Tytuł oryginału

Symbiose und Autonomie. Symbiosetrauma und Liebe jenseits von Verstrickungen

Projekt Serii Terapia Traumy

Zenon Mazurczak

Redakcja

Jagoda Latkowska

Projekt okładki

Agencja Reklamowa 4 ALL

Katarzyna Słania

Na okładce

Reprodukcja obrazu „Macierzyństwo” Stanisława Wyspiańskiego udostępniona za zgodą Muzeum Narodowemu w Krakowie

Skład

Dariusz Piskulak

Korekta

Maciej Korbasiński

Copyright © 2010 Klett-Cotta – J.G. Cotta’sche Buchhandlung Nachfolger GmbH, Stuttgart

Copyright for the Polish edition © by Wydawnictwo Czarna Owca, 2012

Wydanie I

ISBN 978-83-7554-319-3

ul. Alzacka 15a, 03-972 Warszawa

e-mail: wydawnictwo@czarnaowca.pl

Dział handlowy: tel. (22) 616 29 36; faks (22) 433 51 51

Zapraszamy do naszego sklepu internetowego:

www.czarnaowca.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o. o.

Spis treści

- Wstęp

- Podziękowania

- Uwaga językowa

- 1. Na zawsze twój – czy na zawsze sam?

- 1.1. Dziecięce piosenki

- 1.2. Konflikty między symbiozą i autonomią

- 1.3. Hipotezy robocze

- 2. Co to jest „symbioza”?

- 2.1. Wzajemna korzyść

- 2.2. Łowcy i ofiary

- 2.3. Konkurencja i podział pracy

- 2.4. Uczucia pierwotne

- Lęk i agresja

- Współczucie i empatia

- Stres

- 2.5. Neurony lustrzane a symbioza

- 3. Symbioza jako koncepcja psychologiczna

- 3.1. Erich Fromm

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Wstęp

Niniejsza książka jest piątą z kolei, w której szukam odpowiedzi na pytania, co porusza duszę ludzką, co sprawia, że dusza choruje, a co pozwala jej zachować zdrowie, i na koniec – jak tę wiedzę można zastosować w pracy terapeutycznej.

- Moją podróż w głąb duszy ludzkiej rozpocząłem w roku 1994. W tym czasie zajmowałem się psychologią pracy oraz psychologią organizacji, dlatego jako pierwsza powstała w roku 2001 książka Berufliche Beziehungswelten (Świat relacji zawodowych). Przedstawiając stosunki zawodowe za pomocą metody ustawień, zdałem sobie sprawę z wielkiego znaczenia stosunków rodzinnych, które kryją się za konfliktami w pracy. Jeśli konfliktów tych nie da się rozwiązać za pomocą reguł panujących w relacjach zawodowych, trzeba spojrzeć na wcześniejsze doświadczenia człowieka z jego rodzicami. W relacjach zawodowych odzwierciedlają się bowiem nierozwiązane tematy relacji rodzice–dzieci. Ponadto nasunęło mi się przypuszczenie, że istnieje w nas odrębny zmysł, dzięki któremu postrzegamy relacje.

- W książce Verwirrte Seelen (Zmącone dusze), wydanej w roku 2002, starałem się pokazać, że zagadkowe formy ludzkiego zachowania, które w terminologii psychiatrycznej są określane jako „schorzenia psychiczne” i które są diagnozowane jako „psychozy”, „schizofrenie” czy „zaburzenia osobowości borderline”, wynikają z uwikłań w rodzinnym systemie więzi. Moja główna teza brzmi: to nie jednostka jest „chora”, problem dotyczy relacji, którymi jest związana. Relacje międzyludzkie stanowią źródło problemów wtedy zwłaszcza, gdy pozostają pod wpływem traumy i same stanowią źródło traumatyzacji. Jeśli zaburzenia relacji nie zostaną rozpoznane i przepracowane, to przenoszą się poprzez rodziców na dzieci z pokolenia na pokolenie. Uwikłania w nierozwiązane traumy mogą sięgać nawet czterech pokoleń wstecz, a zaburzenia tożsamości prowadzić mogą do „psychozy” i „schizofrenii”.

- W książce Trauma, Bindung und Familienstellen (Trauma, więzi i ustawienia rodzinne) z roku 2005 starałem się pokazać, że „więź” i „trauma” występują zasadniczo w każdym zaburzeniu psychicznym i stanowią jego przyczynę. Dla głębszego zrozumienia czterech różnych rodzajów traumy, które określiłem jako „traumę egzystencjalną”, „traumę straty”, „traumę więzi” i „traumę systemu więzi”, zastosowałem wówczas dwuwymiarowy model rozszczepienia psychicznego, który przeciwstawia straumatyzowane części osobowości pozostałym częściom duszy. Przy przezwyciężaniu traumatyzacji stawiałem częściowo na rozwiązania, które przychodzą z zewnątrz. Wychodziłem wtedy z założenia, że traumę więzi da się przezwyciężyć przez pojednanie z rodzicami. Później zrozumiałem, że w ten sposób można podsycać symbiotyczne złudzenia i wspierać strategię uniku, zamiast zająć się własną traumą.

- Dlatego w książce Seelische Spaltung und innere Heilung (Rozszczepienie psychiczne i wewnętrzne uzdrowienie) z roku 2007 chciałem przedstawić dwa nowe, istotne odkrycia, które pojawiły się w trakcie intensywnej pracy z pacjentami. Po pierwsze trójwymiarowy model osobowości rozszczepionej po traumie, na który składają się „zdrowe części”, „części straumatyzowane” i „części służące przetrwaniu”, po drugie zaś koncepcję „wewnętrznego uzdrowienia”, w której zmaganie się z różnymi częściami osobowości ma pierwszeństwo przed wszelkimi innymi formami pracy terapeutycznej. W „wewnętrznym uzdrowieniu” chodzi przede wszystkim o to, żeby wejść w kontakt z własnymi odszczepionymi uczuciami i uporządkować własne traumy.

Mimo postępu w rozumieniu procesów psychicznych nie miałem jasności co do tych części duszy, które pojawiały się w kontekście traum więzi i traum systemu więzi. Istnieją takie części psychiki, które trzymają się kurczowo rodziców, mimo że wyrządzili oni dziecku poważną szkodę. Części te są w dużym stopniu odporne na wszelkie zabiegi terapeutyczne skłaniające je do odłączenia się od rodziców. Dlaczego dzieci, które najbardziej były przez rodziców zaniedbywane, bite, nadużywane i poniżane, nie są w stanie odgraniczyć się wewnętrznie od swoich rodziców?

Odpowiedź na to pytanie pojawiła się, gdy zrozumiałem, że nawet pierwotny proces symbiotyczny między matką i dzieckiem może prowadzić do traumy. Pierwotna trauma wywołuje rozszczepienie w psychice dziecka. Określam ten proces mianem „traumy symbiotycznej”. W efekcie rozszczepienia dziecko traci kontakt z pierwotnymi impulsami życiowymi, odwraca większą część swej uwagi od siebie i kieruje ją na zewnątrz, na innych ludzi. „Trauma symbiotyczna” powoduje, że dziecko nie jest w stanie wytworzyć silnej, osadzonej w sobie tożsamości, pozostaje zależne, niesamodzielne i coraz bardziej uwikłane. Nawet dorosłym człowiekiem rządzą wtedy lęki z dzieciństwa.

Jeśli rozpozna się fundamentalne znaczenie traumy symbiotycznej dla rozwoju psychicznego człowieka, to łatwiej wyjaśnić wszystkie inne problemy psychiczne, które z tego wynikają. Jako ludzie straumatyzowani i z zaburzonymi więziami dopiero wtedy możemy pracować nad naszym wewnętrznym uzdrowieniem, gdy jesteśmy w stanie rozpoznać, kim jesteśmy. Dopiero po zintegrowaniu w terapii pierwotnego rozszczepienia możemy przezwyciężyć dalsze traumy, które spotkały nas w życiu. Destruktywne uwikłania symbiotyczne mogą wtedy stać się konstruktywnymi związkami symbiotycznymi, a pseudoautonomia może się zmienić w prawdziwą autonomię. Wówczas punkt ciężkości w terapii radykalnie się przesuwa, nie karmi się już symbiotycznej potrzeby zależności, lecz wspiera rozwój autonomii człowieka.

Procesowi poznawczemu, który tutaj krótko przedstawiłem, towarzyszyła moja praca za pomocą metody ustawień. Najpierw zacząłem zbierać doświadczenia z „ustawieniami rodzinnymi” w rozumieniu ich twórcy, Berta Hellingera. Jednak im więcej miałem wglądów w podstawowe procesy „więzi” i „traumy”, tym bardziej stawało się dla mnie oczywiste, że muszę znaleźć własną drogę pracy terapeutycznej za pomocą ustawień. Ustawienia, które dziś stosuję, określam mianem „ustawień traumy”. W związku z nową koncepcją traumy symbiotycznej rozwinąłem wariant pracy ustawieniowej, którą nazywam „ustawieniami sprawy klienta”. Tę nową metodę oraz możliwości jej stosowania po raz pierwszy opiszę szczegółowo w niniejszej książce.

Czy zatem podróż do wnętrza duszy ludzkiej dobiegła końca – tego nie wiem. Przypuszczam, że raczej nie. Wydaje mi się, że jeszcze długo nie zostaną rozwiązane zagadki ludzkiej psychiki. Niektóre koncepcje tu przedstawione są jeszcze w fazie prób i testów. Liczne hipotezy robocze, które formułuję, wymagają naukowego zbadania.

Mam jednak nadzieję, że zebrane w tej książce doświadczenia i przemyślenia dadzą nam, czy to jako pacjentom, czy jako terapeutom, sposobność zrozumienia złożonych zależności między sytuacjami życiowymi a możliwościami przetworzenia ich w ciele, w emocjach i w duszy. I że wiedza ta posłuży dalszemu rozwojowi naszej osobistej autonomii oraz zdrowych struktur społecznych.

Podziękowania

Przede wszystkim chciałbym podziękować pacjentkom i pacjentom, którzy byli i nadal są gotowi iść ze mną tą niekonwencjonalną drogą odkrywania przyczyn i mechanizmów cierpień psychicznych. Ich otwartość i zaufanie dają mi możliwość coraz lepszego rozumienia tego, co porusza nas, ludzi, w głębi duszy. Staram się w tej książce możliwie często dopuszczać do głosu pacjentki i pacjentów, ponieważ to oni najlepiej potrafią sformułować i wyrazić, co czują i myślą. Imiona wszystkich wymienionych w tej książce osób zostały oczywiście zmienione.

Dziękuję wszystkim, którzy towarzyszą mi w mojej drodze. Szczególne podziękowanie niechaj przyjmą: Margiet Wentink, Wim Wassink, Vivian Broughton, Jutta ten Herkel, Thomas Riepenhausen, Ingrid Dykstra, Doris i Alexander Brombach, Birgit Assel, Radim Ress, Marina Bebtschuk, Patrizia Manukian, Svetlana Wrobej, Marta Thorsheim, Tore Kval, Ute Boldt, Petra Schibrowski, Alois Schwent, Barbara Spitzer, Rebecca Szeto, Kama Korytowska, Lena Gourskaja, Helmut A. Müller i Heribert Döring-Meijer. Z każdą z wymienionych osób mam szczególny rodzaj twórczej i konstruktywnej wymiany doświadczeń.

Serdecznie dziękuję również współpracowniczkom i współpracownikom Wydawnictwa Klett-Cotta, na których wsparcie zawsze mogłem liczyć. Imiennie chciałbym wspomnieć panią dr Christine Treml jako redaktorkę oraz pana Rolanda Knappe jako koordynatora licznych kontaktów z wydawnictwami zagranicznymi.

Uwaga językowa

W tekście używam najczęściej męskich form językowych. Jednakże za każdym razem mam na myśli obie płcie, chyba że w tekście jest wyraźnie zaznaczone, że chodzi o mężczyznę lub kobietę. Z reguły mówię o „pacjentach”, przy czym równie dobrze można używać pojęcia „klient” lub po prostu „człowiek”.

Franz Ruppert

Monachium, w maju 2010

1.

Na zawsze twój – czy na zawsze sam?

1.1. Dziecięce piosenki

Pierwsza zwrotka znanej niemieckiej piosenki dziecięcej brzmi tak:

Hänschen klein / ging allein / in die weite Welt hinein.

Stock und Hut / steht ihm gut, / ist gar wohlgemut.

Doch die Mutter weinet sehr, / hat ja nun kein Hänschen mehr!

Da besinnt / sich das Kind, / kehrt nach Haus’ geschwind.

Druga zwrotka potwierdza powrót Jasia do matki:

Lieb Mamma / ich bin da / ich dein Hänschen hoppsassa.

Glaube mir / ich bleib hier / Geh nicht fort von Dir.

Da freut sich die Mutter sehr / und das Hänschen noch viel mehr.

Denn es ist / wie ihr wisst / gar so schön bei ihr^1.

Czy dzieci rozumieją słowa tej piosenki? Gdzie może być lepiej niż w domu przy mamie? Przy mamie, która płacze, gdy dziecko odchodzi? Dla dziecka matka i dziecko to jedność.

Jako dorośli możemy postawić cały szereg pytań pod adresem tej dziecięcej piosenki:

- Dlaczego Janek w ogóle chciał wyruszyć w świat, jeśli przy matce było mu tak dobrze?

- Dlaczego matka płacze, woła go i wzywa, żeby natychmiast wrócił?

- Czy ma przy niej pozostać, ponieważ jej potrzebuje i jest za mały, żeby bez niej poradzić sobie w świecie, czy to matka potrzebuje syna, żeby nie zostać samą?

- A może za tym, że matka płacze, kryje się jeszcze zupełnie inna historia?

- Kiedy nastąpi właściwy dla Jasia moment, żeby mógł opuścić matkę? Czy on w ogóle potrzebuje jej zgody?

- Czy musi odejść, nawet gdy ona za nim płacze?

- Czy musi wyruszyć, nawet wbrew jej oporowi i próbie zatrzymania go przy sobie? Czy pomocna jest mu w tym pewna doza złości?

- Jaką rolę odgrywa jego ojciec? Czy on też chciałby go zatrzymać? A może już dużo wcześniej niż matka wysłałby go w daleki świat?

- Co się stanie, jeśli Jan nie za wcześnie, lecz za późno opuści dom swoich rodziców lub wcale go nie opuści?

- Czy kiedyś ogarnie Jana smutek i samotność w szerokim świecie, z dala od matki?

- Czy może poszuka sobie szybko kobiety, która zastąpi mu matkę?

Piosenka o „małym Jasiu” jest hymnem na cześć symbiotycznych potrzeb matki i syna: być razem i pozostać razem, nie opuścić drugiego, nie zostawić go i nie musieć być samemu. Serdeczność i czułość, wierność i lojalność wydają się być gwarantami trwałego szczęścia. Współczesną wersję nierozerwalnej więzi matki i syna opiewał holenderski dziecięcy gwiazdor Heintje w piosence Mama:

Nigdy nie zapomnę / kogo miałem w tobie,

Że na całej ziemi ty jedna / tak gorąco mnie kochasz.

Czy można chcieć rozstać się z taką miłością? Kiedykolwiek się rozłączyć? Matka nie musi płakać, ponieważ jej syn jest w myślach zawsze przy niej, a ona cały czas nosi go w swym sercu. Ale jaki to ma wpływ na inne relacje, w które syn wejdzie w swoim życiu, jeśli matka jest jedyną, przez którą czuje się tak gorąco kochany?2.

W takich dziecięcych piosenkach nie sposób przeoczyć aspektów seksualnych. Relacja matka–syn wydaje się szczególnie naładowana emocjonalnie. Syn, mimo matczynej miłości, musi kiedyś – zgodnie z potocznymi wyobrażeniami na temat ról życiowych – wyruszyć w daleki świat, żeby sprawdzić się w walce o byt. Uderzający jest subtelny akcent erotyczny, ponieważ mały książę w swoich dziecięcych fantazjach jest dla matki najdroższym i najtroskliwszym mężczyzną. Heintje wyraził to w innej piosence do matki: Zbuduję ci zamek. Granice między matką i synem łatwo się zacierają w mgle symbiotycznych uczuć: Kim jest matka, a kim jest dziecko? Kto jest duży, a kto jest mały? Czy syn jest idealnym mężem swojej własnej matki?

Tematyka odłączania się córek od matki nie wydaje się tak krytyczna. A przynajmniej nie ma piosenki, w której córka śpiewałaby: „Mamo, nie będziesz przecież płakać za swoją córką...”. W tradycyjnych społecznościach do dziś oczekuje się, że córka przez całe życie będzie stać u boku matki, pomagać jej ze wszystkich sił w trudach codzienności, zajmować się młodszym rodzeństwem i towarzyszyć matce do końca jej dni. Raczej ojcowie mają większy problem z córkami, gdy pewnego dnia muszą „swoją” córkę oddać innemu mężczyźnie.

Ale wróćmy do Jasia. Przypadkowo natrafiłem w Internecie na mniej znaną wersję piosenki Hänschen klein. Ma ona trzy zwrotki:

Hänschen klein / ging allein / in die weite Welt hinein.

Stock und Hut / steht ihm gut / ist gar wohlgemut.

Aber Mutter weinet sehr / hat ja nun kein Hänschen mehr.

«Wünsch dir Glück!» / Sagt ihr Blick / «Kehr’ nur bald zurück!»

Sieben Jahr / trüb und klar / Hänschen in der Fremde war.

Da besinnt / sich das Kind / Eilt nach Haus geschwind.

Doch nun ist’s kein Hänschen mehr / Nein, ein großer Hans ist er.

Braun gebrannt / Stirn und Hand / Wird er wohl erkannt?

Eins, zwei, drei / geh’n vorbei / Wissen nicht, wer das wohl sei.

Schwester spricht: / «Welch Gesicht?» / Kennt den Bruder nicht.

Kommt daher die Mutter sein / Schaut ihm kaum ins Aug hinein,

Ruft sie schon: / «Hans, mein Sohn! / Grüß dich Gott, mein Sohn!»3.

Jest to tekst, w którym chodzi o stawanie się dorosłym. Jaś nie wraca, nawet gdy matka płacze. Matka jest co prawda smutna i przepełniona tęsknotą, ale daje synowi na pożegnanie swoje błogosławieństwo. Jasia spotykają dobre i złe doświadczenia w dalekim świecie. Zmienia się tak bardzo, że wielu nie rozpoznaje go jako Jasia z dawnych czasów, nawet siostra. Gdy wraca do rodziny, jest dla matki „Janem”, a tym samym dorosłym mężczyzną. Mimo to pozostaje dla niej jej synem.

A więc obok symbiotycznej wersji piosenki o „małym Jasiu” istnieje wersja autonomiczna. Jest mniej popularna – przypuszczalnie dlatego, że „autonomia” ma mniej wspólnego z tęsknotą, „frasunkiem i sercem”. Co to jest „autonomia” i czemu służy? Bycie autonomicznym może oznaczać:

- robić coś samemu;

- opierać się na własnej wiedzy;

- zadbać o siebie i zaspokajać własne potrzeby;

- podejmować własne decyzje, nawet wtedy, gdy inni żywią wobec nas jakieś oczekiwania;

- nie dać się odwieść od własnych celów z powodu kłopotów i trudności innych ludzi;

- nie dać się szantażować emocjonalnie;

- nie dać się przekupić finansowo;

- nie porzucać własnych wartości, nawet gdy inni wywierają presję;

- pracować nad własną tożsamością, być świadomym swoich korzeni, swego pochodzenia rodzinnego i kulturowego, nie identyfikując się z nimi;

- wziąć odpowiedzialność za swoje życie i nie obwiniać innych, gdy życie nie jest takie, jakie sobie wymarzyliśmy.

1.2. Konflikty między symbiozą i autonomią

Wydaje się, że i symbioza, i autonomia są dla nas tak samo ważne. Potrzeby symbiozy oraz autonomii towarzyszą nam przez całe życie. Są takie okresy, w których potrzeby symbiotyczne jednoznacznie przeważają, są też takie, w których chcemy być przede wszystkim wolni i niezależni. Czasem toczy się w nas zacięta walka między tymi dwoma podstawowymi dążeniami. W konfliktach między symbiozą i autonomią można nawet dopatrzeć się głównych wątków ludzkich dramatów, na przykład wtedy, gdy:

- dzieci nie są w stanie opuścić domu rodzinnego;

- rodzice nie potrafią wypuścić swoich dzieci z domu;

- pary nie mogą się rozstać, chociaż bardziej się nienawidzą, niż kochają;

- ludzie myślą, że z poczucia obowiązku muszą zrezygnować ze wszystkich swoich własnych spraw na rzecz „ojczyzny” lub „swojej firmy”.

Potrzeby symbiotyczne i pragnienie autonomii są wprawdzie oddzielnymi dążeniami, ale są też ze sobą ściśle powiązane. Czy jest to „albo albo”, czy „i jedno, i drugie”? Czy te podstawowe potrzeby można pogodzić, czy też zaspokojenie jednej odbywa się kosztem drugiej?

Zależy to między innymi od etapu życia. Jest czas, kiedy nie możemy istnieć całkiem sami, i jest pora, żeby się usamodzielnić. Niemowlęta i małe dzieci potrzebują rodziców, którzy bezwarunkowo zaspokajają ich symbiotyczne potrzeby. Potrzebują również rodziców, którzy wspierają je w samodzielnym odczuwaniu, myśleniu i działaniu.

Co się dzieje, gdy nasze dziecięce potrzeby symbiotyczne nie są zaspokajane? Jeśli, gdy jesteśmy jeszcze bardzo mali i potrzebujący, nasi rodzice nas nie chcą i nie kochają, odwracają się od nas, wycofują, opuszczają? Czy czeka nas tylko wieczna frustracja i wewnętrzna samotność? Czy musimy przez całe życie zabiegać o naszych rodziców, dźwigać ich cierpienie w nadziei, że może pewnego dnia nas pokochają i uznają? Czy musimy z powodu zależności od nich rezygnować z własnego szczęścia? Czy zdradzamy ich, gdy odchodzimy? Czy musimy czuć się winni, gdy nie chcemy zostać przy nich z naszą miłością i nie chcemy ich już pocieszać?

A jak to jest, gdy przyjmiemy perspektywę rodziców: Co robić, jeśli dziecko po prostu nie chce stać się dorosłe? Gdy odmawia wzięcia odpowiedzialności za swoje życie, siedzi w naszej kieszeni, lekceważy, lży i wykorzystuje, bierze narkotyki i stosuje przemoc? Czy mamy się na to wszystko zgadzać, czy też możemy takie dziecko po prostu wystawić za drzwi? Czy miłość matczyna lub ojcowska muszą wszystko wybaczyć?

A czy jako dorosłym wolno nam mieć potrzeby symbiotyczne? Czy miłość do partnera jest podobnie symbiotyczna jak miłość do ojca i matki? Ile miłości, pomocy, wsparcia i poczucia bezpieczeństwa potrzebujemy w naszym dorosłym życiu? Ile odpowiedzialności powinniśmy wziąć za partnera, gdy mu się źle wiedzie? Co powinniśmy przejąć, żeby mu ulżyć, a czego nie powinniśmy robić w żadnym wypadku? Czy musimy zgadzać się na to, że nasz partner uwiesił się na nas i nie chce ponosić odpowiedzialności? Czy wolno nam, z powodu naszej zależności emocjonalnej, przeszkadzać dzieciom lub partnerowi rozwijać się i iść własną drogą?

Jesteśmy z natury istotami społecznymi i nie jesteśmy w stanie przeżyć bez innych. Jesteśmy na siebie wzajemnie skazani. Potrzebujemy i szukamy wzajemnego kontaktu. Dla wielu nie ma nic gorszego niż bycie samemu. Jedzenie samemu w restauracji, samotne siedzenie przy stoliku na urlopie – któż wcześniej czy później nie pragnie partnera do rozmowy, drugiego człowieka naprzeciwko siebie?

Ale jak daleko sięga ta potrzeba kontaktu? Jak dalece trzeba być obecnym dla drugiego człowieka? Gdzie zaczyna się prawo do samodzielności i jednocześnie obowiązek, żeby się drugiemu nie narzucać? Gdzie to „my” ma swoje granice? Gdzie zaczyna się niepowtarzalne „ja”? Kiedy potrzeba symbiotyczna jest konstruktywna, a kiedy staje się (auto)destruktywna, każe trzymać się kurczowo innych i pozwala innym kierować naszym życiem?

Zachować to, czego musimy się trzymać, i zostawić za sobą to, co już nie daje oparcia – na tym zdaje się polegać wielka sztuka życia. Sztuka, w której musimy wprawiać się od małego. Konflikty między symbiozą, potrzebami zależności i autonomii są częścią każdego życiorysu. Są nie do uniknięcia. Dlaczego w niektórych wypadkach łatwo je rozwiązać, a w innych jest to strasznie trudne lub wręcz niemożliwe?

1.3. Hipotezy robocze

Im dłużej pracuję jako psychoterapeuta i badam tajemnice duszy ludzkiej, tym jaśniejsze staje się dla mnie, że konflikty między symbiozą i autonomią są centralnym tematem dla wielu ludzi, którzy szukają pomocy psychologicznej:

- mężczyźni i kobiety nawet w późnym wieku nie potrafią wewnętrznie odejść od swoich rodziców, chociaż relacje z nimi nie były nigdy dobre lub rodzice już umarli;

- kobiety żyją z mężczyznami, do których nie czują (już) miłości i szacunku;

- mężczyźni trwają w związkach małżeńskich, nawet gdy relacja z żoną utknęła w martwym punkcie;

- rodzice narzekają, że dzieci nie przejmują odpowiedzialności za swoje życie, nie wychodzą z rodzinnego domu i żyją w świecie fantazji;

- osoby uzależnione nie potrafią odejść od rodziców tak samo jak od narkotyków;

- ciężkie schorzenia psychiczne są wyrazem tego, że ktoś nie żyje w zgodzie z własną tożsamością;

- w wielu schorzeniach ciało niszczy niejako samo siebie, a chorzy czują się bezradni wobec swojego losu.

Moje hipotezy przedstawione w tej książce brzmią następująco:

1. Psychologicznym podłożem bardzo wielu konfliktów w życiu i w relacjach są uwikłania symbiotyczne.

2. Uwikłania symbiotyczne powstają wtedy, gdy nie zostaną zaspokojone pierwotne potrzeby symbiotyczne dziecka. Trwała frustracja dziecięcych potrzeb symbiotycznych stanowi osobną kategorię traumy: traumę symbiotyczną.

3. Trauma symbiotyczna stanowi podstawę takich zaburzeń jak lęki, depresje, zaburzenia osobowości, uzależnienia i psychozy. Pojawia się też w wielu schorzeniach somatycznych.

4. Przyczyną, dla której rodzice nie potrafią należycie zadbać o potrzeby symbiotyczne swoich dzieci, są ich własne doświadczenia traumatyczne. Straumatyzowani rodzice nie są w stanie dać dzieciom niezbędnego oparcia emocjonalnego ani wesprzeć ich w dążeniu do autonomii. Straumatyzowani rodzice nie zauważają, że przenoszą swoje traumy na dzieci.

5. Jeśli traumy, traumy symbiotyczne i uwikłania symbiotyczne nie zostaną rozpoznane i przerwane, to wzmagają ryzyko dalszych traumatyzacji i ciągną się przez pokolenia w relacjach rodzice–dziecko.

W związku z powyższym rozważam możliwości:

- uwolnienia się z uwikłań symbiotycznych,

- przezwyciężenia traumy symbiotycznej,

- realizowania zdrowych form autonomii.

Rodzi się również pytanie, jak sensownie wspierać psychoterapeutycznie ludzi, którzy cierpią na traumę symbiotyczną i stale wikłają się symbiotycznie.

Starałem się znaleźć odpowiedzi na wszystkie te pytania. Ponieważ temat symbiozy i autonomii nie ogranicza się tylko do relacji osobistych, lecz obejmuje niemal wszystkie obszary życia, wspominam przy okazji inne formy uwikłań symbiotycznych. Choć nie są one bezpośrednim przedmiotem pracy terapeutycznej, ich zrozumienie może być użyteczne dla społecznego współżycia: chodzi zwłaszcza o symbiotyczny stosunek do władzy i pieniędzy.

2.

Co to jest „symbioza”?

Brakującym ogniwem między małpą a człowiekiem jesteśmy my.

Konrad Lorenz (1903–1989)

2.1. Wzajemna korzyść

Słowo „symbioza” pochodzi z języka greckiego, pojawia się w przyrodniczych pismach Arystotelesa, i oznacza „współistnienie”. Symbioza jest pojęciem stosowanym w biologii i w psychologii. Używane bywa w różnych kontekstach i posiada różne konotacje.

Jako termin fachowy słowo „symbioza” znalazło pierwotne zastosowanie w biologii. Niemiecki uczony Heinrich Anton de Bary (1831–1888) na zebraniu niemieckich przyrodników i lekarzy w roku 1878 w Kassel zaproponował po raz pierwszy, żeby wprowadzić do biologii pojęcie „symbiozy” na oznaczenie szczególnie ścisłej relacji między dwoma rodzajami istot żywych. Symbioza w tym sensie oznacza współistnienie, w celu osiągnięcia wzajemnej korzyści, dwóch różnych rodzajowo, dopasowanych do siebie organizmów. W wielu dokumentalnych filmach przyrodniczych i telewizyjnych widujemy niekiedy spektakularne relacje symbiotyczne, które są korzystne dla obu stron, na przykład wtedy,

- gdy foka pozwala cierpliwie tańczyć na nosie małej jaszczurce, ponieważ ta odgania natrętne muchy,

- gdy krokodyl otwiera paszczę, a mały ptaszek najspokojniej wydziobuje mu z zębów resztki pokarmu.

Dziś w biologii wychodzi się z założenia, że przemożna część biomasy na Ziemi składa się z systemów symbiotycznych. Grzyby i rośliny, rośliny i zwierzęta, rośliny i ludzie, ludzie i zwierzęta, mikro- i makroorganizmy umożliwiają sobie wzajemnie wzrost i rozwój. Partnerzy są ze sobą ściśle powiązani i albo żyją obok siebie („ektosymbioza”), albo jeden żyje w ciele drugiego („endosymbioza”). Istnieją niezliczone przykłady symbiotycznych form życia w przyrodzie.

- Morskie zwierzęta takie jak meduzy, koralowce ogniste i muszle olbrzymie żyją razem z algami, które zaopatrują je w cukier i skrobię.

- Grzyby mikoryzowe i rośliny uzupełniają się wzajemnie. Rośliny dzięki korzeniom są w stanie pozyskać z podłoża wodę, substancje mineralne i sole. Są one dla roślin niezbędne. Grzyby dzięki drobniejszej siatce korzeni są w stanie lepiej wydobyć wodę i substancje mineralne z ziemi. W symbiozie z roślinami grzyby otaczają korzenie żywiciela i pomagają w przyjmowaniu tych substancji. Otrzymują za to glukozę (skrobię, węglowodany) od roślin, które wytwarzają je dzięki chlorofilowi i światłu słonecznemu. Ma to dla roślin taki sam efekt jak nawożenie. Ponadto grzyb jest w stanie stłumić działanie pewnych substancji toksycznych, podobnie jak to robią antybiotyki. Obydwa te efekty wzmacniają roślinę i czynią ją odporniejszą. Obaj partnerzy czerpią korzyści z tej wspólnoty.

- Bakterie żołądkowe i jelitowe umożliwiają przeżuwaczom przyswoić pożywienie roślinne o dużej zawartości celulozy. Dlatego mogą tam żyć i nie są zwalczane przez system immunologiczny jako ciała obce.

- Drzewa i krzewy są zależne od zapylenia przez insekty, które w zamian dostają nektar.

- Rak pustelnik i ukwiały, mrówki i mszyca tworzą wspólnotę, z której czerpią wzajemne korzyści.

Dlatego można generalnie powiedzieć, że jedno życie wspiera na wiele sposobów inne życie i wszystkie żywe organizmy są mniej lub bardziej wzajemnie od siebie zależne. Tylko razem mogą przetrwać lub razem zginąć. Symbioza wydaje się być centralną zasadą życia i ewolucji. Odkryta przez biologię w dziewiętnastym wieku zasada koegzystencji w celu wzajemnej korzyści różnych rodzajów organizmów jest tylko czubkiem góry lodowej dużo ogólniejszej zasady ewolucji.

2.2. Łowcy i ofiary

Relacja łowca–ofiara stanowi w biologicznym sensie przeciwieństwo zasady symbiozy. W relacji łowca–ofiara jeden organizm zjada drugi i w ten sposób go unicestwia. Różne istoty żywe stają się nieprzejednanymi konkurentami ze względu na utrzymanie siebie i gatunku. Wiele gatunków rozwinęło nawet zdolność eliminowania innych gatunków. Tym samym narażają się na niebezpieczeństwo zniszczenia podstawy własnej egzystencji. Istnienie ich gatunku jest tylko tak długo zagwarantowane, jak długo nie zmienia się proporcja między nimi a ich łupem. Niektóre gatunki żyją na koszt innych istot żywych, powodując utratę ich sił witalnych. W biologii mówi się o „parazytach” lub o „pasożytach”, na przykład bakterie lub wirusy tak bardzo osłabiają ciało, do którego się wdarły, że ono umiera.

Relacja między łowcą i ofiarą w przyrodzie nie jest statyczna, lecz jest stanem wrażliwej, dynamicznej równowagi. Walka o przestrzeń życiową i życiowe zasoby jest potężnym motorem ewolucji. Walka ta toczy się zarówno między różnymi gatunkami, jak też w obrębie tego samego gatunku. W obrębie tego samego gatunku toczą się również boje, kto jest w grupie najsilniejszy i kto ma najwyższą rangę społeczną.

Współistnienie, czy to w przyjaznym sąsiedztwie, czy też we wrogim zmaganiu, jest najbardziej fundamentalną zasadą ewolucji. Zarówno przyjazne, jak i wrogie relacje między gatunkami pobudzają ewolucję coraz nowych form istot żywych i nowych sposobów życia. Przyroda ożywiona rozwija się w niezliczonych wariantach współistnienia i walki przeciwko sobie. W każdym miejscu na Ziemi jakiś gatunek żywych istot szuka swojej szczególnej przestrzeni życiowej. Cechy jednego gatunku są też zawsze odzwierciedleniem cech innych gatunków, z którymi dzieli on wspólną przestrzeń życiową.

2.3. Konkurencja i podział pracy

Rozszerzając pierwotne wąskie rozumienie pojęcia symbiozy w biologii („współistnienie różnych gatunków dla wzajemnej korzyści”) można je odnieść do współistnienia jednostek tego samego gatunku, o ile są one od siebie zależne. Dotyczy to przede wszystkim szczególnego stosunku pokolenia rodziców do pokolenia dzieci, gdy rodzice muszą się przez pewien czas troszczyć o potomstwo, żeby nie umarło z głodu czy pragnienia i nie zostało pożarte przez wrogów.

Szczególne relacje symbiotyczne istnieją też tam, gdzie jednostka nie byłaby w stanie sama przeżyć i gdzie z rozmnażania gatunku oraz podziału pracy wynikają różnice między jednostkami.

Jako przykład można podać „państwo” pszczół z „królową”, „trutniami” i „robotnicami”. Przeżycie gatunku jest tutaj ważniejsze od przeżycia jednostki. „Robotnice” poświęcają swoje zdolności rozrodcze na rzecz rozrodczości „królowej”. „Trutnie” poświęcają swoje życie, żeby zapobiec wdarciu się rabusiów do ula.

Również my, ludzie, nie jesteśmy wcale z natury samotnikami. Jako jednostki nie jesteśmy ani szczególnie silni, ani szybcy, ani obdarzeni wyjątkowym instynktem. Tym, co daje nam przewagę jako gatunkowi, jest zdolność organizowania wspólnego życia w grupie. Życie w grupie daje potężne korzyści w ewolucji. Dlatego potrzeba przynależności do ludzkiej grupy jest dla nas potrzebą pierwotną. I im większa jest własna grupa, tym łatwiej może ona się ostać w stosunku do innych grup. Dlatego wielkość grupy stanowi decydującą korzyść w ewolucji. Wyłaniają się wtedy istotne pytania: Czy w obrębie tych grup istnieje dla wszystkich korzystny podział pracy, czy dominują raczej konkurencja i wyzysk?, Czy różne grupy mogą współistnieć pokojowo, czy raczej wzajemnie się zwalczają? Jeśli popatrzeć na dzieje ludzkości, to raczej mamy do czynienia z tą ostatnią sytuacją. Gdziekolwiek pojawiła się okazja, tam zawsze na tej Ziemi silniejsze, liczniejsze i technologicznie bardziej zaawansowane grupy podporządkowywały sobie grupy słabsze i wchłaniały ich członków i ich terytoria. Czy tak być musi w przyszłości i czy koniecznie potrzebujemy wojny, żeby zrozumieć, że kooperacja jest lepsza niż konkurencja, jest kwestią rozwoju ludzkiej inteligencji.

W naszych zachowaniach wobec grupy jesteśmy bardzo podobni do takich gatunków zwierząt jak konie lub wilki, które żyją w stadach lub sforach. Zwierzęta stadne pasą się lub polują razem, bronią się wspólnie przeciwko zewnętrznym wrogom, wspólnie odpoczywają, wzajemnie czyszczą sobie skórę, konkurują o partnerów płciowych, parzą się, wspólnie wychowują młode i mają określoną hierarchię wewnętrzną, która ustanawiana jest w walce. Młode bawią się wspólnie i trenują, żeby się przygotować do dorosłego życia.

Zwierzęta stadne i żyjące w sforach potrzebują rozwiniętego systemu rejestrującego nastroje i sposób zachowania się innych członków grupy. Percepcja jest u nich w dużym stopniu społeczna, tzn. nakierowana na język ciała, zapachy i dźwięki wytwarzane przez innych. Język ciała zdradza potrzebę kontaktu lub gotowość do ataku, zapachy wskazują na choroby lub gotowość do parzenia się, dźwięki wyrażają potrzebę zwrócenia na siebie uwagi lub towarzyszą lękowi i ucieczce.

Ludzie, którzy pracują ze zwierzętami użytkowymi lub domowymi, znają dobrze możliwości komunikacji niewerbalnej. Im bardziej jakiś gatunek jest „uspołeczniony”, tym bardziej złożone są zasady wewnątrzgatunkowej symbiozy. Jednym z istotnych środków są systemy językowe, których pełny kształt możemy podziwiać u człowieka.

2.4. Uczucia pierwotne

Jeżeli na relacje symbiotyczne między gatunkami i w obrębie gatunku spojrzymy od strony emocji, które u bardziej rozwiniętych istot grają coraz ważniejszą rolę, to znajdziemy dwa przeciwne rodzaje uczuć:

- lęk i agresję,

- współczucie i empatię.

Lęk i agresja

Zdolność do polowania opiera się na pobudzeniu emocjonalnym, które jest wywołane po to, żeby zniszczyć inną istotę żywą. Ten zespół uczuć i działań określamy jako agresję. W tym sensie agresja służy przetrwaniu gatunku i jednostki, i jest szczególnie rozwinięta u istot, które występują raczej jako „łowcy”. Zdolność do agresji potrzebna jest również organizmowi padającemu łupem, ażeby mógł się bronić – na ile to możliwe – przed agresorem.

Oznacza to, że istnieje pewien stan emocjonalny komplementarny do agresji: lęk. Obawa, że zostanie się pożartym, jest uniwersalnym wzorcem reakcji wielu organizmów i jest szczególnie rozwinięta w relacji łup i łowca, ofiara i sprawca. Agresja i lęk są ze sobą nierozerwalnie powiązane. Każda jednostka w stanie agresji lub lęku odbiera swoje otoczenie w aspekcie łowcy i/lub ofiary.

W sytuacji bezpośredniego zagrożenia istoty żywe reagują na lęk i agresję przeciwnika również lękiem i agresją. Kto sieje lęk, ten zbiera agresję. W ten sposób powstaje sytuacja, w której lęki i agresje wzajemnie się nakręcają i prowadzą do walki. Jeśli ta eskalacja nie zostanie przerwana, dochodzi do walki na śmierć i życie, i do zwycięstwa lub porażki jednostki lub grupy.

Współczucie i empatia

Symbioza wewnątrzgatunkowa i międzygatunkowa oznacza również, że jednostka, przynajmniej na jakiś czas, może stłumić impulsy lęku i agresji na rzecz zachowania gatunku i własnej grupy, jak też na rzecz ochrony innych istot żywych, które są istotne dla przetrwania. Współistnienie wymaga też, żeby drugiego widzieć nie tylko jako potencjalny łup lub groźnego łowcę, lecz również jako kogoś zasadniczo przyjaznego i być może potrzebującego, nawet wtedy, gdy zachowuje się agresywnie.

To bardzo złożone wymagania. Określamy je mianem empatii. Jest to zdolność wczucia się w inną istotę, zdolność widzenia świata nie tylko swoimi oczami, lecz także widzenia i przeżywania świata oczami drugiego człowieka. Empatia oznacza również umiejętność zachowania dystansu wobec własnego sposobu widzenia, własnych potrzeb i interesów, żeby zrozumieć, zaakceptować i wspierać sposób widzenia, potrzeby i interesy drugiej istoty.

W stanie empatii rozpoczyna się zupełnie inna forma kontaktu z innymi istotami żywymi niż w stanie lęku i agresji. W trybie empatii można nawet zmniejszyć lęk i agresję przeciwnika dzięki zrozumieniu jego uczuć i stanów wewnętrznych. W efekcie słabnie presja podjęcia ataku. Istnieje szansa, że stan lęku i agresji u przeciwnika przejdzie w stan empatii. Pozytywnym skutkiem empatii jest to, że również u przeciwnika uaktywnia zachowania empatyczne.

Możemy zatem zaobserwować dwa podstawowe, bardzo dynamiczne procesy emocjonalne:

- eskalacja lęku i przemocy,

- wzajemne wspieranie się empatii.

Jeśli spojrzeć na te procesy z perspektywy ewolucji i indywidualnego rozwoju, to wyznaczają one dwa kierunki.

- Rozwój indywidualnej wielkości, siły, dominacji i władzy, żeby zdobyć wszystko, co jest konieczne do własnego przetrwania i do przetrwania gatunku. Zakłada to ignorowanie własnego lęku i słabości oraz prowadzi do niepohamowanego wykorzystywania lęków i słabości innych. Dominacja i władza wzrastają dzięki łączeniu się podobnie działających jednostek. Wtedy cały gatunek jest agresywny i wrogi, zagraża nie tylko otoczeniu, lecz nawet jego członkowie traktują się wrogo i agresywnie.

- Alternatywą jest uwzględnianie potrzeb innych, ażeby i oni mogli się tak zachowywać. Zasada wzajemności dawania i brania może u istot żyjących w grupach osiągnąć taki poziom, że jednostka w zaspokajaniu życiowych potrzeb innych widzi zaspokojenie własnych potrzeb. I to nawet wtedy, gdy płaci za to cenę w postaci własnej ofiary.

Obie linie rozwoju są w różnym stopniu wykształcone u poszczególnych gatunków. Na ogół występują równolegle, zarówno w zachowaniach jednostkowych, jak i zbiorowych. Zwierzęta zachowują się zazwyczaj przyjaźnie w stosunku do swojego potomstwa, jednak pod wpływem stresu mogą pożreć swoje własne młode, jak ma to na przykład miejsce u tupajów, gatunku wiewiórniczników.

Stres

Zwiększona gęstość populacji powoduje przedłużenie stresu u tupajów, na przykład przez częstsze spotkania z silniejszymi zwierzętami. Gdy stres przekroczy u samiczek dwie i pół godziny, wówczas ich zachowanie zmienia się na anormalne. Próbują one wtedy na przykład spółkować z innymi samiczkami. Zwierzęta co prawda mają młode, ale o dziwo młode przestają być tabu. Samiczki nie są w stanie oznaczyć ich swoim zapachem. Nierzadko takie młode są pożerane przez inne tupaje. Czasami nawet przez własną matkę... Przy jeszcze większej gęstości populacji wzrasta liczba spotkań ze zwierzętami postawionymi wyżej w hierarchii, a tym samym wzrasta lęk. Wraz z rosnącą gęstością coraz częstsze stają się sytuacje stresowe, aż w końcu pojawia się ciągły stres. Jeśli stres osiągnie pułap sześciu godzin dziennie, to już wkrótce następuje rozpad grupy. Jeśli zwierzęta poddane zostaną dalszemu stresowi, to umierają po paru tygodniach. Dosłownie umierają ze strachu. Samce i samice zaledwie w ciągu kilku dni stają się bezpłodne, apatyczne i coraz bardziej chudną... Natomiast zwierzęta, które jeszcze rodzą, tracą instynkt opiekuńczy, matki pożerają swoje nowo narodzone potomstwo (Vester 1991, s. 54 nn).

Tygrysy i lwy na przykład zabijają potomstwo spłodzone przez rywala, żeby w ten sposób zdobyć samicę.

Widać wyraźnie, że zdolność do empatycznych form współżycia jest u różnych gatunków różnie wykształcona. Zdolność i gotowość do empatii może zawsze zostać zakwestionowana przez dynamikę lęku i agresji.

Dlatego istoty, który żyją wspólnie, muszą dysponować dobrą percepcją. Muszą umieć dostrzec zarówno sygnały agresji i lęku, jak też oznaki empatii. Do przetrwania konieczne jest szybkie i bezbłędne identyfikowanie przyjaciół i wrogów, względnie przyjaznych i wrogich stanów u innych istot.

Empatia nie jest bynajmniej czysto ludzkim fenomenem czy wynalazkiem. Należy do podstawowych emocjonalnych zasad życia, tak samo jak lęk i agresja. Profesor Pumla Gobodo-Madikizela, która przyczyniła się do powstania komitetów prawdy i pojednania, wyraża to tak: „Siła międzyludzkich więzi, identyfikacji z drugim człowiekiem jako «ciałem z mojego ciała», na podstawie tylko faktu ludzkiego istnienia, prowadzi nas do tego, że chcemy wybawić innych z cierpienia, jak gdyby była to reakcja odruchowa, która jest głęboko zakotwiczona w naszej genetycznej przeszłości ewolucyjnej. Nic na to nie możemy poradzić. Czujemy pociąg do empatii, ponieważ w drugim jest coś, co odczuwamy, jak gdyby było częścią nas, i ponieważ jest w nas coś, co czujemy jako cząstkę drugiego człowieka” (Gobodo-Madikizela 2009, s. 42).

2.5. Neurony lustrzane a symbioza

Podobnie jak inne gatunki żyjące w grupach, łatwo przejmujemy zachowania i nastroje innych. Wystarczy pójść na stadion piłkarski, żeby zobaczyć, jak dziesiątki tysięcy ludzi ekscytują się niczym jeden organizm, wstają z miejsc, gdy inni wstają, krzyczą, gdy inni krzyczą, cieszą się, gdy inni się cieszą, lub w razie porażki własnej drużyny wspólnie się smucą i płaczą. Po emocjonującym meczu trudno jest wyjść ze stanu zbiorowego „zarażenia”.

Od czasu odkrycia tak zwanych neuronów lustrzanych, najpierw w mózgach małp, a potem w mózgu człowieka (Rizzolatii, Fadiga, Fogassi & Gallese 2002; Rizzolatti, Fadiga & Gallese 2007), znamy przynajmniej podstawę neurobiologiczną tej niezwykłej zdolności współbrzmienia emocjonalnego z innymi oraz głębokiego, intuicyjnego rozumienia innych ludzi. Zrozumienia tego, co się dzieje z drugim człowiekiem, nie zawdzięczamy świadomej refleksji – ta przychodzi później. Odbieramy stan drugiego człowieka – podobnie jak wrażenia zmysłowe (widząc, słysząc, wąchając i smakując) – raczej mimowolnie i nieświadomie. Dysponujemy specyficzną formą percepcji stanów zewnętrznych i wewnętrznych innych ludzi. Imitujemy ich zachowania i stany uczuciowe za pomocą naszych neuronów lustrzanych. Nie potrzebujemy języka, żeby zrozumieć, co drugi człowiek czuje, o czym myśli i co zamierza zrobić. Neurony lustrzane symulują w nas jego lustrzane odbicie. Odzwierciedlając się wzajemnie, rozpoznajemy się jako ludzie. Dzięki temu:

- lepiej rozumiemy się z drugim człowiekiem,

- możemy intuicyjnie przejąć doświadczenia drugiego człowieka jako własne doświadczenie,

- wymieniamy doświadczenia, co skraca indywidualny proces uczenia się,

- mamy możliwość poznania siebie w zwierciadle drugiego człowieka.

Takie „spontaniczne stopienie się” z członkami naszego gatunku ma dla nas ogromne znaczenie. Dla istot społecznych utrata kontaktu ze „stadem” oraz izolacja od „stada” stanowią ogromne ryzyko. Neurony lustrzane można uważać za neurologiczną podstawę naszej zdolności do empatii (Bauer 2008). Percepcja empatyczna, myślenie i czucie jako warunek życia we wspólnocie są zakorzenione w strukturze naszego mózgu (Hüther i Krens 2006).

Można to widzieć również tak: ważna część naszej percepcji i naszego subiektywnego przeżywania jest symbiotyczna. Czujemy się tak samo jak ludzie, których obserwujemy i z którymi razem żyjemy, nie uświadamiając sobie tego. Różnice między nami i innymi ludźmi znikają, gdy uaktywniają się neurony lustrzane. Krzywimy się na przykład, gdy inny człowiek je cytrynę. Płaczemy w kinie, gdy widzimy aktorów, którzy są smutni. Mimowolnie popadamy w stany, w których jesteśmy bliżej innych niż samych siebie. To może być dla nas dobre, gdy inni są w dobrej formie, ale to może być też dla nas bardzo niedobre, gdy inni są pełni lęku, złości, wstydu lub bólu. Nie tylko bycie szczęśliwym jest zaraźliwe, również uczucia negatywne bywają bardzo zaraźliwe.

Dlatego nasuwa się pytanie: Jak udaje się nam, mimo wszystko, odgraniczyć od innych? Gdzie, w obliczu skłonności do stopienia się, jest miejsce na naszą niepowtarzalną indywidualność? Wydaje się, że poczucie odrębności, które oznacza coś więcej niż bycie częścią grupy i które zawiera świadomość własnej wiedzy i własnych możliwości, wcale nie jest oczywiste. Każdy może sprawdzić, jak trudno w grupie, do której się należy, reprezentować odmienny punkt widzenia i wytrwać przy nim, gdy napotka się słowa krytyki. Być może zdolność odróżniania się od innych jest późniejszym produktem ewolucji. Podział naszego mózgu na prawą i lewą półkulę można uznać za niezbędny warunek organiczny tego, że potrafimy i jedno, i drugie: współbrzmieć symbiotycznie (prawa półkula) oraz doświadczać własnej tożsamości (lewa półkula). Jak trudne jest życie bez zdolności do empatii, pokazuje zjawisko autyzmu; jak niemożliwe staje się życie, jeśli nie potrafimy się oddzielić, pokazuje stan psychozy. Kto nie zna siebie, kto nie wie, kim jest, nie ma prawdziwego zrozumienia dla innych. Do prawdziwej empatii zdolny jest tylko ten, kto rozwinął współodczuwanie samego siebie.

3.

Symbioza jako koncepcja psychologiczna

3.1. Erich Fromm

Erich Fromm (1900–1980) wprowadził pojęcie symbiozy do literatury psychologicznej. Definiował on symbiozę następująco: Symbioza w sensie psychologicznym oznacza „zespolenie własnego «ja» z drugim «ja» (albo z jakąś inna siłą zewnętrzną w stosunku do własnego «ja»), by każde z nich zatraciło swą integralność i stało się całkowicie zależne od drugiego” (Fromm 2011, s. 156). Zdaniem Fromma za symbiotycznym zjednoczeniem kryje się potrzeba wyjścia z poczucia izolacji i bezsilności poprzez rozproszenie własnego „ja” w drugiej osobie. Dlatego w niektórych rodzinach rodzice symbiotycznie połykają swoje dzieci, ale może też być tak, że dzieci połykają swoich rodziców.

W nazistowskiej mitologii krwi i ziemi ojczystej Fromm widzi kazirodcze trwanie w pierwotnej symbiozie z matką. „Przez kazirodczą symbiozę rozumiem tendencję do tego, żeby pozostać związanym z matką i jej substytutami – krew, rodzina, ród – i uciec od nieznośnego brzemienia odpowiedzialności, wolności i świadomości, by w ostoi bezpieczeństwa i zależności otrzymać ochronę i miłość. Jednostka płaci za to końcem własnego rozwoju jako człowiek” (Fromm 1999, s. 594). W kontekście sadyzmu i masochizmu symbiotyczne stopienie dwojga ludzi przybiera – według Fromma – postać perwersji seksualnych.