Spis treści

Karta redakcyjna

Przedmowa

I. Egzorcyzmy

II. Lęk

III. Zaraza

IV. Wojna z terrorem

V. Rządy paniki

VI. Porządek

VII. Pokój

VIII. Sto dni

IX. Wywiad

X. Brytyjskie lęki

XI. Porządek moralny

XII. Mistycyzm

XIII. Teutomania

XIV. Terroryści samobójcy

XV. Korozja

XVI. Imperium zła

XVII. Synagogi szatana

XVIII. Comité Directeur

XIX. Książę Teksasu

XX. Apostolstwo

XXI. Bunt

XXII. Oczyszczanie

XXIII. Kontrrewolucja

XXIV. Jowisz Gromowładny

XXV. Skandale

XXVI. Ścieki

XXVII. Chiny Europy

XXVIII. Błąd

XXIX. Polonizm

XXX. Wyzwolony szatan

Pokłosie

Przypisy

Ilustracje

Źródła ilustracji

Tytuł oryginału: PHANTOM TERROR.
THE THREAT OF REVOLUTION AND THE REPRESSION OF LIBERTY 1789–1848

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: ALEKSANDRA GÓRSKA

Przygotowanie map: ANDRZEJ NAJDER

Korekta: WOJCIECH ADAMSKI, EWA KOCHANOWICZ, MAŁGORZATA WÓJCIK

Projekt okładki i stron tytułowych: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano obraz: Louis-Philippe Crépin, Ludwik XVIII podnosi Francję z ruiny, 24 kwietnia 1814 (Château de Versailles), fot. Getty Images.

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright: © Adam Zamoyski, 2014
© Copyright for Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2016

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05827-5

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

II. LĘK

Wieści o upadku Bastylii 14 lipca 1789 roku, docierające do wielu zakątków Europy, Stanów Zjednoczonych i europejskich kolonii na terenie obu Ameryk, wywarły elektryzujący wpływ na mieszkańców tych obszarów. Choć udany atak na twierdzę był w istocie tylko groźnym elementem zamieszek, rozruchów i rządów tłumu, został powszechnie uznany za fakt o niezwykle doniosłym znaczeniu. W ocenie angielskiego męża stanu Charlesa Jamesa Foxa było to „najważniejsze wydarzenie w dziejach świata”. Większość oświeconych mieszkańców globu, zamiast poczekać na rozwój wydarzeń i wyrobić sobie na ich podstawie taką czy inną opinię, natychmiast zajęła jedno z dwóch diametralnie odmiennych stanowisk. Można było odnieść wrażenie, że ludzie ci od dawna oczekiwali na taki sygnał[1].

Dla tych, którzy identyfikowali się z ideologicznym kanonem osiemnastowiecznego oświecenia europejskiego, ponura stara forteca (która już nie spełniała żadnej istotnej funkcji) była naładowanym emocjonalnie symbolem opresyjnego i niesprawiedliwego ancien régime’u, którego instytucje i praktyki urągały nowoczesnemu światopoglądowi, była symbolem całego zła nękającego świat. Upadek Bastylii został zatem przez nich uznany za wydarzenie zwiastujące narodziny nowego świata, o wiele bardziej sprawiedliwego i pod każdym względem bardziej moralnego niż ten, który dotąd istniał. Ich reakcja była całkowicie pozbawiona realnych podstaw i logiki.

„Choć Bastylia z pewnością nie stanowiła zagrożenia dla żadnego z mieszkańców Petersburga – zanotował francuski ambasador przy rosyjskim dworze – trudno mi opisać entuzjazm, jaki wzbudził upadek tego przeznaczonego dla więźniów stanu gmachu w gronie tutejszych sklepikarzy, kupców, mieszczan i niektórych młodych ludzi z wyższych sfer”. Ludzie obejmowali się na ulicach tak serdecznie, jakby zostali „uwolnieni od obezwładniająco ciężkich łańcuchów, krępujących ich ruchy”. Nawet młody wielki książę Aleksander powitał tę wiadomość z entuzjazmem[2].

Adwokat i reformator prawa sir Samuel Romilly pisał z Londynu do swego genewskiego przyjaciela Pierre’a Étienne’a Dumonta: „Z pewnością nie muszę ci mówić, jak bardzo ucieszyła mnie ta rewolucja. Nie myślę o niczym innym i próbuję dla rozrywki odgadywać ważne konsekwencje, do jakich musi dojść w całej Europie (...). Rewolucja wywołała tu szczerą i powszechną radość (...), nawet wszystkie gazety, redagowane przecież nie przez najbardziej liberalnych i skłonnych do filozofowania ludzi, bez wyjątku wychwalają paryżan i pieją peany na cześć tak ważnego dla ludzkości zdarzenia”[3].

Pogląd ten znalazł swoich wyznawców również w Niemczech, gdzie poeci Friedrich Gottlieb Klopstock i Friedrich Hölderlin uznali rewolucję za największe wydarzenie stulecia. Niemcy tłumnie podążali do Paryża, by odetchnąć powietrzem wolności. „Jeśli Rewolucja poniesie klęskę, uznam to za jedno z największych nieszczęść, jakie kiedykolwiek spadły na gatunek ludzki – pisał 5 grudnia 1790 roku w liście do przyjaciela pruski urzędnik państwowy Friedrich von Gentz. – Jest to pierwszy namacalny triumf filozofii, pierwsza próba stworzenia rządu opartego na zasadach, a przy okazji spójnego i logicznego systemu. I nadzieja oraz zadośćuczynienie za liczne, odwieczne przejawy zła gnębiącego ludzkość”[4].

Nagły wybuch energii, do jakiego doszło we francuskiej stolicy, zachwycił szczególnie ludzi młodych, gdyż rozpalił ich wyobraźnię. „Zdawał się otwierać przed nami świat pięknych wizji” – twierdził młody poeta Robert Southey, a pisarka Mary Wollstonecraft uważała, że rewolucja przyczyniła się do wypłynięcia na powierzchnię „wszystkich namiętności i uprzedzeń Europy”. Wieści z Paryża były witane z wręcz religijnym zapałem i poeta William Wordsworth wyrażał opinię wielu przedstawicieli swego pokolenia, pisząc, że „życie podczas tego świtu było rozkoszą”. Większej ekstazy nie mogłoby chyba wywołać nawet powtórne przyjście Mesjasza[5].

Źródłem tego radosnego podniecenia były głównie emocje natury duchowej, a wybuchy entuzjazmu przypominały postawę wielu młodych ludzi, którzy w drugiej połowie XX wieku bez wahania zaakceptowali „socjalizm”, choć przeważnie nie umieli go zdefiniować, ale wierzyli, że niesie on w sobie obietnicę lepszego świata. Liczni zwolennicy rewolucji francuskiej, wierząc, że jest ona „właściwą” drogą postępu ludzkości, nie tylko usprawiedliwiali jej najgorsze zbrodnie, ale w dodatku tych, którzy nie podzielali ich przekonań, potępiali jako „wrogów ludu”.

Dla tych drugich wieści o rozruchach w Paryżu były natomiast nie tylko straszliwym wstrząsem, lecz również upewniały ich w tym, że jest to początek od dawna przygotowywanego ataku na ideologiczne fundamenty ich wszechświata. Monarchowie – jak można było przewidzieć – reagowali na nowiny z Francji z oburzeniem. Brytyjski chargé d’affaires w Wiedniu donosił, że austriacki cesarz, usłyszawszy je, dostał „ataku furii” i „w gwałtownych słowach zagroził straszliwą zemstą”. Król Szwecji, przeczytawszy raporty dotyczące wydarzeń w Paryżu, nie mógł zasnąć, a rosyjska caryca zaczęła ze złości tupać nogą[6].

Niewiele bardziej powściągliwe były reakcje niekoronowanych mieszkańców kontynentu, którzy mieli znacznie mniej do stracenia. „Jeśli francuskie delirium nie zostanie skutecznie stłumione, może okazać się mniej lub bardziej zabójcze dla serca Europy – ostrzegał znany filozof, baron Melchior Grimm – gdyż morowe powietrze musi nieuchronnie skazić i zniszczyć wszystko, co stanie na jego drodze”. Konserwatywny myśliciel i polityk Edmund Burke grzmiącym głosem ostrzegał w Anglii przed „jadem” sączonym przez francuskich rewolucjonistów, których nazywał „gadami, pełzającymi od chwili poczęcia w brudzie nikczemnego zepsucia”. Nawet w odległej Ameryce Północnej wieści z Francji podzieliły społeczeństwo na tych, którzy – według słów pisarza i działacza politycznego Edmunda Quincy’ego z Massachusetts – widzieli w rewolucji „nową gwiazdę na Wschodzie, zwiastującą światu pokój i dobrą wolę”, i tych, którzy uważali ją za „złowrogą kometę, nosicielkę pomoru i wojny, stanowiącą straszliwe zagrożenie tak dla Nowego, jak i Starego Świata”. Quincy stwierdził, że owa kometa „budziła grozę lub radość, w zależności od tego, czy obserwujący jej postęp ludzie patrzyli na nią z wiarą czy z lękiem, uważając ją za symbol życia lub śmierci”[7].

Choć w dyskusji (czy raczej kłótni) między obiema zwaśnionymi stronami brali udział ludzie reprezentujący wysoki poziom intelektualny, była ona niemal całkowicie pozbawiona elementów racjonalnych. Podczas gdy zwolennicy rewolucji krytykowali jej wady i wychwalali zalety, posługując się poetycką i na wpół religijną stylistyką, jej przeciwnicy odpowiadali im w języku inkwizycji.

Edmund Burke, który opublikował w 1790 roku Rozważania o rewolucji we Francji, ostrzegał czytelników, że wydarzenia, do jakich doszło w Paryżu, gwałcą fundamentalne prawa i podkopują bliźniacze filary religii oraz prawa własności, na których opiera się społeczny porządek Europy. Historia miała potwierdzić słuszność jego przekonania, że droga wybrana przez rewolucjonistów skłoni ich do popełniania straszliwych zbrodni i doprowadzi w końcu do narodzin brutalnej dyktatury. Tyle że kiedy pisał te słowa, wciąż była to pieśń przyszłości, natomiast ton jego wykładów wymierzonych przeciwko rewolucji był już histeryczny.

Inny wybitny obrońca ancien régime’u, sabaudzki szlachcic, prawnik, dyplomata i filozof, Joseph de Maistre, reprezentował dość uduchowiony pogląd na bieg wydarzeń. Jako gorliwy katolik w młodości z entuzjazmem podchodził do rewolucji amerykańskiej, z radością powitał też upadek Bastylii, nie dostrzegając jeszcze czającego się za nim zła. Wkrótce jednak potępiał cały kanon oświecenia, twierdząc, że podważanie naturalnego porządku rzeczy, którym rządzi Bóg, nosi cechy perwersji, a wiara katolicka jest „matką wszelkiego dobra na świecie, wszelkiej prawdziwej wiedzy”. Wierzył, że XVIII wiek zostanie uznany przez potomnych za „jedną z najbardziej haniebnych epok w dziejach ludzkiego umysłu”. Rewolucja francuska zaś była według niego „niewytłumaczalnym delirium”, „zbrodnią”, „bezwstydnym sprostytuowaniem rozsądku” oraz obrazą dla takich pojęć, jak sprawiedliwość i cnota. W konkluzji swych wywodów de Maistre stwierdzał, że „w rewolucji francuskiej zawarty jest jakiś s z a t a ń s k i pierwiastek, który odróżnia ją od wszystkiego, co widzieliśmy, i być może od wszystkiego, co będzie nam jeszcze kiedykolwiek dane zobaczyć”[8].

Podobnie jak dzieła Burke’a, które sprzedawały się w wielkich nakładach i były tłumaczone na większość najważniejszych języków Europy, pisma de Maistre’a miały ogromny oddźwięk i nadały formę odczuciom licznych sceptyków, obserwujących postęp oświecenia z pełnym podejrzliwości dystansem. Rozwój wydarzeń w ostatniej dekadzie XVIII stulecia potwierdzał słuszność ich wszystkich wcześniejszych obiekcji wobec dzieł Woltera, Jeana-Jacques’a Rousseau i innych osiemnastowiecznych filozofów. Oceniając sytuację z perspektywy czasu, trzeba przyznać, iż mieli prawo twierdzić, że rozprzestrzenianie się teorii głoszonych przez tych filozofów doprowadziło do katastrofy, która wstrząsnęła ich światem.

Niektórzy uznawali to za niefortunny proces, zainicjowany przez grupę bezbożnych i niedowarzonych intelektualistów. Inni postrzegali wszystko w kategoriach spisku, wymierzonego nie tylko przeciwko ustalonemu porządkowi politycznemu, lecz także przeciwko samym podstawom społeczeństwa europejskiego i cywilizacji europejskiej. Rzeczywiście postawa Woltera, który przez całe życie prowadził wojnę z Kościołem katolickim, nazywając go l’infâme (niesławnym), graniczyła niekiedy z paranoją. Wpływ filozofa był wyraźnie dostrzegalny w agresywnie antychrześcijańskim tonie rewolucji. Niektórzy obserwatorzy przypisywali winę za ten stan rzeczy nie tylko jego twórczości i sekularyzacyjnemu wpływowi ruchu rewolucyjnego, i tak przykładowo francuski filozof rojalista Louis de Bonald uważał, że wszystkie wydarzenia, do jakich doszło od narodzin reformacji w XV wieku, były przejawami stopniowego staczania się ludzkości w otchłań. Inni sięgali jeszcze dalej w przeszłość, twierdząc, że ziarno zła zasiali tacy ludzie, jak Jan Hus, John Wycliffe i wyznawcy lollardyzmu[9].

Byli i tacy, którzy przypominali, że dzień szturmu na Bastylię, 14 lipca, przypadł w rocznicę upadku Jerozolimy, zdobytej przez uczestników pierwszej krucjaty w 1099 roku, sugerując jakąś formę zemsty niewiernych. Bardziej pomysłowi uznawali upadek monarchii francuskiej za skutek „klątwy templariuszy”, zniszczonych przez tę monarchię niemal pięć wieków wcześniej. Templariusze już nie istnieli, ale wyznawcy tej teorii twierdzili, że ich ostatni wielki mistrz, oczekując w 1314 roku na egzekucję w murach Bastylii, założył cztery loże masońskie, które miały ukarać francuską rodzinę królewską za rozwiązanie zakonu i za jego śmierć.

Wolnomularstwo, zrodzone w Szkocji na początku XVIII wieku, rozprzestrzeniło się na wszystkie kraje Europy i przeżywało okres gwałtownego rozwoju. Ponieważ ruch ten przyciągał elity intelektualne, jego członkowie byli przeważnie świeckimi wolnomyślicielami i tworzyli swobodne bractwo, mgliście formułujące swój cel, którym było uszlachetnienie ludzkości poprzez szerzenie racjonalizmu, wykształcenia i wartości humanistycznych. Zrzeszali się oni w lożach, organizujących regularne zebrania, podczas których słuchano wykładów i dyskutowano o wszystkim – od problemów społecznych aż do modnych kierunków sztuki. Niektórzy spotykali się z pobudek towarzyskich, inni kierowali się bardziej zmysłowymi zainteresowaniami, takimi jak pijatyki lub seks. Istotnym elementem tych zgromadzeń były przeważnie bardzo naiwne rytuały, oparte rzekomo na średniowiecznych, lub nawet biblijnych wzorcach. Wolnomularze spotykali się często w świątyniach, kryptach lub sztucznych grotach, które nadawały zebraniom bardziej okultystyczny charakter. Obrzędom inicjacji, podczas których zawiązywano nowicjuszom oczy i kazano im składać uroczystą przysięgę, towarzyszyła zbieranina dziwacznych rekwizytów, takich jak peleryny, sztylety, topory, płonące koksowniki i puchary czerwonego wina, mającego symbolizować krew (niekiedy nalewano do nich też prawdziwą krew).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

SKRÓTY

TNA

– The National Archives, Kew

PRONI

– Public Record Office of Northern Ireland, Belfast

AN

– Archives Nationales, Paris

APP

– Archives de la Préfecture de Police, Paris

AAE

– Archives du Ministère des Affaires Étrangères, Paris

MD

– Mémoires et Documents

CP

– Correspondance Politique

ÖSta, AVA

– Österreichische StaatsArchiv, Allgemeine Verwaltungsarchiv, Vienna

PHSt

– Polizeihofstelle

HHSA

– Hof- Haus- und StaatsArchiv

HHStAW

– Hessisches Hauptstaatsarchiv, Wiesbaden

HStAD

– Hessisches Staatsarchiv, Darmstadt

HStAS

– Landesarchiv Baden-Württember, Hauptstaatsarchiv, Stuttgart

BdS

– Bertier de Sauvigny

MM

– Metternich, Mémoires

II. LĘK

[1] Charles James Fox, Memorials and Correspondence, red. Lord John Russell, 2 tomy, London 1853, t. II, s. 361.

[2] Comte de Ségur, Mémoires, ou souvenirs et anecdotes, t. III, Paris 1824, s. 508; M.-P. Rey, Alexandre Ier, s. 86.

[3] Sir Samuel Romilly, Memoirs of the Life of Sir Samuel Romilly, 2 tomy, London 1841, t. I, s. 272.

[4] H.G. Schenk, The Aftermath of the Napoleonic Wars, London 1947, s. 73.

[5] H.C. Fairchild, The Romantic Quest, New York 1993, s. 50; Mary Wollstonecraft, Works, red. Janet Todd i Marilyn Butler, t. IV, London 1989, s. 140; William i Mary Wordsworth, The Love Letters of William and Mary Wordsworth, red. Beth Darlington, London 1982, Prelude.

[6] Ernst Wangermann, From Joseph II to the Jacobin Trials. Government Policy and Public Opinion in the Habsburg Dominions in the Period of the French Revolution, Oxford 1959, s. 46; Adam Zamoyski, Święte szaleństwo: romantycy, patrioci, rewolucjoniści 1776–1871, przeł. Michał Ronikier, Kraków 2015 [oryg. s. 75].

[7] G.P. Gooch, Germany and the French Revolution, London 1920, s. 317; Edmunde Burke, Letters on a Regicide Peace, w: Works, t. VIII i IX, London 1826, s. 459; Rachel Hope Cleves, The Reign of Terror in America. Visions of Violence from Anti-Jacobinism to Antislavery, Cambridge 2009, s. 59.

[8] Joseph de Maistre, Les Soirées de Saint-Pétersbourg, 2 tomy, Lyon 1836, t. I, s. 269, 329 [pol. Wieczory petersburskie: o doczesnym panowaniu opatrzności, przekł., wstęp i red. nauk. Maria Bucholc, Warszawa cop. 2011]; Joseph de Maistre, Considérations sur la France, Brussels 1838, s. 65, 69.

[9] Louis Gabriel Ambroise vicomte de Bonald, Oeuvres complètes, 3 tomy, Paris 1864, t. I, s. 1–4.