach. Pakuję kwiaty do bagażnika.

Chcę go poprosić, by na mnie poczekał, gdy będziemy już na miejscu. Jeśli Paola Fallaci mnie nie wpuści, wrócę z nim do miasteczka. Zagajam, że pod tym adresem mieszkała Oriana Fallaci. Najpierw nie reaguje. Po chwili przyznaje: słyszał, że Fallaci tu mieszkała, ale nie wiedział gdzie. – My jej tu nie lubimy – mówi, jakby żyła. – Jest zbyt prawicowa, a Greve jest czerwone. – Śmieje się. Pyta, skąd jestem. – A w Polsce jest znana? – Tak, chociaż wielu jej książek w Polsce nie wydano. Ale tak, jest znana. – Nas nie interesuje – powtarza. Pyta, czym się zajmuję. – A, książki. Piszesz bestsellery?

Tu mam trudności z odpowiedzią. Śmiejąc się, komentuje: – No, tak. Piszesz o Fallaci. Przynajmniej zobaczę, gdzie mieszkała… Będę wiedział na przyszłość, chociaż nie zakładam, że pojawią się pielgrzymki.

Podaje mi swoją wizytówkę. Mówi: – Gdyby ktoś z Polski też szukał kierowcy.

Jedziemy długo w górę, serpentynami. Wokół winne pola, cyprysy, obłędnie pachnące świerki. Robię zdjęcia przez okno. Choć kierowca używa GPS-u, gubi się. Ten co chwilę każe mu skręcić, a potem znajdujemy się na drodze prowadzącej donikąd. Omal nie dojeżdżamy do zamku Casole. W końcu w jednym z ogrodów kierowca zauważa mężczyznę, zatrzymuje auto i pyta o „casa di Fallaci”. Mężczyzna zagląda do auta, jakby był celnikiem. Patrzy raz na niego, raz na mnie. Przygląda się podejrzliwie. Jest jak wszyscy zaskoczony pytaniem o Fallaci. Nie, po prostu nie wie. Nie, jednak wie. Każe nam zawrócić jakieś trzysta metrów i skręcić w prawo. Teraz rozumiem, że zastanawiał się, czy może nam zaufać.

Jedziemy, droga robi się coraz węższa. Na skrzyżowaniu stoi autobus. Przed nim wycieczka dzieciaków fotografuje dolinę. Nauczycielki machają do nas przyjaźnie. Usiłujemy minąć autobus. Myślę o tym, jak wiele osób tu przyjeżdża i nie wie, że tu pisała, tu mieszkała z greckim rewolucjonistą Aleksandrosem Panagoulisem, tutaj przyjmowała Shirley MacLaine, Sophię Loren, Isabellę Rossellini. W końcu podjeżdżamy pod zieloną metalową bramę. Na niej typowa podłużna metalowa skrzynka na listy. Ponieważ nigdzie nie ma dzwonka, kierowca otwiera mi bramkę. Staję przed kolejną bramką, tym razem ogrodową, drewnianą. Jest otwarta. Natychmiast przybiega pies, na szczęście przyjazny, łasi się do nas. Wygląda na zaniedbanego staruszka szukającego kontaktu z ludźmi, żaden tam zły pies, którym by można postraszyć. Idę w stronę domu, który znam z filmu o Oranie i ze zdjęć. Zapamiętałem jako piękny, porośnięty winem, zwłaszcza jego wieżyczka wyglądała imponująco. Niestety, teraz jest tylko goły kamień. Większość okiennic zamknięta. Przed domem auto. Więc jest.

Widzę dwa dzwonki. Naciskam jeden, potem drugi. Bez rezultatu. Robię to raz jeszcze. Nic. Pies cały czas mi towarzyszy.

Kierowca, który został przy aucie, proponuje, abym spróbował z prawej strony domu, bo jest tam drugie wejście. Rzeczywiście, szklane drzwi i kolejny dzwonek. Ale i tym razem nikt nie odpowiada. Po lewej stronie zauważam łańcuch dla psa.

Kładę kwiaty pod drzwiami. Zostawiam je właściwie dla Oriany, w miejscu, które tak kochała. I w którym tyle było kwiatów. Jej ojciec zajmował się różami. Teraz rośnie jedna, rachityczna.

Poprzedniego dnia we Florencji Mirella Florita, przyjaciółka i lekarka Oriany Fallaci, pokazywała mi niewielki dom przy via della Madonna della Querce pod numerem 9A–9B w dzielnicy Cure Alte, z daleka od centrum, w którym zatrzymywała się w ostatnich latach, gdy tutaj przebywała. Nie chciała już jeździć do Greve. Dom należał wówczas do Mirelli, dyskretnie wyprowadzała się do córki, aby udostępnić go Orianie. Nikt, poza najbliższą grupą przyjaciół, nie wiedział, gdzie się zatrzymuje. Wiedziała policja, to oczywiste. Pisała przeciwko islamskiemu terroryzmowi, a tym samym narażała własne życie.

Tutaj spotykała się z politykiem Riccardem Nencinim. Jego ochroniarze czekali przy aucie przed domem. Oriana wychodziła do okna i machała do nich.

Taras na piętrze za jej życia obrośnięty był różami. „Kiedy umarła, róże też umarły” – mówi Mirella, spuszczając wzrok. Sprzedała dom kilka lat temu. Na żadnym z domów, w których mieszkała Oriana Fallaci, nie ma pamiątkowej tablicy. Gdyby nie Nencini, dzięki któremu jeden z placów we Florencji otrzymał jej imię i nazwisko, nie byłoby śladu jej obecności. Tablica z nazwą „Piazzale Oriana Fallaci” w ogrodzie Fortezza da Basso została odsłonięta dokładnie w dziesiątą rocznicę jej śmierci, 15 września 2016 roku. Na uroczystości bliźniaczo do niej podobna aktorka Maria Rosaria Omaggio (grała Orianę w filmie Andrzeja Wajdy) czytała fragmenty jej tekstów.

Żaden z domów, w których mieszkała, nie ma już nic z jej ducha. Umierając, zabrała ze sobą energię, jaką obdarzała miejsca.

Wracam do auta. Nie tylko ja jestem rozczarowany. Kierowca również. Pyta, czy naprawdę liczyłem, że Paola Fallaci zaprosi mnie do środka.

Ruszamy. Nagle auto zatrzymuje się z piskiem opon. Kierowca zauważa przy drodze czereśnię. Zrywa garść owoców i dzieli się ze mną. Nie pytam go, czy wie, że ostatnią książką, tą, której nie dokończyła Oriana, jest autobiograficzny Kapelusz cały w czereśniach.

Patrzę na Greve i na Panzano, skąd pochodziła rodzina Fallacich. Oriana kupiła tu dom, bo czuła, że jest coś winna przodkom. Pochodziła stąd, jak Mona Lisa z portretu Leonarda. Obie urodziły się w czerwcu. Ucieszyła się, kiedy Nencini jej to objawił.

Jedziemy w dół. Kierowca mówi, że to najpiękniejsza część Toskanii, dlatego ceny domów są tutaj najwyższe. Obaj zachwycamy się widokiem.

Słoneczne niebo nagle staje się sine. Zajeżdżamy na główny plac Greve. Nie chce pieniędzy za kurs powrotny. I tak nic nie załatwiłeś – tłumaczy. Pytam, czy wie, że to rzeźba polskiego artysty. – Nie powinna tu stać. – Dlaczego? – Bo jest za duża i jest bez głowy.

Mitoraj wykonał tę rzeźbę z brązu w 2001 roku i nazwał ją „Skrzydlaty tułów”. Tak bardzo jest różna od stojącego kilka metrów dalej pomnika Giovanniego da Verrazzano, urodzonego tu XV-wiecznego podróżnika i odkrywcy, między innymi rzeki Hudson, któremu Oriana poświęca fragmenty Kapelusza całego w czereśniach. Dla rodziny Verrazzano pracował już Carlo Fallaci, pradziadek jej dziadka po mieczu, który „na winnicach i oliwkach znał się tak dobrze, że wino i oliwę umiałby wytwarzać nawet na Saharze”.

W Greve in Chianti jest, rzecz jasna, muzeum wina. A przed budynkiem ratusza stoi banner informujący, że tutejsze Chianti Classico zdobyło nagrodę Giro d’Italia 2016.

Niebo staje się coraz ciemniejsze, ale decyduję się jeszcze na spacer. Wąskimi uliczkami wspinam się na taras Muzeum św. Franciszka, by spojrzeć na miasto z góry. Winnice, rozwieszone pranie na podwórkach, starszy mężczyzna koszący trawę.

Wyraźnie zbiera się na burzę, przyspieszam. Kiedy wsiadam do autobusu, trzaskają pioruny. Na przyhotelowych przystankach wsiadają czarnoskóre kobiety. Krzyczą do siebie przez cały autobus, głośno się śmieją. Jedna z nich krzyczy do telefonu, inne włączają się do tej rozmowy. Podrzucają jej odpowiedzi i tematy. Kiedy wysiadam przed dworcem we Florencji, wciąż leje.

Kapelusz cały w czereśniach otwiera zdanie: „Kiedy oto przyszłość stała się krótka i przelatywała mi przez palce nieuchronnie jak przesypujący się w klepsydrze piasek, często zdarzało mi się rozmyślać o mojej przeszłości – szukać w niej odpowiedzi, z którymi wypadałoby umrzeć”.

11 WRZEŚNIA 9.03

Nie pozwalali jej pisać. Nie pozwalali jej umrzeć.

Usiłowała się skupić. Nie będzie myśleć o niczym innym poza swoim dzieckiem. Tylko ono. Tylko książka. Dla niej zamknęła się na wiele lat. Zniknęła dla świata. Stosy notatek, karteczek, komentarze ołówkiem na marginesach książek, gigantyczna bibliografia, kasety z nagraniami. W pokoju, do którego nigdy nikogo nie wpuszczała, w swoim biurze, w swojej samotni, na wygnaniu, właściwie obsesja. Tak, widziała, co się dzieje za oknem. Tak, włączyła telewizję. Ale nie pozwoli, aby to się dostało do jej mieszkania w centrum Manhattanu.

A jednak nie może przestać patrzeć.

Samolot raz po raz wbija się w wieżę World Trade Center. Wślizguje się w nią jak nóż w kostkę masła. A potem w drugą.

Raz po raz.

Trudno było uwierzyć w te powtarzające się na ekranie sceny.

Samolot wślizgiwał się w wieżę, a ona zapalała się jak zapałka.

Raz po raz.

Doskonale rozumiała, co się dzieje.

Jeździła na wojny. Ale to był jej własny wybór. Dzisiaj wojna przyszła do niej. Czy tego chce, czy nie, jest w jej epicentrum. Mimo zamkniętych okien czuje, jak gęsty pył dostaje się do środka.

Całkiem niedawno: kiedy? Kilka lat wcześniej? Czas się kurczył, wszystko wydaje się nieodległe, pozowała do słynnego zdjęcia. Ma na sobie futro, choć jest ciepły dzień, futro lśni w słońcu. Torbę przewiesiła przez prawe ramię. Przytrzymuje ją lewą dłonią. Prawą rękę unosi w górę, właściwie macha kapeluszem, w który wpięte są bażancie pióra. Ma rozwiane włosy. Jest uśmiechnięta. Uśmiecha się, ale wygląda, jakby nie miała w sobie dawnej siły, tamtego tupetu. W tle rzeka Hudson. Za nią most Brooklyński, w tle po lewej obie wieże.

Usiłuje nie myśleć, ale, do cholery, jest dziennikarką.

Czarna kawa i papierosy. Więcej kawy i papierosów. Jej dziecko, jej książka, skutecznie odsunęły ją od Obcego, od raka. Wiedziała, że nie jest wieczna. Dlatego z takim impetem wskoczyła do rodzinnej przeszłości, do skrzyni swojej praszczurzycy Ildebrandy. Zanurzyła się w genealogii, w mitach przekazywanych z pokolenia na pokolenie jak w zimnej wodzie basenu toskańskiego ogrodu, w najbardziej z upalnych dni, w upalne, upalne lato. Opowiedzenie kilkuset lat historii Fallacich traktowała jak swój obowiązek. Była to winna im wszystkim. Pisała z dumą, bo wszyscy oni należeli do Italii idealnej, jej Italii, której nie zauważała już na mapie społecznej i politycznej świata. Italię zastąpiły Włochy. Tego nowego „kraju” ani nie chciała, ani nie próbowała zrozumieć. Dlatego obwołała się politycznym uchodźcą.

Sprawdza, czy okna są szczelnie zamknięte. Przez chwilę patrzy na ulicę jak zahipnotyzowana. Nie pozwoli, by to zburzyło jej rytm dnia, odciągnęło od pracy. To jej azyl. Powtórzy to raz i raz jeszcze, azyl polityczny. Wybrała Nowy Jork podobnie jak kiedyś Garibaldi, jak jej prababka Anastazja (których łączył ten sam manhattański adres, 26 Irving Place), jak Arturo Toscanini. Jak cała rzesza szlachetnych ludzi, których przywołuje teraz jako swoich świętych. Tak, długo milczała, bo nauczona jest dyscypliny i konsekwencji. – Zachowywałam milczenie jak stary, gardzący światem wilk. Wilk, którego trawi pragnienie zatopienia kłów w gardle owcy, karku królika, a przecież udaje mu się nad sobą zapanować.

Może zaryglować drzwi, może przekonywać samą siebie, ale wie, że rycerze Odwrotnej Krucjaty znajdą sposób. Będzie musiała stanąć twarzą w twarz. Jak wiele razy wcześniej. Będzie musiała przemówić, bo w obliczu takich zdarzeń milczenie jest grzechem.

W tych dniach, tuż po ataku na World Trade Center i na Pentagon, dużo rozmawia przez telefon. Ferruccio de Bortoli, którego nazwisko usunie później z kolejnych wydań swojej nowojorskiej trylogii, redaktor naczelny „Corriere della Sera”, już 11 września namawia ją, by napisała artykuł. Spotkali się po raz pierwszy kilka miesięcy wcześniej, w Mediolanie, kiedy po latach odwiedziła redakcję. Jej wygnanie jest o tyle symboliczne, że kiedy chce, to z niego wraca…

– Musisz pisać, potrzebujemy twoich tekstów – powiedział tamtego dnia.

– OK, rozumiem twoją propozycję, bo jesteś naczelnym, ale ja już nie jestem dziennikarką. Jestem pisarzem. Nie chcę pisać do gazet.

Więc kiedy tylko de Bortoli orientuje się, co się dzieje w Nowym Jorku, ponawia propozycję. Oriana się zgadza. – Przyleć natychmiast, jak najszybciej!

On kupuje bilet na pierwszy samolot po otwarciu przestrzeni powietrznej.

De Bortoli z lotniska jedzie wprost na Manhattan. Obserwuje przez okno, jak życie wraca na swoje miejsce, wciąż jeszcze zalęknione, w szoku i drętwocie, ale odzyskujące dla siebie przestrzeń.

Od razu zauważa egzemplarz „Corriere…” z 12 września leżący na stole. A ona, widząc to, zaczyna mówić o okropnym artykule na pierwszej stronie. Na „jedynce” były dwa teksty. Jego autorstwa miał tytuł Wszyscy jesteśmy Amerykanami, zyskał popularność i do dzisiaj parafrazowany jest przy najtragiczniejszych zdarzeniach. „Wszyscy jesteśmy »Charlie Hebdo«”, pisano po ataku na paryską redakcję. De Bortoli zrozumiał, że to wobec niego jest krytyczna.

Tymczasem powiedziała:

– Napisałeś dobry artykuł. Ale ten drugi tekst… Przecież wiesz, że jest źle napisany.

– Dlatego, Oriano, to ty, ze swoim talentem, musisz napisać, co czujesz.

– Przyjechałeś po wywiad – ucięła, podając mu gruby plik kartek.

Masakra i duma

Zapach śmierci dobiegał od okien wraz z obsesyjną muzyką radiowozów, straży pożarnej, karetek, helikopterów, odrzutowców wojskowych latających nad miastem – pisała. – Nagle wyszłam z domu. Rozejrzałam się za taksówką, nie znalazłam jej, pieszo ruszyłam w stronę wież, które już nie istniały i… Potem nie wiedziałam, co zrobić. Jak być przydatną, jak pomóc. I właśnie kiedy zadawałam sobie pytanie: co-mam-zrobić, co-mogę-zrobić, telewizja pokazała Palestyńczyków – rozradowanych, klaszczących z powodu masakry. Wiwatowali, powtarzali: Zwycięstwo. Zwycięstwo. Niemal w tej samej chwili przyszedł znajomy i powiedział, że w Europie, także we Włoszech, wielu ich naśladuje, szydząc. Dobrze. Dobrze tak Amerykanom. Więc jak żołnierz, który wyskakuje z okopu i rzuca się na wroga, rzuciłam się na moją maszynę do pisania i zaczęłam robić to jedno, co potrafię – pisać.

De Bortoli zaczął przeglądać maszynopis.

Opowiada o tym w swoim gabinecie w Mediolanie:

– Oriana napisała wywiad. Sama. Były w nim jej pytania i jej odpowiedzi (śmieje się).

– Ale to pan przyjechał po wywiad – komentuję.

– Ale ona zdecydowała, że sama go napisze. Pierwszy raz o tym mówię, ale przyda się panu do książki. Powiedziałem: możemy wydrukować wywiad z samą sobą, czyli dać do zrozumienia, że jest jego autorką. Tego nie chciała. Zabrała mi kartki i zaczęła głośno czytać. Czytała wiele razy. Uwielbiała czytać głośno swoje teksty. To było jak recital. Teraz była aktorką. Słuchałem z emocjami tego dziwnego wywiadu. Jej pytania i odpowiedzi były nadzwyczajne. Spędziłem u niej cały dzień.

Wykrzykiwała swoją wściekłość. Teraz już nie ma odwrotu, na dobre wróciła do gry. Mogła przypuszczać, że jej tekst wywoła jedną z największych debat w historii prasy, że będzie tłumaczony na wiele języków i przysporzy jej tylu samo wielbicieli, co wrogów. Jej przyjaciele staną się nagle jej wrogami. Po wrogach i tak nie spodziewała się niczego dobrego. Na przykład Tiziano, Tiziano Terzani, nie, nie chce nawet wymawiać jego imienia. Tej zdrady nie wybaczy mu nigdy. Ale zanim…

…w Toskanii

Terzani był akurat w swoim domu w malowniczej Orsignii. Ukrył się przed światem, dzieląc życie między Himalaje a toskańską prowincję Pistoia. W 1998 roku wydał książkę W Azji podsumowującą jego karierę. Teraz mógł kontemplować. Był spełnionym, docenionym dziennikarzem, podobnie jak Oriana uczestnikiem lub świadkiem najważniejszych zdarzeń epoki.

Spokojny koniec toskańskiego lata. Płyną dni, których nie zapamiętujesz. Żyjesz lekturą, spacerami, pisaniem listów do przyjaciół.

Terzani uwielbiał pisać listy. Dawno temu marzył właśnie o podróżach i pisaniu listów. Dlatego wybrał dziennikarstwo.

To był leniwy dzień końca lata. Po południu odebrał telefon. Znajomy kazał mu włączyć telewizor. Samolot wbijał się w wieżę. Nigdy jeszcze nie przesiedział tylu godzin przed telewizorem.

Terzani w 1996 roku przyglądał się z bliska „szkole dżihadu” na pograniczu Pakistanu i Afganistanu. Rozmawiał z wyznawcami bin Ladena. Chciał zrozumieć stanowisko terrorystów.

14 września napisał długi list do Ferruccia de Bortolego, który ukazał się w „Corriere della Sera” dwa dni później. Na to, co wydarzało się w Ameryce, zareagował przed Orianą. Wskazywał na motywację wyznawców bin Ladena, na ich rygor, żeby nie powiedzieć „klasztor”. Przypomniał, że bin Laden, do 1991 roku protegowany Stanów Zjednoczonych, już w 1996 roku groził Ameryce wielkim gradobiciem kul. Przypomniał, że nikt nie potraktował jego słów poważnie. Pisał o motywacji fundamentalistów. Ich zdaniem po zakończeniu zimnej wojny Zachód odkrył karty, coraz wyraźniej ujawniając swój plan – dla fundamentalistów diaboliczny – zjednoczenia całej ludzkości w globalnym systemie, który dzięki technologii da Zachodowi kontrolę nad wszystkimi zasobami na świecie, łącznie z tymi, które Stwórca – według fundamentalistów nieprzypadkowo – umieścił na terenach narodzin i rozwoju islamu: od ropy naftowej na Bliskim Wschodzie po drewno indonezyjskich lasów.

Usiłował wskazać wojny ukryte przed światem. Pisał o bombardowanych przez Stany Zjednoczone krajach Bliskiego Wschodu.

W ataku wyznawców bin Ladena na Amerykę widział ich nadzieję na wzmocnienie oporu muzułmanów, ich ekspansję. Pisał: „Przez swoją prostotę i militarny charakter islam doskonale się nadaje na ideologię wyklętych tego świata, tych mas zdesperowanych i prześladowanych biedaków zapełniających dziś Trzeci Świat, który chce naśladować Zachód”.

Puentował: „Lepiej walczyć z rzeczywistą motywacją ludzi, którzy wybierają radykalny islam i traktują zabijanie jako cel swojego życia, czyli powód ich choroby, niż walczyć z terrorystami”.

Terzani, człowiek o fizjonomii mędrca i proroka zarazem, człowiek lubiany i charyzmatyczny, ostrzegał: „Jeżeli naprawdę wierzymy w nienaruszalność życia, musimy uznać nienaruszalność życia wszystkich. A może jesteśmy gotowi dopuścić do setek, tysięcy zabitych – także cywilów i nieuzbrojonych – którzy będą ofiarami naszego odwetu? Czy wystarczy naszym sumieniom, że ich śmierć będzie określana, w żargonie służb informacyjnych amerykańskiej armii, jako przypadkowe straty?”.

Był za odsuwaniem muzułmanów od fundamentalizmu. Był za walką duchową. – Musimy uważać, aby te tragiczne, przerażające porwania samolotów nie pociągnęły nas samych, jako ludzkości, do zboczenia z kursu naszej misji na tej ziemi.

Zwycięstwo nad nienawiścią widział w innym miejscu niż Oriana Fallaci.

Trudno sobie wyobrazić, że nie przeczytała tego listu, a jej późniejszą Wściekłość i dumę można potraktować również jako odpowiedź Terzaniemu. Wiele osób tak myślało, czytając jej tekst.

Ground Zero

Na razie de Bortoli słucha jej recitalu. Oriana chodzi nerwowo, oczekując potwierdzenia. Napisała wywiad nie tyle przeciwko islamskiemu terroryzmowi, ile przeciwko ospałej i zadowolonej z siebie Europie, a już najbardziej przeciwko Włochom, których na każdej stronie obwinia o więcej.

Ferruccio de Bortoli w rozmowie ze mną: Nie była rasistką. Nie nienawidziła kultury islamskiej. Walczyła z fundamentalistami. Wołała o nowe poczucie dumy w naszej kulturze, potrzebne do zachowania i wzmocnienia naszej tożsamości. Zaprosiła mnie na kolację, ale nie przyjęła propozycji, żebyśmy zjedli w restauracji. Sprawiała wrażenie, jakby była więźniarką we własnym domu. Mówiła, że poprzedniej nocy był wielki hałas na ulicy. Ludzie głośno rozmawiali, więc otworzyła okno i wykrzyczała, co o nich myśli. Nie wiem, co krzyczała, ale łatwo to sobie wyobrazić. Przed kolacją wyszedłem kupić butelkę jej ulubionego szampana Cristal. Gadaliśmy do późna. Następnego dnia wciąż dyskutowaliśmy, czy lepiej aby napisała artykuł, czy też opublikować jej wywiad.

Terzani pisał we wstępie Listów przeciwko wojnie, że gdyby Osama nie wypędził go z jego kryjówki, z jego wygnania, zapewne dalej by milczał. Oriana pomija tekst Terzaniego we Wściekłości i dumie. A w książkowym wydaniu pomija nawet sam tytuł dziennika „Corriere della Sera”, określając lapidarnie „jedną z większych włoskich gazet”, chociaż była przez wiele lat jego dziennikarką. Rysuje portret de Bortolego jako bezwzględnego sprzedawcy żerującego na jej emocjach, jakby prowadził tabloid. De Bortoli jest jednym z ostatnich redaktorów naczelnych w europejskiej prasie, którzy kierują się spokojem, opanowaniem, obiektywizmem zawodowym. To naczelny w najlepszym „starym stylu”. Rozmowa z nim przypomina bardziej rozmowę z dyplomatą niż z redaktorem naczelnym. Tymczasem Oriana pisze: „Pokazałam mu nawet rzucone na papier notatki, bezładne zapiski, a on natychmiast się zapalił, jakby zobaczył Gretę Garbo, która odrzuca swe ciemne okulary i paraduje na scenie La Scali, wykonując lubieżny striptiz. Albo jakby zobaczył moich czytelników ustawiających się już, żeby kupić gazetę, przepraszam, żeby wcisnąć się na parter, do lóż i na balkony teatru. Rozpromieniony, poprosił, żebym pisała dalej, żebym pozszywała te różne kawałki gwiazdkami, żebym zrobiła z tego coś w rodzaju listu zaadresowanego do niego, żebym przysłała go, jak tylko skończę”.

Wspólnie wybierają tytuł. De Bortoli proponuje Masakrę i dumę. Ostatecznie wygrywa Wściekłość i duma. A potem wysłał do Nowego Jorku dziennikarza Alessandra Cannavò.

– Imię Alessandro we włoskim jest tym samym co Alekos w greckim. Uważaliśmy to za symboliczne – mówił.

Alessandro Cannavò: Nie znałem Fallaci osobiście, ale znałem dobrze jej teksty. Kiedy miałem 16–17 lat, czytałem jej książki o Wietnamie, czytałem jej wywiady. W 1998 roku zacząłem pracę w „Corriere della Sera”. Oriana już od dawna nie pisała do gazety. Jej ostatnie teksty z 1991 roku dotyczyły wojny w Zatoce Perskiej. Była legendą. Jedni mówili o niej z szacunkiem, inni jej nienawidzili. Była zawsze osobną wyspą, nie rodzajem nauczycielki. Dlatego nie pozostawiła po sobie uczniów. Została mitem. Wiedzieliśmy, że jest chora, bo wydała oświadczenie. Czasem ktoś pytał, co z Orianą. Do 2001 roku byłem tylko jej czytelnikiem. Po 11 września wszyscy byliśmy bardzo zapracowani, zajmowałem się między innymi wydawaniem specjalnych kolumn poświęconych atakowi na World Trade Center. Któregoś wieczora wyszedłem z redakcji wcześniej i poszedłem do kina na ostatni seans o 22.30. Po wyjściu, już po północy, odczytałem wiadomość od szefa. Mam natychmiast wrócić do redakcji. Byłem przerażony, bo pomyślałem, że zrobiłem jakiś poważny błąd. – Jest dla ciebie tajna misja, o której nie możesz powiedzieć nikomu, nawet ojcu (Alessandro jest synem legendarnego włoskiego dziennikarza, Candida Cannavò). Oriana Fallaci pisze tekst o 11 września, ale nikomu nie ufa. Zgodziła się, abyś to ty poleciał do niej, odebrał artykuł i przywiózł do Mediolanu. Poczułem się jak kurier, drogo opłacony kurier.

W Nowym Jorku było słoneczne popołudnie, kiedy zameldowałem się w hotelu Waldorf-Astoria. Zadzwoniłem do niej. Zaprosiła mnie na ósmą wieczór. Pojechałem jeszcze zobaczyć Ground Zero – olbrzymia przestrzeń wypełniona pyłem. Stanąłem przed sklepem z butami, w którym nie była wybita nawet jedna szyba, buty stały na półkach, ale pokryte grubą warstwą białego pyłu. Jak po erupcji Wezuwiusza. Jechałem do Oriany, nie wiedząc, czego się spodziewać. Ostrzegano mnie, że może być najmilszą osobą na świecie, ale wystarczy sekunda, by zamieniła się w najokrutniejsze zwierzę. Była urocza, choć przejęta pracą, dużo rozmawialiśmy. Zrozumiałem, że nie chodzi tylko o przewiezienie tekstu. Mieliśmy razem pracować. Czytała głośno, bo chciała od razu konfrontować to, co napisała, i ustawić ton, mówimy na to: cantabilità, czyli muzykalność. To robiło wrażenie. Umówiliśmy się następnego dnia na 9.30. O ósmej zszedłem na śniadanie do hotelowej restauracji. Tymczasem dzwoniła, denerwując się: Gdzie jesteś?! Musisz być tutaj! Okazało się, że mam jej pomóc w ogromnej dokumentacji. Nie posługiwała się technologią, nie używała komputera. Pisała na swojej Olivetti. W dodatku właśnie zepsuł jej się faks. Jeżeli chciała posłać komuś pytanie, chodziłem do biura Rizzoli przy 57. Ulicy. Byłem łącznikiem między nią a gazetą. Chciała mieć wpływ na wielkość kolumn, wysokość liter w tytule, podpisy pod zdjęciami. Każdą kontrpropozycję redakcji traktowała jak obrazę. Wściekała się, ale nigdy nie kierowała złości na mnie, tylko na gazetę i na redaktora naczelnego. Zaczynaliśmy rano, kończyliśmy późnym wieczorem, raz czy dwa razy wychodziłem od niej o drugiej w nocy. Gotowała dla mnie makaron albo piekła mięso. Chętnie gotowała. Mieliśmy podobne poczucie humoru. Lubiłem, jak naśladowała różnych ludzi. Pracowałem z nią w sumie pięć dni. Na 27 września miałem zabukowany bilet powrotny. Byłem już na skraju załamania, bo niczego z nią nie mogłem ustalić. Nieustannie zmieniała tekst, robiła korekty, sprawiała wrażenie, jakby nie chciała skończyć. Ponieważ mówiono o ewentualnej inwazji Stanów Zjednoczonych na Afganistan, powiedziałem: Musisz skończyć tekst, bo się z nim spóźnimy. Ale ona pisała. Redakcja dawała ostatecznie cztery pełne kolumny, ale nie więcej. Tymczasem Oriana groziła, że w ogóle nie odda artykułu. A przecież traktowała go jak powrót do zawodu. Szedłem do taksówki, a ona klęła. Kiedy wsiadałem, wręczyła mi pakunek. Otworzyłem go dopiero, kiedy samochód zbliżał się do lotniska. To były dwie antykwaryczne książki, jedna z XVIII, druga z XIX wieku z jej osobistymi dedykacjami dla mnie. Wyraz jej hojności. Byłem poruszony, że pomyślała o mnie przed pożegnaniem. Następnego dnia pracowaliśmy przez telefon, od chwili, gdy się obudziła, do 23.30, łamiąc tekst na kolumnach. Kiedy coś nie szło po jej myśli, mówiła po toskańsku: można to zrobić paskudniej!

De Bortoli pamięta, że 28 września, kiedy gazeta szła do druku, złożony tekst przesyłał Orianie szesnaście razy. Wciąż coś poprawiała. Nienawidziła dzielenia wyrazów, przenoszenia sylab do nowej linii. Podzielony wyraz, jej zdaniem, wygląda ohydnie. Powtarzała, że to są jej słowa i nie wolno ich łamać. Wolała poszukać innych, krótszych, którymi zastępowała te podzielone. Ale ciągle na czterech pierwszych kolumnach, które zajmował jej artykuł, pojawiało się jakieś przeniesienie. De Bortoli godził się na wszystko, ale kiedy zrozumiał, że przez to gazeta nigdy nie pójdzie do druku, nie wysłał już kolejnej wersji do Nowego Jorku.

Na początku swojej zawodowej drogi nie mogła stawiać takich warunków. W 1971 roku pisała do Pietra Nenniego, dawniej lidera socjalistów, wicepremiera i ministra spraw zagranicznych, o wywiadzie, jaki z nim zrobiła: „Nie podobał mi się tytuł Nenni się spowiada. Oczywiście to nie mój pomysł. Czasami brak smaku charakteryzuje pewien rodzaj efekciarskiego dziennikarstwa, z którym nieustannie walczę i zawsze przegrywam (Strach jest grzechem)”.

Ferruccio de Bortoli: Przecież była najważniejszą autorką „Corriere…”. U nas publikowała we wrześniu 1979 roku rozmowę z Chomeinim. Kiedy pojechałem na wywiad z Arielem Szaronem, jakieś dwa, trzy miesiące przed tym, jak dostał udaru mózgu, ledwo wszedłem do jego gabinetu, zapytał: A jak Oriana? Co u niej?

Żałowałem, że zamilkła na tyle lat. Czytelnicy zapominali o niej. Napisała Wściekłość i dumę, tekst, który po piętnastu latach nadal robi wrażenie. Ma siłę. Nie wiem, czy dziś nie większą. Pamiętam, jeszcze przed publikacją nazywała Wściekłość i dumę kazaniem. To było jej kazanie o życiu, nie o nienawiści. Kochała tę tożsamość, ten naród, zachodnie wartości, to, kim jesteśmy, a o czym zapomnieliśmy.

Kamikadze

Tekst Oriany Fallaci ukazał się 29 września 2001 roku. De Bortoli poprzedził go krótkim wstępem. Przypomniał o jej dziesięcioletnim milczeniu. Nazwał ją najbardziej znaną włoską pisarką, podkreślając, że sama mówiła o sobie pisarz i od dawna nie uważała się za dziennikarkę. Teraz los spowodował, że znalazła się w centrum współczesnej apokalipsy otwierającej dantejską otchłań. Dlatego uchyla drzwi, choć dotąd prawie nikogo nie wpuszczała – pisał. – Jest ostra i słodka zarazem. Klnie i się wadzi. A po wyłożeniu swojej racji zatrzaskuje drzwi. Na zawsze.

Tekst Oriany miał formę listu do de Bortolego i zaczynał się słowami: Mi chiedi – Pytasz mnie…

Tego samego dnia po południu znajomi dzwonią do Terzaniego, aby przeczytał tekst Fallaci. Jest we Florencji, ma lecieć do Indii. Biega po mieście i próbuje kupić gazetę, która została już wyprzedana. Wyważony ton jego tekstu był niczym w porównaniu z jej głosem. Uderzyło go, że odmówiła wrogom człowieczeństwa. – Potem zrobiło mi się żal. Każdy z nas zmaga się ze starością i śmiercią na swój sposób, i było mi przykro, że ona wybrała urazę, zawziętość, niechęć – emocje mało szlachetne, i przemoc, jaką za sobą pociągają – pisał.

Postanowił jej odpowiedzieć. Był 4 października.

Oriano – pisał – wyglądam z okna domu mieszczącego się niedaleko tego, w którym się urodziłaś, patrzę na surowe, dystyngowane szpice cyprysów na tle nieba i wyobrażam sobie, jak z Twoich okien spoglądasz na Nowy Jork i jego wieżowce bez Bliźniaczych Wież. Przypomina mi się jedno z popołudni wiele lat temu, kiedy wybraliśmy się na długi spacer po uliczkach naszych wzgórz posrebrzanych drzewkami oliwnymi. Ja stawiałem pierwsze kroki w zawodzie, w którym Ty już byłaś dojrzała, i proponowałaś, żebyśmy wymieniali się Listami z dwóch różnych światów – ja wyjeżdżałem do Chin, tuż po śmierci Mao, Ty do Ameryki. Z mojej winy nic z tego nie wyszło. Ale to właśnie dzięki Twojej wspaniałomyślnej propozycji sprzed lat, a nie dlatego, żeby Cię teraz wciągnąć w korespondencję, której obydwoje wolelibyśmy uniknąć, pozwalam sobie do Ciebie napisać. Naprawdę nigdy jeszcze tak jak teraz, choć przebywamy na tej samej planecie, nie odniosłem wrażenia, że żyję w zupełnie innym świecie niż Twój.

List miał charakter omal intymny, co bez wątpienia nie mogło się Orianie podobać. Terzani pisał o braku rozsądku i empatii. Sugerował, że dała się podjudzić potworowi nienawiści. Zarzucał jej emocjonalną ślepotę, nawoływanie do przemocy, co daje nam oraz naszym wrogom zezwolenie na samobójstwo i mord. Pytał: A Ty, Oriano, naprawdę sądzisz, że stając na samym czele krucjaty przeciwko wszystkim tym, którzy nie są tacy jak Ty albo wzbudzają niechęć, przynosisz nam zbawienie? Stawiasz siebie na miejscu Boga? Bo tylko jego sprawą jest zemsta.

Odnosi się do fragmentów, gdzie pisała o dziewiętnastu kamikadze, którzy dokonali ataku, decydując się na śmierć: Nie ma dla nich szacunku ani litości – pisała. – Nigdy nie znosiłam tych, którzy popełniają samobójstwo, żeby zabić innych (…). Nigdy nie uważałam ich za żołnierzy. A tym bardziej nie uważam ich za męczenników czy bohaterów, jak, wrzeszcząc i plując cuchnącą śliną, określił ich pan Arafat w 1972 roku.

Przywołuje zdjęcie dwóch kamikadze z Bejrutu, które wcześniej opisała w książce Inszallah. Selfie przed pójściem na śmierć, tuż po fryzjerze.

Ciebie, Oriano, nie interesują kamikadze. Mnie natomiast bardzo – pisał Terzani. – Spędziłem wiele dni na Sri Lance z członkami Tamilskich Tygrysów, którzy przysięgali popełnić samobójstwo. Interesują mnie młodzi Palestyńczycy z Hamasu, którzy wysadzają się w powietrze w izraelskich pizzeriach (…). Interesują mnie, bo chciałbym zrozumieć, co sprawia, że są gotowi do popełnienia tak nienaturalnego czynu, jakim jest samobójstwo, i co mogłoby ich powstrzymać.

Musiała to czytać obrażona.

To nieprawda, że nie interesowali jej kamikadze. Choć teraz nimi gardziła, doskonale znała tych, którzy decydowali się na śmierć.

Jeśli zabijesz moje dzieci, ja zabiję twoje

Napisała wiele tekstów o Palestyńczykach. W 1970 roku pojechała w dolinę Jordanu, na front walki Izraela z palestyńskimi fedainami, uznając ich za słabszą stronę konfliktu, chcąc ich zrozumieć. Zobaczyć obie strony: Zarówno jedni, jak i drudzy walczą, by uniknąć zagłady. Jeśli wygrają Arabowie, zagłada czeka Żydów; jeśli wygrają Żydzi, czeka ona Arabów. Kto więc ma rację, kto się myli, kogo wybierasz? Żydów znasz, bo od dziecka wraz z nimi cierpiałaś, widziałaś, jak ich ścigano, aresztowano, masakrowano tysiącami, milionami. Broniłaś ich, pomagałaś im, kochałaś. Miałaś nadzieję, że znajdą miejsce, gdzie będą mogli zamieszkać i się obronić, spodobało ci się, że wreszcie dotarli do Ziemi Obiecanej – do kraju o nazwie Palestyna. Nie zastanawiałaś się nawet, czy przybyli tam we właściwy, czy w niewłaściwy sposób, czy przybywając, zastali ten kraj pusty jak Księżyc, czy zamieszkany już przez jego lud posiadający wszelkie prawa, by tam zostać, na przykład przez Palestyńczyków. Arabów nie znasz. Nigdy z nimi nie cierpiałaś, nigdy ich nie opłakiwałaś, ich problemy nigdy cię nie dotyczyły. (…) Wysiedleni, upokorzeni, pozbawieni wszelkiej własności i praw – nowi Żydzi tej Ziemi. Właśnie wśród nowych Żydów tej Ziemi narodziło się tajemnicze słowo: fedain. Zapytałaś, co ono oznacza, odpowiedzieli: mężowie poświęcenia, powstańcy (…). Podczas gdy niektórzy ich podziwiają, inni nimi gardzą, jedni nazywają ich bohaterami, inni terrorystami wyszkolonymi w bezinteresownej nienawiści. Dlatego postanowiłaś ich odnaleźć, poznać – pisała w swoim głośnym artykule Jeśli zabijesz moje dzieci, ja zabiję twoje (Korzenie nienawiści). Wtedy nazywała siebie pacyfistką. Fedaini mówią jej, że Europa nie ma pojęcia, co się dzieje w Palestynie. Porównują syjonizm do kolonializmu. Tłumaczą, że walcząc za Palestynę, walczą za całą ludzkość. Nie jest wobec nich bezkrytyczna. Wchodzi w spór. Tłumaczy. Jeden z nich, Abu Kalid, mówi do niej: Chcemy tylko, żeby nas zrozumiano. My też potrzebujemy przyjaźni.

Zobaczyła w nim człowieka proszącego o szacunek. Lucia Annunziata, włoska dziennikarka i felietonistka gazet „La Stampa” i „The Washington Post”, nazwała Fallaci specjalistką w okazywaniu sympatii pokonanym.

Dobrze znała drugą stronę. Pierwsze teksty o islamie drukowała już na początku lat sześćdziesiątych. Na Boga, interesowali ją kamikadze. Terzani śmie ją pouczać. Przecież sama ma świadomość zależności ekonomicznych w tej wojnie. Pisał: Nikt w ostatnich dniach nie przypomniał o tym, że jeszcze w roku 1997 za radą samego Henry’ego Kissingera dwie delegacje potwornych talibów zostały przyjęte w Waszyngtonie (także przez Departament Stanu) w celu odbycia rozmów na ten temat i że wielka amerykańska firma naftowa, Unocal, zobowiązała się wobec Turkmenistanu do budowy ropociągu przez Afganistan.

I w innym miejscu: Waszyngton odkrywa teraz przydatność Pakistanu, trzymanego dotychczas z daleka ze względu na militarny reżim, i karanego sankcjami ekonomicznymi za eksperymenty nuklearne. Dlatego CIA niedługo znów odzyska uprawnienia do najmowania mafii i gangsterów, którym będzie można zlecać brudną robotę, czyli likwidację osób z czarnej listy.

Pisze tak, jakby jego zdaniem miała na to wszystko wpływ. Pisze jak ostatni naiwny – żeby się bronić, Oriano, często nie trzeba atakować (myślę o Twojej napastliwości).

Teraz robi z niej polującą czarownicę. Zarzuca, że dzieli świat jak talibka na tych, co z nami, i tych, co przeciwko. Namawia ją do powrotu na Ziemię, do powrotu do natury, namawia ją do pokoju.

A tak naprawdę wypowiada wojnę. On, Toskańczyk, florentyńczyk, kolega, reporter, który podobnie jak ona uważał się bardziej za florentyńczyka niż Włocha.

Nie może zrozumieć, że Ferruccio dał się w to wplątać, że zdecydował się drukować ten stek majaczeń, że oddał „Corriere…” jej przeciwnikom. Pozwolił innym z nią polemizować, nawet tym, o których wiedział, że ich szczerze nienawidzi, jak pisarka Dacia Maraini.

Ferruccio de Bortoli: Oriana akceptowała tylko całkowite oddanie jej punktowi widzenia. Opublikowałem bardzo wiele artykułów, których autorzy się z Orianą zgadzali. Jej zdaniem było ich ciągle za mało. Uważała, że nie mam prawa dopuszczać do głosu przeciwnych opinii. Obraziła się, bo jej zdaniem nie stałem po jej stronie. Przez kilka tygodni nie odbierała ode mnie telefonu. W końcu poleciałem do Nowego Jorku, stanąłem pod jej drzwiami, naciskałem dzwonek. Nie otworzyła. Stałem pod jej domem, długo, dzwoniąc co jakiś czas. Napisałem list, który wsunąłem pod drzwi. Odesłała do Mediolanu, nieotwarty.

Sama pisała, że nie wierzy w obiektywizm – mówię de Bortolemu. Pisała: „Żyć oznacza dla mnie tyle, co uczestniczyć. Ten, kto uczestniczy, dokonuje wyboru. A więc nie może być obiektywny”.

Śmieje się. – Właśnie. Nie wierzyła. Po jakimś czasie znowu zaczęła publikować w „Corriere…”.

Usunęła z książki słowa otwierające tekst: Mi chiedi…, bo nie chciała już mówić do niego.

Dobrze wiesz, że gdy dotykasz czegoś palcem, dystans jest niemożliwy – pisała czterdzieści lat wcześniej.

Umberto Eco pisał w „La Repubblica”: Jesteśmy pluralistycznym społeczeństwem, ponieważ pozwalamy budować meczety w naszym własnym domu, i nie możemy tego odpuścić, tylko dlatego, że w Kabulu wsadzają do więzień ewangelickich chrześcijan. Gdybyśmy tak zrobili, sami stalibyśmy się talibami.

W 2006 roku Oriana daje wywiad Margaret Talbot z „New Yorkera”: Nie wierzę, że istnieje Dobry Islam, i nie wierzę, że istnieje Zły Islam. Istnieje tylko Islam. A Islam to Koran. A Koran mówi to, co mówi (…). Jestem znana jako osoba, która całe życie walczyła o wolność, włączając w to wolność religii. Ale walka o wolność nie zakłada poddania się takiej religii, która, jak muzułmańska, chce zniszczyć inne religie.

Ferruccio de Bortoli: Chcę, żeby pan dobrze zrozumiał. Kochałem jej charakter. Przerwanie jej milczenia, a potem opublikowanie Wściekłości i dumy w „Corriere della Sera” uważam za jedno z najważniejszych wydarzeń mojego zawodowego życia. Wielki przywilej. Rozumiałem, z kim mam do czynienia, dlatego byłem jej tak przychylny. Jej pierwszy wydawca, Angelo Rizzoli, właściciel „L’Europeo”, w którym stała się dziennikarką, był sierotą, dorastał w biedzie. Choć nie studiował, dorobił się olbrzymich pieniędzy i zetknął się z najbardziej wpływowymi ludźmi świata. Poznał się na niej od razu. Wiedział, jak z nią postępować. Zrozumiał, że jest wielką autorką.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WSTĘP

A POTEM NIE ISTNIEJESZ

11 WRZEŚNIA 9.03

Masakra i duma

…w Toskanii

Ground Zero

Kamikadze

Jeśli zabijesz moje dzieci, ja zabiję twoje

FLORENTYNKA

WOJNA

WOŁKOWYSK 1944

W NAWIASIE

FORTEPIAN

WYDOBYŁAM Z WAS WSZYSTKO

OJCIEC

AGREST

ŁÓŻKO

POCIĄG

ROK, W KTÓRYM ORIANA NIE ISTNIAŁA

STALOWE MOTYLE

KSIĘŻYCOWY PYŁ

CHŁODNA 20

INDEKS

BIAŁA SUKIENKA

PRZYPADEK

ŻYWOT CZŁOWIEKA ZŁAMANEGO

Jak mnie pani odnalazła?

Donos

Oczyszczenie

JEDNO SŁOWO DECYDOWAŁO O ŻYCIU

MIASTO, KTÓRE NIGDY NIE ŚPI

TWARZ MAILERA

WIETNAM, KAMBODŻA

MARZEC ’68

A TAM NA SZCZYCIE, JAK?

MEKSYK ’68

ALEKOS

MOŻLIWOŚĆ ŻYCIA

Dwieście pięćdziesiąt trzy lata później

PASOLINI, OSTATNIE DNI SODOMY

POKÓJ 145

WŁASNY LOKAL. ODNALEZIONE NOTATKI

ONI

LONT POD KREMLEM

DLACZEGO NIE ROZMAWIAŁA Z WAŁĘSĄ

ANIOŁ U WŁADZY

BUDZĘ SIĘ I NIE WIEM, GDZIE JESTEM

MIEJSCE PO ZNACZKACH

STRAJKI ’88

PIERWSZY

1989

KORMORANY

JARECZEK

ZAMACHNĘLIŚMY SIĘ… NA SIEBIE

SHOW

STANISŁAW

NAJGORSZE NADEJDZIE

Półgłówek, kameleon, kłamca

Święta bojowniczka

Rzuciła czadorem

To nie jest koniec

JESTEŚMY W STANIE WOJNY

DIVA

TERAZ ZOBACZYSZ MORZE

ŚMIERĆ TO ŚMIERĆ

OCENA

KARTA DZIENNIKARZA

SPADEK

GŁOS

CZASAMI KRZYCZĘ

SMOLEŃSK

CZAS

TO JUŻ

SĄ. SŁOWO OD AUTORA

BIBLIOGRAFIA

PODZIĘKOWANIA

ILUSTRACJE

Table of Contents

WSTĘP

A POTEM NIE ISTNIEJESZ

11 WRZEŚNIA 9.03

Masakra i duma

…w Toskanii

Ground Zero

Kamikadze

Jeśli zabijesz moje dzieci, ja zabiję twoje