Tytuł oryginału: Boğazkesen. Fatih’in Romanı

© Copyright by Nedim Gürsel
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2017

Wydanie pierwsze

Opieka redakcyjna
Anita Kasperek

Konsultacja
Piotr Nykiel

Redakcja
Anna Milewska

Korekta
Pracownia 12A, Kamil Bogusiewicz, Ewelina Korostyńska

Projekt okładki i stron tytułowych
Marek Pawłowski

Zdjęcia na okładce
Portret Mehmeda II ze szkoły Gentile Belliniego, Włochy, początek XVI wieku
Panorama współczesnego Stambułu © Filippo Bacci/E+/Getty Images

Redaktor techniczny
Robert Gębuś

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2017
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
fax: (+48-12) 430 00 96
tel.: (+48-12) 619 27 70

ISBN 978-83-08-05958-6

Skład wersji elektronicznej:

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

Dedykacja

Motto

I

II

III

IV

V

VI

VII

VIII

IX

X

XI

XII

Nota o pisowni nazw własnych oraz terminów tureckich, osmańskich, perskich i arabskich

Słowniczek nazw i terminów

Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Dla Zühal, światła moich nocy

I Swann czuł się bliski owego Mahometa II z portretu Belliniego, który tak lubił; ów Mahomet, czując, że się zakochał do szaleństwa w jednej z żon, zasztyletował ją, aby – powiada naiwnie wenecki biograf – odzyskać swobodę ducha.

MARCEL PROUST, W stronę Swanna
PRZEŁ. TADEUSZ BOY-ŻELEŃSKI

Przez długi czas wstawałem wcześnie rano. By pisać. Gdybym jednak wiedział, że pewnego dnia porzucę wszystko i schronię się w pokoju tej starej nadbosforskiej rezydencji, że jesienne dni, które rozpoczynały się dla mnie każdego ranka, wtedy gdy mgła za oknem się rozpraszała, wciągną mnie w głębię nieoczekiwanych wirów skrywających się pod pianą powstającą na powierzchni – tak jak mogłyby mnie wciągnąć lustrzane wody Bosforu przepływającego pod wykuszem – gdybym to wiedział, zrezygnowałbym z pisania tej opowieści. Opuściłbym razem z przyjaciółmi dom wynajęty na wakacje i tak jak oni, wrócił w pierwszym tygodniu września do Paryża, do pracy. Mieliśmy bowiem za sobą wspaniałe lato. Z dala od hałasu miasta i od sierpniowego upału, który wnikał do najdalszych pomieszczeń kamiennych budynków, a nawet do zacienionych przybrzeżnych kawiarenek. Było nas czworo – dwie znakomicie dogadujące się pary. Czas spędzaliśmy w zgodzie i przyjaźni, za dnia w chłodnych wodach Bosforu i na porośniętych glonami granitowych płytach nabrzeża należącego do domu, a wieczorem wśród zapachu smażonego tłuszczu w którejś z pobliskich restauracji rybnych. Każdego ranka po wspólnym śniadaniu, urządzonym w ogrodzie za domem, szliśmy kąpać się w morzu albo wybieraliśmy się na wycieczkę wynajętą łódką; nawet podczas poobiedniej drzemki, na którą udawaliśmy się do osobnych pokoi, wyczekiwaliśmy z utęsknieniem pory podwieczorku, kiedy znów mogliśmy się spotkać i pogrążyć w rozmowie. Cały długi sierpień minął w takim spokoju, aż wreszcie wakacje dobiegły końca. Ostatniego dnia, gdy wszyscy przygotowywali się do podróży powrotnej, powiedziałem żonie, że chcę zostać w Stambule trochę dłużej, by popracować w archiwum muzeum Topkapı. Zajęcia na uniwersytecie miałem rozpocząć z tygodniowym opóźnieniem. Żona przyjęła moją propozycję bez zastrzeżeń. Pożegnaliśmy się, by po tygodniu czy dziesięciu dniach spotkać się ponownie w Paryżu.

Gdy zostałem sam, powiedziałem właścicielowi domu, że odtąd posiłki będę spożywał w kuchni, że nie mam zamiaru korzystać z salonu, że aby meble się nie kurzyły, może – jeśli sobie tego życzy – okryć fotele i stoły prześcieradłami, zasunąć zasłony, schować poduszki do szafy i zamknąć wszystkie pokoje prócz tego z wykuszem od strony morza. Tak oto zostałem całkiem sam w wielkiej rezydencji. Mogłem teraz zacząć pisać opowieść, którą projektowałem całe lato, którą wiele razy budowałem i ponownie rozbierałem w głowie, o której myślałem, opalając się na brzegu, lecz której za nic nie potrafiłem ugryźć, gdy zabrałem się do pracy.

Wprawdzie zebrałem wiele tomów i dokumentów na interesujący mnie temat, ale musiałem jeszcze znaleźć słowo, które miało stać się punktem wyjścia. A tymczasem co rano, gdy mgła się rozpraszała i ukazywał się przeciwległy brzeg, wyczuwałem je tak blisko, że zdawało mi się, iż mogę je dotknąć. W zachwycie obserwowałem lśniące w słońcu baszty, okrągłe wieże i białe mury, ciągnące się wzdłuż pędzonych „diabelskim prądem” wód Bosforu, i w myślach porównywałem tę piękną twierdzę, stojącą w najwęższym miejscu cieśniny pomiędzy domami rozmaitych rozmiarów i betonowymi budowlami, wznoszącą się ku szczytom okolicznych wzgórz, do szczytu imperium w najwspanialszych dniach jego potęgi. Była naprzeciwko mnie. Wsparta o zbocze, bliska jak woda, realna jak słońce. Ja jednak, wiedziony złym nawykiem, musiałem znaleźć słowo, które mógłbym uczynić punktem wyjścia.

Gdy sułtan Mehmed – nie był jeszcze wówczas Zdobywcą – nadawał tej twierdzy nazwę Boğazkesen^1, nie mógł naturalnie wiedzieć, że po wielu latach, po wielu stuleciach ktoś podejmie się pisania opowieści, wychodząc od tego właśnie słowa. Podobnie jak nie mógł wiedzieć, że wszyscy podrzynacze gardeł i wszystkie gardła poderżnięte za jego panowania zostaną pewnego dnia poddane analizom historyków i wyciągnięte na światło dzienne, że kiedyś będą mu się śnić wszystkie te ciała przecinane piłą na pół i wszyscy ludzie nabijani na pal, że przyjdzie mu się rozliczyć z całej krwi, która zostanie przez niego przelana. Czy gdy sułtan Mehmed Zdobywca – tak, wtedy był już Zdobywcą – płynął łodzią do Üsküdaru, wiedział, że jego piękne usta smakosza i czarna broda, które znamy z obrazu Belliniego, pokryją się pianą, a róża – trójlistna róża sułtańska zerwana w ogrodzie władcy – którą na pewnej miniaturze trzymał w pożądliwych palcach, obrzękłych od artretyzmu, i wąchał, zwiędnie? Naturalnie, nie wiedział. Czy stając w wieku czterdziestu dziewięciu lat w cieniu proporców powiewających na wybrzeżu Üsküdaru, gdy żołnierze przeprawiali się z Rumelii do Anatolii, by wyruszyć na wojnę, sułtan Mehmed Zdobywca, syn sułtana Murada, spojrzał na Twierdzę Rumelijską, którą postawił w wieku dwudziestu lat, i wspomniał swoją młodość, entuzjazm tamtych dni i bezsennych nocy? Załóżmy, że tak. Samo założenie to jednak za mało – przenieśmy się do tamtych dni i połóżmy pierwszy kamień pod budowę twierdzy.

W tym rozdziale dowiadujemy się,
jak sułtan Mehmed zbudował
twierdzę Boğazkesen

Zapragnął przeprawić się do Rumelii. I rzekli do niego: „Wielki sułtanie! Cieśninę Dardanele zablokowały okręty niewiernych!”. I powiedli władcę do Kodżaeli. A stamtąd udali się do Białej Twierdzy nad brzegiem Bosforu, tuż obok Konstantynopola. I przeprawił się do Rumelii, tam gdzie cieśninę przemierzył jego ojciec. Wyszedł na ląd naprzeciwko Białej Twierdzy. I rzekł do Halila Paszy: „Tu winniśmy wznieść zamek!”. I stało się tak, że w tym właśnie miejscu natychmiast rozpoczęto budowę nowej twierdzy.

Aszykpaszazade, Tewarihi Ali Osman

Namiot władcy rozbito na samym środku dziedzińca zrujnowanego klasztoru. Żołnierze stali na straży przy wejściu. Ze swoimi podkręconymi wąsami, zbrojami i srogim wzrokiem wbitym w jeden punkt zdawali się częścią konstrukcji namiotu. Dłonie trzymali na jataganach, cały czas pozostając w pełnej gotowości. Gdyby do ich uszu doszedł choćby szelest lub gdyby za przeciwległą ścianą ukazał się choćby cień, natychmiast zerwaliby się i rzucili do ataku. Tak naprężone były mięśnie ich nóg, kiedy stali na kamiennej posadzce. Nieważne, czy namiot sułtana stawał na leśnej polanie podczas łowów, czy na najwyższym wzniesieniu podczas bitwy – bez wiedzy strażników w pobliżu nie miał prawa przelecieć nawet ptak. Co prawda owa konstrukcja o atłasowych ścianach wyszywanych jedwabnymi nićmi, wokół której łopotały na wietrze białe proporce, była jedynie miniaturową, koczowniczą wersją pałacu, lecz gdy tylko postawiono ją na imperialnej ziemi, natychmiast się z nią scaliła, zapuściwszy korzenie żelaznych pali, i stała się samowystarczalnym bytem, zapewniającym sobie bezpieczeństwo przy pomocy janczarów. Mam na myśli to, że w gasnących powoli płomieniach brzasku krwistoczerwony namiot sułtana Mehmeda wyglądał tak, jakby na dziedziniec tego bizantyńskiego klasztoru przybył z innego świata.

Sułtan Mehmed wstał i ubrał się w porze porannej modlitwy, po czym rozkazał, by natychmiast przygotowano dla niego konia. Wyszedł z namiotu, nim wzeszło słońce. Ruszył w głąb klasztoru i spomiędzy zwalonych murów spojrzał w górę. Gwiazdy już niemal poznikały. Nagle na rozjaśniającym się niebie dostrzegł spadającą gwiazdę. Być może zapowiadała ona kres Bizancjum; przynosiła nowinę o tym, że kamień węgielny, który miał zostać położony tego ranka, będzie stanowił początek końca. Sułtan wspomniał słowa świętego proroka o żołnierzach, którzy zdobędą Konstantynopol. Jego oczy natychmiast pojaśniały. Z jakiegoś powodu tego ranka zyskał przekonanie, że to on będzie owym szczęśliwym wojownikiem. Wypełniła go narastająca fala ekscytacji; przeszedł go dreszcz. Zanim dosiadł konia, utkwił wzrok w jednym z klasztornych fresków. Rozpoznał srogie spojrzenie archanioła Michała, pozbawionego jednego skrzydła.

„Niedługo się zobaczymy, przyszłej wiosny w Hagii Sophii!”, powiedział w myślach, po czym popędził wierzchowca ku morzu.

Od wielu dni przemierzał konno wybrzeże Bosforu – jeżdżąc to tu, to tam, przyglądał się ukształtowaniu terenu i badał prądy w cieśninie. Wreszcie odnalazł najodpowiedniejsze miejsce. Twierdza miała zostać wzniesiona dokładnie naprzeciwko fortecy zbudowanej po azjatyckiej stronie cieśniny przez jego pradziada Bajazyda Błyskawicę, na zboczu, które zajmowały ruiny klasztoru Michała Archanioła. Ląd, schodzący tu stromo ku morzu, wcinał się w Bosfor, tworząc wąski na sześćset sześćdziesiąt metrów przesmyk, którym woda płynęła nadzwyczaj wartko. Sułtan nie wiedział, być może, że lata, setki lat wcześniej w tym samym miejscu do Europy przeprawiły się wojska Dariusza, niosące pożogę Helladzie. Z pewnością jednak nie zapomniał, że gdy sam przebywał w Edirne, na które maszerował król Węgier Władysław, jego ojciec, sułtan Murad, zapłaciwszy każdemu żołnierzowi po złotym dukacie, ruszył mu na pomoc przy wsparciu Boga, dającego łaskę, oraz Genueńczyków, którzy zapewnili okręty, i przekroczył Bosfor właśnie w tym punkcie, gdyż cieśnina Dardanele była zablokowana przez okręty chrześcijan. Jakże mógłby zapomnieć: wszak był wówczas małym dzieckiem, kryjącym się w cieniu wielkiego wezyra Halila Paszy w pałacu w Edirne. Dzieckiem małym, lecz mającym wielki rozum i bujną fantazję. Teraz jest zaś młodym sułtanem, któremu na kaftanie rozkwitają błękitne kwiaty, a pod turbanem hula wiatr marzeń. Gnając swojego śnieżnobiałego konia w tę i we w tę nad brzegiem Bosforu, rozmyśla o wspaniałych dawnych czasach. I z jakiegoś powodu przypomina sobie siwą brodę hurufickiego^2 derwisza, nowo przybyłego z Persji. Jakże pewny spełnienia się swojej przepowiedni był ów mistyk, gdy zapowiadał, że to Mehmedowi przypadnie w udziale podbój Konstantynopola. Sułtan pamięta to, jakby zdarzyło się wczoraj.

Pewnej nocy przyśnił mu się prorok Mahomet. Zasiadał na tronie z twarzą zakrytą czerwoną chustą, w dłoni dzierżył laskę. Po jego prawicy stał imam Hasan z przypasanym mieczem, a po lewicy imam Husajn. Obaj mieli oczy pełne łez. Turban proroka był biały i dwunastokrotnie owinięty wokół głowy, a żółty kaftan – utkany z wełny wielbłąda. U jego stóp leżał jedwabny dywanik modlitewny. Mehmed odmówił modlitwę na cześć proroka, po czym ruszył ku niemu i ucałował jego świętą dłoń, delikatną jak aksamit. Wtedy Mahomet odwinął chustę, którą zasłaniał twarz, i wyciągnąwszy ją w stronę księcia, rzekł: „Oto wręczam ci, książę Mehmedzie, sztandar Ajjuba al-Ansariego!”. Mehmed pamięta, jak blask bijący od twarzy proroka raził jego oczy i jak czerwona chusta, którą Mahomet podał mu w swoich świętych dłoniach, nagle zmieniła się w zielony sztandar.

Po przebudzeniu – zamiast wezwać do pałacu tłumaczy snów swojego ojca – książę nakazał przyprowadzić pewnego dziwnego derwisza, który od dawna siał w Edirne niezgodę pomiędzy uczonymi, a swoimi płomiennymi przemowami przyciągał do siebie nie tylko muzułmanów, lecz także chrześcijan i żydów. Jego właśnie Mehmed poprosił o interpretację snu. Hurufita spojrzał na niego skośnymi, przebiegłymi oczami, po czym powiedział: „Mój książę, cóż tu pozostaje do tłumaczenia?! Nasz prorok (niech pokój i błogosławieństwo Boga będą z nim), który jest największym, najwspanialszym i najczystszym spośród ludzi mówiących językiem arabskim, obiecał ci, że weźmiesz Konstantynopol i zawiesisz sztandar islamu na najwyższej wieży miasta niewiernych”. Mehmed nakazał dać derwiszowi sakiewkę złota, lecz dziwaczny starzec opuścił pałac wolnym krokiem, nie przyjąwszy żadnego wynagrodzenia.

Teraz sułtan układa w głowie plan budowy twierdzy, która musi powstać, aby został wypełniony rozkaz proroka, i zastanawia się nad najdrobniejszymi szczegółami – od kamieni, z których wzniesione zostaną mury, po konstrukcję wież, od kształtu otworów strzelniczych po rozmieszczenie strażnic, od liczby bram po wygląd baszt – gdy nagle do jego nozdrzy dociera zapach palonego mięsa. Wyrzuca sobie, że nie wstawił się za tym odważnym derwiszem, który w przemowach wygłaszanych na bazarze miał odwagę nazywać męczennikiem szejcha Bedreddina^3, powieszonego nago w Seres. Tylko że wówczas był bezsilnym księciem, a nie – tak jak teraz – władcą państwa, co prawda, świeżo upieczonym, ale jednak. Gdy pewnego wieczoru derwisz schronił się w pałacu, uciekając przed gniewem mułły Fahreddina^4 i jego ludzi, Mehmed, uległszy namowom wielkiego wezyra Halila Paszy, wydał biedaka w ręce tłumu, który zgodnie z fatwą ogłoszoną przez muftiego spalił hurufitę na targowisku. Broda mułły Fahreddina, który nie mógł się powstrzymać i sam dokładał drewna do buchającego płomieniami stosu, zaczęła się palić, a zgromadzeni ludzie do samego rana chodzili wokół ognia, wykrzykując: „Bóg jest wielki!”. Teraz Mehmedowi zdaje się, że widzi piękną, okoloną białą brodą twarz derwisza pomiędzy płomieniami. „Mój książę – błaga go starzec – uratuj mnie z rąk tych bezbożników!” I przed wydaniem ostatniego tchu wykrzykuje wers Junusa Emre^5:

Ciała płonące od miłości wnet całe w światłość się zamienią^6.

Wschodzące słońce oświetla nadbosforskie wzgórza. Światło zdaje się spływać z nieba. Wszystko jest tak wyraziste, tak ciche. A sułtan Mehmed, tak jakby chciał wymazać ów haniebny czyn z pałacu w Edirne, zapomnieć swoją ówczesną słabość, wykrzykuje na całe gardło rozkaz:

– W tym miejscu zostanie położony pierwszy kamień twierdzy Boğazkesen!

***

Budowa rozpoczęła się 26 marca 1452 roku od modlitw mistrzów i budowniczych przybyłych ze wszystkich stron państwa Osmanów. Robotnicy wśród pieśni przekazywali sobie z rąk do rąk kamienie przywożone statkami z kamieniołomów Anatolii oraz drewno wycięte w lasach Pontu, dostarczając budulec na miejsce konstrukcji, a murarze dodawali do zaprawy chorasańskiej wiedzę i kunszt, przejęte od swoich mistrzów. Pracowali przy stanowiskach rozstawionych wzdłuż brzegu Bosforu. Stwardniałą skórę ich palców pokrywały zaskorupiałe już rany. Byli bosi i ubrani w łachmany. Spalone słońcem piersi schładzał wiosenny wiatr, wiejący od Morza Czarnego. Nużący wysiłek i ciężka praca mieszały się z piaskiem, gliną, kamieniami i krzykiem mew, a dzięki zapałowi robotników budowla nabierała kształtów. Wielki wezyr Halil Pasza podjął się nadzoru nad budową wieży, która miała stanąć przy brzegu, Zaganos Pasza^7 – nad budową wieży północnej, a Sarudża Pasza^8 – nad budową wieży południowej, i każdy starał się jak najszybciej doprowadzić pracę do końca, tak by prześcignąć pozostałych. Od strony Morza Czarnego przypływały statki wiozące kamienie, cegły i drewno, piękne, wielkie statki o żaglach wydętych wiosennym wiatrem. Galery z kolei na rozkaz sułtana patrolowały Bosfor – w razie potrzeby miały bronić budowy przed wrogiem. Kontrolę nad całym przedsięwzięciem wziął na siebie sam sułtan Mehmed. To on wysyłał majstrom rozkazy, koordynował budowę poszczególnych fragmentów murów czy wież i sprawował bezpośrednią pieczę nad realizacją projektu. Także on – z pomocą kadich – skazywał na śmierć robotników uchylających się od obowiązków i nagradzał tych, którzy pracowali z poświęceniem. Każdy majster miał u boku dwóch pracowników, którzy otaczali go jak anioły stróże; układali oni kolejno kamienie, ciężkie jak ołów, i smarowali je zaprawą. Majstrowie zaś, z szacunkiem i tak jak nakazywał wiekowy porządek cechu, ociosywali kamienie i łączyli je z cegłami, tak by utrzymać właściwą konstrukcję muru. Natomiast nieregularne fragmenty kamieni, których nie zdołali odpowiednio uformować, wypełniali cegłami i częściami dachówek, połączonymi wapienną zaprawą chorasańską. Tak oto wznosił się mur, w którym cegły i kamienie, dachówki i tłuczeń, wapno i piasek mieszały się ze sobą i przechodziły jedno w drugie. W murze tym tkwiło znawstwo mistrzów z Edirne i pot z czoła anatolijskich robotników. Tak samo w ciesielce i stolarce wież, w łukach i krokwiach oraz w iglicach baszt, pokrytych ołowiem. W ten oto sposób, wśród krwi i potu, wśród pieśni i modlitw, w cztery miesiące zakończono budowę twierdzy. Wznoszenie konstrukcji pod nadzorem Wielkiego Sułtana i Najwspanialszego Władcy Muhammada syna Murada dobiegło końca w miesiącu radżab roku hidżry 856^9. Datę zapisano w ten sposób w rachunku abdżadowym:

Adın Boğazkesen virüben Han kal’anın
Tarihin itt(i) „vakıa İstanbul üstüne”.

Sułtan nadał twierdzy nazwę Boğazkesen
I podał datę: „Tu chodzi o Stambuł”.