Redakcja: Ariadna Machowska

Korekta: Sylwia Jastrzębska

Projekt graficzny okładki: Krzysztof Rychter

Projekt makiety i skład: Elżbieta Wastkowska

Fotoedycja: Maciej Jaźwiecki

Przygotowanie zdjęć do druku: Paweł Bajer

Zdjęcia (odwołania do numerów stron dotyczą wydania papierowego książki): Archiwum rodzinne Barbary Paciorkiewicz – reprodukcja: Tomasz Stańczak/Agencja Gazeta okładka, s. 8, 24, 44, 48, 49, 52; domena publiczna s. 10; WILLIAM C. ALLEN/AP/EAST NEWS s. 13 (góra); AKG-IMAGES/EAST NEWS s. 13 (dół), 103; Narodowe Archiwum Cyfrowe s. 18; Archiwum IPN – reprodukcja: Grzegorz Celejewski/Agencja Gazeta s. 25; MUZEUM NIEPODLEGŁOŚCI/EAST NEWS s. 29; Photo 12/UIG/Getty Images s. 33; AP/EAST NEWS s. 34; DPA/AFP/EAST NEWS s. 36; Muzeum Historii Katowic s. 40, 60; Tomasz Stańczak/Agencja Gazeta s. 51; Archiwum rodzinne Alodii Witaszek-Napierały – reprodukcja Łukasz Antczak/Agencja Gazeta s. 56, 58, 68; Cezary Aszkiełowicz/Agencja Gazeta s. 63, 267, 269; Grażyna Marks/Agencja Gazeta s. 73; Marcin Stępień/Agencja Gazeta s. 75, 211; Archiwum rodzinne Janusza Bukorzyckiego – reprodukcja: Marcin Stępień/Agencja Gazeta s. 78, 84; Universal History Archive/Universal Images Group/EAST NEWS s. 94; Bettmann Archive/EAST NEWS s. 98; SIPA/EAST NEWS s. 114; Archiwum rodzinne Janusza Karpuka – reprodukcja: Grzegorz Celejewski/Agencja Gazeta s. 120, 125, 127, 128, 129; Archiwum rodzinne Anieli Kosmali – reprodukcja: Grzegorz Celejewski/Agencja Gazeta s. 121; Grzegorz Celejewski/Agencja Gazeta s. 134, 135, 184; zbiory Ośrodka KARTA, Pogotowie Archiwalne – przekazali Dorota i Tomasz Wojciechowscy s. 140; Archiwum rodzinne Alojzego Twardeckiego – reprodukcja: Adam Stępień/Agencja Gazeta s. 155, 158, 161, 178, 180; Adam Stępień/Agencja Gazeta s. 157, 314, 329; Archiwum rodzinne Bogumiła Uniowskiego – reprodukcja: Grzegorz Celejewski/Agencja Gazeta s. 189; Archiwum rodzinne Zdzisława Oberbeckiego – reprodukcja: Marcin Stępień/Agencja Gazeta s. 199; Archiwum rodzinne Renaty Juras – reprodukcja: Dawid Chalimoniuk/Agencja Gazeta s. 218, 221, 223; Dawid Chalimoniuk/Agencja Gazeta s. 226; Archiwum rodzinne Jerzego Walaszka – reprodukcja: Dawid Chalimoniuk/Agencja Gazeta s. 238, 240; Archiwum rodzinne Elżbiety Rogowskiej s. 252, 253, 256, 261; Krzysztof Karolczyk/Agencja Gazeta s. 263; Keystone-France/Gamma-Keystone/Getty Images s. 272; ullstein bild/Getty Images s. 277; Keystone/Hulton Archive/Getty Images s. 286; Andrzej Rybczyński/CAF/PAP s. 290; Dominik Gajda/Agencja Gazeta s. 301; Archiwum rodzinne Wandy Cofały – reprodukcja: Dominik Gajda/Agencja Gazeta s. 303, 305; Archiwum rodzinne Lucjana Poznańskiego – reprodukcja: Adam Stępień/Agencja Gazeta s. 315, 322; Archiwum rodzinne Anny Zielińskiej s. 336

ul. Czerska 8/10, 00-732 Warszawa

www.wydawnictwoagora.pl

WYDAWNICTWO KSIĄŻKOWE:

Dyrektor wydawniczy: Małgorzata Skowrońska

Redaktor naczelny: Paweł Goźliński

Koordynacja projektu: Katarzyna Kubicka

© copyright by Agora SA 2017

© copyright by Anna Malinowska 2017

Wszelkie prawa zastrzeżone

Warszawa 2017

ISBN: 978-83-268-1944-5 (epub), 978-83-268-1945-2 (mobi)

Książka, którą nabyłeś, jest dziełem twórcy i wydawcy. Prosimy, abyś przestrzegał praw, jakie im przysługują. Jej zawartość możesz udostępnić nieodpłatnie osobom bliskim lub osobiście znanym. Ale nie publikuj jej w internecie. Jeśli cytujesz jej fragmenty, nie zmieniaj ich treści i koniecznie zaznacz, czyje to dzieło. A kopiując ją, rób to jedynie na użytek osobisty.

Szanujmy cudzą własność i prawo!

Polska Izba Książki

Konwersja publikacji do wersji elektronicznej

Spis treści

CZĘŚĆ I. PO WOJNIE

Dobra krew

Przed nami wielka niewiadoma

Dziecko szczęścia

Byłaś młodsza, byłaś blondynką

Musicie służyć swojemu Führerowi

Mali świadkowie

Chrzestna z Indersdorf

Bilet do Katowic? Nie ma takiego miasta

CZĘŚĆ II. POZORNA STABILIZACJA

Ja, dumny Niemiec, zostałem swoim własnym wrogiem

Wielkanoc bez muzyki

Jesteś fałszywym synem

Dwie Renaty

Zmarli nie noszą okularów

Dzieci z bańką na mleko

CZĘŚĆ III. WOJNA WCIĄŻ TRWA

Bad Polzin

Szukam Hrabara

Wanda ma tylko Wojtka

Koszula musi być w kratkę

Czy jestem córką mojej Mutti?

Epilog

Podziękowania

Bibliografia

CZĘŚĆ I

PO WOJNIE

Dobra krew

W Lemgo mieszka dziewczynka, której pierwszym wspomnieniem jest duża łąka ciągnąca się za oknem. W rzeczywistości był to zwykły trawnik, ale zawsze będzie myślała o nim jak o łące.

Często przesiaduje na parapecie dużego, półkoliście zwieńczonego okna. Tak jak inne dzieci. Nie bawią się, nie śmieją. Siedzą. Nawet rozmawiać ze sobą nie mogą. Gdy próbują, zaraz przychodzą opiekunki i biją.

Dzieci muszą się nauczyć nowego języka. Jest trudny, więc lepiej w ogóle się nie odzywać.

Opiekunki biją też za inne rzeczy. Dziewczynka czasem w nocy moczy się do łóżka. Za karę lanie dostają wszystkie dzieci. Jak jedno zaczyna płakać, w lament uderzają też inne. Wtedy opiekunki robią im zastrzyki. Dzieci potwornie się ich boją. Po zastrzyku wpadają w otępienie. Nie chce im się już płakać, siedzą przy oknie.

Dziewczynka nie ma pojęcia, że nazywa się Basia Gajzler i przebywa w ośrodku Lebensbornu Pommern w Bad Polzin. To dawny dom zdrojowy Luisenbad. Uzdrowisko Bad Polzin (czyli Połczyn-Zdrój) podarowało go 30 października 1937 roku Führerowi, a ten przekazał Lebensbornowi. Do 1939 roku budynek został przerobiony – dobudowano do niego nowy gmach z mieszkaniami, biurami i garażem. Ośrodek dysponuje 60 łóżkami dla matek i 75 dla dzieci. Z raportu z 1941 roku wynika, że pierwsze dziecko w Pommern przyszło na świat 23 maja 1938 roku. Do 1 września 1941 roku przyjęto 541 matek, z czego 45 procent to były kobiety zamężne.

Basię Gajzler odpowiednio zbadano – zmierzono jej obwód czaszki, rozstaw oczu. Obfotografowano i nadano jej numer 397

Pobyt matki trwał przeciętnie 71 dni. W raporcie nie ma słowa, że w Pommern przebywają również polskie i czeskie dzieci przeznaczone do zniemczenia.

W dokumentach ośrodka Basia figuruje jako Bärbel Geisler urodzona 2 lutego 1939 roku. W rzeczywistości urodziła się 1 lutego 1938 roku w Gdyni. Mama dziewczynki zmarła w pierwszych dniach wojny na zawał serca. Ojciec zaginął podczas kampanii wrześniowej. Reszta rodziny została z Gdyni wysiedlona. Basia z babcią trafiły do Łodzi. Zamieszkały w starej oficynie przy ulicy Lipowej. W lutym 1942 roku babcia dostała wezwanie z Jugendamtu. Miała stawić się ze swoją czteroletnią wnuczką na badania. Komisja zainteresowała się drobną blondyneczką. Babci powiedziano, że trzeba zrobić dodatkowe badania. Do domu wróciła sama. Wnuczki już nie zobaczyła.

Z dokumentów wynika, że Barbara Gajzler została odwieziona do łódzkiego domu dziecka przy ulicy Przędzalnianej. Przebywała tam od 21 lutego do 9 marca 1942 roku. Następnie została przeniesiona do domu dziecka przy ulicy Lokatorskiej, a 27 maja 1942 roku przesłana do Bruczkowa. Stamtąd pojechała do Bad Polzin.

Basia, tak jak inne dzieci, przeszła odpowiednie badania rasowe. Zmierzono jej obwód czaszki, rozstaw oczu. Obfotografowano i nadano numer 397.

Dom zdrojowy Luisenbad w Bad Polzin (Połczyn-Zdrój) został zmieniony w ośrodek Lebensbornu Pommern

* * *

Dzień mija za dniem. Dziewczynka siedzi przy oknie, śpi, je, dostaje zastrzyki, a od czasu do czasu lanie. We wrześniu 1942 roku do ośrodka przejeżdża starszy mężczyzna. Do pokoju, w którym siedzi, opiekunka wprowadza grupkę dzieci. Są w majteczkach i koszulkach. Mężczyzna wskazuje na Basię. Ściąga marynarkę, otula czterolatkę i zabiera ją ze sobą.

Dziewczynka płacze. Znowu ją gdzieś zabierają! Poza tym nikt jej nie chce ubrać w ulubione białe futerko z królików. Dziewczynka nie wie, dlaczego tak lubi tego „królika”. Nie wie, że właśnie w tym futerku babcia odprowadziła ją w Łodzi na badania. Futerko jest jedyną pamiątką, wspomnieniem związanym z domem i rodziną.

Maria i Wilhelm Rossmannowie stracili córeczkę. Dziewięcioletnia Ursel ciężko zachorowała i zmarła. Dwaj dorośli synowie służyli na froncie. Małżeństwo zdecydowało się wziąć dziecko na wychowanie.

Wilhelm zabiera Bärbel Geisler do domu w Lemgo. W drzwiach witają ją dwie starsze kobiety. Płaczą i przytulają Basię. Kąpią, karmią i kładą w dziecięcym łóżeczku. – Dobranoc, Bärbel – mówią.

Dziewczynka płacze, ale budzi się szczęśliwa. Ma tatę, mamę i babcię. Za chwilę dowie się, że są jeszcze starsi bracia. Zaczyna się najszczęśliwszy czas w jej życiu. Dom jest duży, elegancko umeblowany. Bärbel ma swój pokój. Wszyscy domownicy są mili, rozmawiają, przytulają, ale gdy dziewczynka coś spsoci, karcą. Bärbel nie buntuje się przeciwko karom. Wie, że źle zrobiła, a rodzice tak naprawdę bardzo ją kochają.

Jedynym cieniem na jej życiu kładzie się postać z dużego portretu, który wisi na ścianie. To Ursel. W domu słyszy czasem, jaka ona była wspaniała. Bärbel chce być jak Ursel. Czuje się do tego zobowiązana, bo nosi jej sukienki. Gdy skacze na skakance i skusi, myśli: „Skup się, Ursel nigdy by nie skusiła”. Nieżyjąca dziewięciolatka staje się niedoścignionym wzorcem.

* * *

Bärbel nie może mieć pojęcia, że jest malutkim elementem szaleńczego pomysłu Heinricha Himmlera, jednego z najpotężniejszych ludzi III Rzeszy, szefa SS, Gestapo, niemieckiej policji, ministra spraw wewnętrznych. Ten człowiek opętany teoriami rasowymi i ideą „dobrej krwi” w 1934 roku napisał do dowódców SS: „Wszyscy walczylibyśmy na próżno, jeśli zwycięstwa militarnego nie uzupełnimy zwycięstwem narodzin dobrej krwi”. Jak zaznaczył, rodzenie dzieci nie jest czyjąś prywatną sprawą, ale obowiązkiem wobec przodków i narodu. Parom, które nie mogły mieć dzieci, Himmler zalecał: „Każdy dowódca SS powinien zaadoptować wartościowe pod względem rasowym oraz genetycznym dzieci i wychowywać je w duchu narodowego socjalizmu”.

Rok później Himmler powołał do życia instytucję Lebensborn – Źródło Życia. Nie bez znaczenia dla okoliczności jej powstania była duża liczba aborcji przeprowadzanych w Niemczech oraz dzieci urodzonych ze związków pozamałżeńskich.

W latach 30. panna z dzieckiem ciągle stanowiła przykład niemoralnego prowadzenia i była skazana na społeczny ostracyzm. Lebensborn miał zapewnić samotnym matkom możliwość uniknięcia hańby. Po cichu, w tajemnicy kobieta mogła wydać na świat pełnowartościowe, aryjskie dziecko, które odpowiednio indoktrynowane przez nowych rodziców miało wiernie służyć Führerowi. Oczywiście z dyskretnych usług Lebensbornu mogła skorzystać odpowiednia rasowo kobieta. Sprawdzano również aryjskość ojca. Nie bez znaczenia były przynależność do SS, NSDAP oraz narodowosocjalistyczny światopogląd.

Lebensborn niedługo po powstaniu zaczął otwierać ośrodki dla przyszłych matek: Hochland niedaleko Monachium, Harz w Wernigerode, Kurmak w Klosterheide czy Pommern w Połczynie-Zdroju. Dobrze wyposażone, z miłym personelem. Urodzone tam dzieci trafiały do rodzin zastępczych lub adopcyjnych. Zdarzało się jednak, że matki po pewnym czasie zabierały je ze sobą.

Czego więcej mogła chcieć kobieta, która miała wybór między nielegalną w III Rzeszy aborcją a życiem w potępieniu?

Dla Himmlera Lebensborn miał znaczenie wojskowo-polityczne. To ta instytucja miała zapewnić Wehrmachtowi stały dopływ żołnierzy. Miała produkować niebieskookich blondynów i blondynki – stuprocentowo oddanych obywateli nowego, lepszego świata.

O ośrodkach Lebensbornu jeszcze długo po wojnie będzie się mówić, że były to swoiste „domy rozrodcze”. Że kopulowano w nich na potęgę, byle tylko jak najwięcej dzieci przychodziło na świat. Czy rzeczywiście? Dowodów na to nie ma.

* * *

Ale Lebensborn ma też drugie, okrutne i zbrodnicze oblicze.

Już 25 listopada 1939 roku Himmler otrzymał raport opracowany przez Urząd Rasowo-Polityczny NSDAP dotyczący dawnych ziem polskich włączonych do Rzeszy. „Znaczna część rasowo wartościowych, ale z narodowych względów niezdatnych do zniemczenia warstw polskiego narodu będzie musiała zostać wysiedlona na pozostały polski teren. Jednak należy próbować wyłączyć z przesiedlenia rasowo wartościowe dzieci i wychować je w starej Rzeszy w odpowiednich zakładach wychowawczych. (...) Wchodzące w rachubę dzieci nie mogą liczyć więcej jak osiem do dziesięciu lat, ponieważ z reguły tylko do tego wieku możliwe jest prawdziwe przenarodowienie, tzw. ostateczne zniemczenie. Warunkiem jest całkowite zaprzestanie utrzymywania jakichkolwiek stosunków z ich polskimi krewnymi. Dzieci otrzymają niemieckie nazwiska, które także w źródłosłowie muszą być jednoznacznie germańskie. Ich rodowód będzie prowadzony przez specjalną placówkę. Wszystkie rasowo wartościowe dzieci, których rodzice polegli na wojnie lub zmarli później, będą od razu przejęte przez niemieckie domy sierot. Z tego względu należy wydać zakaz adoptowania takich dzieci przez Polaków”.

Spacer pielęgniarek z dziećmi w jednym z domów Lebensbornu

Gabinet lekarski w domu Lebensbornu w Steinhöring niedaleko Monachium

Akcja germanizacji dzieci obcych narodów była oczkiem w głowie Himmlera. „Wszelką dobrą krew – to jest pierwszym założeniem, o którym musicie pamiętać – gdziekolwiek ją na wschodzie napotkacie, możecie albo zdobyć, albo zabić. (...) Gdziekolwiek napotkacie dobrą krew, macie ją zdobyć dla Niemiec albo postarać się o to, by przestała istnieć. W żadnym wypadku nie może ona znajdować się po stronie naszych wrogów” – mówił w przemówieniu do wyższych oficerów SS z 16 września 1942 roku. Rok później w mowie o narodach słowiańskich w Bad Schachen zaznaczał: „Jest jasne, że w tej mieszaninie narodów pojawiać się będą zawsze pewne typy bardzo dobre pod względem rasowym. W tym wypadku – sądzę – naszym zadaniem jest zabrać ich dzieci do nas – oderwać od środowiska, choćbyśmy mieli dzieci te zabrać albo ukraść. Albo zdobędziemy dobrą krew, którą możemy spożytkować u siebie i wprzęgnąć w nasze szeregi, albo – moi panowie – możecie to nazwać okrucieństwem, ale natura jest okrutna – zniszczymy tę krew. Nie możemy usprawiedliwić przed naszymi synami i potomkami pozostawienia tej krwi po drugiej stronie” – mówi Himmler.

* * *

Na Śląsku badania rasowe nie były konieczne, bo tutejsza ludność uważana była za etnicznych Niemców. W tak zwanym okręgu Warty i na Pomorzu odbywała się selekcja rasowa. Dzieci szukano w zakładach opiekuńczych i rodzinach zastępczych. W Generalnej Guberni działalność skierowano przede wszystkim na dzieci rodzin pochodzenia niemieckiego, które nie zadeklarowały się jako folksdojcze, i wobec dzieci rozstrzelanych zakładników.

W uproszczeniu postępowaniem objęto następujące kategorie dzieci:

• Dzieci rodziców opierających się germanizowaniu. Chodzi tu przede wszystkim o osoby pochodzenia niemieckiego. Na przykład wieś Orłów na Podkarpaciu została założona w końcu XVIII wieku, za czasów cesarza Józefa II przez kolonistów niemieckich jako Schoenanger. Z czasem mieszkańcy wioski spolonizowali się. W 1942 roku ze wsi wysiedlono rodziny Józefa Szwakopfa i Juliana Hamera. Dzieci z tych rodzin zostały odebrane rodzicom. „Dano panu trzymiesięczny termin przyłączenia się, ze względu na pańskie niemieckie pochodzenie, do niemieckiej wspólnoty narodowej. Ponieważ pan tego nie wykorzystał, niniejszym wydalam pana wraz z pańską żoną z Schoenanger. Równocześnie zabraniam panu i pańskiej polskiej żonie wstępowania kiedykolwiek do wsi Schoenanger po dniu 4 lipca 1942 roku. Jeśli mimo tego spotkano by was w Schoenanger, wówczas zostaniecie umieszczeni w obozie koncentracyjnym. Wasze nieletnie dzieci zostają zabrane na wychowanie w zakładach opieki społecznej” – brzmi decyzja władz okupacyjnych.

• Dzieci małżeństw mieszanych pod względem narodowościowym. Na terenach włączonych do Rzeszy za niepolską ludność uważano też Kaszubów, Ślązaków, Mazurów. Małżeństwa mieszane pozostawały pod stałą obserwacją, bo nie dawały gwarancji wychowania dziecka w duchu niemieckim. W razie stwierdzenia jakichkolwiek uchybień dziecko można było odebrać.

• Dzieci z rozwiedzionych małżeństw mieszanych. W przypadku orzeczenia rozwodu lub unieważnienia małżeństwa polskiego rodzica pozbawiano zawsze prawa opieki nad dzieckiem. Również w przypadku wcześniej zawartych rozwodów przeprowadzano rewizję i przyznawano opiekę rodzicowi niemieckiemu.

• Dzieci przebywające w zakładach opiekuńczych. To była najłatwiejsza droga pozyskiwania dzieci cennych rasowo. Przykłady można mnożyć. W Tychach przed wojną swoją ochronkę przy ulicy Nowokościelnej 56 (dziś Ośrodek Świętej Faustyny) prowadziły siostry elżbietanki. W styczniu 1941 roku zakład został przejęty przez NSV (Narodowosocjalistyczne Towarzystwo Opieki Społecznej). Polski personel został zwolniony, a dzieci podzielono na trzy grupy. Mniej zdolne, średnio zdolne i najzdolniejsze. Z pierwszej grupy dzieci zostały wywiezione do Generalnej Guberni. Średnio zdolne przewieziono do zakładu w Bielsku. Najzdolniejsze dziewczynki wywieziono do Gliwic, niemowlęta do Miechowic. Sierociniec przekształcono na HJ-Jugendheim wyłącznie dla chłopców. Na początku 1945 roku było ich około 40. Wywieziono ich do miejscowości Gablenz. Wszystkie ich dokumenty zostały zniszczone albo wywiezione do Niemiec.

• Dzieci przebywające w rodzinach zastępczych. Procedura odbierania była stosunkowo prosta. Aby nie wywołać zaniepokojenia u rodzin, należało je informować, że dzieci będą umieszczane w szkołach z internatem lub zakładach wypoczynkowych. Nie należało zabierać dzieci tym rodzicom zastępczym, którzy nadawali się do zniemczenia. Policja donosiła na przykład urzędowi do spraw młodzieży w Piotrowicach koło Katowic: „W tutejszym rewirze stwierdzono, że szewc Edward Cinalski zamieszkały w Piotrowicach, ulica Hrabiego Redena 7, przyjął w roku 1940 pod swoją opiekę dziecko, Urszulę Muthwill, urodzoną 19 lutego 1940 roku w Katowicach. Rodzice przybrani nie zostali przyjęci do niemieckiej listy narodowej i są uważani za Polaków. Mąż Edward Cinalski nie zna języka niemieckiego. Żona jego mówi łamaną niemczyzną. Jest rzeczą wskazaną umieścić dziecko w niemieckiej rodzinie zastępczej”.

• Dzieci pozostające pod opieką polskich opiekunów. Notatka urzędowa z 29 lipca 1942 roku odnaleziona w aktach NSV (NTOS) w Katowicach. Dotyczy ona polskich opiekunów, którym odebrano dziecko i umieszczono je w zakładzie niemieckim. „Z kierownictwa okręgu doniesiono telefonicznie, że małżeństwo Krzestan, a w szczególności pani Krzestan, usiłują stale zbliżyć się do dziecka, które swego czasu znajdowało się pod ich opieką. Odwiedzają je często w zakładzie, a gdy kierownik zakładu nie zezwala na to, starają się wywabić dziecko przez innych chłopców. Przynoszą mu jedzenie, jak gdyby nie otrzymywał on nic w zakładzie. Stwierdzono, że Zygmunt po każdych takich odwiedzinach był negatywnie nastawiony. Przed mniej więcej dwoma tygodniami, po krótkim pobycie sam na sam z panią Krzestan okazał się całkowicie zamknięty i uparty. Podczas rozmowy z kierownictwem okręgu przyznał, że jego poprzedni opiekunowie wywierają na niego inny wpływ niż zakład i że nie wie, jak ma się zachować. Do wezwań zabraniających odwiedzania zakładu pani Krzestan nie stosuje się. W związku z tym wezwałem panią Krzestan 25 lipca i zwróciłem jej stanowczo uwagę, że musi ona raz na zawsze zaprzestać odwiedzać Zygmunta i całkiem się od niego odsunąć. Wyraziła ona na to wielkie oburzenie i zachowywała się tak, jak gdyby zarzuty jej czynione były całkiem nieuzasadnione. Zrobiła wrażenie typowej kobiety polskiej z tak zwanych lepszych sfer. Na moje stanowcze wezwania przyrzekła w końcu, wielce urażona, uczynić to, czego się od niej żąda. Zygmunt ma być całkiem inteligentnym i miłym chłopakiem, byłaby szkoda, gdyby mu stale przeszkadzano w jego dalszym rozwoju”. 20 października 1942 roku opiekunem Zygmunta został ustanowiony Niemiec.

Młodzi Polacy na apelu w obozie wychowawczym Policji Bezpieczeństwa w Łodzi

• Dzieci rodziców deportowanych, pomordowanych lub wysiedlonych. Oczywiście kryterium rasowe było istotne, jednak w tym wypadku pod uwagę brano też same okoliczności osierocenia dzieci i obawę, że w przyszłości mogą się mścić za śmierć rodziców. To najbardziej tragiczny splot wydarzeń. Dzieci rodziców pomordowanych przez Niemców były oddawane pod ich troskliwą opiekę.

• Dzieci w obozach. W 1942 roku opracowano plany uruchomienia obozu koncentracyjnego dla małoletnich w Łodzi przy ulicy Przemysłowej wraz z filią w Dzierżąźni. Przeciętnie w obozie było około tysiąca osób. Dzieci zabierano do obozu bez żadnych innych kryteriów jako „młodocianych przestępców”. Na pewno zesłanie do obozu było elementem szantażu wobec rodziców, którzy opornie odnosili się do podpisania niemieckiej listy narodowościowej. Na przykład wniosek o zesłanie trzynastoletniej Erny Jureczko ze Śląska został cofnięty, gdy jej opiekuna wpisana do drugiej grupy folkslisty. W obozie dokonywano selekcji wartościującej dzieci do dalszej germanizacji.

• Na Śląsku z kolei utworzono sieć Polenlagrów – obozów dla ludności polskiej. Były to obozy dla ludności wysiedlonej, która miała zrobić miejsce przesiedleńcom niemieckim. Spory odsetek w obozach stanowiły dzieci i młodzież. Obozy były wizytowane przez komisje ekspertów rasowych. Obozowa dokumentacja została zniszczona, nie można więc ustalić, ile dzieci w Polenlagrach zostało poddanych germanizacji.

• Dzieci urodzone w Niemczech lub odebrane w Niemczech. Do 1943 roku Niemcy nie podejmowali żadnych decyzji odnośnie ciężarnych robotnic. Po 1943 roku mogły one poddać się aborcji. Zwłaszcza gdy ojciec dziecka nie miał germańskiego pochodzenia. Jednak w miarę coraz większych strat wojennych Niemcy zdecydowali się odbierać dzieci urodzone przez robotnice i wychować je jako dzieci niemieckie.

• Dzieci deportowane na roboty. Do Niemiec w czasie wojny wywieziono dziesiątki tysięcy dzieci i młodzieży. Deportacja miała pozyskać potrzebną siłę roboczą, ale też umożliwić przysposabianie przez naród niemiecki rasowo cennych jednostek.

• Dzieci zabrane na podstawie zarządzeń specjalnych. W czasie akcji wysiedleńczej na Zamojszczyźnie dzieci cenne rasowo trafiały pod opiekę Lebensbornu. W ramach akcji specjalnych wywozem objęte były też szkoły na przykład we Lwowie, Radomiu czy Tomaszowie Mazowieckim.

Badania rasowe przeprowadzali eksperci, którzy wypełniali specjalne formularze. Określano w nich dokładnie wielkość i kształt poszczególnych części ciała, kolor włosów i oczu. Do formularzy załączano fotografie dziecka w trzech pozach. Przeprowadzano też badania lekarskie i psychologiczne. Również po wywiezieniu do Niemiec.

W testach psychologicznych Zdzisława Denuszka urodzonego 14 września 1934 roku można przeczytać: „Denuszek, jeżeli otrzyma dobre kierownictwo, może stać się dobrym Niemcem. Ponieważ jest młody, obiecuje wiele, gdyż rozporządza dobrymi właściwościami charakteru”.

W opinii o Agnieszce Miszewskiej urodzonej 12 października 1931 roku: „Ponieważ jest bardzo młoda, obiecuje na przyszłość wiele, gdyż rozporządza bardzo dobrymi cechami charakteru i zdolnościami umysłowymi. Ogólne wrażenia jest bardzo dobre”.

Z kolei o Leszku Macu z Łodzi: „Nie dostosował się on do zbiorowego życia w obozie. W drugim tygodniu uciekł nocą, gdyż jak oświadczył, gołębie jego zginęłyby z głodu w domu. Poza tym okłamywał nas stale w sposób dość wyrafinowany. W nauce jest jednak wcale rozgarnięty i inteligentny. Nie zasługuje jednak na powrotne zniemczenie”.

* * *

Wielu dokonań Lebensbornu związanych z germanizacją polskich dzieci nie poznamy nigdy. Już pod koniec wojny ślady działań zaczęli niszczyć sami pracownicy tej organizacji. Niezbyt ostrożnie podchodziły do nich też wojska okupacyjne. Większość dokumentów zgromadzono w Urzędzie Stanu Cywilnego Lebensbornu w Monachium. Po wkroczeniu aliantów zostały one zapakowane do sześciu skrzyń, które załadowano na ciężarówkę. Nie wiadomo, gdzie były przewożone. Wiadomo, że w kilka miesięcy po kapitulacji ciężarówka została zatrzymana na drodze przez jednostkę amerykańską pod dowództwem kapitana Kaufmana. Po sprawdzeniu ładunku kapitan kazał dokumenty wrzucić do rzeki. Można przypuszczać, że papiery nie przedstawiały dla niego żadnej wartości. O niefrasobliwej decyzji amerykańskiego kapitana Kaufmana wiadomo dzięki jugosłowiańskim oficerom, którzy byli akredytowani w amerykańskiej strefie. To oni zauważyli w rzece pływające dokumenty. Część z nich wyłowili. Gdy zorientowali się, że zawierają słowiańskie imiona i nazwiska dzieci, zaalarmowali władze okupacyjne.

Przed nami wielka niewiadoma

Bärbel świetnie opanowała niemiecki. W swojej miejscowości ma już koleżanki. Lubi zwłaszcza towarzystwo Helgi Schinneker. Obie dziewczynki nie wiedzą, jak wiele mają ze sobą wspólnego. Helga Schinneker to Halinka Jachemska. Podobnie jak Basi zmierzono jej czaszkę, rozstaw oczu i nosa. Miała pięć i pół roku, gdy została zabrana z domu. W ośrodku, w którym była, panował ostry rygor. Za każde polskie słowo dzieci bito lub zamykano w ciemnym pokoju. Do końca życia będzie pamiętała, jak za to, że zatrzasnęła się w umywalni i nie mogła sama otworzyć drzwi, oblano ją zimną wodą. Mokra musiała stać na chłodzie parę godzin. Los Halinki odmieniła Auguste Schinneker z Lemgo, która została jej przybraną matką.

Bärbel już w ogóle nie myśli o tym, co działo się w ośrodku. Ma rodziców i braci, którzy przyjeżdżają na przepustkę. Jeden z nich się żeni. Bärbel pęka z dumy, gdy przed młodą parą sypie kwiatki.

Skończyła się wojna. Bärbel nie wie, że w Łodzi babcia dziewczynki o imieniu Basia zgłasza zaginięcie wnuczki.

W domu Bärbel życie toczy się normalnie. Czasem jednak dziewczynka widzi, że dorośli przerywają rozmowę, gdy wchodzi.

Bärbel – pierwsza z lewej, sypie kwiatki na ślubie brata

Zaczyna się rok 1948. Bärbel słyszy od rodziców, że być może za jakiś czas pojedzie na wycieczkę. Mama zaczyna płakać. Bärbel nie rozumie, co się dzieje. Czuje tylko, że nic dobrego.

* * *

W ostatnich dniach stycznia 1945 roku przed gmachem Urzędu Wojewódzkiego w Katowicach zatrzymują się ciężarówki, które przywożą z Krakowa urzędników. Wśród nich jest Roman Hrabar, 36-letni prawnik pochodzący z Kołomyi na Kresach. Wysoki, przystojny, po polsku mówi z miękkim, wschodnim akcentem. Zna też świetnie niemiecki, angielski i francuski.

Ojciec Romana, też adwokat, był wielkim fanem opery. W swoim domu rodzinnym Roman poznał wielu ludzi związanych ze sztuką. Śpiewaków Adama Didura i Ignacego Dygasa oraz kompozytora Ludomira Różyckiego. Kiedy miał siedem lat, rozpoczął naukę gry na fortepianie.

Matka interesowała się malarstwem i sama malowała. Zabierała Romana do Włoch, gdzie całymi dnia zwiedzali galerie sztuki. Odwiedzali Jana Stykę, malarza, który osiadł na Capri.

Roman uczył się w Wiedniu. Tam świetnie poznał niemiecki, a z czasem inne języki. Studiował we Lwowie, a później w Krakowie. Prawo ukończył w 1931 roku.

Nie wiadomo dokładnie, kiedy i dlaczego rodzina Hrabarów zdecydowała się opuścić Kołomyję i przenieść na Śląsk, do Katowic. Ale można się domyślać. Od 1922 roku, gdy do Polski przyłączono część Górnego Śląska – w tym Katowice, do miasta ściągano polską kadrę urzędniczą, nauczycieli, księży. Kuszono ich wysokimi zarobkami i różnymi dodatkami. Miasto ich potrzebowało, gdyż zdecydowana większość Ślązaków miała wykształcenie podstawowe, a wykształceni Niemcy wyjeżdżali z Katowic. W mieście powstały nowe urzędy, takie jak Urząd Wojewódzki, Sejm Śląski czy Wyższy Urząd Górniczy.

Zdjęcia paszportowe Romana Hrabara

Sam Roman w 1934 roku odbywał aplikację w Prokuratorii Generalnej Rzeczpospolitej Polskiej w Warszawie. Z zachowanych dokumentów nie wynika jednak, czy przystąpił do egzaminu.

Wybuch wojny zastał Romana na kresach. Przedostał się on przez Bug i wrócił do Warszawy. Chodził na tajne zajęcia do profesora Jana Namitkiewicza, u którego napisał pracę doktorską z prawa cywilnego. Po powstaniu przeniósł się z Warszawy do Krakowa. Tam też zastało go wyzwolenie.

Jak to się stało, że tak szybko znalazł się w grupie urzędników, którzy mieli zorganizować nową śląską administrację? Dokładnie nie wiadomo. Być może po prostu przeczytał wywieszoną na ulicy odezwę do urzędników, aby zgłaszali się do pracy. Gruntowne wykształcenie, znajomość prawa i języków, a zwłaszcza niemieckiego, musiały być niezwykle pomocne. Takich ludzi nowa władza potrzebowała. Pewnie nie bez znaczenia był fakt, że Katowice poznał jeszcze przed wojną.

Hrabar otrzymuje duże mieszkanie w eleganckiej kamienicy przy ulicy Rymera.

* * *

Miasto wygląda, jakby było nietknięte wojną. Ruiny są tylko na rynku. Spłonęło tam kilka budynków podpalonych przez czerwonoarmistów, którzy plądrowali piwnice w poszukiwaniu alkoholu i kobiet. Nie było prądu, więc drogę oświetlali sobie płonącymi szmatami.

O atmosferze tamtych dni pisze Gertruda Pawlak-Finderowa, przedwojenna komunistka i jedna z uczestniczek śląskiej grupy operacyjnej, w skład której wchodzili wojskowi i cywile-urzędnicy. Pawlak-Finderowa w niedzielę 28 stycznia 1945 roku przybyła do Katowic, by rozpocząć budowę nowej władzy na tym terenie: „Na Śląsk przyjechaliśmy może jakieś osiem godzin po wypędzeniu stamtąd Niemców przez armię radziecką. Jak tylko przyjechaliśmy do Zagłębia, od razu rozeszła się wiadomość o naszym przybyciu. Widziano naszych towarzyszy w polskich mundurach i tłumy Zagłębiaków wyszły na ulice. Nasze samochody zostały zatrzymane, otoczono gen. Zawadzkiego, wyciągnięto oficerów, którzy mu towarzyszyli, z samochodów i podrzucano ich w górę. Każdy chciał się z nimi przywitać, ucałować nas, przy czym największe powodzenie mieli wojskowi. Sytuacja radykalnie się odmieniła, gdy przekroczyliśmy granicę ze Śląskiem. Na Śląsku zastaliśmy okna i drzwi zamknięte, na ulicach nie było ludzi. W oknach wywieszonych było sporo białych i biało-czerwonych flag. Jak nam później wyjaśniono, ludzie się bali, nie wiedzieli, czy zrobimy ich odpowiedzialnymi za czyny Niemców i za to, co działo się podczas okupacji. Samochody nasze pojechały pod siedzibę dawnego Sejmu Śląskiego. Naokoło gmachu i wewnątrz leżały rozrzucone czapki oficerskie i esesowskie, pozrywane dystynkcje oficerskie, bielizna damska, małe rewolwery, z których zresztą w pierwszym okresie korzystaliśmy. Widać było, że Niemcy uciekali stąd w wielkim popłochu. Stanęliśmy na placu. Po bardzo krótkim czasie od chwili naszego przyjazdu z domów zaczęło wychodzić trochę ludzi. Przynieśli nam naczynia z gorącą kawą i jedzenie. Powoli nawiązał się kontakt z ludźmi, od których czerpaliśmy niezbędne informacje”.

Tam, gdzie przed wojną była Polska, od stycznia 1945 roku rządzą Polacy. W części niemieckiej władzę sprawują Rosjanie. Niemal wszyscy Ślązacy, z powodu podpisania folkslisty, mają status grupy niepewnej, bez obywatelstwa polskiego. Najliczniejszej grupie – z trzecią kategorią folkslisty – obywatelstwo zostanie przyznane dopiero w sierpniu 1945 roku. Do tego czasu ludzie nie wiedzą, czy nie zostaną uznani za Niemców i wysiedleni.

Do obozów, w których jeszcze do niedawna rządzili Niemcy, trafiają nowi osadzeni. Folksdojcze i oskarżeni o „niechęć do władzy komunistycznej”. Wśród Ślązaków głośno o obozach Rosengarten w Mysłowicach czy Zgoda w Świętochłowicach. Może tam trafić każdy.

Do Katowic spływają rozkazy z Warszawy. Określają, że należy walczyć z wrogami politycznymi oraz folksdojczami uznanymi za winnych zdrady kraju podczas wojny. Nie ma wprost mowy o Górnoślązakach. Jak ubecy ustalają, kto będzie siedział jako folksdojcz, a kto jako wróg ustroju? Wybór czasem jest przypadkowy.

2 lipca 1945 roku wojewoda Aleksander Zawadzki wydaje zarządzenie zakazujące osobom narodowości niemieckiej zamieszkiwania na terenie województwa śląsko-dąbrowskiego. Rozpoczyna się akcja oczyszczania regionu. „Odniemczanie” polega na tym, że nie wolno używać języka niemieckiego, imiona i nazwiska są polonizowane, pozostałości kultury niemieckiej usuwane. Jeszcze wiosną 1948 roku w Katowicach osiem osób zostanie ukaranych za posługiwanie się niemieckim. Ukarani zostaną też kupcy: szesnastu za używanie bloczków kasowych z napisami niemieckimi i dziewięciu za wystawianie na widok publiczny towarów w opakowaniach niemieckich. Do końca kwietnia tego roku do oddziałów karno-administracyjnych sądu w Katowicach zostanie skierowanych 596 spraw celem przykładnego ukarania właścicieli mieszkań za nieusunięcie skrzynek pocztowych z napisami „Briefe”.

Wizyta prezydenta RP Bolesława Bieruta w Katowicach, 8 marca 1945 rok

W 1945 roku Górny Śląsk staje się terenem wędrówki ludów. Ludność niemiecka zmuszana jest do wyjazdów na Zachód lub wywożona do ZSRR. Na miejsce wyjeżdżających napływają ludzie z innych regionów Polski. Katowice, Bytom, Gliwice, Zabrze są miastami etapowymi dla rzeszy przesiedleńców ze wschodu, którzy zmierzają dalej na ziemie odzyskane, do Wrocławia lub Zielonej Góry. Ale na wschód są też wywożeni rdzenni Ślązacy. Sowieci wywieszają niewinnie brzmiące afisze wzywające mężczyzn w wieku od 18 do 50 lat do zgłaszania się do prac porządkowych. Zamiast tego ludzie są wywożeni „krowiokami” na wschód, do łagrów.

Pod koniec stycznia 1945 roku Sowieci zabierają z domów pracowników Huty Baildon w Katowicach. Mają pracować przy rozładunku wagonów na dworcu. 400 mężczyzn żołnierze ładują do wagonów i wywożą. Po trzech latach niewolniczej pracy w ZSRR do domów wróci tylko pięciu z nich.

Liczba deportowanych na wschód jest sporna, sięga 80–90 tysięcy, z czego około 25 tysięcy to osoby narodowości polskiej.

* * *

Mimo chaosu, wywózek, obozów w miastach toczy się w miarę normalne życie. Kilkanaście dni po wyzwoleniu w Katowicach jest już prąd, działają wodociągi. Do miasta wracają dawni mieszkańcy. Wśród powracających jest czternastoletni Leszek Dzięgiel, przyszły profesor etnologii. Jego rodzina okupację spędziła we Lwowie. Dla nastolatka Katowice wyglądają mizernie. Jest szaro, poznikały przedwojenne neony. „Katowice latem 1945 roku wydały mi się miastem nie tylko małym, ale – z wyjątkiem ścisłego centrum – jakimś sennym, spokojnym i... brudnym. Mroczne, wielopokojowe, rozległe mieszkania w starych, ozdobionych płaskorzeźbami i ornamentami kamienicach niejednokrotnie były zatłoczone. Mieszkało w nich po parę rodzin, tocząc kłótnie przy węglowych kuchniach i gazowych piecykach” – wspomina Dzięgiel.

Miasto przypomina wielki plac przeładunkowy. Z Katowic wysyłane są w Polskę pociągi z węglem, wracają z kartoflami.

Na dworcu kolejowym kwitnie handel. Mieszkańców przyciąga restauracja Astoria, w której można posłuchać orkiestry na żywo. Gości przyjmują hotele Monopol i Centralny. Wtajemniczeni wiedzą, że można w nich wynająć „tajne gabinety”, czyli pokoje na godziny. Pieniądze nie mają znaczenia, za wszystko płaci się towarem.

Ludzie szukają się nawzajem. Naklejają karteczki z nazwiskami i adresami na słupach ogłoszeniowych. Najbardziej oblegany jest słup przed Teatrem Śląskim. Ale też przy trafice na ulicy Stawowej, na ocalałych kamienicach przy rynku. Tysiące karteczek, a każda niesie nadzieję na odnalezienie krewnych.

Mecenas Hrabar zaczyna pracę w Urzędzie Wojewódzkim. Zostaje przydzielony do komórki, która ma zorganizować w województwie opiekę społeczną.

W lipcu 1945 roku Ministerstwo Pracy i Opieki Społecznej przesyła do Urzędu Wojewódzkiego pismo z prośbą o sporządzenie spisu dzieci wywiezionych do Niemiec. Potrzebne są nie tylko personalia, ale także informacje: co się stało z rodzicami, w jaki sposób dziecko zostało zabrane, jakie są o nim ostatnie wiadomości.

* * *

Skąd Hrabar ma to wiedzieć? Niemcy nie zostawili przecież śladów. Prosi o pomoc dziennikarzy. Jakiś czas później Polska Agencja Prasowa publikuje listę nazwisk 49 dzieci z dokumentu, którego oryginał znajduje się w archiwum Ministerstwa Bezpieczeństwa Publicznego. To lista sporządzona przez pełnomocnika Reichsführera SS jako komisarza Rzeszy do spraw umocnienia niemczyzny. Spis zawiera polskie nazwiska dzieci, ich daty urodzenia i nadane im imiona niemieckie z nazwiskami i adresami przybranych rodziców w okręgach Salzburga i Markt-Pongau w Austrii.

W sierpniu lub wrześniu 1946 roku do drzwi biura mecenasa Hrabara puka niespodziewany gość. Szczupła, wysoka starsza kobieta o przenikliwym spojrzeniu zza okularów. Przedstawia się: Eileen Blackey, Amerykanka, dyrektorka Głównej Kwatery Poszukiwań dzieci UNRRA na Europę. Przyjaciółka Eleonor Roosevelt, żony zmarłego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Blackey nie owija w bawełnę: sprawa jest pilna, przy poszukiwaniu dzieci w Niemczech potrzebna jest możliwie pełna dokumentacja.

W Polsce pomocy w szukaniu krewnych udziela tylko Polski Czerwony Krzyż. W niemieckich strefach okupacyjnych działają jego delegatury. Ale sprawą zajmuje się też UNRRA. Zanim pod koniec 1945 roku powołano Organizację Narodów Zjednoczonych, w 1943 roku powstała United Nations Relief and Rehabilitation Administration (Administracja Narodów Zjednoczonych do spraw Pomocy i Odbudowy). UNRRA miała odpowiadać za to, by po zakończonej wojnie i kapitulacji Niemiec nie doszło do katastrofy humanitarnej. Zdawano sobie sprawę z tego, że naziści uprowadzili miliony ludzi. Rozpoczną się ich migracje. Towarzyszyć temu będą głód i choroby. Zaraz po wojnie UNRRA zaczęła odpowiadać za dostarczanie żywności, pomoc medyczną i repatriacje dipisów z Niemiec.

Dipisi. Skrót od angielskiego DP – displaced persons. Robotnicy przymusowi, jeńcy wojenni, uwolnieni więźniowie obozów koncentracyjnych. Nie wracają po wyzwoleniu od razu do domu. Zostają umieszczeni w specjalnych obozach. Wielu z nich po latach niewolniczej pracy pała żądzą zemsty.

Marta Korwin, polska pracownica socjalna w kwietniu 1945 roku znalazła się w mieście Bocholt w zachodnich Niemczech. Tamtejszy obóz dla dipisów urządzono w budynku fabrycznym. „Smutny był to widok. Mieszanka ludzi najróżniejszych narodów, brud, zagubienie, powszechne grabieże, większość pijana w sztok, nieodpowiednie wyżywienie” – opisuje w swoich wspomnieniach. W obozie w Bocholt są przesiedleńcy z Europy Zachodniej, Polacy deportowani z Warszawy po powstaniu, Rosjanie wysłani na roboty, włoscy jeńcy wojenni. „Podczas niewoli w Niemczech stworzyli przeciwwagę dla niezwykle trudnej, a czasem wręcz koszmarnej rzeczywistości, snując fantazje o przyszłym życiu... Wszystkie cierpienia pójdą w niepamięć. Wolność przeniesie ich do krainy, gdzie nie ma zła... do raju, gdzie wszyscy ludzie są dobrzy” – opisuje Korwin. Rzeczywistość tymczasem wygląda inaczej. Po niewoli zostają stłoczeni w obozach. Żyją w ciężkich warunkach. Wielu z nich szuka ucieczki w alkoholu lub seksie.

Wielu dipisów z Europy Wschodniej wcale nie myśli o powrocie do domu. Na przykład Polacy, Ukraińcy, Białorusini, których miejscowości po zmianach granic znalazły się na terenie Związku Radzieckiego. Nie chcą wracać też Estończycy, Łotysze, Litwini. Siedzą w obozach, czekają nie wiadomo na co. Badania lekarskie przeprowadzone w obozie polskich dipisów w miejscowości Wildflecken po ponad rocznym pobycie wykazują, że szesnaście procent mieszkanek (w tym dziewczynka, która grała rolę Matki Boskiej w obozowych jasełkach) ma rzeżączkę.

Pielęgniarka z armii amerykańskiej z grupą dzieci w obozie dla polskich dipisów w Bensheim

UNRRA organizuje też specjalne centra opieki nad dziećmi. Pierwsze powstaje w lipcu 1945 roku w klasztorze Indersdorf w Bawarii. Trafiają tam sieroty z obozów i gospodarstw, w których ich rodzice pracowali jako przymusowi robotnicy. Niektórych z nich nie można zidentyfikować. Wiele dzieci jest w szoku. Nie potrafią niczego konkretnego opowiedzieć. Inne są zbyt małe, by cokolwiek wiedzieć. Jeszcze inne w ogóle milczą. Cieszą się tylko, że mają gdzie mieszkać i co jeść.

Pracownicy UNRRA zabrali się za rejestrowanie dipisów żyjących poza obozami – w sierocińcach i w domach prywatnych. Natrafili na wiele dzieci pochodzących spoza Niemiec. Personel UNRRA z Bawarii raportował, że Niemcy pytani o dzieci odpowiadają wymijająco, czasem odmawiają wyjaśnień lub reagują wrogo. Dzieci traktują jak własne. Z drugiej strony pracownicy UNRRA wciąż spotykają rodziców innych narodowości, którzy swoich dzieci poszukują.

W UNRRA zorganizowano Centralne Biuro Poszukiwawcze. Jego pracownicy badają archiwa, sprawdzają dokumenty. Penetrują sierocińce, sprawdzają też domy prywatne, w których mogą mieszkać zniemczone dzieci.

Polki w jednym z obozów dla dipisów

Jeszcze przed spotkaniem z Hrabarem Eileen Blackey spotkała się z polskimi władzami w Warszawie. Pojechała do Łodzi, gdzie udostępniono jej archiwalne dokumenty – odnalezione listy z danymi dzieci, które zostały wywiezione do Niemiec. Amerykanka jeszcze raz odwiedza Hrabara w Katowicach. W listopadzie 1946 roku przyjeżdża do Polski upewnić się, czy kraj jest odpowiednio przygotowany na to, aby zadbać o powracające dzieci.

Hrabar uważa, że trzeba wprowadzić nowe procedury, poszukiwania należy zindywidualizować. Odnajduje na Śląsku akta NSV. Obfity materiał. W małym biurze prawnika akta sięgają sufitu.

– Trzeba się dobrze zorientować w tych dokumentach i wydzielić informacje, które mają praktyczne znaczenie – mówi Hrabar współpracownikom. Jedzie do Grodkowa na Opolszczyźnie po kolejne papiery. W tamtejszym zakładzie wychowawczo-poprawczym, który podlegał nadzorowi SS, są resztki kartotek dzieci zsyłanych tam z różnych miejscowości na Śląsku. Nie wiadomo, dokąd wywieziono je z Grodkowa.

* * *

Wieść, że Hrabar szuka dzieci, szybko roznosi się po województwie. Coraz częściej przychodzą do niego rodzice, krewni przysyłają listy – bardzo do siebie podobne. Na przykład taki: „Nie było mnie w domu. Po powrocie nie zastałam już mojego synka Krzysztofa. Miał osiemnaście miesięcy. Dwóch gestapowców pobiło mojego starego ojca i dwie siostry, którzy bronili się przed oddaniem dziecka. Wywieziono go samochodem. Od tego czasu nie mam żadnej wiadomości o dziecku”.

Dzieci pośród dipisów zmierzających do ośrodka Firedland, 3 marca 1950 rok

Albo taki: „Córeczka moja zachorowała. Udałam się do apteki, co trwało dłuższy czas. Po moim powrocie sąsiedzi ze strachem opowiadali, że jacyś ludzie w mundurach niemieckich z pielęgniarką wyważyli drzwi do mojego mieszkania i zabrali spazmujące dziecko do samochodu. Widziano przez szyby, jak samochód szybko odjechał. Nigdzie nic o dziecku nie mogłam się dowiedzieć”.

Niekiedy do opisu dołączona jest fotografia uśmiechniętego malca.

Spraw jest już tak dużo, że od władz centralnych Hrabar otrzymuje pełnomocnictwo do prowadzenia działalności związanej z rewindykacją dzieci polskich z Niemiec.

Z Polski jednak nie wyjeżdża od razu. Najpierw trzeba w kraju skoordynować działania Ministerstwa Pracy i Opieki Społecznej, Spraw Zagranicznych, Oświaty, Generalnego Pełnomocnika do spraw Repatriacji, Zarządu Głównego PCK.

„Nie posiadamy żadnych informacji, jak poszukuje się dzieci. Przed nami wielka niewiadoma” – odnotowuje Hrabar przed wyjazdem do Niemiec. Pakuje ze sobą dokumenty, m.in. kartotekę dzieci z Urzędu Rasy i Osadnictwa SS w Łodzi z numerami dzieci na fotografiach.

Wiosną 1947 roku pełnomocnik polskiego rządu opuszcza kraj. Do Niemiec podróżuje Orient Expressem. Przejeżdża przez Petrovice, Pragę, Pilzno, Mariańskie Łaźnie, Cheb. Pociąg mija Norymbergę, Stuttgart, dojeżdża do Karlsruhe. Tu Hrabar przesiada się do pociągu do Heidelbergu. Już latem tego roku w polskiej prasie ukażą się pierwsze informacje o poszukiwanych i odnajdywanych przez niego dzieciach.