Copyright © Rodzina Melchiora Wańkowicza, 2009

Redaktor serii

Aleksandra Ziółkowska-Boehm

Koncepcja graficzna i projekt okładki

Maciej Sadowski

Zdjęcia i ilustracje

Tadeusz Szumański, Stanisław Gliwa

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-8069-969-4

Warszawa 2009

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

WCHODZĄC NA RING – POZDRAWIAMY POPRZEDNIKÓW

1. W AMERYKAŃSKIEJ KWATERZE PRASOWEJ

2. TRZYDZIESTA SZÓSTA DYWIZJA ZAŁAMUJE SIĘ NAD RAPIDO

3. SUKCESY FRANCUZÓW I TRZYDZIESTEJ CZWARTEJ DYWIZJI AMERYKAŃSKIEJ

4. STO TRZYDZIESTY TRZECI PUŁK WDZIERA SIĘ DO MIASTA CASSINO

5. KOŚCI STO TRZYDZIESTEGO PIĄTEGO PUŁKU ZOSTAŁY NA WZGÓRZU 593

6. HOTEL „YORK” SIĘ BAWI

7. DRUGIE WIELKIE NATARCIE – KLASZTOR ZBURZONY

8. ROYAL SUSSEX ZAŚCIELA TRUPEM 593

9. HINDUSI SKŁADAJĄ KRWAWE OFIARY NIENASYCONEMU 593

10. MAORYSI KŁADĄ SIĘ JAK ŁAN ZBOŻA

11. TRZECIE GENERALNE UDERZENIE I GENERALNA RZEŹ

12. AVE MARIA

Kto nie znosi goryczy porażki,

ten nie potrafi docenić słodyczy zwycięstwa

JÓZEF PIŁSUDSKI

Melchior Wańkowicz był niezwykle płodnym i lubianym pisarzem, który często czerpał z doświadczeń swego długiego, pełnego przygód życia. W 1917 roku wstąpił do Polskich Sił Zbrojnych w 1. Korpusie Wschodnim generała Dowbora-Muśnickiego na Kresach. Czterdzieści jeden lat później wrócił do Polski z emigracji, sześć lat potem został aresztowany i skazany na więzienie za publiczną krytykę komunistycznej cenzury. Osią kariery pisarskiej Wańkowicza stała się praca w charakterze korespondenta wojennego, która zaowocowała jego najsłynniejszym dziełem, Bitwą o Monte Cassino (po raz pierwszy wydaną w trzech tomach w latach 1945–47).

Walka o Monte Cassino nie toczyła się tylko między Niemcami a Polakami. Była to skomplikowana, długotrwała operacja, w której wiele formacji niemieckiego Wehrmachtu i Luftwaffe zmierzyło się z dwiema armiami alianckimi: amerykańską 5. armią pod dowództwem generała Marka Clarka oraz 8. armią brytyjską generała sir Olivera Leese’a. Drugi Korpus generała Andersa, walczący w szeregach 8. armii pod sztandarem brytyjskim, był więc tylko jednym z jej elementów, co bynajmniej nie umniejsza jego zasług.

Należy również zaznaczyć, że kampania włoska z lat 1943–45, w której trakcie doszło do bitwy pod Monte Cassino oraz do przełamania linii Gotów, nie przebiegła zgodnie z oczekiwaniami aliantów. Po upadku faszystowskiego reżimu we Włoszech głównym celem strategicznym dowódcy niemieckiego frontu, generała Kesselringa, było opóźnienie ofensywy sił alianckich, a co za tym idzie, uniemożliwienie im sforsowania alpejskich granic Rzeszy. Strategia Kesselringa okazała się słuszna – plany aliantów spełzły na niczym. U schyłku wojny, w maju 1945 roku, 5. i 8. armię wciąż dzielił od Alp szmat drogi. Polacy dotarli do Bolonii i Rimini, po czym utknęli. Żaden z żołnierzy alianckich nawet nie zbliżył się do Przesmyku Lublańskiego, wbrew wielkim nadziejom Churchilla.

Naturalnie nie można twierdzić, że ofiara poniesiona na Monte Cassino poszła na marne – na przekór opinii co poniektórych zgorzkniałych komentatorów – ani że kampania włoska nie miała wpływu na ostateczne zwycięstwo sił sprzymierzonych. Przeciwnie: zdobycie Monte Cassino przez wojska polskie uratowało zachodnich aliantów przed ośmieszeniem w maju 1944, kiedy ich postępy na innych frontach pozostawiały wiele do życzenia, podczas gdy stalinowska Armia Czerwona dziesiątkowała Niemców na froncie wschodnim. Stalingrad był niewątpliwie operacją na większą skalę, jednakże bitwa pod Monte Cassino przyniosła podobny skutek, pokazując, że faszystowska machina wojenna nie jest niepokonana, co pozwoliło nie tracić nadziei na sukces. Wyzwolenie Rzymu, Wiecznego Miasta, do którego droga prowadziła właśnie przez Monte Cassino, ma rangę zdarzenia o politycznym, psychologicznym i symbolicznym wymiarze. Co więcej, poprzez odłączenie Włoch oraz dużej części wojsk włoskich od obozu Osi, walki na półwyspie znacząco osłabiły stronę niemiecką i odegrały niemałą rolę w rozbiciu hitlerowskiej Rzeszy. Nie był to zapewne niekwestionowany triumf, który Brytyjczycy i Amerykanie lubią uważać za swój własny, jednakże nie sposób też mówić tu o sromotnej klęsce.

Wańkowicz siłą rzeczy skupia się na działaniach oddziałów polskich, co nie znaczy, że pomija pozostałe. Przedstawia kompletny obraz sytuacji. Podczas wizyty w kwaterze amerykańskiej, gdzie próbuje ustalić przyczyny niepowodzenia ataków styczniowych na linię Gotów, odkrywa, że amerykańskie mundury kryją tak naprawdę Finów, Greków, Żydów oraz oczywiście Niemców i Polaków. Pyta, co nimi kieruje. „My, Polacy, mamy z Niemcami rachunki do wyrównania – mówi amerykańskiemu oficerowi. – Ale co kieruje WAMI?”. Następnie przygląda się towarzyszom broni w 8. armii, co z kolei prowadzi do odkrycia, że większość z nich stanowią synowie rozległego imperium: Sikhowie z Pendżabu w turbanach na głowach, strzelcy Radżputana, siejący postrach Gurkhowie z Nepalu, Maorysi z Nowej Zelandii i poganiacze mułów z Cypru. Nie kryje podziwu dla dyscypliny i determinacji oddziałów Wolnych Francuzów, przybyłych głównie z Afryki Północnej. Nie zabrakło tam również marokańskich Gumierów, którzy na koniach, uzbrojeni w noże, torowali sobie drogę do celu. Wszystkie te formacje próbowały zdobyć Monte Cassino, zanim 2. Korpus wkroczył do akcji. I wszystkie zostały rozgromione. Polacy stali się kolejnym barwnym uczestnikiem nieustraszonego boju o wyzwolenie. Ale nie najbardziej egzotycznym. Podróż do Włoch z Syberii przez Persję i Palestynę to niemały wyczyn, nie większy jednak aniżeli podróż z antypodów czy Himalajów.

Wańkowicz opisuje Monte Cassino z perspektywy naocznego świadka i uczestnika. Jego narracja poparta jest wnikliwą obserwacją i gruntowną wiedzą. Jeszcze przed wybuchem wojny publikował książki o Niemczech, Związku Radzieckim, Kresach oraz innych aspektach historii Polski, toteż mógł z przekonaniem pisać o posunięciach wroga, powstaniu Dywizji Kresowej i Dywizji Wileńskiej na tle tragedii deportacji oraz gułagu, a przede wszystkim o rozterkach polskich żołnierzy. Jednym słowem, wykroczył poza rolę zwykłego kronikarza.

Jego wiedza z zakresu geografii jest również imponująca. Wszystkie opisy zmagań zostały starannie osadzone w czasie i przestrzeni, dokładnie objaśniając ukształtowanie powierzchni oraz postępy walczących. Czytelnik szybko zaczyna rozumieć, że Monte Cassino nie była tylko i wyłącznie przerażającą górą. Stanowiła złożoną sieć wzgórz, fortyfikacji i przełęczy, otaczających opactwo benedyktyńskie ze wszystkich stron.

Wańkowicz i jego wydawcy dołożyli wszelkich starań, aby wzbogacić tekst ilustracjami. Mimo trudności, napotykanych w tym zakresie w czasie wojny i po 1945 roku, zgromadzono setki rysunków – w tym autorstwa Feliksa Topolskiego – i fotografii, a następnie opatrzono nimi niemal każdą stronę, dzięki czemu sceny z pola walki, mundury, broń, pojazdy oraz pozostałe aspekty żołnierskiego życia stają nam przed oczami jak żywe. A co najważniejsze, niemal każdy z uczestników tych wydarzeń, począwszy od dowódców i oficerów, poprzez piechurów, kucharzy, kierowców i więźniów, otrzymał ludzką twarz. Dzisiaj, po upływie blisko siedemdziesięciu lat, większość oryginalnych zdjęć już nie istnieje. Nowe, dwunaste wydanie zawiera kilkadziesiąt ocalałych ilustracji.

Lwia część oryginalnego tomu I (teraz pierwsze dziewięć rozdziałów) poświęcona jest drobiazgowym opisom głównych oddziałów, perypetiom 2. Korpusu przed przybyciem do Włoch, szczegółom służby wojskowej oraz długiej serii operacji przygotowawczych. Spory nacisk położono na niebezpieczeństwa, chaos, błędy, przeszkody oraz bolesne straty wojenne. Pojawiają się słowa marszałka Piłsudskiego: „Kto nie znosi goryczy porażki, ten nie potrafi docenić słodyczy zwycięstwa”. Oto idealne preludium drogi na szczyt, opisanej w kolejnych rozdziałach.

Wypadałoby też poświęcić parę słów gatunkowi literackiemu, do którego należy książka. Z pewnością nie jest to historia akademicka, najeżona przypisami i wyczerpującymi argumentami. A jednak to coś więcej aniżeli zwykły reportaż. Cechuje ją przystępność dzisiejszego bloga, tworzonego pod wpływem chwili i emocji, który nie wzbrania się przed subiektywnymi poglądami i reakcjami na zaistniały stan rzeczy, a zarazem jest to utwór o przejrzystej strukturze, erudycyjny i w świetnym stylu. Tętni kolorami i życiem, zachowując wierność duchowi uczestników tamtych wydarzeń, którym jednocześnie jest dedykowany. Wańkowicz niechybnie ściągnie na siebie gromy pedantów, którzy zechcą zweryfikować jego źródła, zakwestionować osądy i przenicować każde zdanie. Warto jednakże pamiętać, iż nie mamy do czynienia z rozprawą doktorską, toteż trudno zarzucić autorowi nadmierne odstępstwa od niezbitych faktów i utartych przekonań. Zbyt często, w imię poszukiwania tak zwanej prawdy obiektywnej, historycy odzierają dzieje ludzkości z uczuć, emocji i moralnego wymiaru. Monte Cassino odarte z męstwa, rozpaczy, patriotyzmu, bólu i uniesienia nie byłoby Monte Cassino.

Norman Davies

Bahrajn, luty 2009

Przełożyła Magdalena Moltzan-Małkowska

W hołdzie – Krajowi

Z dedykacją – Uczestnikom

Z myślą o tych – po nas...

WCHODZĄC NA RING – POZDRAWIAMY POPRZEDNIKÓW

Pierwsi ten Klasztor szturmowali Amerykanie. 2 stycznia 5. Armia amerykańska otrzymuje rozkaz: „Przeprowadzić jak najmocniejsze uderzenie (as strong a thrust as possible) na Cassino i Frosinone na krótko przed lądowaniem, aby stworzyć wyłom we froncie niemieckim, przez który nastąpi połączenie z operacją morską”.

Potem poszły te uderzenia amerykańskie, tak krwawe, że ich nie zaznała jeszcze 5. Armia.

Pojechałem przede wszystkim do nich, aby zapoznać się z ich działaniami.

1. W AMERYKAŃSKIEJ KWATERZE PRASOWEJ

Sztab 5. Armii – to miasto. Brunatne świetne czworokątne namioty amerykańskie o podnoszonych skrzydłach stoją w pionowym lasku. Powietrze przesycone jest ozonem. Po dróżkach leśnych jeżdżą beczkowozy skrapiające pylną drogę.

Sześć tysięcy ludzi tu się mieści, dyskretnie rozsnutych po nieskończonych zagajach. Telefony obsługujące sztab 5. Armii mogłyby obsłużyć dwudziestotysięczne miasto. Kable do nich użyte mogłyby połączyć Nowy Jork z Los Angeles i powrócić aż do Chicago, czyli wielokrotnie przemierzyć Polskę.

Jest tu dwadzieścia pięć restauracji i kawiarń, porządku pilnuje dwustu żandarmów, ta przenośna mieścina zużywa 25 000 galonów wody dziennie. Ma wszystko – nawet bank, który robi dzienny obrót miliona dolarów.

To wszystko przenosi się co kilka tygodni na nowe m.p. (miejsce postoju) i nikt nie wie, kiedy zginął ten konglomerat namiotów i gdzie się za chwilę wynurzy.

W sztabie armii lege artis hotel dla gwiazd i generałów, ale ja jadę do kwatery prasowej. Przyjęcie – minimum przymilności i maksimum uczynności.

– Ma pan łóżko?

– Tak.

– Środek lokomocji?

– Tak.

– Nad czym pan chce pracować?

– Wpierw zapoznać się ogólnie z bitwą 5. Armii o Monte Cassino, a następnie pomówić z uczestnikami.

– Czy zechce pan o czternastej pojechać do szefa sekcji historycznej? Well. Niech pan tymczasem roztasuje się w namiocie.

Szef sekcji historycznej, pułkownik, urzęduje o dziesięć mil. Bez słowa wręcza ogromne dossier. Zaglądam: sprawozdania dywizji, pułków, batalionów, przy każdym szkice sytuacyjne i zdjęcia lotnicze prostopadłe i skośne.

– Naturalnie! Niech pan to zabierze do siebie.

Po obiedzie, za który płacę, ale podczas którego piję sok pomidorowy z tostami i zjadam wspaniałego indyka, idę do namiotu korespondentów. Długi stół jest dobrze oświetlony elektrycznym światłem, wzdłuż niego terkocze szereg maszynek. Jeśli dodać do tego bez ustanku gadające radio i to, że każdy z korespondentów coś gwiżdże albo śpiewa – to otrzymuje się coś w rodzaju jednostajnego szumu, który nie przeszkadza pracować.

Na tablicy coraz to pokazują się jakieś informacje. Na przykład colonel Whitimore, the moral officer of Fifth Army, podaje:

Może to będzie pp. korespondentów interesować: Kiedy przyjeżdżał generał Sosnkowski, nikt w całej kwaterze 5. Armii nie znał polskiego hymnu. Wówczas „Wac” Mary Kozierowską (Hudson, Pensylwania) połączono telefonicznie z polskim oficerem łącznikowym, który jej hymn odśpiewał, a warrant officer Wilmont Trumbull 15 Franconia street Worcester, Massachusetts, niezwłocznie transkrybował.

Czasem nagle wszystkie maszynki stają: przez chwilę słucha się czegoś ważnego z głośnika. Czasem ci wszyscy ludzie zajęci swoją robotą wybuchają śmiechem: przez radio powiedziano jakiś dowcip. Oryginalna synchronizacja radia z pracą – nie przeszkadza, a równocześnie nastawiona jest na nie jakaś pomocnicza komórka mózgu.

2. TRZYDZIESTA SZÓSTA DYWIZJA ZAŁAMUJE SIĘ NAD RAPIDO

Ze sterty akt poczęły się wyłaniać dzieje naszych poprzedników.

Ofensywa sprzymierzonych miała na celu opanowanie Rzymu. Plan tej ofensywy polegał na desancie morskim pod Anzio, połączonym z natarciem czołowym po obu stronach rzeki Liri.

Naprzód ruszyła 36. Dywizja amerykańska. Ruszyła wprost na Klasztor. Pułk 141. zaatakował 20 stycznia odcinek Trocchio–La Piéta–S. Angelo in Te dice.

Krajobraz był – mówiąc po polsku – listopadowy. Przed pułkiem leżały nawilgłe pola, pokryte rowami, podzielone płotami.

Przyszli z kraju robotów, od kultu maszyny. Skierowali na pozycje niemieckie trzydziestominutową nawałę, wystrzelili 31 000 pocisków.

Po czym ruszyli, już zmierzchem, bo o godzinie 19.00. Ciemniejący, porosły krzewami brzeg rzeki Rapido, którą mieli forsować, przestał być widoczny. Brnęli błotnistą łąką, wylatując na niemieckich minach broniących tego brzegu.

Batalion 1. zwinął się pod ogniem. Jedna jego kompania zbłądziła i bezradnie tłukła się jak ryba o lód pod koncentracją artyleryjską, drugą źle poprowadził przewodnik saperów i wwiódł w pole minowe. Jedynie resztki 3. kompanii osiągnęły punkt przeprawy w nakazanym czasie i zaległy pod ogniem, bo okazało się, że postawienie mostu o nośności ośmiu ton udaremnił ogień artylerii.

Batalion 2. dźwignął aż cztery kładki. Ale jedną utracił na minach, drugą zniszczył ogień artyleryjski, trzecia beznadziejnie ugrzęzła w błocie i tylko czwartą przerzucono już o czwartej nad ranem.

Łodzie gumowe przewracał bystry prąd tej górskiej rzeki, stromy brzeg utrudniał manipulowanie. Łodzie definitywnie zawiodły.

Ostatecznie tą jedną kładką przepchnęły się dwie kompanie.

Batalion 3. w ogóle nie doszedł do rzeki.

I wówczas, a jest to godzina 5.15, generał Wilbur, zastępca dowódcy dywizji, kazał wojskom będącym z tej strony rzeki wycofać się, a dwu kompaniom będącym z tamtej strony – okopać się. Gorzka rada!

Cały dzień następny artyleria niemiecka przecina wszelką łączność z tymi kompaniami. Osłania się je namiętnie dymnymi pociskami, co znowuż uniemożliwia zwalczanie wroga. Dowódca 131. dywizjonu artylerii polowej, dającego bezpośrednie wsparcie 141. Pułkowi, melduje z rozpaczą: „Obserwatorzy nasi nic przez ten dym nie widzą; strzelcy wyborowi nieprzyjaciela pod jego osłoną podkradają się tuż pod nasze linie i wystrzeliwują żołnierzy; nie możemy dać żadnej artyleryjskiej osłony”.

Równocześnie z Pułkiem 141. bardziej na południe usiłował przeprawić się Pułk 143. Rzeka na jego odcinku, leżącym bardziej w dół biegu, była rozlewniejsza i prąd mniej bystry.

O 20.00 godzinie 3. pluton kompanii C pod komendą podporucznika Nuneksa pierwszy przeprawił się rzeką. Gumowe łodzie zdążyły przewieźć jeszcze pluton następny, po czym zostały zniszczone ogniem artylerii.

O godzinie 22.55 – brzmi meldunek 143. Pułku – udałem się osobiście nad rzekę w towarzystwie brygadiera Kendalla i kapitana Steffena. Zastaliśmy majora Frasiora, dowódcę baonu 1., który starał się zgromadzić środki transportowe. Ale saperów nie było. Stworzyliśmy grupę nosicieli i udawszy się z nią na miejsce, skąd należało brać łodzie, zastaliśmy oficera i dwudziestu ośmiu saperów zaszytych po dziurach. Zgrupowano pięć łodzi, przeprawiono baon 1. Dostał on taki ogień, że jego dowódca prosił o pozwolenie wycofania się. Generał dowodzący odmówił, ale nim odmowa nadeszła, baon się wycofał.

I w tym pułku 3. baon w ogóle nie przekroczył rzeki.

Wieczorem 21 stycznia, kiedy cały dzień minął na osłanianiu dymem nielicznych plutonów okopanych na przeciwległym brzegu, oba pułki lansują nowe natarcie. Znowu łodzie się przewracają, kładki są niszczone, pomimo to Pułk 141. posunął się ku rzece sześćset jardów i zaległ w ogniu. Chłopcy amerykańscy nie od razu nauczyli się walczyć, ale umieją umierać.

3. baon 143. już o 18.30 przekroczył pod osłoną dymną rzekę. Poszedł w przód. Wpadł na odrutowane pozycje pod ogniem krzyżowym cekaemów, strzelających niskim wachlarzem, tak że biegnący byli rażeni w stopy, a czołgający się w pośladki.

1. baon przeciskał się dwoma kompaniami. Jest już godzina 23.17 – kompanii 3. jeszcze nie ma.

2. baon o 23.40 dochodzi do rzeki, przewodnicy saperów nie umieją mu wskazać kładki, kapitan Volheim ją napytuje, baon przechodzi przez nią dwoma kompaniami.

Teraz zaczyna się piekło na tamtym brzegu. Niemcy zajmują linie tuż – w grę wchodzą granaty ręczne. Poczyna bić nieznana Amerykanom broń – nebelwerfery. Są to moździerze pierwotnie przeznaczone do zadymiania, które następnie domyślono się zastosować do rzucania pocisków kruszących.

Jest to sześć sprzężonych luf, w których pociski odpalane są równocześnie elektrycznością ze schronu. Pociski te są ogromnego kalibru – 150 mm, a nawet 240 mm. Pierwsi domyślili się używać tego rodzaju broni Rosjanie, których „Maria Iwanowna” pod Sewastopolem napełniała Niemców przerażeniem. Salwy pocisków wyją niesamowicie, rzekłbyś, chichoczą. Pociski mają mały rozprysk, ale potężny podmuch. Należy dodać, że Niemcy strzelali trzema bateriami po trzy nebelwerfery naraz.

Miażdżone i dziesiątkowane, wycofują się resztki 2. i 3. baonu zaraz po północy na lewy brzeg.

Dowódca 1. baonu, major Frasior, melduje o godzinie 1.35, że jest ranny, ale że wciąż trwa, choć 3. kompania jego baonu definitywnie nie doszła.

Major Meath, posłany dla objęcia dowództwa nad baonem i zluzowania majora Frasiora, pospiesza na miejsce wraz z kapitanem Westbrookiem, ale ogień jest tak silny, że udaje im się dobrnąć do baonu o godzinie 5.00. Był już wybity, a pozostałe niedobitki pierzchły za rzekę.

A więc i to drugie natarcie świtaniem dnia 22 stycznia zostaje załamane.

Niemcy, rozzuchwaleni, tegoż dnia po południu robią silne przeciwuderzenie. Zostaje ono odparte, ale resztek na tamtym brzegu uratować się nie daje.

Pod wieczór okazuje się, że jest rannych lub zabitych tysiąc dwu podoficerów i żołnierzy, czterdziestu ośmiu oficerów, a wśród nich obaj dowódcy 2. i 3. baonu i obaj ich zastępcy.

Okazało się, że nie można włamać się w dolinę rzeki Liri i iść nią do Rzymu – dopóki flankuje masyw Monte Cassino.

3. SUKCESY FRANCUZÓW I TRZYDZIESTEJ CZWARTEJ DYWIZJI AMERYKAŃSKIEJ

Nie rozumiejąc w pierwszym natarciu tej prawdy, próbowano Klasztor obejść i z prawej strony.

Toteż niezwłocznie po 36. Dywizji amerykańskiej uderzyła, tam gdzie teraz stoi nasza Karpacka Dywizja – 34. Dywizja amerykańska.

Ale nim do opowiadania o tym natarciu przejdziemy, zanotujemy, że równocześnie z 36. Dywizją, na północ od niej, lewym skrzydłem zawadzając o obecne stanowiska naszej Kresowej Dywizji, poszło natarcie francuskie.

Oderwijmy się na chwilę od amerykańskich akt, aby wtrącić, co mi na innym miejscu opowiadali Francuzi.

Teren, w którym nacierali Francuzi, był przesiąknięty Niemcami. Wszystkie punkty obserwacyjne, wszystkie jary moździerzowe były w ich rękach. Niemcy ujęli go w systemat bunkrów, schronów wypoczynkowych, osłoniętych miejsc, którymi przebiegały rezerwy, siecią doskonale osłoniętych komunikacji.

Francuzi musieli w pełnej widoczności pod ogniem schodzić do wąwozów o stromych zboczach, aby następnie, znowuż pod ogniem, drapać się na wysokości po 700, 800, 900 metrów.

Tych wyczynów sportowych musieli dokonywać, dźwigając większość materiału na własnych barkach, bo nie wszystkie jednostki miały przydzielone muły.

4. Pułk Strzelców Tunezyjskich pod dowództwem pułkownika Roux otworzy atak. Pułk wie, że idzie na całopalenie.

Manewr jest prosty – za prosty: z całym sprzętem i z racją żywności na trzy dni na plecach, bez koców, bez płaszczy, należy nocą podejść do podnóża Belvedere, przebrnąć lodowatą wodę Rapido (jest styczeń), miejscami sięgającą piersi, po czym o brzasku, z sercem w gardle, zaatakować.

Trzeba dwa kilometry biec do bunkrów, nim się je zarzuci granatami.

Należy zejść z 500 na 200 metrów, znów wdrapać się na 470, zejść na 60, wspiąć się na 700, znów zejść na 500 i wreszcie opanować górę, której szczyt wznosi się na 862 metry.

Atak rozpoczął się 25 stycznia. Dzięki samopoświęceniu 9. kompanii, która uderzyła na bagnety, otworzyło się przejście dla dwu batalionów. Ale z kompanii powróciło dwóch podoficerów Francuzów, jeden podoficer-krajowiec i piętnastu szeregowych.

W nocy była ulewa. Świtem zaczęło się od nowa.

Poszli daleko w chaszcze bunkrowe, a wtedy tylne zatajone bunkry odcięły pułk ogniem. Strzelcy tunezyjscy poczuli się jak zwierzę w śmiertelnej obieży, które wpada w szał. Schwytali za ramiona ciało poległego porucznika Boukkasa i szli z nim jak ze sztandarem na bunkry.

Nic nie pomogło – noc z 26 na 27 stycznia znalazła ich w śmiertelnym potrzasku: bez wody, bez żywności, niemal bez amunicji i bez nadziei, że ją doniosą.

Na osaczonych szedł ogień z wszystkich stron: o 300 metrów z przodu, o 300 metrów z tyłu, z broni małokalibrowej, moździerzy, dział, nebelwerferów. Dwa dni bez wody, pięć dni bez jedzenia, trzydzieści ataków na bagnety, dowódca pułku zabity, dwaj ranni dowódcy batalionów, zabitych jedenastu kapitanów, wszyscy co do jednego dowódcy kompanii zabici lub ranni, na ogólną liczbę czterdziestu oficerów – zabitych dwudziestu trzech, zabitych stu sześćdziesięciu podoficerów i tysiąc trzystu szeregowych.

Walki innych oddziałów odznaczają się zaciętością przynoszącą chlubę najlepszym dawnym tradycjom francuskim.

Powtórzę jeden wypadek z wielkiej liczby, które mi opowiadano:

Kapitan Tixier, oficer, który się świetnie odznaczył w kampanii francuskiej. Trzydzieści jeden lat. Troje dzieci. Ranny 29 stycznia, odmówił udania się na tyły.

30 stycznia pocisk zerwał mu czoło (tak: éclat d’obus lui fait sauter le front – pytałem lekarzy, mówili, że to możliwe), pozbawił obu oczu i nosa. Dostarczyli go z tą straszliwą raną na punkt opatrunkowy. Nie był zszokowany, rozmawiał przytomnie. Rozumiał, że stał się ślepcem, ale nie zgadzał się, by go ewakuowano poza kolejką. Ewakuowany wreszcie z czterema strzelcami do Neapolu, zdarł w drodze szlify, by niczym się nie różnić od szeregowych, i w ewidencji szpitalnej podał się za własnego ordynansa. Zmarł po dwunastu dniach.

Francuzi przeważnie zostali zepchnięci, ale z ich natarcia zostało w rękach aliantów Castellone.

Przy tym poza licznymi Niemcami, których zabili, tysiąc dwustu jeńców dostało się w ich ręce.

Do tego częściowego sukcesu francuskiego na lewym skrzydle ich natarcia przyczyniło się natarcie 34. Dywizji amerykańskiej, która nacierała w środku między Francuzami i 36. Dywizją amerykańską, a której dzieje właśnie skończyłem wertować.

Jest już późno, kiedy dochodzę do końca tej pierwszej fazy. Krótko się ona opowiada, ale długo studiuje – z raportów poszczególnych oddziałów, ze zdjęć błotnistych pól, pokrytych szklistymi lejami, wypełnionymi wodą, pól, podzielonych płotami, rowami, z planów ogni artyleryjskich, z rozszyfrowanych i zinterpretowanych zdjęć lotniczych przeniesionych na mapy tysiącem konwencjonalnych znaków.

Podniosłem głowę. Krzykliwa gromada korespondentów przerzedziła się. Wziąłem do ręki drugi plik sprawozdań. To – 34. Dywizja... To pewno my tam...

– Nie ma pan mapy odcinka tego terenu? – spytałem siedzącego obok korespondenta, którego palce, metodą amerykańską, jak robaczki roiły się po maszynie, nie odrywając się od klawiatury.

– Of course – zażuł gumę zdwojonym tempem. Przechylił się z krzesłem do ściany z rozdzielnikiem; uchylił zasłony namiotowej:

– Hallo, boys, number seventeenth and eighteenth.

Po chwili z przyległego namiotu obsługującego kwaterę prasową przyniósł podoficer żądane wycinki.

Zainteresowany sąsiad zajrzał, co też oglądam.

– Bo widzi pan – tłumaczyłem – my tam jesteśmy... I może...

– I see – pokręcił głową. – Jimmy – zawołał do innego. – Ty tam byłeś, chodź no, coś powiedz.

Mały czarny Jimmy, zapewne jakiś Spanish extraction, przełożył się przez stół.

– Tu staliśmy – tknął palcem w dół od pokratkowanego prostokąta. – Ten prostokąt to Villa, wielkie baraki jenieckie jeszcze z tamtej wojny. W nich byli Niemcy.

Przerzuciłem wzrok na wiszącą na ścianie wielką mapę fizyczną Włoch. Zobaczyłem wypiętrzony masyw górski, wąską dolinę Liri na zachodzie, nad którą dominował masyw Klasztoru. Tędy odwieczna droga do Rzymu i innej nie ma.

Ale bystry jak skra Jimmy, zamiatając po rozłożonym na stole odcinku mapy kruczą czupryną, mówił namiętnie:

– W Villi byli Jerries[1], a my tu... o widzi pan? Tu 34. Dywizja. O dwa tysiące jardów od rzeki Rapido. Zła rzeka! – wstrząsnął się. – Dostępy błotniste, prąd bystry, szerokość osiemdziesiąt stóp, głębokość dwanaście stóp; nad nią i nad Villą, i nad całymi naszymi dwoma tysiącami jardów zaraz bezpośrednio wisi klasztor Monte Cassino, mający wgląd w każdą menażkę, a na północo-wschód amfiteatr najeżony bronią, każdy jego taras wyższy i strzelający przez drugi: Maiola, Castellone, Cairo, 400 metrów wzniesienia na każde 1000 metrów.

Łypnął okiem na zegarek – zbliżała się pora, kiedy oszalały z pędu motocyklista z szybą celuloidową przed sobą, w hełmie chroniącym przy upadku, pomknie z red-bagiem, workiem czerwonym dla przesyłek ekstra. Jimmy machnął ręką:

– Co będę panu mówił; chłopcy z 34. Dywizji są niedaleko, bo dywizja stoi w odwodzie.

I zapełzał szybkimi robaczkami palców po klawiaturze.

4. STO TRZYDZIESTY TRZECI PUŁK WDZIERA SIĘ DO MIASTA CASSINO

Nazajutrz z dodanym conducting officer jechałem do 34. Dywizji.

– Do 133. czy do 135. Pułku? – pyta Amerykanin.

– Najpierw do 133. – mówię. Ten pułk bezpośrednio nacierał na Klasztor. 135. uderzał bardziej na prawo, teraz tam stoi 3. Karpacka, tam pewno... my...

Oficerowie 133. mieszkają w jakimś pałacyku. Adonisy i Wenery ustawione na załomkach schodów noszą na głowach hełmy. Oficerowie przeważnie porozjeżdżali się na urlopy.

– Walki o Monte Cassino? Oh, yes, mówcie z kapitanem Longiem.

Kapitan Long dobrze się nazywa. Jest to duży blondyn, wylegujący się pod moskitierą. W pokoju ciasno, stoi osiem łóżek polowych, ale nikogo nie ma. Kiedy kapitan Long podnosi się, widzę na jego piersi Infantryman-badge – karabin na długiej niebiesko emaliowanej bagietce, którą otacza srebrny wieniec. Taką odznakę ma prawo nosić każdy, kto był w linii. I za tę odznakę wdzięczna Ameryka dopłaca każdemu szeregowemu do i tak sutego żołdu jeszcze dziesięć dolarów miesięcznie.

Kapitan Long dowodził w akcji na Monte Cassino kompanią, którą przejął po poległym nad Volturno dowódcy. Szedł z nią na prawym skrzydle ataku 133. Pułku. Szli owe dwa tysiące jardów, o których mówił Jimmy, wodą sięgającą wyżej kostek. Miny, rozłożone mniej więcej co dwie stopy, wybuchały pod wodą. Very funny! Stracił czternastu ludzi, nim doszedł do rzeki. Przebrnęli rzekę, dźwigając drabiny, bo przeciwległy brzeg był z pieca na łeb. Zmieścił się jeden tylko pluton, drugi przeszedł dalej, trzeci oddał sąsiedniej kompanii.

O wschodzie słońca osiągnął tymi dwoma plutonami i dwoma cekaemami wzgórze 175.

Obliczył straty: od rzeki na szczyt wzgórza ubyło mu dalszych jedenastu ludzi.

Teraz już schodzili do pierwszych domów miasta Cassino, leżącego u stóp góry klasztornej. Będą ściany – dadzą jakiś schron. Wszystko lepsze niż wodna przestrzeń, wybuchająca eksplozjami, wszystko lepsze niż nagi szczyt, zmiatany pociskami.

Nie wiedzieli, co znaczy walczyć w walącym się mieście!

Zajęli jakąś kaplicę i duży dom. Ledwo ustawili cekaem na dachu, ledwo posłał on w przestrzeń pierwszy bilet wizytowy, zwalił się na nich ogień armat i czołgów. Armat nad głową, czołgów tuż – rzekłbyś, chlusnął kto wiadrem na psa, który przyległ pod ławą. Ściana domu padła, tynk oślepił. Pluton sąsiedniej kompanii na lewo, w domu obok, legł pod gruzami – dziesięciu zabitych, dziesięciu rannych. Gdzie tam ratować! Trzech padło przy ratowaniu, niektórych rannych powyciągano dopiero po trzech dniach.

Pluton na prawo, innej kompanii, doszczętnie zniszczony. Kompania Longa odsłonięta, a przecież to w tych zwaliskach walka niemal wręcz, przecież mogą ich zajść. Long posyła jedenastu na ubezpieczenie – więcej nie może, bo ze stanu stu pięćdziesięciu ludzi, z którymi ruszył, ma już tylko osiemdziesięciu.

Na tych jedenastu poszedł wypad siedemdziesięciu pięciu Niemców i zmiótł ich. Kompania Longa przeciwuderza za późno: nie odbiła ani jednego kolegi. Ale znaleźli dobry szampan niemiecki – very good indeed.

– Mieliście czas pić ten szampan?

Kapitan Long wytrzeszcza na mnie oczy dużego dziecka.

– Dobry szampan jest zawsze czas pić – mówi z głęboką powagą.

Po szampanie jednak było tak samo gorąco jak przed szampanem. Dwa razy rozbito domki mieszczące dowództwo kompanii. Kiedy trzeci raz rozwalono je wraz z pocztem, sądzili, że już nie żyją. Wstają z gruzów biali jak młynarze – wszyscy cali, wszyscy bez jednego zadraśnięcia.

Tak odgryzają się trzy dni. Sierżant Hopkins, byczy chłop, dosyła im co dzień pierwszorzędne żarcie, a więcej jeszcze niż o żarcie dba o dosyłanie poczty. Dziwnie jest odbierać listy od girls, spokojnie zjadających pinapple-pie na drugiej półkuli, tutaj – na krawędzi śmierci. Ta druga półkula panuje w ich snach, kiedy skuleni pod ścianą, z karabinem w dłoni, wpadają w drzemkę. Drzemiącego kapitana Longa trąca w kolano zdyszany sierżant Joe. Dobry Hopkins przysłał mu list, a w liście wiadomość, że przyszła dla niego rotation, kolejka w turnusie na urlopowy wyjazd do Stanów.

– Okay – otwiera jedno senne oko dowódca – ale tymczasem wracaj, chłopie, do rowu.

Na trzeci dzień sierżant Hopkins przysłał porucznikowi Morrisowi tort nadesłany z ojczyzny! Tort był patentowany, kolegom miało oko zbieleć, kiedy go wezmą na język. Ledwo wraził porucznik Morris scyzoryk w ten niesłychany tort, Niemcy zrobili wypad i wyrzucili ich z domu. Wpadłszy do przyległej rudery i odsapnąwszy, wybuchnęli śmiechem i poczęli nabijać się z Morrisa, jak to Jerries teraz uskuteczniają tort od matki ze stanu Wisconsin.

Wściekł się Morris, odbił nienaruszony tort.

Na czwarty dzień, dzień ostatni przed zluzowaniem, przyszła z pomocą kompania złożona z Japończyków – obywateli amerykańskich z Hawajów. Małe diabły walczyły jak szatany w tych dniach. Oficer z ośmiu Japończykami pozwolił atakowi niemieckiemu ich minąć i znalazłszy się na tyłach nieprzyjaciela, otworzyli nań ogień. Teraz z całej kompanii zostało trzech oficerów i dwudziestu dwóch szeregowych i natychmiast poszli w bój.

– Kapitanie – pytam kapitana Longa – my, Polacy, mamy z Niemcami zapiekłe porachunki. Jaki bodziec pcha amerykańskich żołnierzy?

To samo pytanie zadałem przedwczoraj szefowi sekcji historycznej. Siwowłosy pułkownik, oficer zawodowy jeszcze sprzed wojny, odpowiedział:

– Sense of duty (poczucie obowiązku).

Kapitan Long pomyślał chwilę:

– Widzi pan, najpierw to może był sport i ambicja. Ale potem… – oczy kapitana poszły gdzieś w przestrzeń, w przeszłość – w ostatnim jeszcze dniu posłałem czterech żołnierzy po rannego; wyszli z wielką flagą Czerwonego Krzyża, niemiecki czołg, który stał w odległości czterystu jardów, zmiótł ich wszystkich z cekaemów, żaden nie został żywy. I wówczas, w ten ostatni dzień, chcieli wszyscy zostać, nie iść na luzowanie, mścić się.

Kompania Longa zeszła ze stratami mniejszymi. Ze stanu 7 oficerów i 150 żołnierzy pozostało w niej 3 oficerów i 64 żołnierzy. W obu sąsiednich kompaniach zostało po 40 ludzi.

5. KOŚCI STO TRZYDZIESTEGO PIĄTEGO PUŁKU ZOSTAŁY NA WZGÓRZU 593

W 2. baonie 135. Pułku Piechoty 34. Dywizji znajduję oficerów w półkoszulkach, stłoczonych w ciemnym wnętrzu. Paruje z nich zmęczenie, wycofani zostali dopiero przedwczoraj.

– Chce pan dowiedzieć się o naszym udziale w walce? Very well – ożywiają się nagle, widząc na mapie miejsce, w którym wskazuję stanowiska Karpackiej Dywizji – nasz batalion stał tam właśnie. Wie pan co? Zawołamy panu paru naszych żołnierzy.

Ale na razie nie ma na to czasu, bo proszą na obiad. Siedzę po prawicy zastępcy dowódcy baonu (dowódca na urlopie) i znowu jem indyka i piję sok pomidorowy. Major, błyskając złotym liściem dębowym na kołnierzu (gdyby liść był srebrny, byłby podpułkownikiem; Kanadyjczycy mają jako godło liść klonowy – nam zapewne z całej flory zostanie liść figowy) – informuje o przebiegu walk swego batalionu, w którym nie był wówczas, ale które zna na pamięć.

Kiedy 133., z którego właśnie przyjeżdżam, nacierał na Monte Cassino, na wprost Villa, ich 2. baon otrzymał rozkaz okrążenia Klasztoru bardziej na prawo od 133. i uderzenia od północy.

Batalion pod dowództwem podpułkownika Kessnera ruszył 1 lutego o godzinie 2.30 w nocy i maszerował pięć mil. Rzekę Rapido, odchylającą się od pozycji niemieckich w swym górnym brzegu, przeszli cichcem bez trudności, po czym kapitan Lance i sierżant Singlestead wysforowali się, w pokryciu mgły, do góry we wznoszący się teren i przecięli niemieckie druty telefoniczne. Po czym niezwłocznie poszli do natarcia, a Niemcy próżno zerwaną łącznością wzywali o wsparcie artyleryjskie. Dowódca niemieckiego baonu wraz z pięćdziesięcioma sześcioma ludźmi wpadł w ręce amerykańskie.

Potem już nie szło tak łatwo – czujność nieprzyjaciela była zbudzona. Kiedy szli Głową Węża ku sławnemu 593, na którym tyle trupów ich i ich następców zległo, począł ich szarpać ogień. Dowódca baonu podpułkownik Kessner czuł się fizycznie niezdolny do prowadzenia natarcia i zmieniono go przez majora Landaua.

593 zdobyli. Jest to szczyt, nad którym górują ognie szczytów sąsiednich. Pokrywają go resztki starego fortu, mury, głazy, załomy, w których łatwo się kryć, z których trudno się wycofać. Na tym szczycie siedzieli osiem dni, ponosząc beznadziejne straty od niewidzialnego wroga, odpierając dokuczliwe ataki ze wzgórza 569, będącego niejako przedłużeniem wzgórza 593 na północ ku Klasztorowi. Cały stan baonu zaangażowany był w walce, prowizję i amunicję donosili kucharze i kierowcy. Strawy ciepłej nie wzięli w usta przez cały czas. Narżnęli atakujących Niemców – sto pięćdziesiąt ich trupów leżało na przedpolu jednej tylko amerykańskiej kompanii. Ale nie mogli się utrzymać w systemie ogni panujących wzgórz. Wycofali się, baon stracił w zabitych, rannych i zaginionych: 7 oficerów i 197 podoficerów i żołnierzy.

Po obiedzie przeszedłem do pokoju, gdzie już zgromadzono kilku uczestników tych walk.

Porucznik Booth, dowódca plutonu w kompanii F, która pierwsza weszła na Głowę Węża, opowiada, że pluton czołowy miał dwu rannych i wziął ich na nosze. W tym momencie zaatakowali Niemcy i wzięli do niewoli obu rannych wraz z ośmiu noszowymi. Pluton rzucił się, odbił tych swoich i wziął dziesięciu Niemców do niewoli. Z kolei Niemcy, uderzywszy, odbili swoich i wzięli do niewoli ośmiu innych Amerykanów.

Sierżant Hudson opowiada, jak rozgrzał im się moździerz do tego stopnia, że strzelać było trudno. A tu szło przeciwuderzenie niemieckie za przeciwuderzeniem.

Sierżant Muro, cekaemiarz, opowiada, że miał tylko trzydzieści jardów widoczności i co się wynurzyli Niemcy, to prał, aż w niebie grzmiało; jednego Niemca położył na dziesięć metrów od cekaemu; gdy przeciwuderzenie odpłynęło, wyczołgał się i przywlókł rannego.

Sierżant Aittanieni, łącznościowiec, opowiada, jak został ranny przy naprawianiu przewodu, który wciąż się rwał.

Sierżant Spellmann, wzięty do niewoli z drużyną – uciekł, choć ranny.

Sierżant Swenson objął pluton, złożony już tylko z pięciu ludzi, po czym został ranny.

Szeregowy Kytleka walił z automatycznego karabinu bez podstawki, z ramienia, byle prędzej.

Sierżant Knutson opowiada, jak biegiem nosili amunicję, jak strzelcowi Gajewskiemu ciurkiem krew się z nosa lała, przecież biegał w dół i w górę, czerwony jak szatan.

Skupili się koło mnie, odważają ciężkie słowa, kładą je na wagę prawdy, podaje się ciężka waga ku dołowi. Milczy dowódca kompanii leutenant Brown – został ranny przy samym początku ataku i nie widział, co działo się dalej.

Brown – z pochodzenia Anglik, takoż porucznik Booth; Hudson – Norweg; Muro – Hiszpan; Spellmann – Niemiec; Aittanieni – Fin; Swenson – Szwed; Gajewski i Kytleka – Polacy; w propagandzie znowuż opiekowali się mną oficerowie Żydzi.

Wielki melting-pot – wspólny garnczek zeszmelcowujący rasy.

Wielkim kitem jest wolność; jeszcze większym – wspólnie przelana krew. Z krwawego wzgórza 593 ci, którzy na nim byli, zeszli więcej Amerykanami, niż nie weszli. I dźwięczniej, i potężniej brzmieć będzie Star Spangled Banner[2] wojsk wracających z krwawych pobojowisk świata do swego bezpiecznego kraju. Szczęśliwi.

6. HOTEL „YORK” SIĘ BAWI

W hotelu „York” w Campobasso dym gęstym zwałem stoi w sali natłoczonej przez oficerów wszelkiej broni.

Hotel „York” dożył sędziwego żywota jako „Albergo Grande” i został „Yorkiem” z mianowania zwycięzców, na równi z pryncypalnym placem obok, który nazywa się „Piccadilly Circus”.

Rozparli się zwycięzcy w zadymionej sali, wyciągając daleko przed siebie podkute buty, spodnie opięte w pochodowe spinacze. Battle-dressy parują rosą wsiąkłą po oliwkowych gajach, prószą kurzem, zebranym z tych nieskończonych numerów szos.

Pod tymi numerami nie rozeznasz dźwięcznych, pełnych tysiącletniej treści nazw: Via Cassilina, Via Appia, Via Aurelia.

W hotelu „York” stara służba o profilach markizów nie serwuje już gościom filigranowych spaghetti, które by ci posiekali nożami, opiekanych w cieście polpo di mare, które by pałaszowano w dobrej wierze jako kurczę po wiedeńsku, aromatycznych ravioli, pieczonych na miniaturowych rożenkach uccelletti. Zmęczeni markizi roznoszą co dzień to samo – kiełbaski konserwowe przyrządzone pół na pół z mąką z soi, boczek z puszek, z którego ulotnił się wszelki świński zapach, i nieśmiertelny corned-beef, żuty we wszelkich formach.

Walcząca ludność pięć lat już nie je, ale żuje – żuje smętnie jakieś substancje, z których ulotniło się najodleglejsze pojęcie strawy organicznej: zwierzęcia, rośliny. Został numer puszki i etykieta.

Zwycięzcy piją wino. Dużo wina. Nie jest to złociste orvietto, przyjeżdżające w olbrzymich beczkach na różowych dwukołowych wozach malowanych w maski i girlandy przed najfantastyczniejszym mozaikowym frontonem swojej katedry; nie jest to cierpkie, czerwone jak krew chianti, z których chianti z Val D’Oro jest najlepsze, ale dopiero tobie, ulewający zatykającą amforę oliwę, oberżysta szepnie, z którego to Val D’Oro, bo są cztery.

Zwycięzcy nie piją różowego falerna, które tak mnie krzywdziło (i tak mi pomagało) w latach młodych.

Markizowie kursują po sali z naręczami butli po jakieś ułamki centów butla. Nie ma w nich nawet petits vins, jakie lekko i bezfrasobliwie się ciągnie po jakichś hôtels de négociants przy szosach Francji. Jest to ciężki chłopski kwas na winnej jagodzie. Wymiana dóbr między wyzwolicielami i wyzwolonymi – na stopniu najniższym.

Cała sala ryczy Lili Marlen, pieśń, którą przyniósł do Libii korpus Rommla:

Vor der Kaserne, vor dem grossen Tor.

Stand eine Laterne und steht sie noch davor.

Grupa Polaków w kącie sali wydziera się, aby przekrzyczeć Anglików:

Tam się spotkamy, gdy minie zły sen,

Ja i dziewczyna z włosami jak len.

Anglicy podejmują competition (współzawodnictwo):

With you, Lili Marlen!

Czy ja tylko i mój sąsiad jesteśmy trzeźwi?

Sąsiad – to kapitan hinduski. Oczy łani w oliwkowej cerze i drobny wąs nad drapieżną wargą. Stało się, że poczęliśmy mówić, i nie pożałowałem. Mówiłem z uczestnikiem tych bojów sprzed miesiąca.

Sąsiad przysunął się do samego mego ucha i wołał przez ten nieludzki gwar i harmider.

7. DRUGIE WIELKIE NATARCIE – KLASZTOR ZBURZONY

– Nocą z 11 na 12 lutego 7. hinduska Brygada Piechoty zajęła rejon koncentracji na dolnych wschodnich zboczach Castellone („Gdzie teraz 15. Pułk Ułanów Poznańskich” – przemknęło mi przez myśl).

Cztery brygady piechoty skoncentrowano pod miastem Cassino, a piątą nieco na północ.

O godzinie 12 ciężki walec artylerii poszedł przed nowozelandzkim baonem. O 13 zajęli dawne pozycje amerykańskie (westchnąłem do tortu porucznika Morrisa). Ale cóż – nocą Niemcy napływają...

W tym miejscu pieśń się skończyła i ostatnie zdanie Hindusa huknęło po sali.

– Nic bestiom nie można było zrobić – zagrzmiał biesiadnik przez stół – napływali jak robactwo, nasi szli dołami domów w jedną, a oni szli dachami w drugą stronę.

Mówiący był to kapitan artylerii angielskiej z wąsami jak wiechcie. Potem mi wyjaśnił, że odbył tamtą wojnę, że tę rozpoczął jako sierżant i tak się w linii dorobił.

– Byłem obserwatorem artyleryjskim na początku mad mile („szalonej mili”, będącej stale pod obstrzałem), zna ją pan?

– Jakże ją mam znać, kiedy tuż nad nią i teraz Niemcy siedzą – wzruszam ramionami.

– Racja. A widzi pan, byliśmy znacznie dalej, ale cóż, nie miał kto obsadzać domów. Wystarczyłyby do tego Home Guard, zwykły Home Guard – dodał z całym uczuciem pogardy dla cywilów udających wojsko.

– W nocy z 14 na 15 – ciągnął Hindus – wycofano się z miasta spod tego złowieszczego Klasztoru, który tak dotkliwie kąsał, i postanowiono go unieszkodliwić.

Jak dojrzała decyzja, która spowodowała tyle protestów, której echo odbiło się w interpelacji w parlamencie angielskim?[3]

Niemcy, obsadziwszy okolice Monte Cassino, do Klasztoru nie weszli, deklarując go jako terytorium neutralne... państwa papieskiego.

Ale niebawem poczęły się kwasy. Pod pozorem ustrzeżenia bogatej biblioteki klasztornej od skutków wojny wywieźli ją w niewiadomym kierunku... Kiedy wykryto, że bibliotekę ukryli w Spoleto, zrobili dobrą minę do złej gry, oświadczając, że w głowie im nie postało przywłaszczenie biblioteki, którą wywieźli bez zgody, bez wiedzy władz kościelnych i trzymali w miejscu niewiadomym.

Odgrywając się – postanowili zrobić widowisko propagandowe, jak to Niemcy ratują skarby ducha, jak je przywracają prawym właścicielom. Biblioteka miała zostać przewieziona do dóbr papieskich Castel S. Angelo i wręczona z pompą i pod obiektywami kinooperatorów ojcom benedyktynom. Prymas Fidelis otrzymał zaproszenie odegrania głównej roli w tym Schauspiel jako przyjmujący bibliotekę powracającą na łono zakonu.

Równocześnie jednak nie mogli Niemcy powstrzymać się od robienia złej krwi: ojca Ildefonsa Rea, opata klasztoru w Cava, zamknęli w jakimś składziku i trzymali przez dziesięć dni pod zarzutem przechowywania angielskich spadochroniarzy.

Ojciec Fidelis, prymas benedyktynów, w cywilu Freiherr (baron) von Stotzingen[4] – zachorował dyplomatycznie i udziału w widowisku nie wziął.

Kiedy pod Klasztor posunęły się wojska alianckie, przed furtką klasztorną stanęło auto z oficerami niemieckimi.

Opat Gregorio Diamare powitał gości, pomny na rozdział LIII Reguły św. Benedykta:

Zaczem wszelakich gości, gdy przychodzą albo odchodzą, uniżywszy głowę, albo też upadłszy całkiem na ziemię, przyjmować mają jako samego Chrystusa Pana, który się też w nich przyjmuje (Mat. 18, 5).

Goście wyłuszczyli, że szanując neutralność Klasztoru, wojska niemieckie znajdować się będą poza strefą trzystu metrów.

Acz służbie Bożej oddany, opat westchnął ciężko: jużci, rozumiał, że trzysta metrów...

Ale poddał się losowi, uczciwie gości ku furcie przeprowadzając, jako że Reguła (caput XX) powiada:

Jeżeli kiedy z ludźmi możnymi chcemy rozmawiać, nie śmiemy inaczej, jeno z pokorą i uczciwością.

Przemykali się spłoszeni braciszkowie napotkani po drodze. Jako że:

Z gośćmi nie ma się żadnym sposobem kto łączyć albo też rozmawiać, komu by nie rozkazano, ale jeśli się z nimi spotyka, albo ich ujrzy, pozdrowiwszy ich pokornie, jako się powiedziało, i prosząc o błogosławieństwo, niech mija, mówiąc, że mu się z gościem rozmawiać nie godzi.

I tak się ustaliło.

Mając na sobie ciążący kamień owych trzystu metrów, zbierali się ojcowie i braciszkowie na siedem modłów dziennie – na laudę, prymę, tercję, sekstę, nonę, nieszpór i kompletę, aby się stało, jako mówi prorok: „Siedemkroć przez dzień oddawałem Ci chwałę” (Ps. 118, 164).

I o północy, kiedy na Colle D’Onofrio warty wypatrywały oczy, zmieniały się w słuch, a trzaśnięcie suchej gałązki wywoływało przewlekłe kanonady, zbierali się ojcowie i bracia na północną jutrznię, aby się wypełniło, jako prorok powiedział: „O północy wstawałem wychwalać Ciebie” (Ps. 118, 62).

Rozpoczynali od wiersza 10: Deus in adiutorium meum intende, po czym trzy razy mówili Domine labia mea aperies, et os meum annuntiabit laudem tuam. Potem zaraz przydawali Psalm 3: Domine quid multiplicati sunt etc. i Gloria et C. Następnie śpiewali Psalm 94 z antyfoną, potem hymn św. Ambrożego, zatem sześć psalmów z antyfoną, które skończywszy, opat benedykcję dawał. Tedy siadali w ławach i bracia na przemian na pulpicie z księgi trzy lekcje czytali, między którymi lekcjami trzy responsoria śpiewano, po czym kantor poczynał glorię, a zaraz wszyscy z ław powstawali dla „uczciwości i dla uszanowania Trójcy Świętej”.

A po tych trzech lekcjach drugie sześć psalmów z alleluja było śpiewanych. Po których psalmach lekcja z Apostoła była czytana i wiersz z modlitwą i litanią, albo Kyrie elejson i tako się jutrznia kończyła.

Z dnia na dzień braciszkowie głośniej musieli wywodzić swe pienia, aby się zagłębić w Panu. Bo z dnia na dzień coraz bliżej przysuwali się Niemcy, z dnia na dzień coraz to szczuplał magiczny krąg trzystu metrów, zakreślony dokoła Klasztoru, magiczny krąg, za który nie miała prawa wciskać się nieczysta siła.

Wreszcie ustaliło się, że nocami podjeżdżali czołgami pod same mury Klasztoru i strzelali spod ich ochrony. Wówczas...

– We wtorek, 15 lutego od rana dwieście pięćdziesiąt pięć bombowców rzuciło na Klasztor trzysta pięćdziesiąt jeden ton. Nie żałowali rozrzutu, zabili dwudziestu czterech żołnierzy naszej 4. hinduskiej brygady. Ale widzieliśmy, jak ściany olbrzymiego kompleksu klasztornego walą się jak domki z kart.

Spełniło się, co nakazywał zakonnikom 477 punkt Reguły: „Śmierć zawsze obecną mieć przed oczyma”.

Liczne rzesze ludności cywilnej zebrały się w Klasztorze. Rzucili się do ucieczki, zostawiając pod gruzami stos trupów (jak mi mówili zakonnicy).

Zgrzybiały, osiemdziesięcioletni brat Carlomano nie dał rady schodzić z innymi i powlókł się do ruin z powrotem.

W ruinach też został kruk. Zwykle każdy klasztor benedyktyński hoduje kruka na pamiątkę tego, który św. Benedyktowi miał przynosić żywność do pieczary w Subiaco.

Fra Carlomano sczezł gdzieś w zimnie i głodzie. Krukowi działo się lepiej wśród tylu trupów; widziano go przez szereg dni, jak polatywał nad Klasztorem – jedyny kruk na pobojowisku bitwy o Monte Cassino.

Ale opat Gregorio Diamare trwał, aż papież wysłał auto i wyciągnięto go spod ruin.

Potem, gdyśmy zdobyli Monte Cassino, czytałem w publikacji, którą wziąłem niemieckiemu jeńcowi: Es ging ein Schrei der Emporung durch die garnce Welt (światem wstrząsnął dreszcz oburzenia).

– Ale cóż – kontynuował Hindus – równocześnie spadł silny deszcz; wypełnione wodą leje udaremniły posuwanie się czołgów; operacja z miasta na górę stanęła, za to poszło natarcie boczne.

Nastawiłem uszu. Bo to zapewne – nam sądzonym szlakiem.

8. ROYAL SUSSEX ZAŚCIELA TRUPEM 593

Wieczorem 15 lutego poszedł Royal Sussex na wzgórze 593. Nieprzyjaciel był tak blisko, że wyszli bez rozpoznania. („Nam też nie pozwalają na patrolowanie” – pomyślałem). Nie doceniono terenu. Czołowa kompania uwięzła na rozpadlinie nierozeznanej na mapie.

...Nazajutrz uderzyli już całym batalionem. Obeszli rozpadlinę, uderzyli na wzgórze. Pan wie od Amerykanów, jak ich tam zdziesiątkowali Niemcy. A przecież to nie była główna ich pozycja obronna, wówczas główną pozycją obronną była przeprawa przez Rapido. W tym natarciu były to już najeżone bunkry powiązane siecią ogni. („I są – pomyślałem sobie – bo przecie Niemcy siedzą na 593, a nasz 3. baon Karpackiej leży przed ich pozycjami i warczy”).

...Wyczerpali granaty i odpłynęli, zostawiając dwunastu oficerów i stu trzydziestu szeregowych.

...I wówczas zluzowaliśmy ich my – Rajputana Rifles.

9. HINDUSI SKŁADAJĄ KRWAWE OFIARY NIENASYCONEMU 593

...Uderzyliśmy o północy z 17 na 18 lutego. Żołnierz darł się, kiedy oficerowie padali. O czwartej nad ranem batalion zajął 593, mając tylko dwu oficerów. Mimo to poszli jeszcze dalej, zajęli 444 – już byli tuż pod Klasztorem – czekali na uderzenie Gurków z lewa, od 445.

Gurkowie! Świetny żołnierz, sławiony przez wszystkich angielskich pisarzy. Nieulękli i zacięci. Weterani bojów w terenach górskich Afganistanu, Syrii, Abisynii i Tunisu. Pułki, w których oficerowie angielscy ubiegali się o zaszczyt służenia.

Poszły ich dwie kompanie na Klasztor, trafiły na zbity gąszcz ciernistych krzaków, w których uplatali się i zostali wybici – do nogi.

10. MAORYSI KŁADĄ SIĘ JAK ŁAN ZBOŻA

Z lewa jeszcze od Gurków idący batalion Maorysów miał zajść obronę Klasztoru doliną Liri.

Szli śniadzi, prześlicznie zbudowani, leccy chłopcy – jedyna rasa kolorowa zaadoptowana i równouprawniona z rasą anglosaską. Otrzymałem kiedyś list od jakiegoś mego słuchacza nowozelandzkiego, który, po nałykaniu się problemów linii Curzona i mniejszości – opisał mi w specjalnej epistole stan prawny Maorysów. Epistoła była pełna wyliczeń, jakie uprawnienia w kupnie ziemi, w myślistwie i rybołówstwie ma Maoryjczyk, a jakich nie mają biali Nowozelandczycy. List kończył się dość nieoczekiwanie: „Ale on na to wszystko zasługuje (przyp. mój MW) Maorys: bo jest on good fellow”.

Teraz szli ci good fellows kraju o najwyższym standardzie na świecie strzelać do Niemców, których nie widzieli nigdy. Mokradła wstrzymały ich tanki – batalion położył się jak łan.

11. TRZECIE GENERALNE UDERZENIE I GENERALNA RZEŹ

Dowództwo operacji postanawia czekać, aż miną roztopy, ażeby można było uderzyć i z doliny Liri. W czasie tego czterotygodniowego natarcia straty na odcinku i w liniach zaopatrywania wynosiły przeciętnie po sześćdziesiąt osób dziennie (dzisiaj właśnie dowiadywałem się o nasze straty; obliczają je przeciętnie na trzydzieści osób dziennie).

Po czterech tygodniach, 15 marca, rozpoczęto najkrwawsze i ostatnie, trzecie natarcie na Klasztor. Wzięły w nim udział: 2. Dywizja nowozelandzka w składzie dwóch brygad piechoty i jednej brygady pancernej, 4. hinduska, również złożona z trzech brygad, i sławna 78. angielska Dywizja Piechoty, również trzybrygadowa.

To trzecie z rzędu uderzenie nie tylko potraktowano wiele poważniej, rzucając dziewięć brygad. Postanowiono skoncentrować na nieprzyjacielu niebywały ogień. 196 dział miało zwalczać artylerię nieprzyjaciela, 294 działa miały przygnieść stanowiska obronne, 88 dział miało dać ruchomą zasłonę idącej do szturmu piechocie.

Przypuszczano, że po trzyipółgodzinnym bombardowaniu nietrudno będzie zająć miazgę, powstałą w miejscu, na którym ongiś było Cassino. W ciągu tych trzech i pół godziny rzucono na Klasztor 1200 ton amunicji. Ponadto 514 bombowców zrzuciło na Klasztor i otaczające pozycje 1100 bomb. Bombardujący Amerykanie, którzy w poprzednim natarciu zabili dwudziestu czterech Hindusów, teraz również nie żałowali sobie...

– Co tam dwudziestu czterech Hindusów – zaklął szpetnie artylerzysta. – Od nas telefonują do sztabu 8. Armii, skarżąc się na tych wesołych chłopaków amerykańskich. A dowódca tej armii, generał Leese, odpowiada: „Przecież ja sam w chwili obecnej ze schronu z wami mówię”.

Zirytowani Anglicy dowcipkowali, że wreszcie ujawniła się „tajna broń Hitlera”.

Okazało się, że trzydzieści ciężkich bombowców amerykańskich pomyliło się z lekka, biorąc... Venafro za Monte Cassino. Rezultat: osiemnaście trupów 8. Armii.

– No, ale jednak batalion spadochroniarzy w mieście wytłukli. Poszedł 1. batalion 5. hinduskiej brygady; ciemność była absolutna, żołnierz co krok to ześlizgiwał się w ogromne leje-sadzawki pełne wody. I czy pan uwierzy – Hindus wlepił we mnie swoje przepaściste oczy – Niemcy już byli w zwaliskach miasta przed nami. Znając doskonale teren, z góry klasztornej, ze skrytek nie do wydłubania, przesiąkli natychmiast z powrotem. Panie, cóż to była za rzeź niesamowita, w ciemnościach, po omacku, bezsensowna, wszyscy oficerowie w kompaniach polegli. Kompania idąca przodem oderwała się i zaginęła (potem okazało się, że ciemność za ciemność, deszcz za deszcz, ślizg za ślizg przesiąknęli na Wzgórze Kata, garb góry klasztornej nie niższy od szczytu, na którym stoi Klasztor, i przedzielony od niego tylko płytkim siodełkiem, i trzymali się na nim bez wiedzy dowództwa). Dwie tylne kompanie wypadły pod ogień własnej artylerii i zostały wyrąbane, bo ja wiem już przez kogo. Ulewa przyszła taka, że nawet zalała zaciekłość. Walka zamilkła.

Następny dzień (16 marca) wstaje cały w potokach deszczu. Jego strugi zniszczyły wiele radiostacji, telefony zerwane, nieprzyjacielscy strzelcy wyborowi utrudniają łącznościowcom naprawy.

Sapiąc i zgrzytając, charkocząc niesamowicie buksującymi w mazi gąsienicami, starają się czołgi posunąć naprzód, manewrując między lejami i sadzawkami jak słonie między rozstawionymi butelkami. Przedziera się ich jednak sześć, potem trzy, poskramiają strzelców wyborowych. Nowozelandczycy próbują szturmować Niemców w zwaliskach. Stojący na skrzyżowaniu ulic hotel „Continental”, czy raczej gruzy „Continentalu”, zieje ogniem na wszystkie strony. Pod wieczór, jest już godzina 22.00, udaje się uchwycić zakręt serpentyny, wiodącej na wzgórze klasztorne. Zorientowano się, że na Wzgórzu Kata są „jacyś nasi”. Zrozumiano, że to 4. kompania, którą uważało się za zniszczoną. Kompania Gurków zdobyła to wzgórze właśnie w ostatniej chwili, by ich uratować. Żołnierze 6. Rajputana, straciwszy wszystkich oficerów, rozbiegli się po budynkach. Niemcy odbierają serpentynę. Ci na Wzgórzu Kata zostają odcięci.

Opowiadający przerzuca gorączkowo notes:

– Tak, to 17 marca nam się zdaje, że jednak zdobędziemy Klasztor. Po przygotowaniu artyleryjskim o godzinie 6.15 czołgi i 24. baon podsuwają się ku wzgórzu zamkowemu. Okazało się, że Niemcy znowu napełzli w ciągu nocy. Gurkowie walczą swoimi kukri (kindżałami). Po południu poczyna się zadymianie. Pod jego osłoną 26. baon o godzinie 18.00 zajmuje stację kolejową: garby terenowe, które przed miesiącem powstrzymały baon Maorysów, są w naszych rękach.

...A więc trzymamy większą część miasta i Wzgórze Kata, stanowiące podstawę wyjściową do ataku na Klasztor.

18 marca pokazał, że nasze nadzieje nie są tak łatwe do zrealizowania. Niemcy są zasiedzeni, jak, wie pan, jest taki insekt w Indiach... Co, jak pan mówi? Na psie? Nie, nie, ja to wiem, to widać... A ten indyjski, nie widać go wcale. Nocą nasi saperzy wystąpili z całą siłą: cóż, rozczyścili dwieście jardów. Czy na długo? To było tak, jakby kto szmatą odgarniał ciecz, a ona przesączała się ciągle. Czołgi też poszły i rozwaliły jeszcze pięć domów. Ale jakie to ma znaczenie, czy dom jest rozwalony, czy nie; z ruin strzelać jeszcze lepiej. Zamek, który zajęliśmy? Zamek miał tylko jedną wyjściową bramę, na którą Niemcy mieli wstrzelany zaryglowany karabin. Kiedy oddziały miały iść do szturmu, żołnierze musieli wyskakiwać pojedynczo.

19 marca batalion Essex poszedł do szturmu i został tak zmasakrowany, że musiano go zastąpić. Pół batalionu doszło do Wzgórza Kata i tam stopniało do jednego plutonu...

Anglik-artylerzysta tchął na mnie winem, pochylając czerwoną jak niedopieczony rostbef twarz:

– Byłem na punkcie obserwacyjnym na skrzyżowaniu przed cmentarzem. Słyszę nagle w głośniku, mówi dowódca: „Jesteśmy w sile plutonu. Idzie natarcie. Wydaje mi się, że tym razem nie uda się go nam odeprzeć”.

– A potem nic?

– Potem już była cisza.

– 6. nowozelandzka brygada – ciągnął Hindus – szła z czołgami. Dwanaście czołgów stracono, jeden wyleciał na minie i zatarasował innym drogę; proszę wierzyć, że nie było tam objazdów do wyboru. Ale Nowozelandczycy znów doszli do „Continentalu” i zapadli. W gruzach „Continentalu” dwa czołgi niemieckie, zakopane po wieżyce, trzęsły się w paroksyzmach ognia.

...W nocy z 19 na 20 marca już nie osiągnęliśmy nic. Przeprowadzając luzowanie pod ogniem, ponosimy straty. Do miasteczka znowu wczołgują się niemieckie uzupełnienia. Udaremniają wszelką pracę saperów.

...20 marca podrywa się do natarcia kompania RWK. Zdobywa pośredni przedmiot natarcia, tzw. żółty domek, okopując się, natrafia na miny, połączone wzajemnie z całym polem minowym. Wybuchło całe pole. Co pozostało z kompanii, co mogło się czołgać, to się cofało do zamku; ale po reorganizacji nie mogli wyjść z niego, zamknięci cekaemami.

...21 marca Niemcy rzucają do walki ostatnie swoje odwody. Siły obu stron są na wykończeniu. Wieczorem tego dnia nacieramy na nich trzema baonami, naturalnie pod gęstą zasłoną dymną. Natarcie utknęło. Przed kilku jeszcze dniami Niemcy zrobiliby natychmiast przeciwuderzenie, poznaliśmy już ich metody. Ale byli widać zbyt wyczerpani. Więc my, choć księżyc był w ostatniej kwadrze, atakowaliśmy ponownie. Ale – wzruszył ramionami – pożal się Boże takie natarcie. To już byli ludzie wykrwawieni i bez sił.

...22 marca trwa przepieranie się, atakowanie. Niemcy używają saperów spadochroniarskich jako piechoty atakującej, bo już nie mają czym walczyć. Ale my też.

2. nowozelandzka Dywizja Piechoty w ciągu ostatniego tygodnia użyła wszystkich sześciu batalionów. Straciła 55 oficerów i 665 szeregowych.

4. hinduska Dywizja Piechoty straciła 3000 ludzi i nie miała już również żadnych odwodów. Po raz pierwszy w ciągu swego istnienia nie osiągnęła celu ataku (It hand’t got what it had gone for).

5. hinduska Brygada Piechoty trwała w akcji bez przerwy osiem dni.

8. hinduska Brygada Piechoty, od sześciu tygodni siedząc na 593, co dzień płaciła systematycznie straszliwe żniwo strat.

...25 marca nocą pod osłoną działania dywersyjnego wycofano Gurków, siedzących na Wzgórzu Kata, żywionych przez zrzucanie żywności ze spadochronów (8 oficerów, 177 szeregowych). Wycofano 202. kompanię Nowozelandczyków z 24. baonu (3 oficerów, 42 szeregowych). Schodziła 4. kompania Essex w stanie 2 oficerów, 32 szeregowych, 6. Rajputana – ani jednego oficera i 40 szeregowych. Nikłe resztki pełnego nadziei wojska, które przed czterdziestu dniami zmasowano pod klasztorną górą.

...26 marca korpus nowozelandzki, do którego były przydzielone hinduskie wojska, rozwiązano. 13. Korpus objął jego stanowiska. A na prawym jego skrzydle stoicie wy. No pewno... Trzeba dojść do Rzymu, a innej drogi nie ma.

Good luck!...

12. AVE MARIA

Ocknąłem się z tego opowiadania, przypomniałem, gdzie jestem. Długi stół obok zajęli mocno już zalani Kanadyjczycy. W kącie przy pianinie czwórka śpiewaków włoskich – dwie kobiety i dwóch mężczyzn – nie wiedziała, co robić. Na sali brzmiał jeden przeciągły ryk. Jedwabisty tenor Włocha przebijał się przez zachrypły wrzask, jak tęcza, która pada na śmietnisku. Pokorni markizowie donosili zwycięzcom z Quebecu i z Halifaksu coraz nowe naręcza kwasu z winnej jagody.

Teraz wstała ta młodsza. Widać było, że boi się, że zmusza się wielkim wysiłkiem do śpiewu. Położyła rzęsy na oczach. Starsza śpiewaczka w tandetnej różowej bluzce ze sztuczną koronką (żeby weselej było publiczności), z twarzą zaawansowanej gruźliczki, w której paliły się latarnie oczu – położyła miękko rękę na ramieniu dziewczyny. Młoda śpiewaczka podniosła rzęsy i spojrzała po sali. Lękliwie. Odskakując od parujących twarzy. Uwiesiła się na życzliwym zachęcającym uśmiechu. I trzymając się tego uśmiechu jak wątłej nici, poczęła śpiewać Ave Maria Gounoda.

Gasła pijana wrzawa, jak zgiełk bitewny tam pod Klasztorem. Sykano na przeszkadzających. Wybijał się, rósł ton najczystszy, rzucany pełną dziewczęcą piersią. Znikły gdzieś kwaśne wyziewy – powiew przeczysty szedł przez salę. Służący markizowie pod ścianą rozprostowali karki i trwali – w niemym uniesieniu. Rozkazodawcy – zwarli się w ścianę battle-dressów, pochylili łby i tkwili, spętani, przed zjawiskiem niepojętym. Z oparów zgiełku, trupów gnijących w wypełnionych wodą lejach, ze strzałów dobijających bezbronnych sanitariuszy – podnosił się przeczysty ton. Podnosił się z gruzów sponiewierany Klasztor, rósł, biały, w niebo...

Ave Maria!...

Nocą długo nie mogłem spać. Dwie grupy pijaków rozdzieliły się na współzawodniczące teamy. Jeden wkopywał blaszane wiadro po klatce schodowej z parteru na trzecie piętro, a drugi skopywał. Stary „Albergo Grande” podniesiony do godności hotelu „York” trząsł się w posadach. Zasypiałem i budziłem się znowu, myślałem o chłopcach naszych już zasiadłych pod 593, już trzymających stanowiska na Żbiku, majaczyły mi ich młode wierne oczy i znowu zasypiałem i zdawało mi się, że ktoś gra Ave Maria, budziłem się ponownie budzony grzmotem blachy, znowuż zasypiałem i widziało mi się błoto, deszcz i krew, i śmiertelne maski zabitych.

Rzuciłem rano hotel „York”. Pojechałem do tych, którzy przygotowywali – czwarte natarcie.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

1 [Red.:] Pogardliwa nazwa Niemców.

2 [Red.:] Pod gwiaździstym sztandarem.

3 Przypisek po bitwie: Szczegóły, które tu podaję, otrzymałem od oo. benedyktynów już po zajęciu Rzymu i zdążyłem włączyć do tekstu napisanego przedtem.

4 Przypisek po bitwie: Prymas Fidelis był w 1891 r. w nowicjacie w Beuron, mając jako przełożonego R.P. Benedykta Radziwiłła.

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WCHODZĄC NA RING – POZDRAWIAMY POPRZEDNIKÓW

1. W AMERYKAŃSKIEJ KWATERZE PRASOWEJ

2. TRZYDZIESTA SZÓSTA DYWIZJA ZAŁAMUJE SIĘ NAD RAPIDO

3. SUKCESY FRANCUZÓW I TRZYDZIESTEJ CZWARTEJ DYWIZJI AMERYKAŃSKIEJ

4. STO TRZYDZIESTY TRZECI PUŁK WDZIERA SIĘ DO MIASTA CASSINO

5. KOŚCI STO TRZYDZIESTEGO PIĄTEGO PUŁKU ZOSTAŁY NA WZGÓRZU 593

6. HOTEL „YORK” SIĘ BAWI

7. DRUGIE WIELKIE NATARCIE – KLASZTOR ZBURZONY

8. ROYAL SUSSEX ZAŚCIELA TRUPEM 593

9. HINDUSI SKŁADAJĄ KRWAWE OFIARY NIENASYCONEMU 593

10. MAORYSI KŁADĄ SIĘ JAK ŁAN ZBOŻA

11. TRZECIE GENERALNE UDERZENIE I GENERALNA RZEŹ

12. AVE MARIA

NA POZYCJACH

13. WJAZD NA WOJNĘ

14. KOLUMNA „DIABŁÓW”'

15. MELODEKLAMACJA: JEDEN FORTEPIAN, JEDNE SKRZYPCE, DWIE BATERIE

16. W WĄWOZIE INFERNO

17. TRZEJ MUSZKIETEROWIE

18. DRÔLE DE GUERRE!

19. CZTERNASTY BATALION NA STANOWISKACH

20. WOJNA POZYCYJNA KARPACKIEJ

21. WESOŁY „MELSYT”

22. PATROLOWANIE PRZEDPOLA

23. BAON SIEDEMNASTY WYPOCZYWA

24. „BO TAKI JUŻ JEST NASZ OBYCZAJ”

GRACZE ROZSTAWIAJĄ FIGURY

25. TEREN NADCIĄGAJĄCEJ BITWY

26. JUŻ ROZSTAWIAJĄ SIĘ: OD MORZA TYRREŃSKIEGO PO MONTE CASSINO

27. KORPUS WAŻY KONCEPCJE

28. W DYWIZJACH

29. WELLINGTON CZY MIEROSŁAWSKI

30. BOŻEK – KWATERMISTRZOSTWO

31. DIABELSKIE TRANSPORTY

32. JAK NIE DOJRZYSZ ZWIERZA PRZED SKOKIEM (MASKOWANIE)

33. SAPERZY – TERMITY WOJNY

34. ŁĄCZNOŚĆ – UNERWIENIE KORPUSU

35. MASAŻ PRZED BOKSEM

36. WYWIAD I PRZECIWNICY

37. ZAGLĄDAMY NIEMCOM DO GARNKA

38. Z CIĘŻKICH PEPANCÓW – KOZICE SKALNE, Z LEKKICH – „ŻYDOWSKA ARTYLERIA”

39. OSTATNIA ODPRAWA W BRYGADZIE

40. KARPACKI PUŁK CZUWA

41. W ARTYLERYJSKIEJ SPIŻARNI

42. SAMOLOTOWY „POSTÓJ DOROŻEK”

43. PRZEWIDYWANIA I NASTROJE

44. GŁOSY

GODZINA „H” NADESZŁA

45. NA PUNKTACH OBSERWACYJNYCH DYWIZJI I KORPUSU

46. NA PUNKCIE DOWODZENIA DYWIZJI

47. NA GŁÓWNYM PUNKCIE OPATRUNKOWYM

48. JEŃCY

49. A WIĘC I POLSKIE NATARCIE – ODPARTE

NATARCIE NA 593

50. PIERWSZA BRYGADA UDERZA

51. ZADANIE DRUGIEGO BAONU

52. „HANNIBAL UMARŁ!” – 593 ZAJĘTE

53. WALKA TRZECIEJ KOMPANII ZA SKŁONEM 593

54. SANITARIUSZ

55. PIERWSZA KOMPANIA NA SIODLE MIĘDZY 593 i 569

56. ŚMIERĆ PORUCZNIKA SCAZIGHINO

57. DRUGA KOMPANIA DOCIĄGA

58. CIĘŻKIE PEPANCE

59. PRZECIWUDERZENIA

60. OSTATNI WALCZĄCY PLUTON

WALKA O WIDMO

61. KRESOWA DYWIZJA

62. ROLE ROZDANE – ŚCIEŻKOWCY NAPRZÓD!

63. TRZECIA KOMPANIA PIĘTNASTEGO BAONU GINIE

64. DRUGA KOMPANIA BIERZE POMSTĘ

65. CZWARTA KOMPANIA WŚRÓD BUNKRÓW

66. PIERWSZA KOMPANIA PODZIELA LOS TRZECIEJ

67. WYSUNIĘCI NAJDALEJ

68. MARZENIA SIEDEMNASTOLATKÓW

69. OSIEMNASTY BATALION RUSZA

70. „KONSOLIDACJA” I WALKA

71. ODWRÓT OSIEMNASTEGO BAONU

72. ODWODOWY SZESNASTY IDZIE DO AKCJI

73. LOSY SIEDEMNASTOLATKÓW

74. DWIE KOMPANIE TRZYNASTEGO BAONU UDERZAJĄ NA ŚRODKOWE WIDMO

75. DWIE KOMPANIE TRZYNASTEGO BAONU UDERZAJĄ NA PÓŁNOCNE WIDMO

76. A JEDNAK GNATOWSKI ŻYJE – I WALCZY

PIERWSZA WALKA O GARDZIEL

77. PIERWSZY BATALION KARPATCZYKÓW WYRUSZA Z DUŻEJ MISKI

78. SAPERZY EGZORCYZMUJĄ DIABELSKĄ GARDZIEL

79. KOMPANIA PORUCZNIKA MAŚLONY JUŻ WISI NAD GARDZIELĄ I CZEKA

80. CZOŁGI OD DROGI SAPERÓW NIE MOGĄ SFORSOWAĆ GARDZIELI

81. KOMPANIA PORUCZNIKA MUSIAŁA NIE MOŻE SFORSOWAĆ GARDZIELI

82. TRAGICZNE DZIEJE KOMPANII KAPITANA KROMKAYA

83. ŚWIEŻE CZOŁGI DĄŻĄ Z POMOCĄ

84. W SCHRONIE DOWÓDCY BATALIONU

85. GINĄ CZOŁGI, GINĄ SAPERZY

86. OSTATNI AKORD NATARCIA KORPUSU: KOMPANIA PORUCZNIKA MAŚLONY SCHODZI PO 39 GODZINACH

GEHENNA

87. ZABIJANY NA RATY

88. JUŻ NIE ZOBACZY „SIEGMONDEK” KWITNĄCYCH „STROMÓW”

89. SPŁYWAJĄ Z POBOJOWISKA

90. WPO I SANITARIUSZE

91. UCIECZKA Z NIEWOLI

92. RANNY DOWÓDCA

93. A ŚWIATŁO WIEKUISTE NIECHAJ IM ŚWIECI!

ODGINANIE SIĘ

94. KATHARSIS – WŚRÓD FETORU

95. JAK WYGLĄDA NOWA SYTUACJA?

96. U CZOŁGÓW „NA JEŻA”

97. WOJUJEMY DALEJ

INTERLUDIUM

98. „CHOLERNY ŚWIAT”

99. WOJSKO PODPUŁKOWNIK WYSŁOUCHOWEJ

100. W „REPIE LUDZKIM”

101. W DRUGIM RZUCIE

102. I ZNOWU ZBLIŻA SIĘ FRONT

103. W KARPACKIEJ – ZNOWU WALKI POZYCYJNE

104. KRESOWA PATROLUJE

105. CO SIĘ DZIEJE NA GARDZIELI?

106. MULNICY

107. DIABEŁ UBRAŁ SIĘ W ORNAT

108. NASZ ŻOŁNIERZ JEST JAK PLASTELINA

109. TAK DOCZEKALIŚMY WIECZORU 16 MAJA

DRUGIE NATARCIE SIĘ ROZPOCZĘŁO

110. ZACZĄŁ SZESNASTY BATALION

111. W SCHRONIE „POD NIEBOSZCZYKIEM”

112. WYBITY POCZET

113. POLSKI WINKELRIED

114. „TRUDNO, WOJNA”

115. NIENAWIŚĆ ZA GRÓB

116. WALCZĄCE DZIECI

117. GENERAŁ MAX SCHRANK WIDZI, ŻE TO NIE WRZESIEŃ

118. „KLIMEK” KALKULUJE ODPŁATĘ ZA WARSZAWĘ

119. KOMANDOSI I UŁANI

120. WIDMA NA WIDMIE

121. PRZED DRUGIM GENERALNYM NATARCIEM WIDMO ZDOBYTE I UTRZYMANE

S. ANGELO – GÓRA ANIOŁA ŚMIERCI

122. IMPET SIEDEMNASTEGO BATALIONU: WZIĘLI MAŁE S. ANGELO

123. NATARCIE NA DUŻE S. ANGELO

124. BEZBRONNI ŚPIEWAJĄ „JESZCZE POLSKA NIE ZGINĘŁA”

125. KIKUT TRZYNASTEGO BATALIONU ZALEGA

126. KRWAWA ŁAŹNIA

127. STARSZY STRZELEC GÓRNY PRZEMYŚLIWA O ZEGARKU NIEMIECKIEGO KAPITANA

128. KAPITAN MICHALAK BIEGNIE PO POMOC

129. ŚMIERĆ PUŁKOWNIKA KURKA

130. „PAMIĘTAJCIE, ŻEŚCIE POLAKAMI”

131. PODPUŁKOWNIK KAMIŃSKI I JEGO ZASTĘPCA GINĄ Z TYM SAMYM OKRZYKIEM

132. NIEWYRAŹNA SYTUACJA

133. NASI W NIEWOLI

134. STAŃCZYKA MOT DE CAMBRONNE

135. „CZY KULA WYSZŁA MI GŁOWĄ?”

136. DALSZE LOSY JURKA JASIŃSKIEGO

137. WZDŁUŻ KABLA

138. „ROZKAZ WYPEŁNIĘ”

139. STARSZY STRZELEC GÓRNY ZDOBYŁ ZEGAREK

140. NOC

593 – GÓRA OFIARNA

141. PATROL PODPORUCZNIKA JĘDRZEJEWSKIEGO

142. KARPACKA ROZPOCZYNA NATARCIE

143. WSZYSTKO SIĘ RZUCA NA SZALĘ

144. ŚMIERĆ PODPUŁKOWNIKA FANSLAUA I MAJORA STOJEWSKIEGO

DRUGA WALKA O GARDZIEL

145. GAMA ATAKU

146. GAWĘDA CZOŁGÓW

147. SZÓSTY BATALION NIE MOŻE SFORSOWAĆ GARDZIELI

148. STRATY CZOŁGÓW

149. STRZELCY WYBOROWI

150. PRAWDA O SAPERACH

151. „JESTEM TYLKO Z TRZEMA CZOŁGAMI”

152. BIAŁE RĘKAWICZKI

153. TRZECI SZWADRON PANCERNY NA WSPINACZCE

154. ZMIERZCHA DZIEŃ I ZMIERZCHA DRUGA BITWA O GARDZIEL

KRYZYS

ZWYCIĘSTWO

155. JAK WYGLĄDAŁO ZWYCIĘSTWO?

156. OCZYSZCZANIE TERENU

157. W „DOMKU DOKTORA”

158. NA 593 – GÓRZE OFIARNEJ

159. W ZDOBYTYM KLASZTORZE

PĘKŁA LINIA GUSTAWA!...

160. NOC NA S. ANGELO

161. CZY ALBANETA SIĘ BRONI?

162. SIEDEM SALTO MORTALE

163. KAPITAN DRELICHARZ WJEŻDŻA NA ALBANETĘ

164. ŚMIERTELNA ODPRAWA

165. KRESOWA WALCZY O CZUBEK S. ANGELO

166. A JAK TU WYGLĄDA ZWYCIĘSTWO?

167. PRZED ATAKIEM NA PASSO CORNO

ROZSADZAMY LINIĘ HITLERA

168. NIEPOKOJĄCA CISZA

169. KARPACCY UŁANI – NAPIĘTA CIĘCIWA

170. „WIELKI DZIEŃ” PUŁKU

171. POPRZEDZAJĄCE PATROLE

172. ROZPOCZĘCIE DZISIEJSZEJ WALKI

173. NATARCIE NA PIERWSZĄ LINIĘ BUNKRÓW

174. KRYZYS

175. 893 – ZDOBYTE!

176. UMIERAJĄCY I ŻYWIĄCY BITWĘ

177. WALKA Z DRUGĄ LINIĄ BUNKRÓW

178. KAPITULACJA

179. NA LEWO WALCZYLI UŁANI POZNAŃSCY

180. „POJEDZIEMY ZNÓW DALEJ W ZAKURZONYCH WOZACH!...”

WALKA O PIEDIMONTE

181. PIERWSZE UTARCZKI

182. ZADANIA GRUPY „BOB”

183. NATARCIE CZOŁGÓW – BEZ ROZPOZNANIA, BEZ WSPARCIA PIECHOTY, BEZ PRZYGOTOWANIA ARTYLERYJSKIEGO, BEZ DOSTATECZNEGO PALIWA

184. GROŹNY PANTHER

185. PODPUŁKOWNIK BOBIŃSKI Z UŁANAMI W OBLEGANYM MIEŚCIE

186. POGROM DOWÓDZTWA 6. PUŁKU PANCERNEGO

187. UŁANI W OPAŁACH

188. WZDŁUŻ DROGI NR 6 CZOŁGI PONOWNIE PRZERABIAJĄ DZIEŃ WCZORAJSZY

189. KAPITAN KUCZUK-PILECKI W NATARCIU NA SZKLANĄ GÓRĘ

190. CO JEST Z PIECHOTĄ?

191. NOC W PIEDIMONTE

192. TRZECI DZIEŃ NATARCIA

193. POGROM SZTABU „BOB”, ŚMIERĆ MAJORA TARKOWSKIEGO

194. PIEDIMONTE – SARAGOSSA

195. ZNÓW SZLAKIEM ŚP. KAPITANA EZMANA

196. PONOWNA SZARŻA NA MIASTO

197. NOC Z 22 NA 23 MAJA

198. NATARCIE 23 MAJA, ŚMIERĆ KAPITANA KUCZUKA

199. NOCNE OPAŁY

200. PORUCZNIK JADWISIAK ROZPOZNAJE

201. W ZDOBYTYM PIEDIMONTE

DOBIJANIE

202. ZJAZD Z WOJNY

203. PORAŻONA BESTIA – JESZCZE GRYZIE

204. POLIFEMUS POSTRADAŁ OKO

EPILOG

NASZ APEL

WYKAZ ŻOŁNIERZY POLSKICH POLEGŁYCH POD MONTE CASSINO

ICH UROCZYSTOŚĆ

LOSY KSIĄŻKI

APPENDIX

PRZEDMOWA DO KSIĄŻKI

POSŁOWIE DO KSIĄŻKI

FOTOGRAFIE