Projekt okładki: Jacek Woźniak

Redakcja: Jolanta Karbowska

Redaktor techniczny: Paweł Żuk

Foto: Zbigniew Grzyś

Copyright © Zbigniew Domino

© Wydawnictwo Studio EMKA

Warszawa 2012

Wszelkie prawa, włącznie z prawem do reprodukcji tekstów w całości lub w części, w jakiekolwiek formie – zastrzeżone.

Informacji udziela:

Wydawnictwo Studio EMKA

ul. Królowej Aldony 6, 03-928 Warszawa

E-mail: wydawnictwo@studioemka.com.pl

Internet: www.studioemka.com.pl

ISBN 978-83-62304-87-5

Skład i łamanie: www.anter.waw.pl

Skład wersji elektronicznej:

Virtualo Sp. z o.o.

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- 1

- 2

- 3

- 4

- 5

- 6

- 7

- 8

- 9

- 10

- 11

- 12

- 13

- 14

- 15

- 16

- 17

- 18

- 19

- 20

- 21

- 22

- 23

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Pamięci Rodziców moich,

Antoniny i Stanisława Dominów,

zesłańców syberyjskich –

tę książkę poświęcam

Autor

„Dobro – rodzi się w tajnikach mojego serca,

Prawda – wśród młodych ciemności mojego pojmowania”.

Jean Paul Sartre, Słowa

1

Ojciec się żeni!

Kiedy Staszek Dolina pierwszy raz o tym od ojca usłyszał, zaniemówił, nie wiedział, co o tym myśleć. Jak to, ojciec się żeni? Z kim, kiedy, dlaczego? To znaczy, że do ich domu sprowadzi sobie jakąś obcą kobietę i będzie chciał, żeby taka jemu, Staszkowi i młodszym braciom, Tadkowi i Jaśkowi matkowała. Co prawda, już raz tak w ich rodzinie było z Bronią Barską, po śmierci Staszkowej mamy, na Sybirze. Ale Bronia, to była Bronia! Niemal od pierwszego dnia z Tadkiem uznali ją za swoją, bo sybiraczka jak oni, nawet w tym samym baraku mieszkała. Niestety, zmarło się Broni wczesną wiosną tego roku, już tutaj, w Zielonym Polu. Nie zdążyła się Polską i pierworodnym synkiem nacieszyć… Ojciec się żeni!

Ojciec to ojciec, skoro tak sobie postanowił, to na swoim postawi i co oni mają tu do gadania. Ale powiedziałby im przynajmniej, z kim się żeni. Kto ma być tą macochą? Ale o tym ojciec ani mru-mru. Zaskoczony Staszek nie śmiał go o to pytać, a Tadek, co tam Tadek, nie mówiąc już o Jaśku niemowlaku.

Ojciec się żeni! Ojciec się żeni! A to ci dopiero historia. Staszkowi nie pozostało więc nic innego, tylko trwać w tym niemym zdumieniu i czekać.

*

Jesień czterdziestego siódmego roku zawitała do Zielonego Pola w samą porę. Badylowymi dymami włóczyła się po kartofliskach, coraz krótsze dni znaczyła wieczornymi mgłami, rześkie poranki srebrzyła delikatnym szronem. Ale pogoda wciąż jeszcze stała słoneczna i ciepła. Żniwa skończone, snopy zwiezione do stodół czekają na omłoty. Pozostało jeszcze pośpieszyć się z wykopkami, bo jesień, jak to jesień, lada dzień z pogodnej może się zmienić w zimną i słotną. A kopać w tym roku było co, bo nie tylko ziemniaki, ale i buraki cukrowe wyjątkowo obrodziły. Toteż zielonopolanie krzątali się przy ich zbiorze od świtu do zmierzchu.

W gospodarstwie Dolinów było podobnie. Przy wykopkach ziemniaków sąsiedzi pomagali sobie nawzajem, ale już ze zwózką z pola i kopcowaniem Jan Dolina radził sobie ze swoimi synami, Staszkiem i Tadkiem. Staszek, wiadomo, osiemnastolatek prawie, ale Tadek, chłopczyna zaledwie dziesięcioletni, same dobre chęci nie wystarczą, jaka siła, taka z nich i pomoc.

Zmierzchało się, kiedy z ostatnim wozem ziemniaków zjeżdżali z pola. Tadek w ostatniej chwili zdążył jeszcze kilka pieczonych ziemniaków z ogniska wygrzebać i jednego bratu podrzucił. Gorący, spalony, bez soli, tfu! Co tam jakiś kartofel, sobota dzisiaj! Staszek po cichu przemyśliwał, jakby tu dziś wieczorem zmylić ojcowskie tropy i choć na chwilkę do Kryśki się wyrwać. Cały tydzień się nie widzieli. Zjechali do obejścia, a tu jeszcze trzeba ziemniaki skopcować.

Ojciec dyrygował przy kopcu, co i jak, pokrzykiwał. Cały dzień był wyraźnie nie w sosie. Albo milczał ponuro, to znów denerwował się z byle powodu, nic mu nie pasowało. Nawet merdający ogonem Fryc oberwał kopniaka, kiedy zaplątał się mu pod nogami. Chłopcy wiedzieli, że w takich chwilach nie ma co filozofować, tylko milczeć i robić, co każe. Podgarnęli ziemniaki, przykryli słomą. Tadek pobiegł po krowy przywiązane na koniczysku. Staszek odjechał wozem pod przypust, wyprzągł konie, napoił i założył im na noc obroku. Ojciec ładował świniom do koryt karmę z parownika, wściekał się, bo głodne się rozpychały i kwiczały wniebogłosy. A jeszcze trzeba było dwie krowy wydoić, a w tym ojca żaden z chłopaków raczej nie umiał wyręczyć. Tadek był za mały, a Staszek, choć „stary pastuch”, jeszcze z Sybiru, też się za bardzo do dojenia nie palił. Co innego tam, w tajdze, u przyłaszonej krowy ze dwa łyki mleka do kociołka wycisnąć, a co innego tutaj dwie krowy porządnie wydoić.

Siedzieli przy kolacji. Od niepamiętnych czasów, ściślej, od śmierci Broni, na kolację prawie zawsze jedli to samo: chleb z masłem i świeżo dojone mleko. W lecie, kto chciał odmiany, mógł się kwaśnego mleka napić, a kiedy ojciec robił masło, to maślanki. Czasami serwował im ser, rozdrobniony z zielonymi cybuchami i śmietaną. Rano, też prawie codziennie, ojciec sobie i Tadkowi smażył jajecznicę na słoninie. Staszek na taką ucztę miał okazję tylko przy niedzieli, bo w ciągu tygodnia, śpiesząc się na rychły pociąg do Miasteczka, łapał co mu tam pod rękę wpadło, najczęściej pajdę chleba, łapczywie mlekiem popijaną. Z obiadami też u nich różnie bywało. W ciągu tygodnia, ale nie zawsze, ojciec wieczorem gotował zupę. Najczęściej był to krupnik z kawałkiem zasolonej, pożółkłej słoniny, którą ojciec zachwalał i z rzeszowska nazywał „szpyrką”. Starczało im tego jadła na dzień, dwa, dopóki nie skisło. No i nieśmiertelne tłuczone ziemniaki „omaszczone skwarkami”, z kwaśnym mlekiem albo z maślanką. Tylko w niedzielę ojciec obowiązkowo i niezmiennie gotował wielki garnek rosołu. I tylko z kury. Zresztą, skąd niby miał wziąć wołowinę? Co sobota wieczorem, kiedy kury usadowiły się na grzędzie, ojciec wyławiał upatrzoną… i ciup jej łeb siekierą na pniaczku. Potem trzeba było kurę sparzyć, oskubać, do czego najczęściej naganiał synów. Pewnie dlatego kur w ich obejściu nigdy nie brakowało, a ojciec o ich rozmnażanie dbał jak rzadko, bo na wiosnę za kurczętami aż do Sycowa potrafił pojechać. Narzekał tylko, że makaronu, klusek do rosołu nie umie zrobić, dlatego rosół wcinali zawsze z ziemniakami.

Tak więc rzeczonej soboty po wykopkach siedzieli we trójkę przy kolacji. Jedli w milczeniu. Staszkowi aż się paliło, żeby jak najprędzej wstać od stołu, ale ojcu się nie śpieszyło, a Tadek, jak na złość, chyba już trzeci raz wyciągał garnuszek po dolewkę. Staszek nie wytrzymał i syknął mu do ucha: „Pękniesz, kurcze, albo się w nocy zlejesz”. Tadek pokazał mu język. Stojąca na komodzie naftowa lampa smętnie zamrugała. „Pewnie nafty zaczyna brakować. Po ciemku wytrzymamy, a jutro się doleje”. Ojciec podał Tadkowi posmarowaną kromkę, a sobie dolał mleka. „Chcesz?” – spytał Staszka. Ten przecząco pokręcił głową i siedział jak na szpilkach. Lampa dotliła się i zgasła. Ciemno i cicho. Ojciec siorbnął ostatni łyk mleka i głośno stuknął garnuszkiem o stół. Już wstawał, ale jakby się rozmyślił, bo przysiadł znowu. Chwilę trwało, nim się odezwał. Ciężko westchnął:

– Posłuchajcie mnie chłopaki uważnie, bo muszę wam coś ważnego powiedzieć… Chyba sami widzicie, że tak, jak my teraz żyjemy, żyć się dłużej nie da. Od kiedy w tym domu Broni, prawdziwej gospodyni, zabrakło, wszystko coraz bardziej schodzi na psy… Wstyd mi się przed wami przyznać, ale ja już naprawdę z tym wszystkim sobie nie radzę. Dom, gospodarstwo, chudoba, wszystko na mojej głowie. A i wy zresztą też. No, może ty, Stasiu, boś starszy, w życiu byś sobie już jakoś poradził, ale Tadziu? A co dopiero o małym Jaśku powiedzieć? Nawet go razem z nami nie ma i biedak po obcych kątach musi się tułać. Niby u Barskich jest, u babki swojej i u ciotek, ale przecież nie z nami, nie w rodzinnym domu.

Ojciec energicznie wstał od stołu, podszedł do okna i dłuższą chwilę gapił się w ciemność. Staszek z Tadkiem siedzieli jak trusie. Ojciec odwrócił się, podszedł położył im ręce na ramionach.

– Więc, tak, chłopaki, powiem wam tyle, że w naszej sytuacji nie ma innego wyjścia, tylko muszę się ożenić… Potrzebna jest wam matka, a mnie prawdziwa gospodyni, a nie jakaś tam służąca czy inne fiu bździu. Żenię się! To właśnie chciałem wam dzisiaj powiedzieć. A ożenić się muszę, bo dalej tak żyć się nie da.

Ojciec się żeni! Nic dziwnego, że po takiej wiadomości, która spadła na niego jak grom z jasnego nieba, Staszkowi tego wieczoru nawet spotkania z Kryśką się odechciało. Zamyślony wyniósł miednicę na ganek, zaczerpnął wody ze studni i zabrał się do mycia. A potem nagonił Tadka do tego samego, choć ten jak zwykle kombinował, żeby się od tych wieczornych pomywek uchylić. „Bierz mydło i nogi dobrze wyszoruj, bo masz na nich ziemi grubiej niż podeszwa”. „Czyste mam, co dopiero za stodołą po rosie latałem, to mi się wymyły”. „Szoruj, szoruj, nie marudź, bo ci zaraz szczotką ryżową pomogę”. Bracia od zawsze spali w jednym pokoju. Tadek zasypiał prawie natychmiast i sen miał kamienny. Nie budził się, nawet kiedy Staszek wczesnym świtem zrywał się i śpieszył na pociąg, którym codziennie dojeżdżał do gimnazjum w Miasteczku. Rzadko też słyszał, kiedy Staszek, wracając z wieczornych wypadów na wieś, do Kryśki, wdrapywał się do pokoju przez zapobiegliwie nieprzymknięte okno. W tajemnicy przed ojcem, była to jedyna droga powrotu, bo na noc ojciec osobiście spuszczał Fryca spod budy na drut i zamykał drzwi do domu na klucz.

Ale tamtego wieczoru Tadkowi też się nie spało. Wiercił się na swoim posłaniu, coś tam pomrukiwał i ciężko wzdychał.

– Śpij ty wreszcie! Rzuca się, jakby go malaria tłukła.

– Ciebie by też tłukła… Przez to twoje głupie mycie nogi mnie tak pieką, jakbym się pokrzywami sparzył.

– Pośliń palce i potrzyj, to ci ulży. Śpij, nie marudź. – Tadek przysiadł i ślinił nogi.

– Staszek, śpisz?

– Przy tobie się wyśpisz. Co tam znowu?

– Tatuś nam dzisiaj powiedział, że się żeni. No to niby jak?

– Jeśli powiedział, to pewnie tak zrobi, ożeni się i już. Co my tu mamy do gadania.

– Ale ja nie o tym, tylko…

– A o czym?

– Bo, co to znaczy, że tatuś się ożeni? To co wtedy, jak to będzie wyglądało, co z nami będzie? – Tym razem Staszek aż przysiadł.

– Wiesz ty co, nie myślałem żeś ty jeszcze taki głupi! Nie wiesz, co to znaczy się ożenić? Wesela w Zielonym Polu nie widziałeś? Jak by ci tu jeszcze wytłumaczyć… Najpierw dogaduje się chłop z babą, że się pożenią. A jak się dogadają, to jadą do kościoła i ksiądz daje im ślub i mówi im, że od tej chwili są ożenieni; on jest jej mężem a ona jego żoną. To się nazywa ożenek. I tyle.

– To co, jak tatuś będzie się żenił, to też zrobi takie wesele?

– Nie wiem, jak tatuś się będzie żenił, zrobi wesele czy nie, ale najpierw musi sobie jeszcze tę żonę znaleźć. Jakąś kobietę. Baby do żeniaczki trzeba.

– A jak taką znajdzie i się ożenią, to co potem?

– Co potem, co potem… Przyprowadzi tatuś tę kobietę do naszego domu, powie nam, że to jest jego żona i każe nam, żebyśmy na nią „mamusiu” wołali.

– Jak to? Na obcą kobietę mamy wołać „mamusiu”? Nigdy!

– A na Bronię to nie wołałeś? Od samego początku tylko „mamo, mamusiu”…

– Mama Bronia… Mama Bronia to co innego. To była nasza mama prawdziwa, a ta obca, to najwyżej może być macocha. Jak u Fredka Dudka, co ze mną do szkoły chodzi. Też ma macochę.

– Takiś mądry? To co, będziesz wołał na nią „macocho”, czy jak? A zresztą, zobaczymy, jak będzie. A może jeszcze się ojciec rozmyśli i wcale się nie ożeni…

– Ja bym też wolał, żeby się tatuś nie żenił…

– Wolał nie wolał, co my tu z tobą mamy do gadania. Trudno, jak będzie, tak będzie. Śpijmy. Ale jeszcze ci tylko powiem, że nasza rodzona, prawdziwa mama miała na imię Antonina i umarła w Kaluczem, na Sybirze. Pamiętasz ty naszą mamę choć trochę?

– Jak przez mgłę, widzę, nie widzę… Albo nawet wcale…

– Pędrak jeszcze, kiedy umarła, byłeś. Spuchnięty z głodu, brzuch miałeś jak bęben, nogi jak patyki. Nosić cię trzeba było. Mama cały czas cię na rękach dźwigała, a samą byle wiatr z nóg zwalał.

– Nie pamiętam mamy, nic nie pamiętam. A z Sybiru to dopiero trochę pamiętam, jak my w tym Tułunie byli, coś wtedy tego karego konia w przerębli utopił. No, a potem, już jakeśmy w tym sowchozie, w Borowince, byli… Mama Bronia już wtedy z nami była, a tatuś na wojnę poszedł. Pamiętam nawet, jak się ten wilk do ciebie przyplątał.

– …Dingo! Tak jakbym teraz go widział. Odjeżdżamy na zawsze z Borowinki, wagony w Tułunie do Polski czekają. Nagle, patrzę, a mój Dingo siedzi na tylnych łapach na skale wysokiej i na mnie patrzy. Pewnie pożegnać się chciał. „Dingo! Dingo!” – wołam, a on uniósł się wolno, popatrzył na mnie, ale nie podszedł, tylko odwrócił się i zniknął w tajdze. Potęga, nie wilk! Jak teraz go widzę. Ciekawe, co się z nim po naszym wyjeździe stało. Najpewniej wrócił do tajgi i zdziczał. Ale teraz to już naprawdę śpimy. Dobranoc.

– Dobranoc… Staszek, ale obiecaj mi, że o naszej prawdziwej mamie to mi jeszcze kiedyś opowiesz. Dobrze? Bo ja naprawdę mamy nie pamiętam. Nic, ale to nic…

– Opowiem ci, opowiem. A może kiedyś sama ci się przyśni, bo mi czasem się śni.

Przynaglał Tadka do spania, ale kiedy tamten od dawna pochrapywał, a może pochlipywał przez sen, Staszek wciąż nie mógł usnąć. Myśli fruwały mu po głowie, jakieś chaotyczne, niezborne i raczej niewesołe. I wszystkie, od Podola przez Sybir po Zielone Pole, od kiedyś tam do dziś, wszystkie wracały, skupiały się na tym, co dzisiaj przy kolacji usłyszał: „Ojciec się żeni!”.

Pierwszą żoną ojca była Antonina, Tosia, Staszkowa i Tadkowa mama, która zmarła w Kaluczem na Sybirze. Drugą była Bronia, Podolanka spod Zaleszczyk i sybiraczka. Zmarła już tutaj, w Zielonym Polu, przy porodzie Jaśka. Jakże niedawno temu, tej wiosny, to nieszczęście z Bronią im się przytrafiło. A teraz ojciec ma sobie trzecią żonę do ich domu przyprowadzić. I znowu zacznie się wszystko od nowa, tak jak to z Bronią było, kiedy ojciec ją pierwszy raz do baraku przyprowadził i nazwał swoją żoną. A Staszek, zbuntowany, mający w świeżej pamięci mamę, jej śmierć i grób nad Pojmą, z trudem powstrzymując szloch, wybiegł, zanurzył w tajgę i długo nie wracał.

A potem chyba ze dwa lata musiało minąć, ojciec wtedy na wojnie już był, żeby Staszek z własnej nieprzymuszonej woli nazwał Bronię mamą. Pamięta, jak Bronia, tą „mamą” wyraźnie zaskoczona, rozczuliła się, rozpłakała. I tak już potem między nimi zostało. Ciekawe, jak z tym „matkowaniem” będzie, jeśli naprawdę ta trzecia żona u boku ojca w ich domu się pojawi. Ojciec się żeni! A może tylko tak mu się powiedziało? Wymęczony robotą, zdenerwowany, mógł mieć dzisiejszego wieczoru wszystkiego dość. Choć z drugiej strony, ojciec nie z tych, co słowa na wiatr rzucają, jak już coś powie, a tym bardziej postanowi, to tego twardo się trzyma. Jak powiedział, że się ożeni, to się ożeni. Ale z kim? Gdzie znajdzie taką, która za wdowca z trojgiem dzieciaków wyjdzie, do tego dom i takie gospodarstwo na głowę sobie zwali? A może ojciec już kogoś sobie na tę żonę upatrzył? Tylko, kto to może być! Z Zielonego Pola, z Międzygórza? A może to któraś z sybiraczek? Mało to wśród nich bab, wdów, jeszcze całkiem niczego, choćby taka pani Ziemniakowa. O, to, kurcze, by było fajnie, ze Zdziśką i Edkiem Ziemniakami bym się pobratał. Albo, zaraz, zaraz, a może któraś z Barskich? Hela za młoda, ale Stefa? Mały Jasiek byłby w rodzinie, bo to jego ciotka przecież. A zresztą, co się będę nad tym głowił, swatką ojcu nie będę, z kim zechce, z tą się ożeni. Ojciec się ożeni, no, no…

Nazajutrz, ani jeszcze długo potem, ojciec do sprawy zapowiedzianego ożenku nie wracał. Krzątał się na gospodarstwie, dokończył zimowego kopcowania ziemniaków i zabrał się do jesiennych podorywek. Tadek chodził do szkoły w Zielonym Polu i szło mu tam coraz lepiej, nie „nukał” już tak z ruska, jak zaraz po powrocie z Sybiru. Do jego codziennych obowiązków przypisane było pasienie krów i z tego, chciał nie chciał, musiał się wywiązywać. Specjalnie się tym nie zamartwiał, bo krowy łaziły po łące samopas, a on i jego nieodłączny koleżka, Jasiek Michalewski, odbijali palanta albo ganiali za piłką. Natomiast Staszek codziennie skoro świt gonił na pociąg, którym dojeżdżał do gimnazjum w Miasteczku. Jesienne dni krótkie, więc wracał do domu późnym popołudniem albo i całkiem o zmroku. Toteż w gospodarstwie za wiele pożytku z niego nie było, tyle że czasami konie do kieratu zaprzęgnął i pomógł ojcu sieczki nasiekać. A zwiezione na zimę z ojcem z lasu kloce popiłował, porąbał i polana pod przypustem ułożył. Furda to dla niego po „szkole”, jaką na Sybirze przy wyrębie tajgi przeszedł. I choć było sto okazji, żeby przy tym z ojcem spokojnie pogadać, to gadali o wszystkim, tylko nie o ożenku. Ojciec do tego tematu nie wracał, a Staszek wciąż nie śmiał go pytać. To wcale nie znaczy, że myśl o zapowiedzianym ojcowskim ożenku wywietrzała Staszkowi z głowy. Mało tego, zaczął się pod tym kątem ojcu przyglądać, sięgając myślami wstecz i przypominając sobie zainteresowanie ojca kobietami. Bo dopóki Bronia żyła, żadna inna kobieta dla ojca nie istniała.

Bronia Barska, druga żona Jana Doliny, zmarła wczesną wiosną tegoż, 1947 roku, zakażona gorączką połogową, na trzeci dzień po wydaniu na świat swojego pierworodnego syna. Dolina, a zwłaszcza wszystkowiedzące kumy z Zielonego Pola, głowę by dały, że poród u Broni zbabrała przywołana z pobliskiego Międzygórza położna, Niemka. To właśnie, że położna Niemką była, stało się powodem dodatkowych podejrzeń, zwłaszcza wśród plotkujących bab, że to ona specjalnie mogła się do śmierci Broni, przyczynić. Inne baby oponowały: „Gdzie by tam specjalnie, służebnica Boża, zakonnica przecież”. „No i co z tego, że zakonnica? Niemra, mściwa Niemra i tyle. A zresztą, w zakonnice też czasami szatan może wstąpić. Dobrze, że już ją wysiedlili do tego jej «rajchu», bo jakbym ją gdzieś w ciemnym kącie spotkała, to bym jej chyba ślipia wydrapała” – nie ustępowała Honorka, sybiraczka. Dolina też na tę zakonnicę tak się zawziął, że dopóki ta do Niemiec nie wyjechała, do kościoła w Międzygórzu nie chodził. „Dziwisz mu się? Bo też on w Bronię jak w obrazek patrzył, a teraz znów wdowcem i sam z trójką dzieciaków na takim wielkim gospodarstwie się ostał”. „A do tego jeszcze to maleństwo po nieboszczce. Z takim to dopiero kłopot! Dzieciaczyna matczynej opieki potrzebuje. Chłop sobie z tym nie poradzi”. „Michalewska mi opowiadała, bo ona tam po sąsiedzku, no i z Bronią najbliżej była, że jak Broni matka i jej siostry, no te, Barskie, przyjechały na pogrzeb, to niedługo potem tego małego do siebie, aż gdzieś tam pod Wrocław czy Opole, na wychowanie zabrały. Że też Dolina się zgodził”. „A co chłop miał zrobić? Odchowa się dzieciak u babki, to potem weźmie go z powrotem”. „Ano, niby tak, niby tak. A może się trzeci raz ożeni? Sierotom macocha potrzebna, a i na gospodarce, jak same wiecie, bez baby jak bez ręki”. „Całkiem być może, bo choć latami starszawy, to jeszcze z Doliny chłop zdatny. Do tego gospodarny, nie pijak. Mówię wam, baby, że na Dolinę, to jeszcze niejedna młódka nawet by poleciała!”. „A ty pewnie pierwsza. Nie paplaj, Honorka, jeszcze nieboszczka dobrze nie wystygła, a ty już za swaszczenie się bierzesz”.

Nowo narodzonym synkiem Bronia nie zdążyła się nacieszyć i tylko jeden jedyny raz własną piersią przytomnie go pokarmiła. Niedługo potem, nieprzytomna, umierała w bólach. A w takich chwilach nikt do niemowlaka głowy nie miał. Tylko Staszek z Tadkiem próbowali niemowlaka niańczyć i karmili, jak potrafili. Tyle że malec nie dał się ocyganić i wpychaną mu osłodzoną szmatkę ze wstrętem wypluwał i skrzeczał płaczliwie. Dobrze, że w trakcie tych karmicielskich zabiegów zajrzała do nich sąsiadka, pani Michalewska, i jęknąwszy ze zgrozy, sprowadziła do małego inną sąsiadkę, Ewę, żeby ta synkowi Broni pomamkowała i własną piersią go nakarmiła. Szczęśliwy traf chciał, że Ewa akurat karmiącą matką była, a i pokarmu, jak potem sama mówiła, jej nie brakowało. Dzięki Ewie sytuacja z karmieniem noworodka została opanowana, nie tylko w tych pierwszych godzinach, ale i na dłużej. Tym razem miejscowe baby nie mogły się Ewy nachwalić i jej poświęceniu nadziwić. I w odróżnieniu od znienawidzonej zakonnicy – położnej – wcale im nie przeszkadzało, że Ewa też była tutejszą rdzenną Niemką. „Ewa, to co innego. Za naszego przecież, za Władka Piegzę, wyszła, dziecko mu urodziła, po polsku się nauczyła, a teraz jeszcze tej Broninej sierotce własnego mleka nie poskąpiła. No i co z tego, że Niemka? Dobra kobiecina, niech ją tam Pan Bóg za to wynagrodzi…”. Niemieckich autochtonów w dawnym Grünfeldzie, a dzisiejszym Zielonym Polu, na palcach jednej ręki policzysz. Prawie wszyscy zostali już za Odrę, do Niemiec, przesiedleni. W Zielonym Polu pozostało kilka młodych Niemek, które, podobnie jak Ewa Bunda czy Hilda Grudel, za Polaków za mąż wyszły i dzieci im porodziły.

Pogrzeb Broni. Lichym, brązowym pokostem pociągnięta, uboga trumna na wozie. Do wozu tylko Gniady w pojedynkę zaprzęgnięty, bo kulawa kobyłka, Skarpetka, na taką okazję do pary nie pasowała. Z domu na cmentarz droga dobra i niedaleka. Staszek nie bardzo widzi, co się tam z tyłu, w kondukcie dzieje. Powozi Gniadym. Na pogrzeb Broni zeszło się chyba całe Zielone Pole i sporo ludzi z okolicy. Od żałobnych śpiewów i babskich zawodzeń głowa mu pęka. A może nie tylko od tego, bo do łez żal mu Broni, tak się szczerze do niej przez te ostatnie lata przywiązał. Cmentarz. Czarne, żałobne chorągwie. Ksiądz intonuje Wieczne odpoczywanie i rzuca symboliczną grudkę ziemi na trumnę. „Z prochu powstałaś i w proch się obrócisz…”. Dobrze, że Staszek pilnuje Gniadego na uboczu, bo chyba nikt nie widzi, jak łyka łzy i szoruje rękawem po oczach.

Prosto z cmentarza szli sproszeni żałobnicy na zwyczajową stypę, zawczasu przez ojca zamówioną w gospodzie u Wapniaka. Podszedł ojciec. Dopiero tutaj, na pogrzebie, Staszek zauważył, że ojca jakby w połowie ubyło, nieogolony, czerwone z niedospania oczy.

– Babkę Barską z dziewczynami zabieram na stypę. Tadzia też. Jedź do domu, wyprzęgnij Gniadego, koniom obroku, krów doglądnij, no i w ogóle, co tam trzeba, to zrób.

– A z Małym, co?

– Ewa Piegzowa go na ten czas do siebie wzięła, to niech tam u niej pobędzie, dopóki nie wrócimy. Jak się uwiniesz, do gospody przychodź. Stypa. Wspominki. Tak się, synu, każdemu zmarłemu należy…

Przez całą drogę z cmentarza do domu Staszek na wozie nie przysiadł. Nie chciał, nie miał śmiałości usiąść na miejscu, gdzie jeszcze przed chwilą trumna Broni leżała. Podeszła Kryśka i milcząc szła obok niego. Raz tylko nieśmiało spojrzała mu w oczy i musnęła go dłonią po policzku. Odwrócił głowę, bez potrzeby trzepnął lejcami Gniadego, bo czuł, że po tej jej czułości chyba się znowu rozpłacze. „Oj, Krysia, Krysia, żebyś ty wiedziała…”. Na krzyżówce przystanęli. Poczuł jej ciepłe, małe dłonie na swoich. Wpatrywali się w siebie, a ich wzrok wyrażał chyba więcej, niż mogliby sobie w tej chwili powiedzieć. Kryśka odważyła się pierwsza:

– Stasiu, jeśli będziesz mógł, wpadnij choć na chwilkę. Tak dawno… Proszę.

– A myślisz, że ja nie chciałem? Dziś też chyba nie da rady.

– To może jutro? Na chwilkę. Sobota. Wcześniej wracam z Ostrowa.

– Już nie pamiętam, kiedy ja w szkole byłem… Przyjdę. Przyjdę na pewno! Gdybym się spóźniał, to czekaj.

– Do oporu! Tylko przyjdź.

Wspięła się na palce i pocałowała go w policzek.

Na stypę Staszek nie poszedł. Ani nie miał za wielkiej ochoty, ai sporo czasu zeszło, nim uporał się z robotą. Fryc poszczekiwał przy budzie, wyraźnie czegoś się dopominał. „Co, głodny jesteś?”. Potarmosił psa za uszami. Ten ocierał mu się o nogi i przymilnie merdał ogonem. „Poczekaj, zaraz coś skombinujemy”. W kuchni pozaglądał do garnków, do resztek rosołu dokruszył kromkę chleba. Pies chłeptał zachłannie. „Głodny jesteś. Kto tam miał głowę, żeby jeszcze o tobie pamiętać”. Nagle Staszkowi też jeść się zachciało. Wrócił do kuchni i z kromką chleba przysiadł na ganku. Znów Bronia mu się przypomniała. Ona też lubiła właśnie na tym ganku, na tej ławce odpocząć. I ta jabłonka, na którą Staszek teraz patrzy, a z której nienaturalnego, późnojesiennego kwitnienia Bronia rychłą śmierć sobie wróżyła. I wywróżyła, przepowiedziała! Jak teraz będzie im bez Broni? Chleb ugrzązł w gardle. Niedojedzoną kromkę rzucił Frycowi. Wyciągnął ze studni wiadro wody, pił łapczywie i długo. „A może jednak podejdę na tę stypę? Ojciec mówił, że trzeba, żeby na stypie wszyscy z rodziny byli? Idę!”.

Już przy furtce omal nie wpadł na Helę Barską i Tadka.

– O, Staszek! Wychodzisz gdzieś? – zdziwiła się Hela.

– Chciałem na stypę podejść, ale skoro wy wracacie…

– Jak chcesz. Mama ze Stefą i twój ojciec tam jeszcze zostali. Ale ja nie miałam tam co dłużej siedzieć. Sami dorośli, chłopom we łbach zaczyna się kurzyć. Tadziu też już chciał do domu wracać.

– Bo z Jaśkiem Michalewskim się umówiłem. Obiecał dać mi zadanie na jutro do szkoły odpisać. To ja już sobie polecę.

Pobiegł i tyle go widzieli.

– To co, idziesz na stypę?

– Chyba już nie.

– No to prowadź do domu, Małego chciałam zobaczyć. Jak on tam, śpi, nie grymasi?

– Nie ma go w domu. U Ewy jest, u naszej sąsiadki. No wiesz, u tej Niemki, co go piersią od urodzenia dokarmia.

– A ja myślałam, że ona jest tutaj, u was w domu, na czas pogrzebu małego dogląda.

– Mogłaby i u nas. Ale swojego dzieciaka też ma przy piersi.

Przysiedli na ganku. Milczeli. To przerzucali się jakimś nagłym wspomnieniem o Broni. Ciekawili się sobą nawzajem, jak im się żyje, co porabiają. Staszek spod oka Heli się przypatrywał i porównywał ją w pamięci z tą Helą z Kaluczego i Kajenu, podlotkiem wysokim, chuderlawym i wiotkim jak nadrzeczna łoza. I nawet już z tą Helą zaledwie sprzed paru miesięcy, kiedy to na zeszłoroczne Boże Narodzenie z babką Barską do nich, do Zielonego Pola, przyjechała. A Bronia, jaka ona szczęśliwa wtedy była! Już w tamte święta Hela nikłego podlotka z Sybiru nie przypominała, nabrała ciała, urody i dziewczyna z niej była całą gębą.

– Ciemno się robi – Hela się zaniepokoiła. – Małego pewnie trzeba kłaść spać, a naszych nie widać.

– A Mały i tak niczego innego nie robi, tylko poje sobie i śpi.

– Ta Ewa go pewnie niedługo odniesie? Daleko stąd mieszka?

– Trzy domy. Odniesie, odniesie. Ale jak chcesz, to możemy po małego podejść.

– Idziemy.

Otworzyła im matka Ewy, starszawa już Niemka, frau Bunda. Zerknęła nieufnie na Helę, bo Staszka znała.

– Bitte, bitte, prosza. – Frau Bunda słabo mówiła po polsku. Ewa prała pieluchy. Wytarła ręce w zapaskę.

– A, Stasiu! Pewnie po Małego? – Staszek przytaknął.

– A to jest Hela. Mamy Broni siostra.

– Słyszałam, że panie przyjechały. Biedna Bronia, taka młoda, taka dobra, a tu takie nieszczęście. Dużo ludzi na pogrzebie było?

– Cała wieś, chyba.

– Nie mogłam, dzieciom musiałam matkować. Małego miałam niedługo odnosić, ale skoro już przyszliście. Jeszcze chwilę, tylko go jeszcze na noc nakarmię.

Ewa z Helą podeszły do szerokiego łóżka, gdzie opakowane w powijaki leżały obok siebie dwa bobasy.

– Jeden mój, drugi wasz, to znaczy Broni. Pozna pani, który, bo Staszek to wie?

– Boże! Chyba nie… Przecież ja go jeszcze dobrze nie widziałam. Ledwie zdążyłyśmy na pogrzeb.

– Przepraszam… To ten. I nie śpi akurat. Ti, ti, malutki, ti ti. – Mały zmarszczył się jeszcze bardziej.

– Proszę, niech go pani weźmie i chwileczkę potrzyma, a ja się do karmienia przygotuję. Śmiało, śmiało, nich się pani nie boi. O, tak.

Hela trzymała Małego na sztywno wyciągniętych rękach, a mimowolne łzy spełzały jej po policzkach. Ewa usiadła na łóżku, przejęła dziecko i ułożywszy je poręcznie, wyłuskała nabrzmiałą pierś i zaczęła karmić.

– Niech pani siądzie przy mnie, coś pani pokażę. O, widzi pani, tu obok mam przygotowaną buteleczkę ze smoczkiem. Przyzwyczajam go pomału. Jeszcze nie zawsze, ale już czasem udaje mi się go oszukać. Zobaczymy, czy teraz… – Ewa umknęła z piersią i wsunęła małemu smoczek. – Udało się, jak na zawołanie. Tak musi go pani najpierw własną piersią oszukiwać, a potem pierś mu odebrać i od razu dać smoczek. O tak.

– Ale ja, ale ja… proszę pani, ale ja przecież nie mam…

– Wiem, wiem, nie ma pani pokarmu. Nie szkodzi. Bez tego małego oszustwa się nie obejdzie. Dziecko żywą pierś musi poczuć, choćby niemleczną nawet. Jak długo tu pani z Małym zostanie?

– Ja tutaj z nim? Nie wiem, może tylko parę dni.

– No to, jakby coś nie tak, to niech mnie pani zawoła. Idź już malutki do cioci, idź. Mówię pani, że jak do swojego się przyzwyczaiłam. A obydwaj żarłoki, że hej…

Ewa na pożegnanie cmoknęła przysypiającego, sytego Jaśka w pomarszczone czoło.

Wracali. Hela niosła Małego. Małego, Mały, tak o nim wszyscy mówili, tak na niego wołali, co najwyżej zdrobniale, jak kto chciał, bo niechrzczony jeszcze był, własnego imienia nie miał.

– Mamy w domu jakąś flaszeczkę, smoczek? A mleko to chyba gotowane być musi – martwiła się Hela.

– Pewnie, że nie prosto od krowy. Smoczek też jest. Jak się tylko urodził, sam próbowałem go karmić, ale gdzie tam, wypluwał wszystko i tyle. Dopóki Ewa piersi mu nie dała.

– No, ale dzisiaj, sam widziałeś, że smoczka nie wypluł. Zaraz sama spróbuję, tak jak ta Ewa.

– No to spróbuj. Widziałaś, jak robiła to Ewa? Najpierw musisz swoją pierś wyjąć i mu podać… Jak chcesz, to ci z tą piersią pomogę, potrzymam…

– Akurat, chciałbyś. Sama sobie poradzę.

W domu się świeciło. Babka i Stefa z ochami i achami rzuciły się na Helę i Małego. I znowu w płacz. Staszek nie mógł tego wytrzymać, skinął na Tadka i wyszli na podwórko.

– Tatuś jeszcze nie wrócił?

– Babka mówiła, że na tej stypie został.

– To pewnie krowy jeszcze nie wydojone. Jasny gwint! Co teraz robić. Lecieć po tatę, czy co… Czekaj, a może…

Wrócił do izby i odwołał na bok starszą z sióstr, Stefę.

– …Też mi wielki mecyje krowy wydoić! Pokaż mi tylko, gdzie co i do czego, zaświeć latarnię i prowadź do stajni. W try miga z dojeniem się uwiniemy. Pamiętam, jak całe stada krów w sowchozie pasłeś. Mleka nam na Borowinkę przynosiłeś. Pamiętasz?

Pamiętał. I Stefę z tamtych czasów zapamiętał jako dziewczynę dobrą i robotną jak rzadko. Jakiejkolwiek by tylko roboty Stefa się imała, od wyrębu tajgi po spław, każda w rękach jej się paliła. Później, w sowchozie, nawet z traktorem sobie radziła.

Stefa uwinęła się z dojeniem. Mleko nalane do baniek, wystawione przed bramę dla mleczarza. W domu ucichło, wszyscy szykowali się do snu. Staszek posłuchał pod drzwiami. Cicho. Mały nie płakał. Zajrzał do Tadka. Ten chrapał w najlepsze. Co zrobić? Nie może zamknąć drzwi na noc, bo ojca wciąż nie ma. „Spuszczę Fryca na drut, niech pilnuje”. Rozradowany pies szalał, aż iskry z drutu leciały. Ani gwiazdki na niebie. Noc czarna. Wilgotna noc snująca się od rzeki. „Wezmę latarnię i podejdę do Wapniaka. Zobaczę, co tam, ojcu w tej ciemnicy po drodze poświecę”.

W gospodzie się świeciło. Nawet z drogi było słychać, że gwarno tam i ludno. W przyciemnionym przedsionku natknął się na Bertę Hinc, Niemkę, zamężną za Florkiem Grabkiem, beznogim frontowcem. Czekała na Florka z wózkiem, na którym jego beznogi kadłub sadowiła i posłusznie woziła, gdzie Florek rozkazał.

– Mój ojciec jeszcze tam jest?

– Ja, ja, som tam, oba. Florek trinken. Mein Gott! – zrezygnowana machnęła ręką.

Staszek zerknął na salę przez uchylone drzwi. Nie wchodził. Nie chciał ojca krępować. Ojciec stał przy kontuarze i rozmawiał z Wapniakiem. Ten podał mu z półki flaszkę wódki i ojciec podszedł do stołu, przy którym – oprócz Florka – siedziało jeszcze paru chłopów, przeważnie, tak jak ojciec, frontowców i sybiraków. Ci zawsze i wszędzie trzymali się razem. Mimo tych paru lat po wojnie, ubierali się nawet podobnie, donaszając mocno sfatygowane, wyszmelcowane wojskowe mundury. Ojciec wybił korek i każdemu nalewał. Nie przysiadając, coś do nich mówił. Wstali, nawet beznogi Florek swój kadłub wyprostował, umilkli, unieśli szklanki i wypili do dna. Nie stukali się, jak to w towarzystwie bywa. Staszek domyślał się, za co, za czyją pamięć tym rosyjsko-frontowym obyczajem wypili. Bo zaraz potem podchodzili do ojca, obściskiwali się z nim, całowali. „Pominki. Za Bronię pewnie…”.

– No, już się chyba rozchodzą.

– Ja, ja, to topsze, to topsze. Mein Gott, z tym mein Florek!

To mówiąc, zaczęła się krzątać przy Florkowej kolasce. W samą porę, bo ojciec z sołtysem Krupą taszczyli Florka ku wyjściu.

Z Florkiem i Bertą było im po drodze, w niedalekim sąsiedztwie mieszkali. Ciemno. Ciągniona przez Bertę kolaska po kocich łbach klekocze. Florek coś tam marudzi, podśpiewuje. Staszek, jak może, latarnią przyświeca. Ojciec podchmielony, ale nie pijany. Za to pijanego Florka trzeba było całą drogę pilnować, żeby się z tej taczki nie wykopyrtnął. Pomogli Bercie zanieść go do domu i jak wór kartofli na wyrko zwalić.

– Krzyż Pański ma ta Berta z tym Florkiem. Pijak, do imentu. Z Sybiru, z frontu chłopa pamiętam. A teraz, aż żal patrzeć, co się z nim porobiło. Dobrze, że mu się ta Berta trafiła. Przez całą drogę ojciec monologował.

– No tak to, synu, jest, pochowaliśmy naszą Bronię. Uszanowali ją ludzie, nie powiem, z całej wsi na pogrzeb się zeszli. Na stypie wspominali, odżałować jej nie mogli. Że taka młoda, Sybir przeszła, a tu masz, dzieckiem się nawet nie zdążyła nacieszyć… Nie mam ci ja, synu, szczęścia w życiu, nie mam. Na Sybirze Tosia, twoja i Tadziowa matka, a teraz znowu Bronia… Wy sieroty po Tosi, a i po Broni sierota została. Zasiedziałem się na tej stypie. Nijak było inaczej.

O Małym nawet zapomniałem. Już chyba za późno, żeby Ewę budzić? Rano do domu go zabierzemy…

– Mały już w domu, tato. Hela wcześniej ze stypy wróciła, dopytywała się o Małego, to poszliśmy po niego do Ewy.

– To dobrze, dobrze…

Przez dłuższą chwilę milczał. Przystanął przed wejściem na podwórko.

– Zajęły się Małym, mówisz. Nie dziwota, przecież to jego babka i ciotki, najbliższa rodzina. Tylko widzisz, synu, najgorsze jest to, że sam nie wiem, co w tej sytuacji mam zrobić. Bo wiesz, co mi wczoraj, jeszcze przed pogrzebem, babka Barska zaproponowała? Ni mniej, ni więcej, tylko że Małego do siebie zabiorą.

– Jak to „zabiorą”? Chyba nie na zawsze.

– Na zawsze, nie na zawsze, na jakiś czas. Niemowlak przecież, kobiecej opieki potrzebuje. I chyba mają racje. No, bo jak my z Małym sami sobie poradzimy? No, jak? A czy na zawsze. Na zawsze nie ma mowy.

Przed bramą stały bańki z mlekiem do mleczarni.

– O! To i krowy, widzę, wydojone. Kto wydoił?

– Stefa. Migiem się uwinęła, nawet prosiakom jeść dała.

– Stefa, mówisz. Robotna z niej dziewczyna, z Sybiru pamiętam. No dobra, synu, daj mi latarnię, połażę tu jeszcze chwilę, posprawdzam, pozamykam, a ty kładź się spać. Tobie też nielekko dziś było…

Wszystko, co w sprawie Małego było najważniejsze, rozstrzygnęło się w następnych dniach. Ostatecznie stanęło na tym, że Barskie zabierają Małego do siebie, dopóki się nie odchowa, nie podrośnie. Aż tu nagle wszyscy się połapali, że przecież ten Mały poganin jest nieochrzczony! Ratowano Bronię, potem pogrzeb i do jakichś tam chrzcin nikt nie miał głowy. Teraz organizowano wszystko na gwałt, z wymyślaniem Małemu imienia włącznie. Ojciec pognał w te pędy do Międzygórza i jakoś z księdzem załatwił, że ochrzci Małego ekspresowo, w najbliższą niedzielę. A na imię dostanie Jan. To nic, że imię po ojcu. Babka Barska znów się popłakała, tym razem z radości, bo wnuczek będzie też nosił imię jej ukochanego syna poległe go na wojnie, Janka Barskiego, Jasieczka. A jeszcze, kiedy Staszek przypomniał wszystkim, że i Bronia o takim imieniu dla chłopca marzyła, nie było o czym gadać. Mały ma być Janem i już! Tak czy inaczej, w niedzielę wieczorem było po skromnych z najskromniejszych chrzcinach, a Mały odtąd stał się Janem. Może to wszystko razem tak chrześcijanina Jana wystraszyło, że od tego wieczoru przestał grymasić i zamiast domagać się kobiecej piersi, ssał mleko ze smoczka, aż miło. Staszek nie omieszkał przy tej okazji Helenki podrażnić. „Coś nie bardzo musi być z tymi twoimi piersiami, skoro Mały woli ze smoczka pociągnąć. Za małe masz, czy co? Choć raczej tak na oko…”. Nie dokończył, bo Hela chlasnęła go mokrą pieluchą przez łeb. „Świntuchu, jeden!”.

Całą trójką, ojciec, Staszek i Tadek, odprowadzili, odwieźli Barskie z Małym na stację w Międzygórzu, wsadzili do pociągu i pomachali im na pożegnanie.

Wracali do domu w milczeniu, każdy ze swoimi, raczej niewesołymi, myślami. Ojciec poganiał konie i mruknął tylko, że trzeba się śpieszyć, bo gospodarka została bez opieki. Staszek pogryzał słomkę, myślał o Helce i żal mu było Małego. Nawet Tadek, poważniejszy niż zwykle, milczał i nie rwał się do powożenia…

Zbliżało się południe. Fryc poszczekiwał, cieszył się z powrotu domowników. Zamknięte w stajni krowy porykiwały. Staszek wyprzęgał konie. Tadek zbierał opał pod parnik. Ojciec śpieszył do stajni ze skopcem do dojenia. „Uwijać się, chłopaki, uwijać, bo tyle roboty nam się przez te dni nazbierało!”. No to się uwijali. A potem, czekając na ojca, przysiedli na gankowych schodach. Milczeli. Ciepło, upalnie prawie, słonecznie. Wiosna! Od stajni szedł ojciec z pełnym skopcem mleka. Podszedł, postawił skopiec na ganku, zdjął starą frontową rogatywkę, wytarł rękawem spocone czoło i ciężko westchnąwszy, obok nich przysiadł. Milczeli. Chwilę to trwało, nim ojciec, jeszcze raz ciężko westchnąwszy, się odezwał:

– No i tak to, chłopaki, w tym naszym życiu jest. Znowu zostaliśmy sami.

A czas leciał. Wiosna, zaczynało się lato. Barskie z Małym już dawno odjechały i prawie słuch po nich zaginął, bo odzywały się rzadko i skąpo. Gdzieś tam sobie były, żyły, a mały Jasiek razem z nimi. Pewnie mu się tam u babki i ciotek źle nie działo, co zresztą wynikało z tych rzadkich i skąpych w słowach listów. Pisała je babka Barska, zaczynając od pochwalenia Jezusa Chrystusa, a potem zdań parę, że Jasiczkowi ząbki się klują, a to, że już sam siada, że wstawać próbuje, no i w ogóle, rośnie i zdrowo się chowa, ten „Jasiczek nasz najukochańszy, ta nasza biedna Bronina sierotka”. Raz czy dwa napisała Hela. Ładnym, prawie kaligraficznym pismem. Choć pewnie też pod babki dyktando, bo równie skąpo i rzeczowo. Tyle że Hela nie zaczynała od „pochwalonego” i kończyła pozdrowieniami „dla Staszka i Tadzika”. Tylko te krótkie listy od Barskich dawały im okazję, by przypomnieć sobie Małego. Małego, bo inaczej go między sobą nie nazywali. Czasami jeszcze spytała o Małego pani Michalewska, a już prawie przy każdej okazji Ewa Piegzowa, mamka, która Jaśka na ochotnika własną piersią wykarmiła.

Minęła już tegoroczna wiosna, wyjątkowo bujna, zielona i urokliwa, choć dla Staszka Doliny raczej smutna. Zwłaszcza rodzinnie, po tym wszystkim, co się u nich w domu wydarzyło. Do tego w gimnazjum, po tylu opuszczonych dniach i zaległościach, też mu się nie wiodło. Zwłaszcza z matematyki na koniec roku prawdziwa klęska mu groziła. Dobrze, że choć z polskiego nie tracił marki, jaką miał wcześniej wyrobioną u profesora Józefiaka. I, o dziwo, u samego dyrektora Aleksandrowicza, który zapamiętał Staszka od wstępnego egzaminu, kiedy Staszkowi Tristan niechcący spod wiatrówki wypadł. Odtąd dyrektor Aleksandrowicz, z nieodłącznym fikuśnym motylkiem pod szyją, ilekroć w korytarzowym tłumie natknął się na Staszka, ku jego niepewności, co z tego spotkania wyniknie – przystawał albo palcem przywoływał go do siebie i nieodmiennie zagadywał o Tristana. „No i jak tam, panie kolego, ten twój, Tristan. Niesłychane, niesłychane… A tarcza u kolegi znowu byle jak przyszpilona, co?”. „Przy szyta na stałe, panie dyrektorze”. Czasami dyrektor sprawdzał to własnoręcznie, ale zawsze odchodził ze słowami: „Sybir i Tristan! Niesłychane, panie kolego, niesłychane”. Staszek już miał po uszy tego nieszczęsnego Tristana, ale na wszelki wypadek, żeby nie podpaść dyrektorowi, gdyby ten wpadł na pomysł z Tristana go przepytywać, znał treść tej książki prawie na wyrywki. Zdarzało się, że dyrektor wpadał do klasy w trakcie lekcji. Wtedy też stawiał Staszka na baczność i znowu, przy całej klasie, zawodził swoje o tym Sybirze i Tristanie.

Pewnie dlatego książka o Tristanie i Izoldzie, zwłaszcza wśród dziewczyn, tak jak kiedyś u płowowłosej Pelasi, cieszyła się niezwykłym powodzeniem. Pelasia! Kryśka była Kryśką, ale Pelasia! Pelasia trzymała się długo w Staszkowej pamięci i prawie za każdym razem przechodząc w Miasteczku obok jej domu, przypominał ją sobie. „O, gdyby Pelasia wtedy do Poznania nie wyjechała, to miałbym teraz z kim się pouczyć. Nawet z tej diabelskiej matematyki dobra była…” Z matematyki ratował Staszka niezastąpiony i chyba najbardziej, oprócz profesora Dumała, przez niego lubiany profesor Klepacz. „Wilniuk”, jak tu na niego mówiono, spec nie tylko od nauk ścisłych, ale sportowiec entuzjasta, miłośnik szachów i boksu. W szachach Staszkowi szło raczej marnie, ale za to w boksie radził sobie wcale, wcale. A jeszcze, kiedy na okręgowych zawodach „Pierwszego kroku” Staszek w wadze koguciej wywalczył pierwsze miejsce, profesor Klepacz był w siódmym niebie. „Ty wiesz, Dolina, jakiego boksera ja by z ciebie zrobił, gdyby ja miał ciebie na stałe pod ręką? A tak, czort ciebie wie, co ty tam na tej twojej wsi po treningu robisz. A prowadzisz się jak? Za spódniczkami już pewnie się uganiasz? A nie daj Bóg, żebyś mi tam jakiegoś bimbru nie żłopnął”. „Ale, gdzie tam, panie profesorze, ja, do bimbru?”. „Nu, nu, znam ja was, gagatków. Boks, kolego, to nie bijatyka na wiejskiej zabawie, ale sztuka! Szlachetna sztuka walki! Już starożytni, żeby wspomnieć tylko o Rzymianach i Grekach, ten fechtunek na gołe pięści ćwiczyli i nad inne sporty wywyższali. Z tobą też poćwiczymy. Szybki jesteś, cios masz niezły, ale w ringu na nogach nie potrafisz chodzić. Tam trzeba jak baletnica, a ty stoisz na wyprostowanych i byle przeciwnika w łeb. W ringu, kolego, tańczyć trzeba, a dopiero potem lewy prosty i prawy hak. Już ja się za ciebie wezmę”. Profesor Klepacz! Nie tylko podstaw boksu Staszka nauczył, do szachów przyuczał, matematyki mu też nie odpuścił. Nauczył.

Nadeszło lato a wraz z nim wytęsknione wakacje. Nareszcie! Przez najbliższe dwa miesiące Staszek nie będzie musiał zrywać się skoro świt i gonić w te pędy, żeby nie spóźnić się na pociąg do Miasteczka. Książki, zeszyty w kąt i hulaj dusza, piekła nie ma. Pewnie że na gospodarstwie i w domu zrobić trzeba, co trzeba, ale to normalne na wsi i furda dla niego. A tak, to całe Zielone Pole i okolica, rzeka, zalew na Baryczy, las, ryby, grzyby, wszystko do jego dyspozycji. Nawet pierwszy powakacyjny trening bokserski profesor Klepacz dopiero pod koniec sierpnia wyznaczył, grożąc swoim podopiecznym wszelkimi możliwymi konsekwencjami, jeśli o formę nie zadbają. Czeka Staszka jeszcze kilka harcerskich zbiórek, ze dwa ogniska nad zalewem albo w sosnowym starodrzewie pod Sośnią, który Staszkowi tajgę po trosze przypominał. A w to całe harcerstwo to jeszcze Pelasia go wrobiła, do gimnazjalnej drużyny zapisała. Biedna Bronia miała z tym jego harcerstwem dodatkowy kłopot, bo to i harcerski mundurek, sznur, czapkę trzeba było mu kupić, a grosza za wiele nie było. Ale go jakoś umundurowała, wspominając przy okazji, jak to jej najstarszy brat, Władek, w przedwojennym zaleszczyckim harcerstwie rej wodził. Nie ma już Broni… Pelasia do Poznania na stałe wyjechała, harcerstwo zostało i Staszek w gimnazjum harcerzował dalej. Do tego jakiś czort go podkusił, żeby w Zielonym Polu harcerską drużyną założyć. A niech się takie Tadki, Jaśki Michalewskie, Gienki Surmy i cała chmara innych zielonopolskich chłopaków też w harcerstwo pobawi.

W niedzielę u Dolinów szło się do kościoła w Międzygórzu. Nawet za czasów Broni – na zmianę, bo ktoś musiał zostawać na gospodarce. Ojciec z Tadkiem szli rano, Staszek wolał po ich powrocie, na sumę. Wtedy była lepsza okazja do spotkania się z kolegami, a z Kryśką przede wszystkim. A jak jeszcze udało im się zmylić pokościelne towarzystwo i wracać do Zielonego tylko we dwoje, to już do szczęścia niczego nie brakowało. Mieli ulubione zakamarki nad zalewem albo na porosłych wikliną brzegach Baryczy. Siedzieli przytuleni, gapili się w wodę, żałowali, że nie mają czym podpływających bliziutko kaczek pokarmić, wspominali, opowiadali, milczeli, całowali się zachłannie i czule.

Zalew na Baryczy. Jeśli Staszkowi zaraz po powrocie z Sybiru coś się w Zielonym Polu szczególnie spodobało, to właśnie ten poniemiecki zalew, spiętrzający wody Baryczy wysoką, betonową tamą. Zalew, rzeka, dwa kroki od jego domu. Jest gdzie wędką się pobawić, konie pławić, krowy napoić i samemu, kiedy czas i pora, na czystej głębi popływać. Najchętniej ciepłym wieczorem. Krótki bieg nad zalew, pośpieszna rozbieranka i skok z zapory. Uff, co za rozkosz, kiedy się tak człowiek z tych chłodnych, mrocznych głębin wynurzy, prychnie wodą i całą piersią zaczerpnie powietrza. A potem pływa od brzegu do brzegu, póki sił i ochoty starcza. W takie ciepłe, zwłaszcza sobotnio-niedzielne wieczory, nad zalewem tłoczno. Młódź tłumnie taplała się w wodzie, psotliwie żartowała, podtapiała piszczące dziewczyny. Staszek nie mógł sobie przypomnieć, żeby kiedyś widział Kryśkę w tym gronie. Staszka też to raczej nie bawiło. Przyzwyczajony do wielkich syberyjskich rzek, wolał sobie popływać osobno i na głębi.

Z zielonopolskich chłopaków mało który dobrze pływał, nie mówiąc już o dziewczętach. Chociaż, chociaż, przecież ta Niemka, płomiennie ruda Erna, ta od frau Asche, pływała jak ryba. Chyba nie gorzej, a może nawet lepiej od niego. Nie zapomni, kiedy pierwszy raz ją zobaczył. Wracali wtedy z Gienkiem Stachowiakiem z kościoła w Międzygórzu. Szli ścieżką nad zalewem i wtedy ujrzeli Ernę. Nieświadoma ich obecności, stała na koronie tamy naga, nagusieńka. Staszkowi dech zaparło. Posągowo zgrabna, z grzywą rozpuszczonych płomiennie rudych włosów, okrężnymi ruchami dłoni masowała piersi. Chcieli ją bliżej podejść. Spłoszona, nawet nie zerknąwszy w ich stronę, uniosła ręce do góry i zgrabną strzałką śmignęła do wody. Patrzyli jeszcze, jak szybkim kraulem zmierzała ku przeciwnemu, porosłemu gęstą wikliną brzegowi. Pewnie tam ubiór swój zostawiła. Erna miała coś z głową, we wsi uchodziła za pomyloną. W zeszłym roku, kiedy ostatnich Niemców za Odrę przesiedlano, opuściła wraz z matką, panią Asche, Zielone Pole. Co z nią teraz, Staszek nie wiedział. Ruda Erna często stawała mu przed oczami, najczęściej wtedy, kiedy się kąpał i z tamy szykował do skoku.

Którejś niedzieli, kiedy tak sobie z Kryśką nad zalewem siedzieli, też mu się Erna przypomniała. Taka, jak ją pierwszy raz na tamie zobaczył, posągowo strojna, masująca swoje piersi. Więc mu się pomyślało, że przecież on jeszcze nagiej Kryśki nie widział. Nie widział, nie dotknął jej piersi. Gdyby tak teraz Kryśka stanęła na tamie… Chrząknął, bo na tę myśl w gardle mu zaschło. Kryśka zamyślona oskubywała kwiatek rumianu.

– No i coś tam wywróżyła?

– …„Nie dba, nie chce, żartuje”. – Odrzuciła oskubaną łodygę.

– Czarna to ty jesteś, ale na wróżkę byś się raczej nie nadawała.

– A to niby dlaczego?

– Chyba dlatego, że on wcale „nie żartuje”, tylko… Krysia, wiesz co, a jakbyśmy się tak teraz wykąpali? Gorąc taki, nikogo w pobliżu. Rozbieramy się i skok do wody!

– Wariat!

– Nikogo nie ma. Migiem do naguska i hop! Ty sobie wyobrażasz, co to za rozkosz?

– Nie wyobrażam. I w ogóle przestań się wygłupiać. Do naguska! Lepiej zbierajmy się do domu, bo tam już pewnie wszyscy dawno z kościoła wrócili i z obiadem czekają. Kąpieli mu się zachciało, wariat jeden. Do naguska.

– No dobra, już dobra, idziemy. Ale innym razem sobie popływamy. Obiecujesz? Kąpielówki weźmiemy,

– Nie obiecuję.

– Krysia, dlaczego?

– A choćby dlatego, że ja… nie umiem pływać! Rozumiesz? I wody się boję. Topiłam się… na Sybirze. Płynęliśmy tratwą po Pieczorze do jakiegoś tam pasiołka. Tratwa się rozlazła i zaczęliśmy się topić. Bracia mnie wyratowali.

– Przepraszam, nie wiedziałem. U nas, na Birusie, też jeden chłopak utonął, pływać nie umiał…

Mieszkali spory kawałek od siebie, na krańcach Zielonego Pola. Najczęściej umawiali się „tam, gdzie zawsze”. Był to plac między szkołą a gospodą Wapniaka, na którym zwyczajowo, zwłaszcza w letnie sobotnie i niedzielne wieczory, zbierała się młodzież z całej wsi. Tam też strażacy układali podłogę i organizowali potańcówki. A z okazji jakiegoś większego święta, na Zielone Świątki czy Zielną, całe festyny. Festyny zaczynały się od wczesnego popołudnia i trwały do późnej nocy. A na festynie, jak na odpuście. Na te okazje całe Zielone Pole, od małego do starego, na plac przed gospodą się schodziło. Upływający powojenny czas swoje robił i tutejsza ludzka zbieranina coraz bardziej się zżywała i dopasowywała. A w Zielonym zbieranina była nieprawdopodobna. Podobnie zresztą jak wszędzie na Ziemiach Odzyskanych. Od Opola, Wrocławia po Szczecin, zbieranina wilniuków, Wołyniaków, Podolaków, lwowiaków, warszawiaków, na poznańskich „pyrach” i opolskich Ślązakach kończąc.

Festyn! Ojciec też się czasami na festynach pojawiał. Zaczynał go i kończył na posiadach ze swoimi sybirakami i frontowcami. Staszek nie zauważył, żeby choć raz dał się porwać jakiejś znajomce do tańca. Wymawiał się żałobą po Broni, choć żałobnej opaski na rękawie nie nosił. Ale że niektóre kobiety do ojca się przymawiały, to Staszek na własne oczy widział. Choćby taka Honorka czy sąsiadka Trąbowa nawet. Tym Staszek się nie dziwił, też wdowy, a do tego jeszcze niestare. Ale taka Wanda zza torów? A właściwie pani Wanda, która nie wiadomo skąd w Zielonym Polu się zjawiła, starą panną czy rozwódką była. Nosiła się z miejska i pracowała na poczcie w Międzygórzu. Ta wyraźnie sobie ojca upodobała. Przysiadała się do stolika, zagadywała i głośno się śmiała. Nawet niebrzydka ta pani Wanda była. Taka bardziej przy kości blondyna, zawsze w zielonym berecie, upudrowana, z grubymi, na jaskrawo czerwono malowanymi wargami. Nie lubił takich malowanych, a do tego śmiech miała głośny i skrzekliwy. Staszkowi się nie podobała. A ojcu? Skąd Staszek mógł to wiedzieć? Ojciec uśmiechał się, nic nie mówił i sączył piwo.

„Ojciec się żeni!”. Od czasu, kiedy Jan Dolina zamiar żeniaczki synom ogłosił, Staszek zaczął się ojcu nieco baczniej przyglądać i chyba nieco inaczej o nim myśleć. Pewne rzeczy sobie przypomniał i dopiero teraz właściwie je kojarzył. Trochę głupio mu nawet było, ale zaczął patrzeć nie jak na ojca, tylko jak na mężczyznę. Uświadomił sobie nagle, że przecież ojciec wcale nie jest taki stary. A skoro tak, to jak mu tak, bez kobiety? Nawet nie ożenek Staszek miał na myśli, ale w ogóle. Staszek dzieckiem już nie był, już nawet na Sybirze co nieco o kobietach wiedział. Choćby ta Aniuta z Kozackiej Polany, która mu pierwszy raz w życiu smak kobiecej rozkoszy popróbować dała. Albo ta, wojną wyposzczona, zachłanna na chłopów Niurka. Obydwie do dziś go we wspomnieniach tamtymi miłosnymi figlami prześladują i podniecają. A już tutaj, choćby w Miasteczku, ile się namęczył z tą całuśnicą Pelasią? Rozpalała go pieszczotami do gorączki, a potem ani kroku dalej. A Kryśka? A z Kryśką do tej pory też poza pocałunkami nic. Zresztą Kryśka nie tylko urodą, ale charakterem i temperamentem wyraźnie od Pelasi się różniła. Wyraźnie poważniejsza, z początku niedotykalska nawet. Staszka wciąż nieco onieśmielała. Niczego nie dawała sobie wmówić, narzucić, a jak czegoś chciała, sama przejawiała inicjatywę. Długo musiał zabiegać, nim pierwszy raz się pocałowali. Do dziś zresztą, podobnie jak z Pelasią, od pocałunków i przytulanek do niczego więcej. Nawet nagiej piersi dotknąć mu jeszcze nie pozwoliła, wali po łapach, obraża się i przepraszać ją musi.

„Ojciec się żeni”. No dobra, ale z kim? Staszek nie przypominał sobie niczego takiego, co by wskazywało, że po śmierci Broni ojciec którąś z tutejszych kobiet jakoś wyróżniał, a tym bardziej, żeby wśród nich kandydatki na żonę wypatrywał. No to, z kim? Tak gdzieś pod koniec żniw przyszedł kolejny list od babki Barskiej. „Przeczytaj, Stasiu, bo mi się gdzieś okulary zapodziały”. Z listu wynikało, że wszyscy u nich zdrowi, „Jasiczek” też, choć niedawno przechodził wszelkie możliwe dziecięce choroby. „To z nim do doktora i na doktora parę razy trzeba było, ale jakoś, dzięki Bogu, sobie radzimy. Stefcia pracuje i na nas zarabia, bo Helcia się uczy, a ja w domu cały czas przy tej Broninej sierotce”. I sakramentalne: „Zostańcie z Bogiem”. Ojciec wyciągnął rękę po list, coś tam chwilę nad nim pomedytował, nim odłożył go na komodę. „Nie za bogato tam u nich, widać. Jak tylko żniwa skończymy, muszę do nich podjechać, zobaczyć. Dobrze, że teraz wakacje, to na gospodarstwie parę dni sam pobędziesz. Dasz sobie radę?

– Z Tadkiem sobie poradzimy, tylko z dojeniem najgorzej.

– Honorkę albo lepiej Trąbową po sąsiedzku poproszę, to krowy wydoją. Nie ma rady, trzeba tam pojechać. Małego odwiedzę, no i w ogóle się zorientuję”.

Jak ojciec powiedział, tak zrobił. Miał u Barskich być krótko, ledwie dzień, góra dwa, a tu już tydzień mija, a ojca nie ma. Stało się coś? Ale wrócił. Ponury jakiś, nierozmowny. Z chłopakami ledwo się przywitał i z marszu zabrał się do roboty. Dopiero wieczorem, przy kolacji, jakby nieco odtajał.

– Widzę, żeście tu sobie beze mnie radzili. Trąbowej za to dojenie trzeba się będzie jakoś odwdzięczyć. Chyba końmi jej w polu odrobimy. A zeszło mi tam trochę dłużej, bo różne takie tam sprawy chciałem za jednym zamachem pozałatwiać. Co dalej z Małym, to znaczy z Jankiem, też trzeba było coś postanowić, czy ma tam jeszcze u nich być, czy może mam zabrać go ze sobą do nas, do domu. Malutki jeszcze jest, ledwo siada. Jak go od nich wziąć, sami sobie z nim jeszcze nie poradzimy. Myślałem, że może którąś z Barskich namówię, żeby z Małym tu do nas na jakiś czas przyjechała i pobyła, nim dzieciak się nie odchowa. Przy okazji nam by trochę pomogła, babskim okiem na dom i gospodarkę rzuciła. Najlepiej któraś z dziewczyn by się do niego nadawała, bo babka Barska sama już schorowana. Stefka mogłaby być, bo to i krzepka, i gospodyni, jak się patrzy. Ale akurat ona do stałej roboty tam się najęła, nie może. No to Helkę namawiałem. Ale młode toto jeszcze, niedowarzone jakieś. Choć tak z wyglądu, kobieta z niej, nie powiem. Dałaby sobie u nas radę, a do tego widziałem, że Mały ją lubi i ona sobie z nim radzi. Tak, Hela by się do nas nadawała. Nawet babka Barska ją namawiała, żeby się zgodziła. Ale ta wciąż nie mogła się zdecydować i przez te parę dni mnie zwodziła, raz niby tak, drugi raz siak. W końcu zdecydowała, że do nas nie pojedzie, bo musi obowiązkowo w tym roku naukę w jakiejś tam szkole dokończyć. Trudno, jak nie, to nie. Nie było innego wyjścia i Mały musiał tam jeszcze na jakiś czas u nich zostać. O tak to, chłopaki, te nasze sprawy na dziś się mają.

Kończył się wrzesień. Wakacje już dawno minęły i znowu zaczęło się dla Staszka raniutkie zrywanie się na pociąg, codzienny dojazd do Miasteczka, popołudniowy, a często dopiero wieczorny powrót do domu. Tutaj – chapnąć czegoś z wystygłego obiadu na ząb i do roboty, ojcu pomagać. Niechby się wreszcie tak ojciec ożenił, może wtedy i Staszkowi nieco lżej by było. A wieczorem jeszcze lekcje na jutro odrobić. I tak w koło Macieju, dzień w dzień. Nie ma wolnej chwili, żeby z Kryśką się spotkać, do której coraz bardziej go ciągnęło. Jak dobrze w wakacje im było! Mieli siebie na wyciągnięcie ręki. Nawet jeśli w ciągu dnia im się nie udało, to wszystkie wakacyjne wieczory były ich, nie mówiąc o niedzieli. Teraz było trudniej. Obydwoje w rozjazdach po naukę, on do Miasteczka, ona do Ostrowa, ale tym radośniejsze i czulsze były ich spotkania. Tadek chodził do szkoły w Zielonym Polu, po lekcjach pasł krowy i ganiał z chłopakami za piłką. Ojciec gospodarzył. Rzadko wychodził z domu, chyba że na jakieś wiejskie zebranie albo w niedzielne popołudnie spotkać się u Wapniaka, popolitykować ze swoimi frontowymi kolegami. Bywało, że przy lampie przeglądał jakąś gazetę albo jakieś urzędowe papiery. Listy od Barskich przestały przychodzić, pogniewały się na ojca czy co? Czasami odzywała się do ojca jego siostra Zosia, z Kalinowej.

Po jednym z takich listów od cioci Zosi, którego treści Staszek nie znał, ojciec nadspodziewanie energicznie zaczął się zbierać do wyjazdu, tym razem w rodzinne strony Dolinów, do Kalinowej, pod Rzeszowem. „Muszę jechać. Dawnieńko tam nie byłem, a tu Zosia mi pisze, że ojciec, a wasz dziadek Dolina, słabuje i dopytuje się o mnie. Braci, Józka z Kostkiem, odwiedzę, a przy okazji do Kaplitów wpadnę. Parę dni mi tam zejdzie, będziesz znów musiał w domu zostać. W gimnazjum jakoś cię usprawiedliwię”.

– Dobrze tato, zostanę. Tylko ja akurat w tą sobotą mam boks w Ostrowie. A profesor Klepacz, no wiesz, ten z Wilna, co mnie zawsze usprawiedliwia, powiedział, że muszę tam być obowiązkowo.

– Boks, boks! Jeszcze tylko boksu ci brakuje. Pewnie znowu wrócisz z podbitym okiem, jak ten baciar z Tyczyna, co go na zabawie w Kalinowej sprali. Jak to wygląda, żeby Dolina dał się tak po pysku obijać. Nie wstyd ci? No dobrze, nie martw się, zdążysz na ten swój boks. Jeśli pojadę, to dopiero pod koniec przyszłego tygodnia. Na targ do Sycowa jeszcze musimy, byczka trzeba sprzedać. Potem dopiero do Kalinowej.

Co tu było więcej do gadania, tyle że Staszkowi z tym boksem ulżyło, profesora Klepacza nie zawiedzie. Ojciec z Tadkiem na targ do Sycowa byczka pogonili i sprzedali. Chyba korzystnie nawet, bo ojciec Tadkowi trzewiki na zimę kupił, a sobie, czemu Staszek nieco się zdziwił, elegancki kapelusz! Staszkowi dał parę złotych „Pewnie ci się tam, w tym Miasteczku, przydadzą. Kurtkę na zimę byłbym ci w Sycowie kupił, ale to trzeba na miarę, bo rośniesz z dnia na dzień, jakby cię podlewali”. Był chyba zadowolony, bo Staszek z tego boksu wrócił zwycięski, pochwalony przez profesora Klepacza, a najważniejsze – bez podbitego oka. „No to teraz, jakby co, to pewnie ci ten pan profesor te parę dni, kiedy wyjadę, usprawiedliwi”. Na podróż, jak rzadko, ojciec się wyelegantował: oficerki na błysk, granatowa kurtka i nowy kapelusz na głowie. „Trofiejna” skórkowa walizeczka w ręku. „No to, chłopaki, gospodarujcie, za parę dni wracam”.

Ładne mi „parę dni”. Znowu tydzień już minął, a o ojcu ani słychu, ani dychu. Dłużej go nie ma niż wtedy, kiedy do Barskich pojechał. Z każdym dniem Staszek niecierpliwił się coraz bardziej, nie wiedział, co robić. Furda dom i gospodarstwo, z tym, razem z Tadkiem i panią Trąbową, jakoś sobie radził. Gorzej było ze Staszkową przedłużającą się gimnazjalną absencją. Jak się tam po tylu dniach nieobecności pokaże, jak usprawiedliwi? Telefonu do Kalinowej nie ma. O liście nawet nie ma co myśleć, bo kiedy dojdzie… Telegram! Jutro wyśle do cioci Zosi telegram. Ale nie musiał. Nazajutrz chromawy Wojtulak, listonosz z Międzygórza, Staszkowi telegram od ojca przyniósł. Krótki, jak to telegram. Ojciec wraca w sobotę wieczornym pociągiem z Wrocławia i Staszek ma po niego wyjechać na stację w Międzygórzu „furmanką”. W sobotę, wiadomo. Wieczorny pociąg z Wrocławia, też wiadomo który, bo tylko jeden o tej porze w Międzygórzu się zatrzymuje. Ale wyjechać furmanką? Co też ten ojciec z tego Rzeszowa takiego przywiezie, że aż furmanki potrzebuje? Ważne, że wraca.

W sobotę wieczorem, uporawszy się z Tadkiem, bo ten też, zamiast domu pilnować, chciał z nim po ojca jechać, Staszek cmoknął na Gniadego i wio do Międzygórza. Podjechał, jak mógł najbliżej, do wyjścia z peronów i czekał. Ściemniało się, chłodnawo się robiło, a do tego jeszcze gęsta mgła. Przydworcowa gazowa latarnia smętnie pobłyskiwała w mroku. Na szczęście, nie czekał długo. Wrocławski przyszedł o czasie, już z daleka zapowiadając się długim pogwizdywaniem. Z dworca zaczęli wychodzić pierwsi pasażerowie. Niewielu ich było, ale ciemność i gęsta mgła z trudem pozwalały ich różnicować. Staszek wypatrywał ojca. Jest! Zbliżał się do furmanki, dźwigając jakiś duży tobołek w jednej, a wielką walizkę w drugiej ręce. Staszek zeskoczył z wozu, żeby mu pomóc. Ojciec postawił bagaże, klepnął Staszka w ramię.

– Jesteś, synu! To dobrze. Martwiłem się, czy telegram doszedł. A Tadziu, pewnie w domu?

– Gospodarstwa pilnuje.

To mówiąc, Staszek pochylił się, złapał za walizkę, żeby ją na wóz władować.

– Poczekaj chwilę, ciężka, razem to zrobimy. A teraz…

Staszek się wyprostował, spojrzał na ojca i dopiero wtedy zauważył stojącą tuż obok niego… kobietę! Średniego wzrostu była, w płaszczu, w berecie na głowie i z ojca „trofiejną” walizeczką w ręku. Sądząc po wszystkim, niestara raczej, choć w tej mgławej wieczornej poświacie prawie nie widział jej twarzy. Ledwie zdziwiony zdążył okiem na nią rzucić, jak znów odezwał się ojciec. Mówił do tej kobiety, pokazując na Staszka.

– Poznajcie się… To właśnie jest ten mój starszy, Staszek. Tadziu, ten młodszy, w domu czeka. A to, a ta pani, Stasiu, co ze mną przyjechała, to jest właśnie… moja żona. No i wasza, jakby to powiedzieć, wasza nowa… mama.

Kompletnie zaskoczony, oszołomiony Staszek, nie czekając, co tam jeszcze ojciec wyduka, zadziałał jak automat, pochylił się i pocałował kobietę w rękę, i to w tę, w której walizkę trzymała. Ona, najpewniej nie mniej od Staszka tak wylewnym powitaniem zaskoczona, wypuściła walizeczkę, szarpnęła rękę. „Nie trzeba mnie tak, nie trzeba.” i cofnąwszy się, omal się nie przewróciła na walającym się pod nogami bagażu.

2

Tak oto u boku Jana Doliny z Zielonego Pola pojawiła się kolejna, nieprzychylnym zrządzeniem losu, trzecia już żona, a dla jego trzech synów nowa macocha. Do tego była to kobieta z daleka, nikomu w tutejszych stronach nieznana. Nawet najstarszy syn Doliny, Staszek, się nie spodziewał, że ojciec z odwiedzin w rodzinnej Kalinowej żonę sobie przywiezie. Nic tedy dziwnego, że kiedy na stacji w Międzygórzu ojciec mu o tym powiedział i kobietę, która z nim przyjechała, jako swoją żonę przedstawił, Staszek języka w gębie zapomniał.

Po drodze do Zielonego Pola, nie dość że ciemno i chłodnawo było, to jeszcze się rozpadało. Staszek ponaglał Gniadego, byle prędzej do domu. Ojciec z tą Nową siedzieli z tyłu, kulili się pod kocem i do Staszka nie zagadywali. No i bardzo dobrze, bo ojciec to ojciec, ale z tą Nową, nieznaną kobietą, to niby, o czym miał rozmawiać. A nie daj Boże, jakby przy tym trzeba by się było do niej jakoś odezwać czy zwrócić. No właśnie, jak? Najlepiej chyba „pani”, ale wtedy ojcu może być przykro, bo przecież przy powitaniu jako „mamę” ją przedstawił. Odpada „macocha”, bo nikt tak w oczy żadnej macosze nie mówi. „Mama”. Jaka tam z niej dla niego mama. Ile z tą „mamą” przy Broni się namęczył, nim nazwał ją tak pierwszy raz. Ale wtedy na Sybirze dzieciakiem był jeszcze prawie, takim chyba jak teraz Tadek. O! Tadek, niech sobie na tę Nową też woła, jak chce, nawet „mama”, ale on! No dobrze, ale przecież zwracać się do niej i nazywać ją jakoś trzeba. Jak? „Kurcze, ale ten ojciec nas tą swoją żeniaczką urządził. Wio, Gniady, wio!”. Choć Gniady, czując dom, i bez poganiania przyśpieszał. Zeszło trochę czasu, nim Staszek wyprzągł i oporządził Gniadego, siana koniom na noc założył, zamknął bramę i spuścił Fryca na noc. W sieni powiesił przemoknięta kurtkę i zziębnięty wszedł do izby. Przy lampie i pobłyskującym pod kuchnią płomieniu było tu jasno, ciepło i przytulnie. Ku jego zdziwieniu ta Nowa krzątała się w kuchni, jak po swoim. Coś tam wycierała i stawiała na stole. Zerknęła przelotnie w jego stronę. On też dopiero teraz mógł się jej przyjrzeć. Tadek mył ręce w miednicy ustawionej na taborecie. Ojciec rozpakowywał walizkę.

– Jesteś. Jak tam, wszystko w porządku?

– W porządku, bramę zamknąłem, Fryca spuściłem.

– To dobrze. Jutro rano się rozejrzę. A teraz na kolację coś zbierzemy, bo pewnie głodni jesteście. A i my też z mamą po podróży.

Tadek szarpnął Staszka za rękaw.

– Ręce sobie umyj.

– Co?

– Mówię, ręce sobie umyj! Mama kazała. Mydłem, tak jak ja.

Wetknął mu kawałek oślizłego mydła. „A to ci gówniarz! Mama mu kazała. «Mama». Już go sobie kupiła albo ojciec mu kazał…”. Ale zanurzył ręce w wodzie i rozejrzał się za jakąś ścierką. Ręcznik zwisał Nowej z ramienia.

– Proszę. Okruszyny zmachnęłam. I koszulę pewnie trzeba zmienić, przemokła, widzę. – To mówiąc, popatrzyła mu prosto w oczy krótko, ale przenikliwie, jakby prześwietlić go chciała. Speszyło go to nieco.

– Koszulę? Nie trzeba. Wilgotna, zaraz wyschnie.

Nie nalegała. Wzruszyła ramionami, odeszła i razem z ojcem szykowali do stołu. Tą zmianą koszuli go speszyła. Mokra była to fakt, ale nie przyzna się jej przecież, że nie ma czystej koszuli na zmianę. Tak szybko, a zwłaszcza suto zastawionego stołu Staszek od dawna w tym domu nie pamiętał. Nawykładali wędliny wszelakiej, w tym ulubionej Staszkowej kalinowskiej kiełbasy z czosnkiem, której smak prześladował go od wczesnego dzieciństwa, wszędzie i zawsze. To jego wujek, Staszek Kaplita, był specem od wyrobu takich kiełbas, na całą Kalinową. Oprócz wędlin, ciasta i ciasteczka rozmaite, wszystko domowego wypieku.

Tego pierwszego wieczoru z Nową siedzieli długo, bo ojciec rozgadał się, jak rzadko. Wydał się Staszkowi odmieniony, radośniejszy i młodszy. Nadskakiwał Nowej, ale i na nich patrzył wzrokiem dobrym i czułym. Zachęcał do jedzenia i sam im co lepsze kęsy dokładał. I opowiadał, opowiadał. O wszystkim, Kalinowej, Podola, Sybiru, Berlina i Zielonego Pola nie wyłączając. Tylko, co sobie Staszek dopiero później uprzytomnił, tego wieczoru ojciec ani słowem nie wspomniał o Tosi, Broni i o Małym. Natomiast Nowa, której się Staszek w miarę dyskretnie, acz nieustannie przyglądał, z wyjątkiem troskliwego poszeptywania do Tadka, tego wieczoru prawie się nie odzywała. Raz tylko, kiedy spytała, czy komuś nie dolać herbaty. A tak, siedziała bez ruchu, słuchała, nie słuchała i o nic nikogo nie pytała. Chwilami robiła wrażenie, jakby jej tu wcale nie było. Zamyślona błądziła wzrokiem po ścianach obwieszonych poniemieckimi obrazami, przedstawiającymi jakieś średniowieczne zamczyska, nimfy, szemrzące strumyki i wodospady. Wciąż raczej smutna i tylko parę razy przy jakiejś dowcipniejszej ojcowskiej opowieści skrzywiła się w uśmiechu. Korpulentna, czarniawa, niebrzydka. Do kogo w Zielonym by ją porównać?

Zasiedzieli się. W końcu ojciec dał sygnał:

– To co, mamusiu, kończymy chyba? Chłopcy pojedli, a i my po podróży. Czas odpocząć.

– Późno już – potwierdziła, wstała i poczochrała poziewującego Tadka po czuprynie.

– Jutro niedziela. Nie wiem, zaprzęgać rano do kościoła?

– Poczekaj, Stasiu. Leje i najutro się zanosi. Rozpakować, po podróży dojść do siebie. To jak myślisz, Tereniu?

– Do kościoła jutro? Bo ja wiem…

– Dobra, tą niedzielę sobie odpuścimy. Nie jedziemy.

Staszek objął Tadka ramieniem.

– Idziemy, śpiochu. Dobranoc.

– Dobranoc – odpowiedziała Nowa, ziewnęła i zaczęła sprzątać ze stołu. Ojciec wyszedł za nimi do sieni.

– Wyjrzę jeszcze na pole. No, a jak wam się ta nasza nowa mama podoba? Pewnie, że nie tak od razu, trzeba się przyzwyczaić. Ona też. To dobra kobieta, zobaczycie. A was też muszę za dzisiaj pochwalić. Zobaczyła, że wy nie dzikusy jakieś, co po tajdze szaleją. No, a teraz spać, chłopaki, spać.

„Spać, spać!”. Ale jak tu po takim dniu usnąć. Jeszcze sobie pogadali. Staszek nie chciał Tadkowi tej „mamy, mamusi” odpuścić.

– „Mama, mamusia!”. Wystarczyło, że cię obca baba po głowie pogłaskała, a ten, już ją, proszę, „mamusia”. Syneczek mi się znalazł.

– A niby, jak miałem mówić? Ty Gniadego wyprzęgałeś, jak weszła z tatusiem do izby. Nie wiedziałem, kto to. Może ciocia jakaś z Kalinowej? A tatuś zaraz mi na nią pokazał i mówi: „Tadziu, to jest teraz nasza nowa mamusia”.

– A ona, co na to?

– A ona nic. Uśmiechnęła się, pogłaskała mnie po głowie i postawiła walizkę na ławie. A tatuś kazał mi pod kuchnią rozpalić. Ręce osmoliłem, to wody zładowała i kazała mi ręce myć. No, a potem ty przyszedłeś… Staszek, a ty jak będziesz na nią wołał?

– Jakoś tam będę.

– Jakoś, jakoś. A ja tam będę, jak mi tatuś kazał. I tak, jak na mamę Bronię wołałem.

– Bronia! Bronia to było co innego…

– Ale mama Bronia też nie była naszą rodzoną mamą? Sam mi to mówiłeś.

– Mówiłem, mówiłem… A zresztą, co mi tam, wołaj sobie na nią, jak chcesz!

– No i będę! Staszek?

– No, co tam jeszcze.

– Spytać się chciałem… To jak ta nasza prawdziwa mama Tosia wyglądała?

– Jak wyglądała?… Przez ten Sybir nawet jej fotografii nie mamy, to byś sobie pooglądał… Ładna była, dobra. Ciebie stale na rękach nosiła. Nasza mama to była mamusia… Może, jak kiedyś do Kalinowej, do dziadków pojedziesz, pewnie tam jej fotografie mają, to sobie mamusię pooglądasz. Albo, jak ci się kiedyś przyśni.

– A jak mi się przyśni, to skąd będę wiedział, że to moja mamusia?

– Może ci sama powie. Mnie się czasami śni, patrzy na mnie, uśmiechnie się nawet, ale jeszcze ani słowem się nie odezwała…

– Oj, żeby mi się tak kiedyś przyśniła i powiedziała, że jest moją mamusią. Wtedy bym ją widział i wiedział.

– No to śpij, może ci się przyśni.

Ale Staszkowi wciąż się nie spało, z głowy mu ta Nowa nie wychodziła. Nowa. Niby już ją widział, ale jej się jeszcze nawet dobrze nie przypatrzył. Na pewno niższa od Broni i całkiem innej urody. Bronia była szczupłą, delikatną blondynką. Nowa jest krępa, mocniejsza w sobie i czarniawa. Z twarzy też Bronia z Nową zupełnie niepodobne. No i młodsza ta Nowa od Broni, a od ojca, to chyba ze dwa razy. I taka młoda ma być naszą macochą, poradzić sobie z domem, z gospodarstwem? A co teraz z Małym, przecież nie będzie tam u babki Barskiej wiecznie siedział. O mnie z Tadkiem to mniejsza, ale czy ta Nowa potrafi Małemu matkować? Tyle tylko dzisiaj o niej wie, że ma na imię Teresa. „Tereniu, Tereniu”, ojciec do niej mówił. „Tereniu!”.„Jak myślisz, Tereniu?”. Ojciec zawsze zdrabniał imiona swoich żon: „Tosia”, „Bronia”. No, a teraz jeszcze „Terenia” mu doszła. Ojciec z Nową też już pewnie śpią. W pokoju obok, tam gdzie i z Bronią. Śpią? Nie, chyba jeszcze nie śpią, rozmawiają. Ni to śmiech, ni to płacz, coraz głośniejsze ochy, achy. I głównie Nową tak słychać. „Śpią, akurat śpią”. Głupio się Staszkowi od tego podsłuchiwania zrobiło. Naciągnął koc na głowę i zamotał się w nim na głucho.

Mogła się ta Nowa mniej lub bardziej Staszkowi podobać, mógł sobie o niej myśleć, co mu się żywnie podobało. Mógł nadal trwać w natrętnej niepewności, jak się do niej zwracać, ale jedno od pierwszego dnia oddać jej musiał, Nowa gospodynią była przednią. Ze wszystkim i w domu, i na gospodarstwie, umiała sobie poradzić. A było tu z czym sobie radzić. Choćby tylko z samym domem, po śmierci Broni zapuszczonym i zaniedbanym. Chyba ze dwa tygodnie Nowa poza bramę Dolinowej zagrody nosa nie wysunęła. Zakasawszy rękawy, sprzątała, szorowała podłogi, prała i prasowała. A gdzie tu jeszcze codzienne obowiązki gospodyni na zagrodzie.

Nareszcie, tak jak ongiś za Broni, dom Dolinów stał się na powrót normalnym domem, czystym i sytym, na czas ze śniadaniem, obiadem i kolacją. Wraz z pojawieniem się Nowej odżywał dom, gospodarstwo i wszyscy domownicy.

Skąd się właściwie ta Nowa wzięła? A zwłaszcza ten jej błyskawiczny z Janem Doliną ożenek. Staszek nie śmiał ojca o szczegóły tego ożenku wypytywać, a co dopiero Nowej. Nowa do jakichkolwiek zwierzeń wciąż nie była skora, a ojcu nawet na myśl nie przyszło, żeby synom o tym opowiadać. Jeśli nawet coś na ten temat wspominał, to raczej przypadkowo, kiedy ze Staszkiem o Kalinowej się rozgadał. Wynikało z tego, że wybierając się do Kalinowej, ojciec o ożenku tam raczej nie myślał. Jechał ciężko chorego brata Józka odwiedzić, a przy okazji jakieś tam spadkowe resztówki z dziadkiem Leonem załatwić. A przez ten cały czas u brata Kostka i siostry Zosi, w rodzinnym kalinowskim Dworku pomieszkiwał.

– …Na Zosię to się już złościć zacząłem. Bo nic, tylko głowę mi zawracała, żebym się ożenił. Ze względu na was, a zwłaszcza na Małego, tak jakbym o tym sam nie wiedział. Żeń się, mówi, im prędzej, tym lepiej. Tak prawdę mówiąc, to Zosia mi Teresę, waszą nową mamę czy, jak to się mówi, „macochę”, naraiła. A jak się już z Teresą zgadałem, to Zosia nam u księdza Bronka Doliny, naszego krewniaka z Boguchwały, na poczekaniu ślub załatwiła. Coś tak, jak ja chrzciny Małego na łapu-capu w Międzygórzu umówiłem. Nawet taką rodzinną, niby weselną gościnę, razem z Karolką we Dworku nam sprawiły. No i tak żeśmy się pobrali.

Dni mijały. I o ile w domu Dolinów powoli, bo powoli, wszystko zaczęło się normalizować, o tyle w Zielonym Polu, zwłaszcza wśród bab, aż wrzało od domysłów i plotek. Wszystkie były tej nowej Dolinowej ciekawe. Tym bardziej że, z wyjątkiem najbliższych sąsiadek, nikt jej jeszcze na wsi nie widział. „Ciekawe, że Dolina jeszcze nigdzie się z nią nie pokazuje, już drugą niedzielę w kościele nie byli”. „Ślubu nie mają, na kocią łapę żyją”. „A może ona «kociej wiary» jest?”. Baby mogły tak w nieskończoność.

Którejś soboty wieczorem ojciec zapowiedział Staszkowi, że w niedzielę do kościoła jadą. Wszyscy razem, całą rodziną. Uznał widać, że czas najwyższy ludziom nową żonę pokazać, a i Nową ośmielić, pomału z tutejszymi oswoić. Ten wspólny wyjazd nie bardzo Staszkowi odpowiadał. Wolał sam, bo z Kryśką się umawiał. Ale trudno, z ojcem dyskusji nie było. W niedzielę rano Nowa jak zwykle wydoiła krowy, co do niej należało, zrobiła, nawet śniadanie na stole postawiła, ale sama na dłużej zniknęła w swoim pokoju. Ojciec się golił. Staszek z Tadkiem przygotowali Gniadego i bryczkę. Na ganku pokazał się ojciec. Buty oficerki, w marynarce, pod krawatem i w kapeluszu. I razem z ojcem – Nowa. Na jej widok Staszek oczy wybałuszył. Rano zaniedbana jak kołchozowa dojarka, w chustce zawiązanej pod brodę i gumiakach, a teraz przepoczwarzyła się nagle w miastową elegantkę. Biały beret na czarnych, krótko przyciętych włosach, jasny z czegoś tam, dopasowany płaszcz z paskiem, torebka, brązowe pantofle, no i to coś jeszcze, co przekraczało Staszkową wyobraźnię – białe koronkowe rękawiczki! Tego niedzielnego ranka Staszek Dolina po raz pierwszy spojrzał na Nową, jeśli nie z podziwem, to z wyraźną sympatią. Spodobała mu się. „Takiej to się przynajmniej człowiek nie powstydzi”.

Po tej niedzielnej wyprawie do kościoła w Międzygórzu Nowa jakby odżyła i nabrała pewności siebie. Nie tylko w domu. Wychodziła na wieś, najczęściej do sklepu Wapniaka, po zakupy. A jak czegoś więcej potrzebowała, wskakiwała na rower i pedałowała do Międzygórza. Choć z natury raczej skąpa w słowach, nie unikała już miejscowych bab, nie stroniła od sąsiedzkich kontaktów i pogwarek z Trąbową, z Michalewską czy Piegzową Ewą. Nietrudno było zauważyć, że pochodząca z rzeszowskiego Nowa, z regionu zasiedziałego od pokoleń, którego mieszkańców nawet ostatnia wojna z rodzinnych gniazd nie wypłoszyła, tutaj, w Zielonym Polu, na Ziemiach Odzyskanych, prawie wszystkiemu się dziwiła. No bo jakże inaczej, skoro nawet jej sąsiadki, każda jakby z innej parafii, każda ze swoją specyfiką w mowie i obyczajach. Trąbowa, wdowa z gromadką dzieciaków, to rodowita poznańska „pyra”. Michalewska z Wołynia, cudem z banderowskiej rzezi ocalona, choć najmłodszego synka w tej rzezi straciła. Ewa Piegzowa, z domu Bunda, to znów rdzenna Niemka, tutaj w Zielonym Polu urodzona. A samo Zielone Pole za Niemca Grünfeld się nazywało. Dołożyć tu jeszcze sybiraczki, których w Zielonym Polu chyba najwięcej było, a każda z nich swoim gorzkim losem mogłaby kopę innych kobiet obdzielić.

Ma się więc Nowa nad czym zadumać i czemu podziwić. Nie tylko na wsi, ale i u Dolinów, w domu. Wszyscy co chwila do tego Sybiru wracają, wspominają. Nawet Tadek, który ledwie co z tego Sybiru pamięta, ale że zimno i głodno mu tam było, do dziś nie zapomniał. Albo Staszek. Ten to już wszystko pamięta. Ale przed nią na nic się nie żali, chojraka zrzyna. Charakterek!… „Do tego jeszcze, nie wiedzieć czemu, od samego początku boczy się i mętnie, spode łba na mnie popatruje. Grzeczny jest. O co poproszę, zrobi, pomoże, ale wzrokiem mnie omija. Powietrze! Nie mam pojęcia, jak się z nim porozumieć. Nawet jeszcze po ludzku nazywać się nie umiemy. Anim ja mu matka, ani on mi syn, ale jakoś do siebie odzywać się trzeba. Mama przez usta mu nie przechodzi, a i mnie samej z tą «mamą» też jakoś nieswojo. Co innego Tadziu. Staszek, Tadek.

A jeszcze gdzieś tam jest ten trzeci, Janek. Sierotka po Broni, tej z Sybiru. Ani Broni, ani jej synka, jeszcze nawet na fotografii nie widziałam. Wcześniej czy później trzeba będzie i tego małego przygarnąć. No bo jakże inaczej? Dolina nie nalega, ale chłopaki co raz to braciszka wspominają. «Mały», o tym Janku mówią. I Bronię, o której mówią «mama Bronia». Nawet Staszek. Ten to jeszcze swoją rodzoną mamę, Tosię, pamięta i wspomina. Ja się tam nie dopytuję, ale i sam Dolina jakoś niechętnie o swoich poprzednich żonach wspomina. Myśli pewnie, że przykro mi będzie. Byłoby mi przykro, gdyby, kiedyśmy się pobierali, prawdę przede mną zataił. Nie oszukiwał mnie. Wiedziałam, że jest wdowcem i ma trzech synów. Dziwne, ale wtedy nie pomyślałam, że będę ich macochą. Ja, macochą! Sama spróbowałam, co to znaczy mieć macochę, kiedy niedługo po śmierci mamy mój ojciec do domu obcą kobietę przyprowadził i mnie, i moim braciom kazał «mama» na nią wołać. Jak ja się wtedy na to buntowałam! Albo starszy brat, Dolek… A ja teraz Staszkowi się dziwię, że nie wie, jak się do mnie odezwać.

Macocha! Wypisz wymaluj, to samo, co ja przeszłam. Nie mam na kogo narzekać, sama o tym dzisiejszym swoim losie zdecydowałam. Dolina siłą do ślubu mnie nie zaciągnął. Oj, Boże, gdyby nie ten mój Mundek! Mój? Może on był i mój, ale ja raczej jego nie byłam. Na pewno. Bo gdybym była, to by poza mną świata nie widział, pazernych na morgi ojców swoich nie słuchał. Nie stchórzyłby przed naszą miłością, nie uciekałby ode mnie, jak ten fałszywy kot jakiś. Boże, ile ja się przez niego napłakałam, ile wstydu najadłam. Oj, Mundek, Mundek, z tego żalu to już się nawet złościć na ciebie nie potrafię. Ja teraz jestem tutaj i z innym, a ty, a ty, gdzie? Nawet nie wiem, gdzie teraz jesteś. Zresztą, może to nawet lepiej, że nic o tobie nie wiem. Trudno, widocznie los tak chciał. A taka wściekła na ciebie byłam, że gdybym cię dopadła, to chyba bym ci ślepia wydrapała, zabiła, zamordowała. Jak otumaniona chodziłam. Nie wiem, czym by się to wszystko skończyło, gdyby na mojej drodze nie pojawił się Dolina. Mimo że z pobliskiej Kalinowej pochodził, ja wcześniej o nim nie słyszałam. Starszy, nie moje pokolenie. Aż tu któregoś wieczoru odwiedziła mnie Wanda, moja koleżanka od serca taka. O mnie i o Mundku prawie wszystko wiedziała. Kręciła, mąciła, a naraz jak prosto z mostu nie wypali. «Słuchaj, Tereska, jak ty jeszcze długo tym głupim Mundkiem będziesz sobie głowę suszyć? Zwinął frajer manatki, no to kij mu na drogę. Zobaczysz, że jeszcze kiedyś pożałuje. A ty, dziewczyno, lepszego sobie znajdziesz, porządnego, a nie takiego maminsynka. Wspomnisz moje słowa. Zresztą tak się składa, że akurat znam jednego takiego, co by cię natychmiast i z pocałowaniem ręki wziął. Może by ci się nadał? Przyjechał z zachodu i w naszych stronach żony szuka. Jak chcesz, mogę was poznać?». «Nie wygłupiaj się Wanda. A niech sobie szuka. Co to ja, jak służąca, do wynajęcia jestem?» Ale z ciekawości spytałam, a co to za kawaler taki. Tu już Wanda mi nie popuściła i prawie cały życiorys Doliny mi nazmyślała, nachwalić się go nie mogła. Tak ogólnie o Dolinach z Kalinowej to i ja co nieco słyszałam, ale akurat nie o tym, za którego Wanda chciała mnie wyswatać. «Mówię ci, jak go zobaczysz, na pewno ci się spodoba. Co ci szkodzi zobaczyć go, spotkać się z nim, pogadać? Z Zosią, jego starszą siostrą, umówię się w niedzielę do kościoła. Przyjdzie z nim, to mu się przypatrzysz. A może akurat ci się zwidzi i po tym twoim Mundku klin klinem wybijesz». Trochę na odczepnego, ale się zgodziłam. Ciekawości też w tym trochę było. A może nawet myśl o zemście nad Mundkiem mi wtedy mignęła?

No i tak poznałam Dolinę. Starszawy, dużo starszy ode mnie, ale na wygląd chłop niczego sobie. Nawet mi się spodobał. Spotkaliśmy się raz, drugi. Rodzinę jego, siostrę Zosię poznałam. No i stało się, jestem teraz, gdzie jestem. Dolinie na pośpiechu zależało, a mnie, jak już się zdecydowałam, to chyba jeszcze bardziej. Uciekać z nim jak najszybciej i jak najdalej. Od wszystkich i od wszystkiego uciekać. Od wspomnień nawet…”.

Czas z nikim i niczym się nie liczy, upływa, odmierza swoje i nigdy już nie wraca. Teresa Dolinowa, a jak tu niektórzy woleli – Dolinka, bo w tutejszym zwyczaju utarło się od nazwiska męża kobiety zdrobniale mianować, wżywała się w Zielone Pole, stawała się tu swoją. Z wzajemnością zresztą. Wszystko, co w Zielonym Polu się działo, interesowało ją tak samo jak wszystkich. Zwłaszcza że ostatnio działy się tu wydarzenia niezwykłe. Chociażby pożar w „domu powieszonych”, w którym od poniemieckich czasów jedynie frontowiec, beznogi Florek Grabek odważył się zamieszkać. Ponurą sławę i nazwę „dom powieszonych” miało jedno z ładniejszych obejść w Grünfeldzie – Zielonym Polu. Nazywano je tak po tragedii, jaka się w tym domu w styczniu 1945 roku wydarzyła. Otóż, jego właściciel, taki miejscowy hitlerowski führer, Freisler się nazywał, w panice i ze strachu przed nadejściem Rosjan, zabił swoją żonę i dwie córeczki, a potem sam się powiesił. Długi czas potem dom stał pusty, nie było odważnych, żeby w nim zamieszkać. Dopiero beznogi Florek, któremu po tym jego kalectwie chyba już nic nie było straszne, w nim osiadł. Mieszkał tu z Bertą, Niemką, która u niego początkowo narabiała, a potem Florek się z nią ożenił i jej synka, zrodzonego z gwałtu przez jakiegoś Azjatę – sołdata, usynowił. I tak tam jakoś sobie żyli. Gdyby jeszcze tylko ten Florek przy byle okazji, a często i bez okazji, nie upijał się nieprzytomnie. Choć ostatnio, kiedy Berta, oczekująca tym razem już po nim dziecka, zaczęła coraz wyraźniejszy brzuch dźwigać, Florek jakby się nieco miarkował. I cieszył się tym spodziewanym potomkiem, jak rzadko.

A tu nagle ten pożar. Do tego pożar Florek sam sobie zmajstrował. Nie dość, że pił, to Florek do tego kurzył jak smok. Wtedy też pijany Florek cygarka przed snem dopalał. No i dopalił. Gdyby nie śpiąca w sąsiednim pokoju Berta, która swąd poczuła, ogień dostrzegła i nie skoczyła mu na ratunek, z zaczadzonego, bezwolnego Florka smętne węgielki by zostały. Uratowała Berta Florka, uratowała synka Mongoła i nawet sąsiadów zaalarmowała. Tylko siebie przy tym wszystkim skrzywdziła, okaleczyła najbardziej. Coś w niej pękło, poroniła. Może wtedy, kiedy Florka z płonącego domu wynosiła. Może wtedy, kiedy biegnąc po schodach, zaczepiła o coś i głową w dół runęła. Dopiero na drugi dzień, już po pożarze, ledwie dowlokła się do stodoły, by tam spłynąć krwią i martwym Florkowym płodem. Różnie na ten temat baby plotkowały, ale wszystkie jak jedna winą za to, co się w „domu powieszonych” i z Bertą stało, tego kuternogę i pijaczynę Florka obciążyły. „Niech Bogu dziękuje, że mu się taka Berta trafiła, bo ja bym z takim ancymonkiem ani sekundy nie wytrzymała. A teraz jeszcze, zamiast być wdzięcznym, że go uratowała, to ponoć jeszcze kijami ją okłada, że poroniła. Ja bym mu dała się bić! Pogoniłabym go w czorty albo poszłabym, gdzie mnie oczy poniosą. Tym bardziej z takiego przeklętego domu. Ludzie mówią, że te powieszone, ta matka Niemka z dwoma córeczkami, białymi zjawami się tam pokazują. Jęczą po nocach, lamentują, jakby o coś prosiły”. „O modlitwę może, bo po czyśćcu się za nieswoje grzechy tułają”. „Całkiem być może, ale nikt ich z naszych nie rozumie, bo po niemiecku szprechają. Berta by mogła, ale ona, a sama ją pytałam, mówi, że jej się tam żadna zjawa jeszcze nie pokazała. Owszem, w nocy czasami u nich w domu ktoś popłakuje, ale to ten jej mały Wańka, Mongoł, jak mu się coś strasznego przyśni. I Florka o zjawy pytałam, ale tylko mnie jeszcze wyśmiał”. „Też miałaś kogoś o duchy pytać! Gdybyś go o białe myszy zapytała, to co innego”.

Cokolwiek by się o ludziach z Zielonego Pola powiedziało, to wszyscy oni przez niedawną wojnę doświadczeni, choć, jak to po sąsiedzku bywa, sprzeczali się i kłócili, ale jeśli któremuś z nich nieszczęście się przydarzyło, wszystko szło w kąt i śpieszyli z pomocą. Tak było z pożarem u tego nieszczęsnego Florka. Pomagali mu wszyscy, a zwłaszcza jego koledzy z wojny i sybiracy. Takich w Zielonym Polu była większość i jak dotąd zawsze trzymali się razem. Gorzko doświadczeni życiem, w powojennej Polsce manny z nieba się nie spodziewali. Chłopi z dziada pradziada, siedzieli znów na ziemi, co prawda nie na tej rodzonej, wileńskiej czy podolskiej, ale zawsze to ziemia. Ich własna. I te domy, gospodarstwa, jakie się komu po Niemcach trafiły, też już przez nich urządzone. Cieszyli się tym, co mają, lizali wojenne rany, radzi, że się jakoś pozbierali. Tutaj, w Zielonym Polu, już ich potomstwo na świat przychodziło. Sadzili nowe szczepy w sadach z nadzieją, że papierówki i tutaj takie same, jakie sma – kowali kiedyś w starym dziadkowym sadzie, gdzieś tam w rodzinnych stronach. Nowe kapliczki przydrożne z ulubionym świętym patronem, krzyże u rozstajnych dróg stawiali. Żyli teraz tutaj i tutaj się obżywali, jak na prawdziwego chłopa przystało. A że wojenna groza wciąż jeszcze mocno w ich pamięci tkwiła, choć tego po sobie nie okazywali, jednego bali się, wszyscy bez wyjątku, nowej wojny się bali. Ta powojenna niepewność, zwłaszcza tutaj, na Ziemiach Odzyskanych… Zanosi się na tę nową wojnę, czy nie? Bo podobno ten jakiś tam Churchill z Anglii nasze Ziemie Odzyskane Niemcom chce zwrócić, z Niemcami trzyma i trzecią wojnę przepowiada. To co, mają znowu pakować manatki i stąd się wynosić? A niby dokąd? Przecież Stalin na pewno Polsce wschodnich ziem nie odda. Bo gdyby tak oddał, to pal go licho, mogą ich jeszcze raz przesiedlać, nie pierwszyzna. Ale gdzie tam, Stalin i Sowiet, jak gdzieś stopę postawią, to się już nie ruszą. Najwyżej z tym Churchillem za łby się wezmą, a wtedy nowa wojna murowana. Nie daj Boże, nie daj Boże…

W Zielonym Polu stało się już tradycją, że frontowcy dwa razy do roku skrzykiwali się na wspólne przyjęcie w Wapniakowej gospodzie. W maju świętowali kolejną rocznicę zwycięskiego zakończenia wojny w Berlinie, a 12 października wspominali krwawy bój pod Lenino.

Zaczynali te swoje spotkania na baczność, od symbolicznej minuty milczenia ku czci i na wspomnienie poległych kolegów. Minuta, chwila tylko, a ile wspomnień i znajomych twarzy każdemu podpowie i z cienia śmierci wywoła. Wciąż jeszcze stojąc w milczeniu, ale już na spocznij, sięgali po napełnione stugramową porcją samogonu szklanice i nie stukając się, nie przepijając jeden do drugiego, wychylali je jednym tchem. Pili za tych i tylko z tymi, którzy żyli już jedynie w ich wyobraźni i frontowych wspomnieniach. Dopełniwszy tego rytuału, sadowili się przy stołach i zaczynała się biesiada. Wspomnienia, opowieści. A jako że w większości z generałem Berlingiem z Sybiru szli, to co innego mogli śpiewać jeśli nie Spoza gór i rzek…czy Szumi, szumi Oka, jak Wisła szeroka. Chociaż od zeszłego roku, od kiedy do Zielonego Adam Stolarz od Andersa wrócił i do nich jako swój, bo też sybirak, doszlusował, to i Czerwone maki też im się spodobały i za nim podśpiewywali. Co wcale im w sporach o Monte Cassino, Lenino, Andersa i Berlinga nie przeszkadzało.

Kiedyś sołtys Krupa tak któregoś pyta: „Na Sybirze byłeś?”. „Co się tak głupio pytasz, przecież wiesz”. „Wiem, ale akurat mędrkujesz, jak byś tam nie był. Bo powiedz, coś ty tam wtedy, kiedy Sikorski u Stalina amnestię nam załatwił, o jakimś Andersie czy o Berlingu słyszał, no co? „No, gówno, tyle samo co ty”. „Ale o wojsku polskim, że powstaje i że go z Sybiru gdzieś tam po całej Rosji trzeba szukać, słyszałeś?”. „Słyszałem. Paweł, przestań ty ze mnie robić durnia, tylko powiedz, o co ci chodzi”. „Durnia z ciebie nie robię, tylko dobrze by było, żebyśmy sobie wszyscy raz na zawsze uświadomili, jak to się stało, że jeden sybirak do Andersa trafił, a drugi, bywało, że jego brat rodzony, do Berlinga. Chłopy, co nas tam na Sybirze jakiś tam Anders czy Berling obchodził? To później albo nawet dopiero teraz na ich temat sobie mędrkujemy, ale wtedy? Wojsko, tylko wojsko polskie się dla nas liczyło, byle się do niego z tej tajgi jakoś dowlec. A to, kto tym wojskiem komenderował i którędy cię potem do Polski poprowadzi, na to ani ty, ani ja, ani dzisiejsi andersowcy czy berlingowcy żadnego wpływu nie mieli. To dopiero po wojnie, teraz, ty berlingowiec, a on andersowiec. Choćby jak u Stolarzów. Gdyby Gienek żył, byłby berlingowcem, a siedzący tu z nami jego brat Adam – andersowcem. A to przecież sybiracy i bracia rodzeni…”. Na wspomnienie brata Gienka Adamowi zwilgotniały oczy, machnął z rezygnacją i sięgnął po kieliszek. A tu jeszcze Dolina Gienka wspomniał, bo razem w pierwszym PAL-u służyli i od Lenino do Berlina szli. I dla przykładu przypomniał dwóch braci Barskich, Józka i Janka. Starszy, Józek, z Andersem z Sybiru się zabrał, a młodszy, Janek, z Berlingiem szedł i na Wale Pomorskim, pod Jastrowiem, zginął. Po Dolinie Jałowiec swoją rodzinną historię dopowiedział, jak to jego najstarszy syn, Ludwik, też do Andersa się dostał, a on sam, z młodszym synem, Mietkiem, od Lenino do Berlina przeszedł. Ten od Andersa też wojnę przeżył, ale do domu wracać mu jakoś z tego Zachodu nieśpieszno. Ostatnio pisze, że do Ameryki, do stryja, to znaczy do Jałowcowego brata, w odwiedziny się wybiera, a może nawet na stałe w tym USA zostanie. Kawaler jeszcze, to co mu tam!”. Tak sobie na tych rocznicowych spotkaniach pogadywali i popijali…

Niestety, tegoroczne październikowe spotkanie zakłóciły im dwa niespodziewane wydarzenia. Z powodu pierwszego musieli je nawet z 12 na koniec miesiąca przesunąć. Pożar był w „domu powieszonych”, podczas którego ich frontowy kompan, beznogi chorąży Florek Grabek, omal żywota nie postradał. Żartowali potem z niego, że choć świętego Floriana ma za patrona, to musiał mu fest podpaść, bo to już drugi pożar w jego domu. „Uważaj, chłopie, bo do trzech razy sztuka”. Florkowi nie do żartów było, bo do bezwłosia płomieniem osmolony i poparzony, jak mumia egipska w tych bandażach wyglądał. Ale żył. Nie było Florka na tych październikowych wspominkach. Szkoda, bo to o jednego z nich mniej. Zawsze z nimi bywał i dopóki się nie upił, myślał i mówił mądrze. Jaki ten Florek teraz jest, to prawie każde dziecko w Zielonym Polu widzi, a niektórzy w żywe oczy się z niego podśmiewają. Albo upijają go specjalnie, bo, czego jak czego, ale wypicia Florek nikomu nie odmówi. Pijany Florek przestawał być człowiekiem, a bywało, gdy Berty w pobliżu nie było, walał się byle gdzie jak kłoda. Taki był Florek dzisiaj, w Zielonym Polu.

Ale sybiracy i jego frontowi koledzy pamiętali Floriana Grabka z Sybiru, a niektórzy jeszcze nawet, jak Dolina, z Czerwonego Jaru, pod Zaleszczykami. Gospodarzył tam Florek z żoną i dwójką dzieciaków. Przyszli Sowieci, wywózka na Sybir, tajga i Kalucze nad Pojmą. Tyfus. Pogrzebał tam Florek, w tajdze nad Pojmą, młodą żonę i dwoje dzieciaków. A wraz z nimi chyba pochował, przekreślił całe dotychczasowe życie. Żył odtąd, bo mu się żyło. Ponury, zamknięty w sobie odludek, był wśród ludzi, ale jakby nieobecny. Dopiero na froncie znów odżył. Powiedzieć, że był odważnym żołnierzem, to mało. Ci, którzy go dobrze znali i do dziś w Zielonym Polu mieszkają, przysięgać gotowi, że Florek na wojnie chyba specjalnie śmierci szukał. Ale kule go omijały. Dopiero pod sam koniec wojny, pod Berlinem, to straszne beznogie kalectwo go spotkało. Mówiono, że ocknąwszy się w szpitalu, miał pretensje do Boga i ludzi, że go odratowano. Do dziś żałuje, że nie miał wtedy pistoletu pod ręką, bo później już tak jakoś poszło. Długo tułał się po szpitalach, nim frontowi koledzy – sybiracy – go nie odnaleźli i do Zielonego Pola pod swoją pieczę nie sprowadzili.

Nie było tym razem Florka razem z nimi, ale wszyscy pozostali stawili się jak na zbiórkę. Nawet Józek Zdobylak, który na co dzień w bezpiece służył, a co niektórzy po cichu za złe mu mieli. A mieli choćby i dlatego, że nie dalej jak zeszłej zimy Józek swojego sąsiada z Zielonego Pola, Alojzego Trąbę, zastrzelił. Po Trąbie została wdowa ze zgrają dzieciaków, a Józek dalej paradował sobie w mundurze i przy pistolecie. Co prawda, Józek sołtysowi Krupie na Boga się sumitował, że podczas obławy na bandę „Otta” w obopólnej strzelaninie zabił jakiegoś bandziora, ale nawet przez myśl mu nie przeszło, że to może być Alojz Trąba, dopiero kiedy podszedł i trupa zobaczył. „A zresztą – pieklił się przy kielichu Józek – co ja się wam będę, sołtysie, tłumaczył. Byliście na froncie, to sami wiecie, że równie dobrze mógł ten Alojz mnie zakatrupić. Strzelał do mnie? Strzelał. A że akurat na niego padło, no to szlus. A zresztą, kurwa, kto mu tu kazał z bandziorami łazić, rabować i ludzi mordować. Tak, tak, mordować?”. I tu Józek zaczął Krupie o tych leśnych bandach i Trąbie takie historie opowiadać, że sołtysowi włos się na głowie jeżył. A jak tam naprawdę było, to kto tam wie. Żywy mówi tak, a martwy już nic nie powie.

Józka Zdobylaka w swym gronie już dawno nie widzieli, więc może dlatego ledwie usiedli, po kielichu machnęli, śledziem zagryźli, jak rzep psiego ogona, Józka się uczepili. „Z powiatu Józek jesteś, no i z tego tam, sam wiesz, ważnego UB, to oświeć nas w paru sprawach, bo my tu w Zielonym Polu ciemne, jak ta tabaka w rogu”. Józek z powątpiewaniem na tę „tabakę” pokręcił głową, a Konopka, przy wyraźnej aprobacie i zaciekawieniu wszystkich, opowiadał i pytał: „Nie dalej jak parę dni temu milicja aż z Ostrowa do nas przyjechała i aresztowała Wapniaka. Zabij, Józuś, a my nie wiemy, za co. Mało brakowało, żebyśmy się tu dzisiaj w jego gospodzie nie spotkali, bo Wapniakowej nie do tego było, cała od płaczu spuchnięta. Widziałeś ją może?”. „Widziałem. Mało rękawa mi nie urwała, tak się mnie z tą sprawą swego chłopa uczepiła. Obiecałem, że popytam w Ostrowie o niego, bo co jej więcej mogłem obiecać. Nie nasza, nie Urzędu sprawa, tylko milicji. Że Wapniaka milicja aresztowała, dopiero dzisiaj w Zielonym się dowiedziałem. Nie znam sprawy, pojęcia nie mam, za co. Obiecałem Wapniakowej, że się w Ostrowie spróbuję czegoś dowiedzieć. I pomóc, jak da radę. Jedno wam, chłopy, powiem, Wapniak ma szczęście, że go nie nasi, to znaczy, że go UB nie wzięło. Sprawa niepozorna być musi, żadna tam polityka, bandziorka czy coś takiego, bo wtedy to byłoby z nim gorzej. A tak, spekulacja pewnie jaka. Wygrzebie się. A jak się coś dowiem, to wam powiem. Przy okazji. No, to teraz wasze zdrowie, za nasze spotkanie”.

Co do wypicia zgoda. Ale tylko na tę chwilę. Bo ledwie przegryźli, a Konopka znowu. „No dobra, Józuś, co do Wapniaka, zgoda. Nie chcesz albo naprawdę nie wiesz, to nam nie mówisz. Obiecałeś, to poczekamy. Ale jeszcze o jedną sprawę cię zapytam, raczej o polityczną”. „Mnie, o polityczną?”. Józek zdziwiony, na krześle się powiercił. „Ciebie, ciebie, bo ty tam chyba na pewno coś więcej wiesz od nas na ten temat. Więcej niż w gazecie da się wyczytać czy w radiu posłuchać. A chodzi mi, Józuś, o to, dlaczego i jak to się stać mogło, żeby wicepremier naszego demokratycznego ludowego rządu, czyli Mikołajczyk Stanisław, najpierw z tego Londynu, czy skądś tam, do Polski wrócił i razem z Gomułką nami rządził, a teraz, ni z tego, ni z owego znowu do tego Londynu wyjechał, uciekł czy jeszcze tam jakoś. Jak coś o tym wiesz, to nam powiedz, bo normalnemu człowiekowi to wszystko razem w głowie się nie mieści. Co tam się u nich w tym rządzi,w tej Warszawie dzieje”. Skończył, patrzył na Józka, tak zresztą jak wszyscy, i czekał.

Józek, rad nie rad, wstał, chrząknął i już miał coś powiedzieć, ale wstrzymał się i sięgnął po kieliszek. „Najpierw może wypijmy, bo jak Ruskie mówią, tego «biez wodki nie razbieriosz», a tym bardziej że Wojtkowi politykować się zachciało”. Wypili. „A teraz Wojtuś, to odpowiem ci tak. Na temat tego twojego Mikołajczyka… twojego, twojego, nie kręć tak głową, bo to nie ja, tylko ty i paru tu jeszcze z Zielonego do mikołajczykowskiego PSL-u należy. Wapniak chyba też. To ty, Wojtuś, więcej ode mnie o Mikołajczyku powinieneś wiedzieć. Twoja sprawa, nie wiem, ale na wyborach też pewnie na Mikołajczyka i PSL głosowałeś?”. Konopka bladł, czerwieniał, to wstawał, to siadał, chciał Zdobylakowi przerwać, coś powiedzieć, może zaprotestować, ale gdzie tam, Zdobylak nie dawał mu dojść do głosu. „Poczekaj, Wojtuś, nie tak nerwowo. Pytałeś mnie, to pozwól mi teraz odpowiedzieć. Pytasz, co ja wiem o Mikołajczyku? Chyba tyle, co wszyscy. Tylko może w odróżnieniu od ciebie ja tam «Głosowi Ludu» i towarzyszowi Gomułce wierzę. A co towarzysz Gomułka nam mówi? Mówi, że proponowano Mikołajczykowi, żeby do wyborów razem z PPR-em i PPS-em w jednym demokratycznym bloku poszedł. A on co? Nie poszedł. Skumał się z reakcyjnym podziemiem, z klerem, z obszarnikami i sam, z tym twoim PSL-em do wyborów poszedł. Myślał, że reakcja wygra a tu, o, tyle! Mimo że Zachód go popierał, a ten cały Churchill, z amerykańskim Byrnesem, czy jak mu tam, co nasze Ziemie Odzyskane chcą nam odebrać, i co? Przegrał. A co, może nie tak? Cała Polska przeciwko Churchillowi i temu Byrnesowi protestowała, a twój Mikołajczyk dziób stulił i ani słowa. Jak chciałeś wiedzieć, to ci powiedziałem i jeszcze raz powtórzę, że ten cały twój Mikołajczyk to zwyczajna czarna reakcja, zdrajca i sługus imperializmu. Przegrał wybory i takich, nie gniewaj się, Wojtek, łatwowiernych jak ty, na manowce wyprowadził a sam zdezerterował i do tego swojego Churchilla napierdolił”.

Zdobylak usiadł i sięgnął po kieliszek. Cisza, jak makiem posiał. Dopiero po dobrej chwili, ożywienie i szum. Sołtys Krupa dolał Józkowi. „A co do Konopki, toś ty chyba do niego z tym Mikołajczykiem trochę za ostro. Nie on jeden w Zielonym do PSL-u należy. Siedzi chłop teraz, łeb spuścił. Obraził się chyba”. „Mógł nie zaczynać. Kto mnie pierwszy o tę zasraną politykę zaczepił, on czy ja? No to mu prawdę wyrąbałem”. „Ale za ostro chyba Józek, za ostro. To twój najlepszy frontowy kolega przecież”. „Kolega, kolega, mógł nie zaczynać. Też ma się na mnie o co gniewać”. To mówiąc, Józek Zdobylak zgarnął niedopitą butelkę i podszedł do Konopki. Sołtys widział jeszcze, jak Józek klepnął pochmurnie zadumanego Wojtka po plecach, jak się do niego z tą flaszka przysiadł i jak potem razem, pewnie na zgodę, przepijali.

Parę dni po tym kłótliwym politykowaniu rozeszło się po wsi, że stara Grudelka umarła. Niemka. Miała już swoje lata, ale mogłaby jeszcze trochę pożyć, gdyby nie te jej wojenne przeżycia. Nie dość, że ją w czterdziestym piątym, kiedy Hitler uciekł, a Grünfeld na Zielone Pole przechrzczono, to ją niejaki Półtyka z rodzinnego domu wygonił, to potem jeszcze do Niemiec przesiedlić ją chciano. Zapewne tak by się stało, gdyby jej córka Hilda za mąż za tutejszego Polaka Wiktora Krasonia nie wyszła. Grudelka, ongiś gospodyni cała gębą, teraz na poły sparaliżowana, gnieździła się na uboczu wsi w na pół rozwalonej chałupinie. Stało się, zmarła. Zmarłego trzeba pochować. Tylko gdzie i jak, bo stara Grudelka nie dość, że Niemka, to jeszcze ewangeliczka! Gdzie i jak ją pochować, zgody we wsi nie było. Na szczęście sołtys Krupa wątpliwości nie miał i sprawę pogrzebu rozstrzygnął od ręki. Grudelkę pochowa się na tym samym cmentarzu, co się wszystkich chowa, odkąd Grünfeld – Grünfeldem, a teraz Zielone Pole – Zielonym Polem. „Cmentarz to miejsce dla wszystkich. Różni tam obok siebie leżą i jakoś się nie pogryźli. No i co z tego, że Niemka? Może po śmierci mamy ją do Niemiec odesłać? Opanujcie się, baby, i takich głupot mi tu nie pleść. A że i nasi już tam leżą, trudno, osobnego cmentarza dla naszych nie będziemy w Zielonym wyznaczać. Cmentarz mamy porządny, nie zrujnowany, jak nie przymierzając ten w Międzygórzu, na lata dla wszystkich starczy, to i dla Grudelki. Tutaj się urodziła i tutaj niech babina leży. Tu ją chowamy i szlus! A jak chcecie wiedzieć, to Grudele mają tam rodzinny grobowiec, że ho, ho. Hilda mi wczoraj pokazała. Jej dziadkowie i ojciec, to znaczy mąż Grudelki, tam leży. No to niech tam sobie i po śmierci razem będą”.

Baby nie ustępowały. „Jak was tak słuchać, sołtysie, to niby mądrze gadacie. Ale zapomnieliście, że Grudelka nie dość, że Niemka, to jeszcze nie naszej, nie katolickiej wiary była”. „Mówią, że ona kalwinka czy luteranka tam jakaś”. „A ta cała jej Hilda to też do tej kociej wiary należy, do naszego kościoła nie chodzi. Ciekawe, jak ona się z tym Krasoniem pożeniła, bo on niby katolik jest. To jak wy sobie, sołtysie, ten niechrześcijański pochówek na naszym poświęconym cmentarzu wyobrażacie?”. Krupa się zdenerwował. „A dajcie że mi baby spokój z tą Grudelką! Co to ja ksiądz jestem, żebym się jeszcze na czyjejś tam religii wyznawał? Jedno wiem, że jak człowiek umrze, to go pochować trzeba i koniec pustego gadania”.