Tytuł oryginału

HEADSCARVES AND HYMENS

Why the Middle East Needs A Sexual Revolution

Copyright© 2015 by Mona Eltahawy

Published by arrangement with Faber and Faber,

an affiliate of Farrar, Straus and Giroux, LLC. New York

All rights reserved

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

www.panczakiewicz.pl

Redaktor prowadzący

Monika Kalinowska

Redakcja

Joanna Habiera

Konsultacja

Agata S. Nalborczyk

Korekta

Ewelina Pędzich

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-809-711-2

Warszawa 2016

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

DLACZEGO NAS NIENAWIDZĄ

Do dziewczyn z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej:

Bądźcie nieskromne, nieposłuszne, buntujcie się i wiedzcie, że wolność się wam należy.

Piszcie oczami jak malarze, uszami jak muzycy, stopami jak tancerze. Macie głosić prawdę piórem i pochodnią. Piszcie językami ognia. Niech pióro nie wypędzi was z ostoi waszego jestestwa. Niech nie zakrzepnie w nim atrament. Niech cenzor nie zdławi iskry, knebel nie zagłuszy waszego głosu. Wszystko, co w was siedzi, przelejcie na papier.

Nie pogodziłyśmy się z prześladowcami, którzy karmią swoją zajadłość naszym nieszczęściem. Nie pogodziłyśmy się.

Gloria Anzaldúa, Speaking in Tongues: A Letter

to Third World Women Writers

(„Mowa językami: list do pisarek Trzeciego Świata”)

DLACZEGO NAS NIENAWIDZĄ

Wielce niedoceniana, nieżyjąca już egipska pisarka Alifa Rifa’at rozpoczyna swoje opowiadanie A Distant View of a Minaret („W oddali widać minaret”) opisem stanu ducha kobiety, która uprawia seks z mężem i ma do tego podejście tak obojętne, że – skoncentrowana wyłącznie na jego przyjemności – zauważa pod sufitem pajęczynę, po czym odnotowuje w myślach, by później ją sprzątnąć; ma również dość czasu na rozmyślanie o tym, że mąż regularnie odmawia kontynuowania stosunku na tyle długo, aby doprowadzić ją do szczytowania, „jakby celowo chciał ją czegoś pozbawić ”. Wezwanie do modlitwy przerywa akt małżeński na chwilę przed tym, jak mężczyzna osiągnie orgazm; odsuwa się od żony, a ona obmywa się, a następnie pogrążona w modlitwie wygląda z balkonu na ulicę. Po chwili otrząsa się z zadumy, bo wzywa ją obowiązek: musi zaparzyć mężowi kawę, którą zwykł pić po drzemce. Idzie z dzbankiem do sypialni, aby nalać mu napój do filiżanki – mąż lubi, żeby robiła to przy nim – i zauważa, że umarł. Nakazuje synowi, aby sprowadził lekarza. „Wróciła do dużego pokoju i nalała sobie kawy, zaskoczona własnym spokojem”, pisze autorka.

W tym krótkim, trzyipółstronicowym opowiadaniu Alifa Rifa’at przedstawia wielką trójkę, która tworzy bijące serce mizoginii na Bliskim Wschodzie: seks, śmierć i religię. Mamy do czynienia z pisarką, którą za życia uznawano w kręgach naukowych za „autentyczną” Egipcjankę, nieskażoną ani obcym językiem – mówiła wyłącznie po arabsku – ani też żadnymi zagranicznymi wpływami. Ponoć nigdy nie opuściła granic Egiptu, w rzeczywistości jednak odbyła pielgrzymkę do Mekki i wzięła udział w zjeździe literatów zorganizowanym na terenie Wielkiej Brytanii. Posłuszna woli rodziny poślubiła mężczyznę wybranego przez krewnych; podróżowała z nim po całym Egipcie.

Rifa’at wypowiada się bez ogródek i nie próbuje niczego łagodzić. Bohaterkami opowiadań zgromadzonych w cienkim zbiorku A Distant View of a Minaret („W oddali widać minaret”) są m.in.: sfrustrowana seksualnie żona w średnim wieku, która zastanawia się, czy jej matka podobnie cierpiała u boku swojego męża, a jej ojca, oraz pewna matka opłakująca młodość, którą odebrał jej akt obrzezania – czyli okaleczenia narządów płciowych – a także społeczność na każdym kroku sprzeciwiająca się kobiecości. W opowiadaniach Alify Rifa’at kobiety szukają sublimacji w religii, pomimo iż duchowni oraz społeczeństwo zdominowane przez mężczyzn obracają wiarę przeciwko nim.

Nie da się tego ubrać w ładne słowa. My, arabskie kobiety, żyjemy w kulturze, która jest wobec nas co do zasady wroga, kulturze narzuconej nam przez pogardę mężczyzn. Nienawidzą nas, ale nie dlatego, że jesteśmy wolne, jak w tym wyświechtanym amerykańskim hasełku ukutym po zamachu na World Trade Center. Alifa Rifa’at wyraziła to z całą mocą: nie jesteśmy wolne, ponieważ nas nienawidzą.

Właśnie tak. Nienawidzą nas. Trzeba to powiedzieć.

„Prawda jest taka, że dla dziewczyny dorastanie to żadna radość, a tylko ciągłe pasmo nieszczęść, które musi przeżywać, dopóki nie stanie się starą kobietą, nieprzydatną do niczego. Może mówić o prawdziwym szczęściu, jeśli znajdzie kogoś, kto jej współczuje”, pisze Alifa Rifa’at w opowiadaniu Bahiyya’s Eyes („Oczy Bahii”).

Niektórzy zapytają, dlaczego poruszam ten temat właśnie teraz, kiedy Bliski Wschód i Afrykę Północną ogarnął chaos, giną tysiące ludzi, a czasami wydaje się, że rewolucje rozpoczęte w 2010 roku – wywołane nie przez nienawiść Ameryki i Izraela, jak zwykle, ale przez powszechne żądanie wolności i godności – zboczyły z właściwej drogi. Ostatecznie, czy zanim kobiety zaczną domagać się specjalnych względów, najpierw każdy człowiek nie powinien mieć zapewnionych podstawowych praw? Poza tym, co płeć czy też, skoro o tym mowa, seks mogą mieć wspólnego z Arabską Wiosną? Otóż z tą rewolucją łączy je właściwie wszystko. To jest nasza szansa, aby rozmontować cały system polityczny i ekonomiczny, w którym połowę ludności traktuje się, w najlepszym przypadku, jak dzieci. Jeśli nie teraz, to kiedy?

Podajcie nazwę dowolnego arabskiego kraju, a ja wyrecytuję wam litanię rażących występków, których ofiarami padają tam kobiety. Tak działa toksyczna mieszanka kultury i religii, a mało kto jest skłonny szukać rozwiązań w tym względzie, bo zakrawałoby to na bluźnierstwo i naruszenie prawa. Wszystkie musimy być bluźnierczyniami, skoro ponad dziewięćdziesiąt procent kobiet, które kiedykolwiek wyszły za mąż w Egipcie, obrzezano w imię „czystości”. Nie czas na milczenie, kiedy Egipcjanki poddaje się upokarzającym „badaniom dziewictwa” jedynie za to, że ośmieliły się przemówić głośno i otwarcie. Do diabła z polityczną poprawnością, kiedy w egipskim kodeksie karnym znalazł się artykuł mówiący o tym, że jeśli mąż pobije żonę „w dobrej wierze”, nie może ona ubiegać się o odszkodowanie. Cóż to właściwie takiego: „bicie w dobrej wierze”? Kodeks zalicza do tej kategorii każde uderzenie, które nie jest „brutalne” lub „wymierzone w twarz”. To wszystko oznacza, że status kobiety w świecie arabskim nie jest wcale lepszy, niż się powszechnie wydaje. Jest o wiele, wiele gorszy. Nawet po niedawnych „rewolucjach” kobiety wciąż muszą się zasłaniać i w dalszym ciągu są uwiązane w domu, odmawia się im najprostszej swobody polegającej na prowadzeniu własnego samochodu, nie wolno im podróżować bez zezwolenia udzielonego przez mężczyznę i nie mogą ani wyjść za mąż, ani się rozwieść bez błogosławieństwa swojego męskiego opiekuna.

Arabskie kraje Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej nie mają sobie równych, jeśli chodzi o łamanie praw kobiet. Żadne państwo arabskie nie figuruje nawet w pierwszej setce publikowanego przez Światowe Forum Ekonomiczne indeksu Global Gender Gap, mierzącego równouprawnienie płci w poszczególnych krajach świata; można powiedzieć, że w tej kategorii cały region sięgnął dna. Doroczny raport Światowego Forum Ekonomicznego koncentruje się na czterech kluczowych obszarach. Są to zdrowie (średnia długość życia itp.), dostęp do edukacji, partycypacja gospodarcza (płace, przekrój zawodowy i hierarchia stanowisk) oraz udział w życiu politycznym. Dla przykładu: sąsiadujące ze sobą Arabię Saudyjską i Jemen dzieli przepaść, jeśli chodzi o produkt krajowy brutto (PKB), ale w indeksie Global Gender Gap z 2013 roku – już tylko osiem pozycji: Królestwo Arabii Saudyjskiej zajmuje miejsce sto dwudzieste siódme, natomiast Jemen sto trzydzieste szóste, ostatnie. Maroko, tak często wychwalane za swoje „postępowe” prawo rodzinne (w opublikowanym w 2005 roku raporcie zachodnich „ekspertów” nazwano Maroko „wzorem dla krajów muzułmańskich dążących do integracji z nowoczesnym społeczeństwem”[1]), plasuje się na sto dwudziestej dziewiątej pozycji.

Nietrudno zrozumieć, dlaczego na ostatnim miejscu w indeksie znalazł się Jemen, kraj, w którym czterdzieści dziewięć procent kobiet to analfabetki, pięćdziesiąt dziewięć procent nie podejmuje żadnej pracy, a w 2013 roku w tamtejszym parlamencie nie było ani jednej kobiety. Przerażające relacje o ośmioletnich dziewczynkach, które umierały wieczorem w dniu swojego „ślubu” ze znacznie starszymi mężczyznami, w najmniejszym stopniu nie powstrzymały fali dziecięcych małżeństw w tym kraju. Wprost przeciwnie, liczba demonstracji popierających takie związki przewyższa liczbę publicznych protestów, natomiast duchowni ogłaszają odstępcami od wiary tych, którzy sprzeciwiają się usankcjonowanej przez państwo pedofilii, ponieważ – jak twierdzą – prorok Mahomet poślubił swoją drugą żonę, Aiszę, kiedy była jeszcze dzieckiem.

Jemeńskie kobiety mają przynajmniej prawo prowadzić samochód. Nie zakończyło to, co prawda, ich problemów, lecz oznacza, że mają swobodę poruszania się – a w żadnym innym kraju symbol ten nie jest bardziej wymowny niż w Arabii Saudyjskiej, gdzie także praktykuje się dziecięce małżeństwa, a dorosłe kobiety do samej śmierci traktowane są jak dzieci i w podstawowych sprawach muszą prosić opiekunów o pozwolenie. Na saudyjskich uczelniach wyższych studiuje znacznie więcej kobiet niż mężczyzn, ale w życiu codziennym kobiety muszą biernie patrzeć, jak mężczyźni o znacznie niższych kwalifikacjach nadzorują je na każdym kroku.

* * *

Nic nie przygotowało mnie na to, z czym zetknęłam się w Arabii Saudyjskiej. Urodziłam się w Egipcie, ale moja rodzina wyjechała do Londynu, kiedy miałam siedem lat. W 1982 roku, po prawie ośmiu latach pobytu w Wielkiej Brytanii, przeprowadziliśmy się do Arabii Saudyjskiej. Moi rodzice, Egipcjanie z doktoratami londyńskich akademii medycznych, znaleźli zatrudnienie w Dżuddzie: wykładali mikrobiologię kliniczną dla studentów medycyny i laborantów. Na uczelniach obowiązywała segregacja płciowa. Moja mama pracowała ze studentkami w żeńskiej części, a mój ojciec – ze studentami w męskiej. Kiedy zajęć nie mógł prowadzić nauczyciel tej samej płci, odbywały się za pośrednictwem telewizji przemysłowej, a jeśli ktoś miał pytanie, musiał je zadać przez telefon. Moja mama przez ostatni rok naszego pobytu w Wielkiej Brytanii – mieszkaliśmy wtedy w Glasgow – utrzymywała całą rodzinę, a teraz nie miała prawa prowadzić samochodu. Wszędzie musiał wozić nas ojciec, byliśmy od niego zależni. Dopóki nie dostarczono nam nowego samochodu, byliśmy skazani na autobusy i lewe taksówki. W autobusie kupowaliśmy bilety u kierowcy, a potem ja i mama szłyśmy na tył, do ostatnich dwóch rzędów siedzeń (jeśli było ich cztery, mogłyśmy mówić o szczęściu) przeznaczonych dla kobiet. Tylne siedzenia w autobusie. Co wam to przypomina? Segregacja – to jedyne właściwe słowo.

Czuliśmy się jak na innej planecie, której mieszkańcy gorąco pragną, aby kobiety nie istniały. Żyłam w takiej nierealnej atmosferze przez sześć lat. W tym świecie kobiety, bez względu na wiek, muszą mieć męskiego opiekuna – jest nim ojciec, brat, a nawet własny syn – i bez jego pozwolenia nie mogą zrobić absolutnie nic. To wręcz niewiarygodne, jak bardzo są zinfantylizowane: nie mogą podróżować, otworzyć konta w banku ani chociażby uzyskać pomocy medycznej bez zaświadczenia o zgodzie mężczyzny. Przyglądałam się temu z rosnącym przerażeniem i konsternacją.

Wspomniałabym o prawach wyborczych, ale w czasach kiedy mieszkałam w Arabii Saudyjskiej, nie przysługiwały one nikomu, dosłownie nikomu. Król Abdullah oznajmił, że w wyborach rozpisanych na rok 2015 kobiety będą mogły głosować i kandydować, ale dopiero się okaże, czy duchowni – jak na przykład wielki mufti Arabii Saudyjskiej, który uważa, że udział kobiet w polityce „otworzy drzwi złu” – nie odstąpią od tej obietnicy, tak jak w 2009 roku, kiedy w pierwszych w historii kraju wyborach do miejskich władz samorządowych głos mogli oddać wyłącznie mężczyźni.

Tak, to jest właśnie Arabia Saudyjska, kraj, gdzie ofiara zbiorowego gwałtu trafiła do więzienia, ponieważ zgodziła się wsiąść do samochodu z niespokrewnionym mężczyzną, i pomógł jej dopiero królewski akt łaski; gdzie kobiecie, która złamała zakaz prowadzenia samochodu, zasądzono karę chłosty – dziesięć uderzeń – i znów potrzebny był akt łaski króla. Sytuacja kobiet w Arabii Saudyjskiej jest tak zła, że drobne ojcowskie gesty – jak królewska obietnica prawa wyborczego dla kobiet w 2015 roku – budzą uznanie obserwatorów międzynarodowych, a tego, kto je wykonał, czyli króla Abdullaha, obwołuje się „reformatorem”. Czynią tak nawet ci, którzy powinni wiedzieć lepiej, na przykład „Newsweek”, który w 2010 roku umieścił monarchę na liście jedenastu najbardziej poważanych przywódców świata. Co zrobił ten tak zwany reformator w odpowiedzi na rewolucje wybuchające w całym regionie? Otępił swój naród kolejnymi prezentami od rządu, najhojniej zaś obdarował fanatyków religijnych, którzy sankcjonują prawo saudyjskiej rodziny królewskiej do sprawowania władzy.

Miałam piętnaście lat, gdy zetknęłam się z tym krajem, i wywołało to uraz, który popchnął mnie w stronę feminizmu; inaczej nie sposób tego opisać. Skąd ten uraz? W Arabii Saudyjskiej być kobietą oznacza być żywym uosobieniem grzechu. Królestwo wyznaje niepohamowany kult mizoginistycznego boga, ale nie musi się obawiać z tego powodu żadnych konsekwencji, a to dzięki swoim trzem wielkim przewagom. Pierwsza to ropa, druga to usytuowanie na jego terytorium dwóch najświętszych miast islamu, Mekki i Medyny, zaś trzecią jest kontrola nad przepływem petrodolarów, dzięki którym producenci broni zachodnich sojuszników Arabii Saudyjskiej mogą nie martwić się o fundusze.

Wtedy (w latach osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych), tak samo zresztą jak i obecnie, duchowni występujący w saudyjskiej telewizji mieli obsesję na punkcie kobiet i ich otworów anatomicznych, a zwłaszcza tego, co się z tych otworów wydobywa. Nigdy nie zapomnę, jak kiedyś usłyszałam, że jeśli chłopczyk kogoś obsiusia, to ta osoba może modlić się w tym samym ubraniu, ale jeśli zrobi to dziewczynka, to koniecznie należy się przebrać. Jak to możliwe, myślałam. Co sprawia, że mocz dziewczynek jest nieczysty?

Nienawiść do kobiet.

Ta obsesja duchownych na punkcie kobiecych narządów po dziś dzień nie przygasła ani trochę. Mój ulubiony kwiatek z ostatnich czasów: prowadzenie samochodu niszczy jajniki.

„Jeśli kobieta prowadzi samochód, i nie jest to spowodowane absolutną koniecznością, może mieć to negatywne następstwa fizjologiczne, ponieważ badania czynnościowe i fizjologiczne wykazały, że prowadzenie samochodu wpływa na jajniki i wypycha miednicę ku górze”, powiedział w 2013 roku saudyjski duchowny Salih al-Luhajdan w wywiadzie dla portalu informacyjnego Sabk. „Z tego powodu u dzieci kobiet, które regularnie prowadzą samochód, obserwujemy kliniczne objawy chorób w różnym stopniu nasilenia”.

Obowiązującą w Arabii Saudyjskiej religią jest ultrakonserwatywny prąd islamu: wahabizm, znany także jako salafizm. Pierwsza z tych nazw kojarzona jest konkretnie z saudyjskim królestwem, natomiast druga, odnosząca się do surowej doktryny islamu – z ogółem wyznawców mieszkających poza jego granicami. Dzięki płynącym z królestwa petrodolarom oraz zorganizowanej pracy misyjnej wahabizm-salafizm zyskał zasięg globalny, a wraz z nim rozprzestrzenia się interpretacja islamu upodabniająca życie kobiet w Arabii Saudyjskiej do życia więźniów w zakładzie karnym.

Nienawiść do kobiet nie jest jednak wyłącznie domeną salafizmu. Zjawisko to nie ogranicza się też do Arabii Saudyjskiej – nie tylko na tej bogatej, odciętej od świata pustyni kwitnie ciekawość podszyta wrogością. Islamistyczna nienawiść do kobiet goreje jasnym płomieniem w całym regionie, nigdy jeszcze nie była aż tak nasilona. Przyjmuję definicję sformułowaną przez agencję Associated Press, a zatem islamista oznacza dla mnie tyle, co „propagator bądź zwolennik politycznego ruchu mającego na celu reorganizację państwa i społeczeństwa zgodnie z prawami zalecanymi przez doktrynę islamu”. Definicja ta obejmuje ugrupowanie Braci Muzułmanów, salafickie grupy należące do sekty sunnitów oraz szyickie milicje działające w Iraku.

Obsesyjne pragnienie kontroli nad kobietami i nad naszymi ciałami nierzadko wynika z przypuszczenia, iż bez narzuconych ograniczeń kobiety stają się w zasadzie nienasycone seksualnie. Jako przykład niech posłużą słowa Jusufa al-Karadawiego, popularnego duchownego z Egiptu mieszkającego w Ad-Dausze, stolicy Kataru. Al-Karadawi przez długi czas prowadził konserwatywny program na antenie telewizji Al-Dżazira. Poparł rewolucję, niewątpliwie w nadziei na obalenie tyranów, którzy od dawna dawali się we znaki zarówno jemu samemu, jak i Braciom Muzułmanom, ruchowi, z którego się wywodzi. Dzięki kanałom satelitarnym jego wypowiedzi docierają do olbrzymiej rzeszy odbiorców i chociaż utrzymuje on, że okaleczanie kobiecych narządów płciowych (które eufemistycznie określa „obrzezaniem”, co jest częstym zabiegiem, mającym na celu zrównanie tej praktyki z obrzezaniem mężczyzn) nie jest „obowiązkowe”, to w jednej z jego książek znajdziemy taką oto bezcenną obserwację: „Ja osobiście to popieram, ze względu na sytuację, w której znajduje się współczesny świat. Każdy, kto ma córki i uważa, że obrzezanie jest najlepszym sposobem, aby je uchronić, powinien to zrobić”. Tak pisze Jusuf al-Karadawi, po czym dodaje: „Osoby o umiarkowanych poglądach skłaniają się ku praktykowaniu obrzezania jako środka ograniczającego pokusę”. Tak więc nawet „osoby o umiarkowanych poglądach” poddają dziewczynki obrzezaniu, aby zdusić w zarodku odczuwanie seksualnego pożądania. Al-Karadawi wydał później fatwę przeciwko okaleczaniu kobiecych narządów płciowych (ang. female genital mutilation, w skrócie FGM[2]), ale nikogo nie zdziwiło, że gdy w 2008 roku władze Egiptu zakazały tej praktyki, niektórzy prawodawcy z ugrupowania Braci Muzułmanów oprotestowali zakaz. Kilka kobiet stanęło na straży credo Braci i publicznie zaaprobowało bądź też usankcjonowało praktyki klasyfikowane jako FGM. Wśród nich znalazły się Azza al-Dżarf (niegdyś posłanka) oraz pani, która pełniła urząd doradcy do spraw kobiet w rządzie Muhammada Mursiego za czasów jego krótkotrwałej prezydentury i zasłynęła stwierdzeniem, że obrzezanie służy „upiększeniu” kobiety.

Duchowni nie szczędzą wysiłków, aby stłumić pożądanie u kobiet, a tymczasem to mężczyźni nie potrafią panować nad sobą. W wielu, zbyt wielu krajach regionu na ulicach miast szaleje epidemia, której na imię napastowanie seksualne. Według badania przeprowadzonego w 2008 roku przez Egipskie Centrum Praw Kobiet ponad osiemdziesiąt procent Egipcjanek twierdzi, że go doświadczyło, a ponad sześćdziesiąt procent mężczyzn z tego kraju przyznaje się do jego stosowania. Z innego badania, przeprowadzonego na zlecenie ONZ w 2013 roku, wynika, że ofiarą napastowania seksualnego na ulicach pada dziewięćdziesiąt dziewięć i trzy dziesiąte procent egipskich kobiet. Mężczyźni nas obmacują i narzucają się nam seksualnie, ale winę ponosimy my – bo znalazłyśmy się w niewłaściwym miejscu, w niewłaściwym czasie i niewłaściwie ubrane. W kairskim metrze wyznaczono wagony tylko dla kobiet, aby „chronić” nas przed lepkimi męskimi dłońmi i innymi, jeszcze gorszymi rzeczami. W Arabii Saudyjskiej mnóstwo centrów handlowych wprowadziło zasadę wstępu wyłącznie dla rodzin – niezamężni mężczyźni mogą wejść jedynie w towarzystwie kobiety, ponieważ takie są wymagania. Rodziny wyznaczają córkom godzinę policyjną, żeby uchronić je przed gwałtem albo napaścią, ale nikt nie mówi chłopakom i mężczyznom, że nie wolno nas gwałcić i napastować?

Słychać głosy, że z powodu kryzysów gospodarczych na Bliskim Wschodzie wielu tamtejszych mężczyzn nie może się ożenić[3], niektórzy przytaczają to nawet jako wyjaśnienie dla rosnącej fali napaści seksualnych na ulicach. Tymczasem ani słowem nie wspomina się o wpływie późniejszego zamążpójścia na kobiety. Czy kobieta ma popęd seksualny, czy też nie? Jak widać, w krajach arabskich wciąż jeszcze nie rozstrzygnięto podstawowych kwestii dotyczących biologii człowieka. Oto kolejna garść mądrości z ust Jusufa al-Karadawiego: dziewice muszą być „cierpliwe” i oprzeć się pokusie masturbacji, która, jak twierdzi duchowny, jest „groźniejsza” u kobiet niż u mężczyzn, ponieważ jeśli dziewica włoży palce lub inne przedmioty do pochwy, może dojść do przerwania błony dziewiczej, a wtedy rodzina takiej dziewczyny, jak również przyszły mąż uznają, że dopuściła się nierządu pod postacią seksu przedmałżeńskiego.

Przypomnijmy sobie wezwanie do modlitwy i sublimację poprzez religię błyskotliwie opisane w opowiadaniu Alify Rifa’at. Podobnie jak duchowni mydlą oczy biedakom krajów arabskich, składając im obietnice sprawiedliwości na tamtym świecie, zamiast na tym rozliczyć się z korupcją i nepotyzmem dyktatury, tak mężczyźni zamykają kobietom usta, wykorzystując ich wiarę, aby je zniewolić.

W Kuwejcie, gdzie islamiści przez lata sprzeciwiali się przyznaniu kobietom prawa wyborczego, cztery posłanki wybrane w 2009 roku do parlamentu zostały zaszczute przez konserwatystów domagających się, aby dwie z nich, które nie zakrywały włosów, założyły chusty. Po rozwiązaniu kuwejckiego parlamentu w grudniu 2011 roku pewien poseł, islamista, zażądał, aby nowe zgromadzenie (w którym nie uchowała się już ani jedna kobieta ustawodawca) przeprowadziło dyskusję nad tym przepisem, czyli nakazem noszenia „przyzwoitego stroju”. Przepis nie wszedł w życie, co bynajmniej nie położyło kresu obsesji na punkcie kobiecego ciała. W maju 2014 roku dziennik „The Washington Post” przytoczył słowa kuwejckiego posła islamisty, przewodniczącego komisji ds. walki z obcymi wzorcami postępowania, który miał powiedzieć, że komisja przyjęła zgłoszony przez niego wniosek dotyczący wprowadzenia zakazu kobiecej nagości w miejscach publicznych, włączając pływalnie oraz hotele. Tenże ustawodawca odmówił wyjaśnienia, co rozumie pod pojęciem „nagości”. Kiedy powstawała niniejsza książka, wniosek nie został jeszcze przyjęty przez kuwejckie Zgromadzenie Narodowe ani przez rząd, ale zdążył już wywołać polityczny impas, ponieważ jeden z członków izby ustawodawczej, Nabil al-Fadl, powiedział, że zrezygnuje ze stanowiska, jeśli parlament przyjmie wniosek komisji, który, jak podał kuwejcki dziennik „Asz-Szahid ”, określił mianem „regresu”.

Niezależnie od dalszych losów tej ustawy obsesja na punkcie kobiecego ciała ma poważne konsekwencje. Jak podaje dziennik „Gulf News”, zaledwie kilka dni przed zgłoszeniem wniosku dotyczącego „zakazu bikini” pewna obywatelka Kuwejtu przegrała proces o przyznanie opieki nad dziećmi, ponieważ adwokat jej byłego męża pokazał w sądzie zdjęcie z jej zagranicznego wyjazdu, na którym widać ją w stroju bikini i w towarzystwie innego mężczyzny.

„Matka tych dzieci nie zasługuje na to, aby obdarzyć ją zaufaniem i powierzyć jej obowiązek ich właściwego wychowania. Rzeczone zdjęcie wskazuje, iż brak jej poczucia przyzwoitości i moralności. Na takiej osobie nie można polegać, a reakcją społeczeństwa, które ocenia jej postępowanie z punktu widzenia moralności lub religii, jest ogólna pogarda i lekceważenie”, oznajmił adwokat.

W Libii – po rewolucji, która zakończyła rządy Muammara Kaddafiego, czterdzieści dwa lata jego władzy absolutnej – pierwszą obietnicą Mustafy Abd al-Dżalila, lidera rządu tymczasowego, było zniesienie wprowadzonych przez zmarłego tyrana ograniczeń dla poligamii. Aby nikt nie pomyślał, że Kaddafi był w choćby najmniejszym stopniu feministą, przypomnę, że pod jego rządami dziewczęta oraz kobiety, które przeżyły napaść na tle seksualnym lub były podejrzane o „przestępstwa przeciwko moralności”, zamykano w „ośrodkach resocjalizacyjnych”, które w rzeczywistości były więzieniami, skąd taka kobieta nie mogła się wydostać, chyba że jakiś mężczyzna zgodził się ją poślubić albo rodzina postanowiła przyjąć ją z powrotem. Tymczasem organizacja Human Rights Watch donosi, że nawet po obaleniu Kaddafiego w dalszym ciągu wiele kobiet na żądanie własnej rodziny trafia do ośrodków „resocjalizacyjnych” – „jedynym powodem ich zamknięcia był fakt, że zostały zgwałcone, a następnie usunięte poza nawias społeczeństwa za »splamienie honoru swojej rodziny«”.

Powrót do poligamii, który obserwujemy w Libii (gdzie, jak podaje serwis telewizyjny Al-Arabiya News, od 2013 roku mężczyzna może wziąć sobie drugą żonę wbrew woli pierwszej), zasługuje na szczególne potępienie, ponieważ kluczową rolę w libijskiej rewolucji odegrały właśnie kobiety biorące udział w demonstracjach. Dwa dni przed protestami wzorowanymi na powstaniach w sąsiednich państwach – Tunezji i Egipcie – krewne więźniów zamordowanych w 1996 roku przez ludzi Kaddafiego podczas masakry w więzieniu Abu Salim urządziły manifestację na rzecz uwięzionego adwokata, który reprezentował ich interesy w sprawie przeciwko reżimowi Kaddafiego. Mieszkańcy wschodniej prowincji Bengazi, idąc za przykładem tychże kobiet, przyłączyli się do manifestacji, dzięki czemu fala demonstracji wkrótce ogarnęła cały kraj.

W Egipcie pierwsze porewolucyjne wybory parlamentarne zdominowali mężczyźni tkwiący duchem w siódmym stuleciu. Tylko dziewięćset osiemdziesiąt cztery kobiety ubiegały się o mandaty, gdy tymczasem kandydatów płci przeciwnej było osiem tysięcy czterystu piętnastu. Wyznawcy salafizmu, których poglądy w kwestii praw kobiet zaczynają się i kończą na „prawie” do noszenia nikabu, czyli pełnej zasłony okrywającej twarz, zdobyli jedną czwartą wszystkich mandatów. Podczas kampanii wyborczej twarze wszystkich kandydatek salafickiej partii An-Nur na ulotkach i plakatach przesłaniał kwiat. Kobiet nie należy ani oglądać, ani słuchać; nawet ich głosy stanowią pokusę.

Kwiaty zamiast kobiecych twarzy, gdy egipska rewolucja trwa w najlepsze! W tej rewolucji kobiety walczące ramię w ramię z mężczyznami o uwolnienie kraju od Mubaraka mordowano, bito, strzelano do nich, napastowano seksualnie – a mimo to wciąż gnębi nas tylu zwolenników patriarchatu. Bracia Muzułmanie, którzy zgarnęli prawie połowę mandatów w rewolucyjnym parlamencie, rozwiązanym później przez Sąd Najwyższy, uważają, że kobieta (ani też, jeśli o to chodzi, chrześcijanin) nie może być prezydentem kraju. Przewodnicząca komisji do spraw kobiet działającej z ramienia partii politycznej Braci Muzułmanów wygłosiła pogląd, iż kobiety nie powinny urządzać marszów i protestów, ale raczej pozwolić, aby mężowie i bracia demonstrowali w ich imieniu, ponieważ w ten sposób postępują „godniej”.

Również w Egipcie doszło do tego, że w niecały miesiąc po ustąpieniu prezydenta Husniego Mubaraka junta wojskowa, która zajęła jego miejsce, nakazała – zasłaniając się „obroną interesów rewolucji” – oczyszczenie placu At-Tahrir i aresztowanie dziesiątek aktywistów, zarówno mężczyzn, jak i kobiet. Tyrania prześladuje, bije i torturuje wszystkich, to wiadomo. Jednakże tylko kobiety aktywistki musiały przejść „badanie dziewictwa”, czyli zakamuflowany gwałt polegający na tym, że lekarz szukał nienaruszonej błony dziewiczej za pomocą palca.

To jest właśnie kwestia, która jednoczy żołnierzy naszych reżimów i mężczyzn na naszych ulicach: jedni i drudzy dopuszczają się napaści seksualnych na kobiety, aby nam przypomnieć, że przywilej korzystania z przestrzeni publicznej należy do mężczyzn. Gwałtów na kobietach z placu At-Tahrir dopuszczali się zarówno żołnierze, jak i cywile, a mężczyźni wiodący rewolucję – czy to z prawej, czy też z lewej strony – rzucali nam kłody pod nogi, twierdząc z uporem, że „kwestie kobiet” nie mogą zdominować „polityki rewolucji”. Mimo to zapytam: czyja jest ta rewolucja?

Aby nikt nie doszedł do przekonania, że mizoginia to domena islamistów z ugrupowania Braci Muzułmanów i salafitów z Arabii Saudyjskiej bezwzględnie depczących nasze prawa, przypomnę Muhammada Mursiego, który nieznaczną przewagą wygrał pierwsze wybory prezydenckie w Egipcie po usunięciu z urzędu Husniego Mubaraka, a następnie sam został zmuszony do dymisji przez świeckiego (na pozór) ministra obrony, Abd al-Fattaha as-Sisiego. As-Sisi prezentował się (zwłaszcza wobec kobiet) jako człowiek, który uchronił Egipt przed reżimem Braci Muzułmanów, którzy cofnęliby Egipt aż do średniowiecza. Każdy, kto w swojej naiwności byłby skłonny w to uwierzyć, powinien pamiętać, że to As-Sisi wydał zgodę na wspomniane „badania dziewictwa”, do których wojsko zmuszało aktywistki.

Dlatego właśnie twierdzę, że winę za taki stan rzeczy ponosi toksyczna mieszanka kultury i religii. Niezależnie od tego, czy nasza polityka pozostaje pod wpływem religii, czy rządów wojskowych, wspólnym mianownikiem jest prześladowanie kobiet.

Najjaśniejszy promień nadziei bije z Tunezji, pierwszego kraju, który powstał przeciwko swojemu tyranowi, a także pierwszego, z którego wygnano despotę za granicę; niemniej wciąż pozostaje tam wiele do zrobienia. W 2011 roku, gdy islamistyczna partia An-Nahda zdobyła największą liczbę miejsc w Zgromadzeniu Konstytucyjnym, tunezyjskie kobiety wstrzymały oddech, następnie zaś wykładowczynie oraz studentki wyższych uczelni zaczęły zgłaszać przypadki napastowania oraz zastraszania ze strony islamistów – powodem nękania było to, że nie zasłaniały głów.

W marcu 2014 roku pojechałam do Tunezji w towarzystwie realizatorki radiowej Gemmy Newby, aby przeprowadzić serię wywiadów z kobietami na potrzeby dokumentu The Women of the Arab Spring, który przygotowywałyśmy na zlecenie BBC World Service. Wśród kobiet, z którymi rozmawiałam, były współtwórczynie nowej konstytucji, w tym świecka członkini organu ustawodawczego, a także członkini partii An-Nahda, również biorąca udział w pisaniu ustaw, oraz aktywistki, które lobbowały za wprowadzeniem do konstytucji języka jak najdobitniej przemawiającego na rzecz kobiet. Czy ich wysiłki przyniosą efekt, czy też pozostaną po nich tylko słowa na papierze, to się dopiero okaże, ale dzięki tym kobietom konstytucja Tunezji jest pierwszą ustawą zasadniczą arabskiego świata, która uznaje równość mężczyzn i kobiet. Nie wszystkie ustawodawczynie islamistki w tunezyjskim Zgromadzeniu Konstytucyjnym są na usługach patriarchatu, tak jak ich odpowiedniczki w pierwszym parlamencie Egiptu po rewolucji w 2011 roku.

Niektóre z ustawodawczyń wywodzące się z szeregów An-Nahdy sprzeciwiały się językowi równości w konstytucji Tunezji, lecz inne, jak Fatum al-Aswad, która z uporem dążyła do współpracy ze swoimi świeckimi odpowiednikami, doprowadziły ostatecznie do tego, że ustawa zyskała taką właśnie wymowę.

„Kiedy kobiety walczą ze sobą, korzystają na tym wyłącznie mężczyźni”, powiedziała mi Fatum al-Aswad.

I trudno odmówić jej racji.

* * *

Moja osobista rewolucja feministyczna postępowała powoli i wędrowała wraz ze mną po całym świecie. Nigdy nie dowiedziałam się, za sprawą której to dysydenckiej wykładowczyni bądź też bibliotekarki na półki księgozbioru uniwersytetu w Dżuddzie trafiły feministyczne teksty, ale faktem jest, że tam właśnie je znalazłam. Przeraziły mnie. Zrozumiałam, że dotykają materii zdolnej sprawić, iż runie cały porządek rzeczy. Dziś jestem starsza i wiem, że przerażenie pomaga człowiekowi rozpoznać, czego mu potrzeba. Przerażony człowiek odważy się skoczyć, nawet jeśli nie wie, czy dotknie jeszcze kiedyś stopą ziemi.

Zanim przeczytałam te książki, dusiłam się i gryzłam w ultrakonserwatywnej Arabii Saudyjskiej, ale nie mogłam znaleźć odpowiednich słów, by wyrazić swoją frustrację z powodu sytuacji kobiet, gnębionych z jednej strony przez kulturę, a z drugiej przez religię. Lektura tych książek pomogła mi sformułować pytania, które towarzyszą mi po dziś dzień, dzięki którym jestem taka, jaka jestem.

Czytałam dzieła nurtu feministycznego z całego świata, lecz, co istotniejsze, odkryłam, że Bliski Wschód posiada własną spuściznę feministyczną. Nie jest ona, jak czasami twierdzą przeciwnicy praw kobiet, towarem importowanym z „Zachodu”. Huda Szarawi, feministka, która zapoczątkowała w Egipcie ruch na rzecz praw kobiet, w 1923 roku publicznie odsłoniła twarz w Kairze. Doria Szafik w latach pięćdziesiątych dwudziestego wieku stanęła na czele marszu tysiąca pięciuset kobiet, które wdarły się do egipskiego parlamentu, a później zorganizowała głodówkę na rzecz przyznania kobietom praw wyborczych. Nawal as-Sadawi, egipska lekarka, pisarka i aktywistka, oraz Fatima Mernissi, marokańska socjolożka, to zagorzałe orędowniczki praw kobiet. Dzięki nim odkryłam nowy język, zdolny opisać to, co widziałam dookoła. Oznajmiłam rodzicom, że nie wytrzymam, nie przeżyję w Dżuddzie i postanowiłam wyjechać na studia do Kairu.

Co by się stało, gdyby moja rodzina postanowiła zostać w Wielkiej Brytanii i nie przeprowadziła się do Arabii Saudyjskiej? Czy zostałabym wtedy feministką? Czy gniew, który pali mnie do dzisiaj, w ogóle by zapłonął?

Po przyjeździe do Egiptu napatrzyłam się na jeszcze więcej niesprawiedliwości. Każde wyjście z domu mojego wujostwa, którzy przyjęli mnie pod swój dach, przynosiło kolejny kontakt z biedą o wstrząsającej wręcz skali. Widząc dziewczynę mieszkającą na ulicy, zawsze myślałam o mojej dwuletniej siostrze, która została w Arabii Saudyjskiej, i o tym, jak bardzo różni się życie mojej rodziny od tego, co mam przed oczami. Uczelnia, do której się zapisałam, Amerykański Uniwersytet w Kairze (American University of Cairo), była zamkniętą strefą dla uprzywilejowanych, a jej uderzający kontrast z otoczeniem tylko pogłębiał brzydotę wszechobecnej nędzy. Godzina jazdy autobusem z domu mojego wujostwa przez okolicę zamieszkałą przez niezbyt zamożną klasę średnią – i już byłam wśród ludzi, których przez większość życia woził wszędzie prywatny kierowca. Przeszłam intensywny kurs wiedzy o egipskim społeczeństwie klasowym; wielu moich kolegów zachowywało się tak, jakby na ulicach, na które patrzyli z okien samochodów, nie dostrzegali śladu ludzkiego cierpienia.

Jeden z moich wykładowców był felietonistą prywatnej anglojęzycznej gazety „The Middle East Times”, którą trzeba było wydawać na Cyprze, ponieważ w Egipcie odmówiono zezwolenia na druk. W 1989 roku podjęłam z nią współpracę jako wolny strzelec – pisałam o prawach człowieka i kwestiach dotyczących kobiet. Realizując jeden materiał, trafiłam na oficjalne ogłoszenie dorocznego raportu Egipskiej Organizacji Praw Człowieka (Egyptian Organization for Human Rights, EOHR). Tworzy ją grupa odważnych aktywistów, którzy ujawnili fakt, iż reżim Mubaraka dopuszczał się torturowania więźniów, i występowali w obronie ofiar egipskiego państwa policyjnego. Do dzisiaj pamiętam historię pewnej ponadsześćdziesięcioletniej kobiety, którą tam poznałam. Uświadomiła mi, że rewolucja to długotrwały proces; jej korzenie sięgają wielu ludzi i wielu spraw.

Ta kobieta przeprowadziła się do Kairu z południowych regionów Egiptu, ponieważ szukała sprawiedliwości i usłyszała od swoich sąsiadów, że w stolicy działa grupa ludzi, którzy mogą jej w tym pomóc. Udała się do siedziby EOHR i opowiedziała, że kiedyś prowadziła budkę z napojami i papierosami. Pewnego dnia policja zażądała od niej, aby złożyła zeznania przeciwko jakiemuś „złodziejowi samochodów”. Odmówiła, tłumacząc, że nic o tym nie wie i nie może składać fałszywych zeznań. Finał tej historii, jak usłyszeli pracownicy organizacji, był taki, że policjanci zaciągnęli ją na posterunek i zgwałcili analnie nogą od krzesła.

Zabrałam stamtąd jeden egzemplarz raportu EOHR, w którym zamieszczono między innymi historię tej kobiety. Mieszkałam wtedy u wujostwa. Mój wujek – lekarz, człowiek wykształcony, który podróżował i na bieżąco śledził wiadomości – poprosił, abym dała mu go do przeczytania. Następnego dnia rano, potrząsając z niedowierzaniem głową, wręczył mi dokument i zapytał: „To się dzieje tutaj, w Egipcie?”. Tylko tyle był w stanie powiedzieć.

Wielu mieszkańców Egiptu było zdania, że zachowanie ostrożności i unikanie polityki zapewni im bezpieczeństwo. Natomiast historia tamtej kobiety przypomina nam o niezliczonych osobach, które właśnie spotkało coś złego, ale nigdy nie mogły o tym opowiedzieć – jak trzynastoletni chłopiec, aresztowany za to, że sprzedawał herbatę w torebkach. Policjanci mieli go podobno tak skatować, że lekarz sądowy przeprowadzający autopsję zmarłego płakał, opisując obrażenia zadane chłopcu przez policję. Jak wielka jest ta rzesza bezimiennych, którzy padli ofiarą samowolnej brutalności policji w Egipcie? Ilu młodych ludzi – którzy w Egipcie, tak samo jak na całym Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, stanowią większość populacji – czuło, że nie mają przed sobą żadnej przyszłości, zarówno pod względem ekonomicznym, jak i politycznym? Jak długo będzie trwać taki stan rzeczy, zanim ludzie się zbuntują i zażądają sprawiedliwości? „Gdzie jest rewolucja?” – to pytanie zadawałam moim ciotkom i wujom każdego dnia.

Dwadzieścia trzy lata później, w styczniu 2011 roku, setki tysięcy ludzi ruszyły w marszu na plac At-Tahrir. Mieszkałam już wtedy w USA. Nie było mnie stać na bilet lotniczy do Egiptu, więc postanowiłam w miarę swoich możliwości wspierać rewolucję z Nowego Jorku. Nocowałam w studiach telewizyjnych i radiowych, śpiąc czasami nie więcej niż godzinę pomiędzy wejściami antenowymi, które wykorzystywałam na przypominanie amerykańskim sieciom telewizyjnym, że pięć administracji USA popierało reżim Mubaraka, a działo się to kosztem wolności i godności obywateli Egiptu, tych samych ludzi, którzy teraz buntowali się na oczach telewidzów, żądając „chleba, wolności, sprawiedliwości społecznej, godności człowieka!”. Nakłoniłam zarząd CNN do zmiany ekranowego nagłówka „Chaos w Egipcie” na „Powstanie w Egipcie” – w płomiennej mowie zdołałam ich przekonać, że to, co się tam dzieje, to nic innego jak protest przeciwko uciskowi. To była rewolucja – i zanosiło się na nią od długiego czasu.

Śledząc rozwój wydarzeń, spędzałam długie godziny na oglądaniu nagrań wrzucanych na YouTube. Dotykałam przy tym palcami ekranu, jakbym w ten sposób mogła połączyć się z siłą życiową, którą widziałam na ulicach Kairu. Rewolucja, nareszcie!

Jeśli chodzi o kobiety, to one zawsze musiały walczyć na dwóch rewolucyjnych frontach: pierwszą walkę toczyły u boku mężczyzn, przeciwko reżimom ciemiężącym wszystkich bez wyjątku, a drugą – przeciwko mizoginii panoszącej się we wszystkich krajach regionu. I choć nie posiadałam się z radości, widząc upadek dyktatorów w Egipcie i u jego sąsiadów, a po dziś dzień z zachwytem śledzę, jak te państwa zdążają ku demokracji, czasami niezdarnie stawiając kroki (no cóż, czego można się spodziewać po tylu latach tyranii), to mam bolesną świadomość tego, że kobiety, które stały na barykadach ramię w ramię z mężczyznami, wciąż mogą stracić te nieliczne prawa, które otrzymały w porewolucyjnym Egipcie, a także w Tunezji, Libii, Jemenie i Syrii.

W sondażu fundacji Thomson Reuters z 2013 roku, przeprowadzonym w dwudziestu dwóch krajach arabskich, trzy z pięciu państw, gdzie wybuchły rewolucje, znalazło się w ostatniej piątce kategorii „prawa kobiet”. Jak oceniono, najgorzej kwestia poszanowania praw kobiet ma się w Egipcie, który otrzymał złe noty w niemalże wszystkich kategoriach, włączając przemoc przeciwko odmiennej płci, prawa reprodukcyjne, traktowanie kobiet w rodzinie oraz ich udział w polityce i gospodarce. Kiedy do władzy doszli Bracia Muzułmanie, czego zwieńczeniem był wybór Muhammada Mursiego na prezydenta, kwestia równości płci stanęła przed poważnym zagrożeniem. Jednakże potem, gdy wojsko usunęło Mursiego z urzędu, przypomniano nam, że ani islamiści, ani armia nie są wielkimi sympatykami praw kobiet – że przypomnę „badania dziewictwa”.

Sondaż Thomson Reuters wykazał, że w pozostałych krajach, w których trwają rewolucje, sytuacja jest równie dramatyczna. Działające na terytorium Syrii grupy walki o prawa człowieka donoszą, że siły wierne prezydentowi Baszszarowi al-Asadowi z premedytacją dopuszczają się gwałtów i tortur na kobietach, a w regionach kontrolowanych przez rebeliantów zatwardziali islamiści pozbawili je wszelkich praw.

Z Libii docierają głosy ekspertów zaniepokojonych rosnącą liczbą oddziałów uzbrojonej milicji, jak również coraz częstszymi przypadkami uprowadzeń, wymuszeń, nieplanowanych aresztowań i przemocy fizycznej wobec kobiet. Jak twierdzą specjaliści, powstanie nie przyniosło odpowiednich przepisów, gwarantujących kobietom należne prawa.

To właśnie w tym „nowym Egipcie” doświadczyłam na własnej skórze napastowania seksualnego. Padłam ofiarą sił bezpieczeństwa podczas starć na ulicy Muhammada Mahmuda w listopadzie 2011 roku: pobito mnie tak brutalnie, że doszło do złamania kości lewej ręki i prawej dłoni, a do tego zostałam aresztowana. Przetrzymywano mnie około dwunastu godzin, najpierw w ministerstwie spraw wewnętrznych, a potem w siedzibie wywiadu wojskowego. Przez dwie godziny miałam zasłonięte oczy. Tylko dzięki komuś, kto pożyczył mi telefon komórkowy, byłam w stanie umieścić na Twitterze wpis informujący o moim położeniu. Podczas protestu, w którym zostałam zaatakowana przez policyjne oddziały do tłumienia rozruchów, co najmniej dwanaście innych kobiet padło ofiarą napaści seksualnej w różnej formie. Żadna z nich nie opowiedziała o tym publicznie; przyczyną prawdopodobnie był wstyd bądź też naciski ze strony rodziny. W grudniu 2011 roku świat obiegło zdjęcie kobiety, która stała się ikoną przemocy sankcjonowanej przez państwo: ofiary w błękitnym staniku, obnażonej przez żołnierzy kopiących ją po odsłoniętych żebrach. Ta osoba, przezwana od niechcenia „dziewczyną w niebieskim staniku”, została moją Bezimienną Towarzyszką – do dziś nie poznaliśmy jej nazwiska. Od aktywistów ruchu na rzecz praw kobiet wiem, że rodzina zabroniła jej opowiadać o tym, co się stało, a mimo to dziewczyna dała tysiącom egipskich kobiet oraz mężczyzn impuls do marszu protestacyjnego przeciwko napaściom na tle seksualnym. Ich demonstracja poskutkowała jedynymi do tej pory przeprosinami ze strony rządzącej junty.

A potem? A potem w zasadzie nic. W pierwszą rocznicę starć na ulicy Muhammada Mahmuda (prezydentem był już Muhammad Mursi z ugrupowania Braci Muzułmanów) protestujące kobiety doniosły, że wycofując się przed gazem łzawiącym i gumowymi kulami sił porządku publicznego, były obmacywane przez mężczyzn biorących udział w tej samej manifestacji. Co dzieje się w głowie demonstranta, który ucieka przed funkcjonariuszami, gazem łzawiącym i uderzeniami, ale ma jednak czas, żeby obmacywać kogoś, kto przyszedł tutaj w tym samym celu? Prezydent Mursi milczał, kiedy zorganizowane bandy bezkarnie gwałciły i napastowały kobiety biorące udział w protestach. W drugą rocznicę wydarzeń z dwudziestego piątego stycznia co najmniej dziewiętnaście kobiet padło ofiarą napaści na tle seksualnym, a jedna z nich została zgwałcona nożem. Wszystkie te działania miały na celu ukaranie kobiet za aktywizm i usunięcie ich z przestrzeni publicznej, ale nie doszłoby do nich, gdyby nie społeczne przyzwolenie na taką napaść, gdyby nie przemoc seksualna dotykająca kobiet na co dzień, w przeróżnej formie. Nie doszłoby do nich, gdyby nasze społeczeństwa nie pozwoliły nienawiści do kobiet plenić się tak bujnie i krzewić tak swobodnie.

* * *

W maju 2012 roku opublikowałam w magazynie „Foreign Policy” artykuł Why Do They Hate Us? („Dlaczego nas nienawidzą?”). Reakcje, które wzbudził ten tekst – a były to na przemian głosy wsparcia, szczere pochwały oraz głębokie oburzenie – ukazały z całą przejrzystością, że mizoginia w świecie arabskim to sprawa drażliwa, wręcz zapalna.

Kiedy piszę lub wygłaszam wykłady na temat nierówności płci na Bliskim Wschodzie i w Afryce Północnej, mam pełną świadomość tego, że stąpam po polu minowym. Po jednej stronie mam zachodnią prawicę, bogobojnych rasistów, którzy z wielką chęcią słuchają głosów krytyki podnoszonych przeciwko państwom tego regionu oraz religii muzułmańskiej, jeśli tylko są w stanie obrócić je przeciwko nam. Pragnę przypomnieć tym konserwatystom, że nie ma krajów wolnych od mizoginii, a ich wysiłki mające na celu odebranie kobietom z takim trudem zdobytych praw reprodukcyjnych stawiają ich w jednym rzędzie z naszymi islamistami, ich współbraćmi w nienawiści.

Po drugiej stronie mam natomiast zachodnich liberałów, którzy, słusznie potępiając imperializm, nie chcą widzieć, że uciszając głosy krytykujące mizoginię, też prowadzą politykę imperializmu, tyle że kulturalnego. Zachowują się tak, jak gdyby chcieli uchronić moją kulturę i moją wiarę przede mną samą, zapominając, że są wolni od zagrożeń, o których mówię. Nie dostrzegając, że powoduje nimi przywiązanie do przywilejów i paternalizm, przyznają sobie prawo do decydowania o tym, co jest „autentyczne” dla mojej kultury i wiary. Jeśli można powiedzieć, że siłą napędową prawicy jest ukryty rasizm, to lewica czasami cierpi na rasizm zawoalowany, który zabrania mi decydować o tym, co mogę, a czego nie mogę mówić.

Kultura ewoluuje, ale zmiany nie nastąpią, jeżeli krytyczne głosy będą systematycznie uciszane przez postronne osoby wiedzione błędnym przekonaniem, że sami jesteśmy dla siebie zagrożeniem i należy nas ratować. Motorem rozwoju kultur jest różnica zdań oraz zdrowa krytyka ze strony ludzi należących do ich kręgów. Kiedy ludzie Zachodu zachowują milczenie, pragnąc okazać „szacunek” obcym kulturom, udzielają tym samym poparcia jedynie najbardziej konserwatywnym elementom tychże kultur. Kulturalny relatywizm jest moim wrogiem w równym stopniu co ucisk, z którym walczę w obrębie mojej kultury i wiary.

W jednej z negatywnych recenzji mojego artykułu zarzucono mi, że piszę po angielsku. Tymczasem jakoś nikt nigdy nie stawia podobnych zarzutów autorom artykułów ukazujących łamanie praw człowieka albo szwankujące gospodarki krajów naszego regionu. Podwójną moralność widać tutaj jak na dłoni: w sprawach kobiet wszystko ma pozostać między nami, w języku zrozumiałym wyłącznie dla nas, aby nie można było ujrzeć nas w złym świetle.

W niepochlebnych opiniach na temat napisanego przeze mnie tekstu krył się też inny zarzut, a mianowicie że oglądam się na „Zachód”, bo chciałabym, aby „przyszedł nam na ratunek”. Prawda jest taka, że tylko my sami możemy siebie uratować. Nigdy nie błagałam nikogo o wybawienie nas od plagi mizoginii; to nasza walka i musimy ją wygrać sami. Dopraszam się natomiast sprzymierzeńców państw z tej części świata, aby poświęcili więcej uwagi prawom kobiet i nie godzili się, by kulturalny relatywizm usprawiedliwiał potworne przypadki ich łamania. Nie ma to nic wspólnego z wzywaniem kogoś „na ratunek”.

Domagam się prawa do krytyki zarówno mojej kultury, jak i mojej wiary, takiej krytyki, którą odrzuciłabym, gdyby wystąpiła z nią osoba postronna. Zwracam uwagę opinii publicznej na mizoginię, która panuje w mojej części świata, bo chcę włączyć zmagania ruchów feministycznych z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej w globalną walkę o prawa kobiet. Nie ma takiego miejsca, w którym udało się całkowicie wyeliminować mizoginię. Jej obecność stanowi raczej pewne spektrum, a najlepszą szansę wykorzenienia tego zjawiska na całym świecie daje nam ujawnianie jego lokalnych przejawów; indywidualnie, przez każdą kobietę z osobna; musimy też rozumieć, że celem takich lokalnych batalii jest wspieranie walki globalnej. Na moich wykładach za granicą spotykam się z pytaniem o najskuteczniejszy sposób pomocy kobietom w mojej części świata. Mówię wtedy, że najlepiej jest pomagać kobietom z własnego sąsiedztwa w walce z mizoginią. Robiąc to, włączamy się w ogólnoświatową walkę z nienawiścią wobec kobiet. W tym właśnie duchu napisałam niniejszą książkę: to jest moja flaga, mój manifest, który obnaża mizoginię w mojej części świata i tym samym włącza się w powszechną walkę ruchów feministycznych. W krajach, gdzie udało się zmniejszyć natężenie mizoginii, wcale nie zaszczepiono większego szacunku dla praw kobiet. To raczej tamtejsze kobiety stoczyły ciężką bitwę, aby zdemaskować ułomności systemu i uwolnić się od nich.

Napisałam tę książkę w momencie, kiedy coraz więcej kobiet rasy innej niż biała zaczyna głośno mówić o mizoginii i nie pozwala, aby strach przed tym, że „ukaże nas to w złym świetle”, zamknął im usta. W Stanach Zjednoczonych Afroamerykanki, Latynoski i Azjatki musiały stawić czoło dyskryminacji na wielu poziomach – zarówno pod postacią rasizmu wobec swoich społeczności, jak i mizoginii wśród swoich i wśród obcych. Zbyt długo im powtarzano, że ujawnianie mizoginii na własnym podwórku to woda na młyn rasistów, którzy od dawna demonizują ich mężczyzn. Za podjęcie tych prób pogodzenia różnych interesów jestem wdzięczna bell hooks[4], czarnej feministce, Audre Lorde, czarnej poetce, aktywistce i lesbijce, oraz Glorii Anzaldúi, latynoskiej myślicielce z nurtu feministycznego. Ich prace, które często cytuję, są moim fundamentem w walce z rasizmem i seksizmem, dzięki nim toczę ją bez obaw, że przyniosę wstyd mojemu środowisku.

Doskonale zdaję sobie sprawę, że różni islamofobi oraz ksenofobiczni prawicowcy z radością słuchają o tym, jak źle muzułmanie traktują swoje kobiety, nie zapominam jednak, że wśród muzułmanów także są prawicowcy, którzy propagują mizoginię. Musimy stawić czoła obu tym siłom, zamiast wchodzić w sojusz z jedną przeciwko drugiej.

Jak tego dokonać? Jeden z najskuteczniejszych sposobów to słuchać głosów kobiet starających się wyplenić mizoginię ze swojej kultury. Kobiety, które opisuję w mojej książce, przemawiają głosami rewolucji, która bez nich się nie powiedzie; należą one do tej kultury i muszą zostać wysłuchane. Kobiety toczące tę podwójną rewolucję, bo takiej właśnie nam potrzeba, wywodzą się w prostej linii od naszych feministycznych pramatek: Hudy Szarawi, Dorii Szafik oraz innych, których być może nie znamy z nazwiska, lecz do dziś oddajemy cześć ich walce o wyzwolenie nas od powszechnej mizoginii. One były przed nami, a my musimy znaleźć w sobie siłę, aby dać oparcie tym, które przyjdą po nas.

Ogarnia mnie złość, gdy myślę o setkach i tysiącach kobiet w dalszym ciągu padających ofiarą okrucieństw znacznie gorszych niż to, które spotkało mnie, a nie mogą w żaden sposób nawiązać ze sobą kontaktu, podzielić się swoimi przeżyciami. Chcę działać bez oglądania się na swoje przywileje, aby pamiętać o milionach kobiet, które ich nie mają. Wiem, że islamiści i dorównujący im mizoginią świeccy z naszych społeczeństw niczego nie boją się bardziej niż postulatów o prawa kobiet i swobody seksualne – a to właśnie jest ostateczny cel naszej podwójnej rewolucji.

Dlaczego ci mężczyźni nas nienawidzą? Ponieważ nas potrzebują, ponieważ się nas boją, ponieważ wiedzą, jak bardzo muszą się wysilić, aby utrzymać nas w ryzach, żeby każda z nas była grzeczną dziewczynką i strzegła swojej błony dziewiczej, dopóki nie przyjdzie pora, żeby ją wydymać i zrobić z niej matkę, która wychowa kolejne pokolenia mizoginów, aby patriarchat mógł trwać wiecznie. Nienawidzą nas, ponieważ jesteśmy dla nich jednocześnie pokusą i wybawieniem od tego patriarchatu, który, jak wcześniej czy później zrozumieją, krzywdzi ich tak samo jak nas. Nienawidzą nas, ponieważ wiedzą, że kiedy uwolnimy się od sojuszu państwa i ulicy, pracujących ręka w rękę, aby mieć nas pod kontrolą, zażądamy rozliczenia.

Bitwy o ciała kobiet można wygrywać wyłącznie na drodze rewolucji umysłowej. Zbyt często ciska się gromy na kobiety, które ośmielą się poruszyć sprawy „polityki tożsamościowej”, zbyt często też nakłania się je, aby poświęciły kwestię swoich „praw” na rzecz wyższego celu – solidarności bądź też wierności rewolucji. To błąd. W obecnych czasach, gdy trwa przebudowa olbrzymich obszarów arabskiego świata – proces o daleko idących i niedających się przewidzieć skutkach – kobiety i mężczyźni stoją przed bezprecedensową szansą, aby stawić czoło systemowej nienawiści do kobiet, a następnie ją wyplenić – tę nienawiść, która sprawia, że znaczymy niewiele więcej niż nasze zasłonięte głowy i nasze błony dziewicze.

Owszem, obaliliśmy Husniego Mubaraka w Egipcie, Zajna al-Abidina ibn Alego w Tunezji, Muammara Kaddafiego w Libii oraz Alego Abd Allaha Saliha w Jemenie, ale dopóki gniew bijący w ciemięzców z naszych pałaców prezydenckich nie obróci się przeciwko ciemięzcom na naszych ulicach i w naszych domach – dopóki nie obalimy tych Mubaraków, którzy tkwią w naszych umysłach, w naszych sypialniach i na rogach naszych ulic – dopóty nie będzie można powiedzieć, że nasza rewolucja w ogóle się rozpoczęła.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

DLACZEGO NAS NIENAWIDZĄ

CZARNA ZASŁONA, BIAŁA FLAGA

JEDNA RĘKA PRZECIWKO KOBIETOM

BÓG DZIEWICTWA

DOM

DROGI PRZEZ PUSTYNIĘ

MÓW ZA SIEBIE

EPILOG

PODZIĘKOWANIA

1 Król Maroka wprowadził w 2004 roku poprawki do prawa cywilnego, które zrównały kobiety i mężczyzn m.in. w sprawie rozwodu – oboje mogą wystąpić o rozwód na tych samych zasadach – a także ustanowiły wiek zawarcia związku małżeńskiego taki sam dla obu płci – osiemnaście lat (przyp. kons.).

2 O kobiecym obrzezaniu nie ma wzmianki w Koranie, mówi o nim jeden hadis, uznawany za niewiarygodny. Jest to praktyka afrykańska dotycząca tak muzułmanów, jak i chrześcijan; znaleziono obrzezane mumie z czasów faraonów. Większość świata muzułmańskiego nie praktykuje kobiecego obrzezania (przyp. kons.).

3 W islamie utrzymanie rodziny jest obowiązkiem męża, dlatego aby się ożenić, mężczyzna musi mieć majątek lub źródło utrzymania, inaczej żadna rodzina nie powierzy mu swojej córki (przyp. kons.).

4 bell hooks, właśc. Gloria Jean Watkins – amerykańska pisarka, poetka, feministka „trzeciej fali” (przyp. red.).