Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Przedmowa

1. Niebezpieczne lata (1908–1914)

2. Sarajewo między pokojem a wojną (28 czerwca–28 lipca 1914 roku)

3. Sojusznicy? Wrogowie? Neutralni? Monarchie wobec wojny 1914–1916

4. Schyłek imperiów (1917–1918)

5. Od pokojowych złudzeń po nowy kataklizm (1919–1939)

6. Które monarchie przetrwają drugie trzęsienie ziemi? (1939–1947)

Monarchie XXI wieku – rzeczywistość i nostalgia

Podziękowania

Źródła ilustracji

Przypisy

Tytuł oryginału: LE SCEPTRE ET LE SANG. ROIS ET REINES EN GUERRE 1914–1945

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: PATRYCJA WOJKOWSKA

Wybór ilustracji: MARCIN STASIAK

Korekta: ANNA RUDNICKA, URSZULA SROKOSZ-MARTIUK, LIDIA TIMOFIEJCZYK

Projekt okładki i stron tytułowych: KIR

Na okładce zdjęcie: David Tadevosian / shutterstock.com

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Skład i łamanie: Infomarket

© Editions Perrin, 2014
Published by arrangement with Literary Agency „Agence de l’Est”
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2016

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05904-3

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Całej mojej rodzinie, którą kocham.

Pamięci moich dziadków, którzy jak miliony kobiet i mężczyzn przeżyli koniec świata i opowiedzieli mi o tym.

Dla Monique
Na zawsze

Przedmowa

Latem 1914 roku Europa była w znakomitej większości monarchiczna: dziewiętnaście na dwadzieścia dwa niepodległe europejskie państwa to królestwa, księstwa albo wielkie księstwa[1]. Trzy europejskie republiki stanowiły niemalże wyjątek potwierdzający regułę. Chodzi o Francję (od 1870 roku), Portugalię (od 1910 roku) i Konfederację Helwecką, której ustrój jest zarazem prezydencki i parlamentarny. Jedenaście państw przyłączy się do wojny, osiem będzie uczestniczyło w niej wbrew własnej woli, ponieważ neutralność niektórych monarchii, na przykład Belgii czy Luksemburga, nie pozwoli im uniknąć inwazji, ani też stawiać oporu albo stanąć do walki po stronie aliantów. Francja to jedyna republika zaangażowana w konflikt od początku. Portugalia przyłączy się do niego dopiero wiosną 1916 roku, Szwajcaria natomiast zachowa swoją tradycyjną neutralność bez podważania jej prawdziwości. Nie licząc zatem Francji, pierwsza wojna światowa to wynik konfrontacji suwerenów i ich rządów z innymi królami oraz gabinetami uznającymi, że obowiązują ich własne sojusze i interesy. Krótko mówiąc, to „wojna monarchów”. Rywalizacja polityczna, wojskowa i handlowa wszczepiła się w osobiste zatargi, a do tego doszły jeszcze – często decydujące – przekonania religijne. Monarchowie usiłowali utrzymać swoje ostatnie wpływy w Europie, a stali na czele krajów o olbrzymich terytoriach, bardzo długiej albo bardzo krótkiej historii i często skomplikowanej, zmiennej sytuacji geograficznej. Dotyczy to zwłaszcza krajów Europy Środkowej i Południowej oraz imperium osmańskiego, które od 1830 roku znajdowało się w fazie schyłku i którego nie można uznawać za państwo europejskie. Dwie wojny zwane „bałkańskimi” – w latach 1912 i 1913 – stanowiły regionalną zapowiedź przyszłego konfliktu na światową skalę. Z dyplomatycznego punktu widzenia Europa podzielona była na dwa bloki, które utworzyły się na przełomie XIX i XX wieku. Powołane przez Bismarcka w celu wyizolowania Francji trójprzymierze zrzesza cesarstwo niemieckie, monarchię austro-węgierską i Królestwo Włoch – to ostatnie coraz bardziej niechętne temu sojuszowi ze względu na swoją ekspansję kolonialną w Libii, w związku z którą porozumiewa się z Francją, Wielką Brytanią i Rosją (przyłączy się do nich w 1915 roku, zrywając układ z Berlinem i Wiedniem). W odpowiedzi na Trójprzymierze podpisano układy dwustronne: sojusz francusko-rosyjski, entente cordiale (między Francją a Wielką Brytanią) oraz porozumienie brytyjsko-rosyjskie. Traktaty te utworzą ostatecznie Trójporozumienie Francji, Rosji i Wielkiej Brytanii. Warto zauważyć, że układy te nie złagodziły wzajemnych pretensji ani nawet obojętności: Włochy nie czuły żadnej sympatii do swoich niemieckich i austriackich sojuszników, a ani Paryż, ani Londyn nie wsparły Petersburga w wyniszczającej wojnie Rosji z Japonią. Ambicje kolonialne, podsycające nastroje nacjonalistyczne, wydobędą natomiast na światło dzienne poważne antagonizmy, w skrajnych wypadkach zaś prawdziwą nienawiść.

Pomijając ich deklaracje, postawy i decyzje publiczne, monarchowie to nie tylko koronowani władcy uosabiający dążenia swoich państw. Analizując przyczyny pierwszej wojny światowej oraz szereg napięć i incydentów, które doprowadziły do apokalipsy, wyraźniej jeszcze dostrzega się, że monarchowie sprzed 1914 roku to przede wszystkim ludzie z krwi i kości – mający swoje życie intymne, wahania, sposoby na zdobycie informacji, dokonujący wyborów, sprawujący mniej lub bardziej realną władzę, podatni na rozmaite wpływy. To ludzie o przeróżnych obsesjach i lękach, ale niezmiennie wierzący w najwyższy, święty symbol, który uosabiają od wieków, dekad lub kilku lat. Wyjątkowym zbiegiem okoliczności niemal wszyscy ci władcy – którzy będą zawierać porozumienia albo walczyć ze sobą i czasem, w miarę trwania wojny, zmieniać obozy – są krewnymi, a ich małżeństwa często umacniają sojusze. Niektórzy są nawet do siebie wręcz łudząco podobni z wyglądu. Kiedy spotykają się podczas oficjalnych wizyt z okazji ślubów lub urodzin, podziwiają wzajemnie swoje mundury i ordery, momentami z nadmierną kurtuazją: „Dzień dobry, kuzynie”, „Moje uszanowanie, droga bratanico”. A parę tygodni, czy nawet kilka dni po owym wymuszonym świętowaniu atakują się i ostro krytykują. „Wojna królów” będzie niewiarygodnym wyrazem rodzinnych porachunków na skalę całego kontynentu, przeniesie się też znacznie dalej, za morza i oceany, zgodnie z logiką kolonizacji.

Kim byli ci mężczyźni i kobiety? Jakie mieli tajemnice? Dlaczego miotały nimi tak sprzeczne uczucia: od aspiracji jakąś ideą po całkowite zaślepienie, od odwagi po chorobliwą nieśmiałość, od wielkiej zazdrości po całkowitą abnegację? Jak wyglądało ich życie prywatne, w kim się kochali, na czym polegała ich siła, a na czym słabość? Jakie konsekwencje pociągały za sobą ich decyzje, podejmowane działania, zwycięstwa i klęski? Czy byli świadomi, czy też nie wagi swoich poczynań? A może po prostu sytuacja wymknęła im się spod kontroli i nie byli zdolni powstrzymać machiny wojennej?

Proponuję spojrzenie „z ludzkiego punktu widzenia” na dwie wojny światowe i okres międzywojenny – początkowo obiecujący, później zaś coraz bardziej brutalny i niespokojny za sprawą rosnącego w siłę totalitaryzmu. W tym czasie upadną dwa światy, a w wyniku dwóch porozumień pokojowych narodzą się dwa nowe bloki polityczne. Kilka monarchii zostanie zmiecionych, inne przetrwają, jeszcze inne zatriumfują. Nawet tych, które pozostały neutralne – jak monarchie skandynawska czy hiszpańska – nie ominą gigantyczne wstrząsy społeczne, gospodarcze i kulturalne.

Dziś, ponad sto lat od 1914 roku, dziesięć państw w Europie, w tym siedem państw członkowskich Unii Europejskiej, to nadal monarchie, głównie konstytucyjne. Są zakorzenione w tradycji i stanowią obszar stabilności w tych niepewnych czasach. Większość cieszy się obecnie na nowo popularnością, a królowie XXI wieku – często młodzi – zyskują publiczny autorytet i zdają się budować przyszłość z ludzką twarzą.

[1] Nie wzięto pod uwagę Watykanu, Zakonu Maltańskiego, księstwa Andory i republiki San Marino.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki