Tytuł oryginału

GRETA GARBO. DIVINE STAR

Copyright © 2012 by David Bret

All rights reserved

First published in Great Britain in 2012 by The Robson Press

(an imprint of Biteback Publishing Ltd.)

Projekt okładki

Ewa Wójcik

Zdjęcia na okładce

© Getty Images; Narodowe Archiwum Cyfrowe

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Grażyna Mastalerz

Korekta

Anna Mirkowska

Marianna Chałupczak

ISBN 978-83-8069-966-3

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

Wstęp

ROZDZIAŁ PIERWSZY. Greta Gustafsson: młoda Safo

Wstęp

Greta Garbo była zagadką. Zjawiła się jak gdyby znikąd i zawojowała Hollywood – oraz cały świat – w okresie, kiedy kinem rządziły Mary Pickford i grupa jej podobnych, obecnie zapomnianych wampów. Nie tylko jako jedna z nielicznych aktorek przetrwała przejście od filmów niemych do udźwiękowionych, lecz także sięgnęła tak bezprzykładnych szczytów sukcesu, że współcześni jej widzowie witali ów fenomen westchnieniami zdumienia.

W kulminacyjnej fazie Wielkiego Kryzysu, kiedy nad Europą zbierały się wojenne chmury, a w Ameryce przybywało jadłodajni dla ubogich, Garbo cieszyła się popularnością pozwalającą jej żądać od wytwórni MGM gaży sięgającej stu pięćdziesięciu tysięcy dolarów tygodniowo. Mimo to zaskarbiła sobie szacunek fanów, którzy często nie bardzo mieli co włożyć do garnka, lecz zawsze wysupływali ostatnie miedziaki na bilet do kina, gdzie mogli wielbić jej zachwycającą postać na dużym ekranie. Nie żal im było dziesięciocentówek składających się na jej oszałamiające honoraria.

Ponieważ pochodziła z kraju, w którym panowała większa swoboda obyczajowa i seksualna niż w Ameryce lat dwudziestych XX wieku, kiedy przyjechała do Stanów – podobnie było z Rudolfem Valentinem – szerzyły się na jej temat przeróżne mity i plotki. Amerykanie mieli oto przed sobą nie zwyczajną dziewczynę z sąsiedztwa, lecz wytworną, światową kobietę, która w ciągu dwóch dekad zapewne widziała i dokonała więcej, niż większość z nich zdołałaby doświadczyć w ciągu kilku żywotów. Wytwórnia MGM, kierowana przez zgryźliwego Louisa B. Mayera, nie miała pojęcia, jak sobie radzić z nią i z jej irracjonalnym zachowaniem. Niemniej filmowcy spełniali każdy jej kaprys i ulegali żądaniom, które innym gwiazdom nie uszłyby na sucho, ponieważ jako istota nader tajemnicza i olśniewająco piękna wprost nie mogła nasycić sobą publiczności, a ta napełniała władzom wytwórni kieszenie. Nikt nigdy nie mógł jej dyktować, jak powinna się ubierać, jak się zachowywać i – rzecz najważniejsza – co mówić. Ponadto w odróżnieniu od innych ówczesnych gwiazd nie chciała się zgodzić na sfabrykowaną w dużej mierze biografię napisaną przez publicystę wytwórni. Dopóki całkowicie nie przestała wypowiadać się publicznie, na każde pytanie, na które chciała odpowiedzieć, odpowiadała z absolutną szczerością. Jeśli dziennikarz poruszał temat zbyt osobisty, słyszał od niej, żeby pilnował własnego nosa, a jeśli go nie lubiła, po owych słowach rzuconych mu prosto w twarz miała zwyczaj wychodzić.

W zmaskulinizowanym podówczas świecie wytwórni filmowych Garbo zyskała taką władzę, jakiej nigdy nie posiadła żadna inna aktorka. Jako kobieta była zawsze panią samej siebie, a nie pionkiem w ręku mężczyzny – nawet w kwestii romansów. Gdy sprawy zdawały się przybierać nieco mniej pomyślny obrót, kiedy mogła się spodziewać działań dyscyplinujących – a nawet zwolnienia – oświadczała zwykle: „Znakomicie. Więc wrócę do Szwecji!”.

W Szwecji miała pozycję drugorzędnej gwiazdy. Zmienił to dopiero wyjazd z Mauritzem Stillerem do Ameryki. Początkowo traktowano ją tam jako kuriozum, lecz nie za długo. Wkrótce bowiem zrobiła dobry użytek ze swoich najwspanialszych atutów: lodowatej, królewskiej piękności, ciętego dowcipu i uszczypliwego języka oraz obojętności na otoczenie, pieniądze i bliźnich. Rychło sama wybierała sobie kochanków, niewiele dbając o to, czy nie są już związani z kimś innym. Kiedy władze MGM ostrzegały ją, by trzymała się z dala od jakiegoś mężczyzny – lub kobiety – wybiegała tej osobie naprzeciw z otwartymi ramionami.

Garbo występowała z większością ówczesnych gwiazd, przyćmiewając ich blask we wszystkich wspólnych scenach: z Clarkiem Gable’em, Wallace’em Beerym, Marie Dressler, Barrymore’ami, Robertem Taylorem, Joan Crawford i – co najważniejsze – Johnem Gilbertem, z którym połączył ją głośny romans. Bardzo rzadko udzielała wywiadów, a kiedy to robiła, dział prasowy MGM poddawał jej wypowiedzi daleko idącej redakcji i cenzurze. Na kartach niniejszej książki znajdują się cytaty zaczerpnięte z oryginalnych, nieocenzurowanych źródeł, wyraźnie ukazujące mistykę Garbo i wyjaśniające, dlaczego zawsze pragnęła być sama. Na ekranie i poza nim Garbo nie przestawała być aktorką, stale się kontrolowała, ostrożnie planowała każdy ruch, jak wybitny strateg wojskowy. Każdy jej ruch był wystudiowany – do tego stopnia lękała się, że spadnie z jej oblicza osławiona maska osoby chłodnej i zdystansowanej.

Jej filmy to arcydzieła. Choć wcielała się w znamienite heroiny literatury i historii powszechnej – Annę Kareninę, Marię Walewską, damę kameliową, królową Krystynę – to dostosowywała sposób gry do własnego wyobrażenia o skomplikowanej bohaterce, w którą się wcielała. Kreacje aktorskie odzwierciedlające całą gamę nastrojów i emocji i bogata mimika okazywały się istnym koszmarem dla scenarzystów i reżyserów. Garbo przeżywała swoje role, a ponieważ miała wrodzony talent do wcielania się w różne postacie, nie chciała zagrać żadnej sceny inaczej niż po swojemu – jeśli nie zyskiwało to akceptacji, plan zdjęciowy zamykano do czasu, aż jej życzenia zostały spełnione co do joty.

Podobnie jak jej najbliższa odpowiedniczka, również emigrantka – Marlene Dietrich – o oświetleniu i reżyserii wiedziała więcej niż najbardziej doświadczony technik filmowy. Bardzo rzadko odbywała próby z partnerującymi jej gwiazdami, nawet kiedy chodziło o skomplikowane układy taneczne. Swoją rolę przygotowywała w zaciszu domowym i zawsze osiągała właściwy rezultat. Potrafiła zmieniać mimikę dziesięć razy w ciągu kilku sekund: przechodziła od szczęścia do melancholii, od śmiechu do łez, od pasji do budzenia współczucia. Ten ostatni stan najwyraźniej uwidacznia się w trzech jej najsłynniejszych filmach: Damie kameliowej, Annie Kareninie i Królowej Krystynie[1].

Garbo porzuciła kino w 1941 roku pod wpływem niesprawiedliwej, jej zdaniem, krytyki filmu Dwulicowa kobieta, który dopiero miał wejść na ekrany. Mimo licznych znakomitych propozycji już nigdy nie stanęła przed kamerą i następne półwiecze przeżyła jako „samotnica prowadząca otwarte życie”. Rzadko zamykała się na dłużej w czterech ścianach swego apartamentu, podróżowała po świecie i udzielała się towarzysko, lecz stale miała się na baczności, unikała „tego przeklętego fotografa”. Spędzała czas w gronie przyjaciół, którzy poprzysięgli trzymać wszystko, co robiła, w najściślejszej tajemnicy. Przemierzała świat z nieodłącznym kapeluszem lub czasopismem w dłoni, którym zasłaniała twarz, kiedy tylko poczuła, że ktoś może ją sfotografować.

Po opuszczeniu Hollywood przyjaźniła się wyłącznie z osobami spoza środowska aktorskiego. Żywiła sympatię do mężczyzn i kobiet orientacji homoseksualnej. Bywalczyni salonów Mercedes de Acosta, muzyk Leopold Stokowski, dietetyk Gayelord Hauser i zgryźliwy fotograf Cecil Beaton – wszyscy przechwalali się namiętnymi romansami z nią, choć obecnie wiadomo, że żywili do niej tylko miłość platoniczną. Alistair Cooke wyraził się o Garbo następująco: „Kochanka, o której marzy każdy mężczyzna. Przy niej miało się wrażenie, że nawet jeśli grzeszy się w wyobraźni, to przynajmniej można sobie pogratulować nienagannego gustu”.

Podobnie jak Valentino Garbo spojrzeniem mówiła więcej, niż większość jej współczesnych kiedykolwiek ważyła się ująć w słowa. Jej mimowolny gest – zmarszczenie brwi, najlżejsze wzruszenie ramion – zmiótłby z ekranu każdą z dzisiejszych tak zwanych supergwiazd.

Oto jej historia…

1 Polskie tytuły filmów oraz imiona bohaterów pochodzą z internetowej bazy danych o kinie www.filmweb.pl. Jeżeli baza nie zawiera polskiego tytułu, podane w nawiasie tłumaczenie pochodzi od tłumacza (przyp. tłum.).

ROZDZIAŁ PIERWSZY

Greta Gustafsson: młoda Safo

Nie pamiętam, kiedy byłam mała, naprawdę mała, jak inne dzieci. Zawsze miałam swoje zdanie, lecz nigdy go nie wypowiadałam. Zdaje się, że nikt nigdy nie uważał mnie za małą!

Urodziła się jako Greta Lovisa Gustafsson o pół do ósmej wieczorem 18 września 1905 roku w szpitalu położniczym Gamla Södra BB w Södermalm, południowej dzielnicy Sztokholmu, w owych czasach niewiele różniącej się od slumsów. Dokumentacja wskazuje, że była zdrowym, ważącym 3400 gramów noworodkiem, mimo to jednak jej rodzice zdecydowali się niezwłocznie ochrzcić dziecko w obrządku luterańskim (podówczas oficjalnie jedynej szwedzkiej religii). Ceremonię poprowadził pastor Hildebrand. Przez pierwszych dziesięć lat życia prawie wszyscy nazywali ją Kata – tak sama wymawiała swoje imię. [2]

Jej ojciec Karl Alfred urodził się 11 maja 1871 roku w niewielkiej rolniczej miejscowości Frinnaryd na południu kraju. Jego nieliczne zachowane fotografie zdradzają silne podobieństwo łączące ojca z córką: był wysoki (miał mniej więcej metr dziewięćdziesiąt), lecz nie zwalisty. Jasnowłosy, o wystających kościach policzkowych, orlim nosie, pełnych, niemal kobiecych wargach, głęboko osadzonych oczach i niezwykle szerokich ramionach. Wolał marszczyć brwi niż się uśmiechać – to kolejna cecha Garbo – i lubił śpiew. Powiadano, że i jego córce zdarzało się śpiewać, lecz wyłącznie bez świadków! Jej matka Anna Lovisa Karlsson, pulchna, rumiana córka rolnika, była pochodzenia lapońskiego. Urodziła się 10 września 1872 roku we wsi Högsby w hrabstwie Värmland w środkowej Szwecji. Garbo stwierdziła ponoć, że dopisało jej szczęście, bo nie odziedziczyła po matce innych cech niż długie grube rzęsy i ciężkie powieki – wyjątkowe atrybuty, odróżniające ją chyba od wszystkich pozostałych gwiazd Hollywood.

Karl Alfred i Anna Lovisa poznali się w Högsby, gdzie on pracował w gospodarstwie. Pobrali się 8 maja 1898 roku, zaledwie dziesięć tygodni przed narodzinami swego jedynego syna Svena Alfreda, który przyszedł na świat 26 lipca. Ich pierwsza córka, Alva Maria, urodziła się 20 września 1903 roku, prawie dwa lata przed narodzinami słynniejszej siostry.

Dzielnica Södermalm, zajmująca rozległą wyspę zwaną dawniej Åsön, była jednym z najgęściej zaludnionych, a także najbiedniejszych obszarów w Skandynawii. Rozpadające się domy i wąskie uliczki ozdobione śmieciami stanowiły obraz nędzy i rozpaczy, scenerię, która pasowałaby do rozgrywającego się wśród biedoty musicalu Brechta i Weilla. Po latach Garbo wystąpiła w filmie Zatracona ulica, którego kiczowaty scenariusz musiał jej boleśnie przypominać nędzę szczęśliwego poza tym dzieciństwa w Södermalm.

Gustafssonowie mieszkali w lichym trzypokojowym mieszkaniu bez wygód w tandetnej czynszówce przy Blekingegatan 32, według różnych źródeł na trzecim lub czwartym piętrze (budynek wyburzono w 1972 roku). Schody o skrzypiących poręczach łączyły kamienicę z równie mało zachęcającym podwórzem. Pięcioro domowników spało w jednym pokoju – Greta na wysuwanym łóżku w środku, gdzie mniej dawały się we znaki przeciągi od okna o popękanych ramach.

Karl Alfred, który mimo rosłej postury nie cieszył się najlepszym zdrowiem, zarabiał na rodzinę najlepiej, jak mógł, imając się dorywczych zajęć, głównie w charakterze pomocnika w miejscowej rzeźni, co dokumentują zachowane fotografie. Na jednej z nich on i inny pracownik mają na sobie rzeźnicze fartuchy. Jeden z nich trzyma młot do ogłuszania zwierząt. Na pierwszym planie stoi wiadro na wnętrzności. Za nimi widać krowę na chwilę przed poprowadzeniem do rzeźni, a ze ściany zwisają tusze zarżniętych zwierząt. Anna przez większość tygodnia pracowała jako sprzątaczka w domach w zamożniejszej części miasta. Alva, kiedy dostatecznie podrosła, przejęła większość zakupów i gotowania, Grecie zaś przydzielano niewdzięczne obowiązki: zmywanie, zamiatanie schodów i sprzątanie toalety znajdującej się poza mieszkaniem. Po tych doświadczeniach przez całe życie z niechęcią odnosiła się do prac domowych. Rzadko mówiła o swoich najmłodszych latach. W istocie wypowiadała się na ten temat tak powściągliwie, że można by pomyśleć, że wcale nie miała dzieciństwa! „Urodziłam się. Dorosłam. Żyłam jak wszyscy inni” – powiedziała kiedyś. „Wszystko tak samo jak w każdym życiorysie, czyż nie?” Wspominała również „zabawę w udawanie” i wyrażała przekonanie, że dzieciom należy zostawiać możliwie jak najwięcej swobody, żeby mogły samodzielnie rozmyślać i rozwijać umysł. Uważała, że to ukształtuje ich przyszłe życie.

Jako dziecko zawsze rozmyślałam, zastanawiałam się, o co w tym wszystkim chodzi, dlaczego żyjemy. Dzieciom należy pozwalać na myślenie wtedy, gdy mają na to ochotę, nie powinno się ich niepokoić! „Teraz idźcie sobie i pobawcie się” – mówią im ojcowie i matki. Nie powinni tego robić. Myślenie tyle znaczy, nawet dla małych dzieci. […] Niewiele się bawiłam. Wyjątkiem była jazda na łyżwach i nartach oraz rzucanie śnieżkami. Większość moich zabaw polegała na myśleniu. Trochę bawiłam się z bratem i siostrą, udawaliśmy, że występujemy w przedstawieniu. Jak inne dzieci. Ale zwykle udawałam sama. Miałam wzloty i upadki. W jednej chwili szczęście. W następnej nic z niego nie zostawało. 3 4 5

Przez lata nic się nie zmieniło. W 1931 roku powiedziała Larsowi Saxonowi (1900–1950), zaprzyjaźnionemu szwedzkiemu dziennikarzowi: „Największą przyjemność czerpałam ze swoich dziecięcych marzeń. Niestety jako dorosła kobieta jestem taka sama, trudno mi dostosować się do innych”. Saxon wiedział o dzieciństwie aktorki więcej niż większość ludzi, lecz nigdy nie zawiódł jej zaufania, dzięki czemu zawsze cieszył się jej szacunkiem. Inaczej niż Peter Joel, pracujący w Los Angeles szwedzki reporter czasopisma „Screen Book”, który w 1933 roku wzbudził jej wrogość po wizycie w sztokholmskim domu przy Blekingegatan 32, gdzie z pomocą kilku miejscowych sklecił życiorys młodej Grety Gustafsson z czasów, zanim poczuła zew sławy, kiedy ona i jej krewni walczyli o przeżycie.

Na ciasnym podwórzu na tyłach kamienicy mała dziewczynka bawi się lalkami. Przemawia do nich, napomina, przymila się, grozi. Przechadza się tu i tam. Gestykuluje. Jej nastroje są zmienne. Głos to miękki, to przenikliwy, to znów dźwięczący śmiechem. Przeżywa rozmaite emocje. Udaje. Zawsze udaje. Podwórze nie różni się od setek innych w Sztokholmie. Spłachetek zielonego trawnika, miejscami wydeptany aż do gołej ziemi. Miejsce rozweselane i ogrzewane słońcem sączącym się z góry. Jest tu zacisznie, zwłaszcza w słodkim chłodzie letniego wieczoru. Ale podwórze to wyróżnia owa dziewczynka bawiąca się lalkami. Ta dziewczynka to Greta Gustafsson. 6 7

Joel mógł był opisać Garbo z przyszłości, na przykład w powściągliwej scenie z Zuzanny Lenox lub Anny Christie. Aktorka z pewnością nie pragnęła oznajmiać światu, jak było naprawdę! Joel przeprowadził wywiad z najbliższą sąsiadką Gustafssonów, żoną Emanuela Lönna, która wspominała Gretę jako miłe, choć cokolwiek apodyktyczne dziecko, już wtedy świadome, że do czegoś w życiu dojdzie:

Zawsze była taka szczęśliwa i pełna życia. Wiele godzin spędzała tu, w moim mieszkaniu, bardzo ją lubiłam. Wszyscy ją lubili. […] Zwykle zbierała tam [na podwórzu] wszystkie dzieci. Jak te dzieciaki ją uwielbiały! Zbiegały się zewsząd, żeby Greta uczyła je różnych zabaw. Można by rzec, że była urodzoną aktorką. […] Wielokrotnie mi o tym mówiła. Tak bardzo lubiła udawać podczas tych zabaw. […] Nie sposób było jej nie kochać. I była taka ładna!

Kolejna sąsiadka i przyjaciółka, Agnes Lind, prowadziła trafikę, którą Greta odwiedzała codziennie, żeby kupić ojcu papierosy i pooglądać dziesiątki wiszących na ścianach fotografii przedstawiających wszystkie słynne podówczas gwiazdy skandynawskiego teatru. Pani Lind wspominała, że do jej ulubieńców należeli: aktor Kalle Pedersen, z którym pewnego dnia miała nawiązać romans, i śpiewaczka operetkowa Naima Wifstrand. [8]

Po latach Garbo otworzyła się – co prawda na krótko – na inną znajomość, ze szwedzkim pisarzem i dziennikarzem Svenem Bromanem. Zaprzyjaźniła się z nim w 1985 roku, pięć lat przed śmiercią. W rozmowach z Bromanem wspominała o swojej słabości do Armii Zbawienia i upodobaniu do sprzedawania na ulicach Sztokholmu egzemplarzy „Stridsropet” (szwedzkiego czasopisma Armii Zbawienia). W późniejszych latach często wpadała do siedziby tego ruchu religijnego w pobliżu swojego nowojorskiego apartamentu.

W sierpniu 1912 roku Greta dość nietypowo, bo na miesiąc przed siódmymi urodzinami, została zapisana do szkoły podstawowej Katarina. Ledwie mogła znieść tę placówkę.

Nienawidziłam szkoły i nie cierpiałam ograniczeń, jakie na mnie wymuszała. Tyle miałam ciekawych zajęć poza szkołą! Lubiłam historię, choć ten przedmiot wypełniał mi głowę najróżniejszymi marzeniami. Fantazjowałam o skróceniu życia okrutnemu królowi i zastąpieniu go romantycznym rycerzem albo o wskrzeszeniu nieszczęśliwej królowej wieki po jej śmierci. Ale bałam się map – to się chyba nazywa geografia? Nigdy nie potrafiłam pojąć, jak ktokolwiek może się interesować odległymi miejscami albo starać się rozwiązywać jakieś śmieszne zadania, na przykład: ile litrów wody przepłynie przez kran takiej to a takiej szerokości w ciągu godziny i piętnastu minut. Ale musiałam chodzić do szkoły jak inne dzieci! [9]

Na szkolnych zdjęciach Greta jest zdecydowanie najwyższa w klasie i jak gdyby o tym wiedziała, lekko się garbi, aż długie włosy opadają jej na ramiona. W istocie właśnie ze względu na wzrost zawsze musiała ścierać tablicę, co ją wprawiało w zachwyt, gdyż – jak mówiła – nic nie cieszyło jej bardziej niż wymazywanie „bzdur”, które nauczyciele starali się jej wpajać. Mimo to okazała się zdolną, choć niekiedy leniwą uczennicą. Zachowały się dzienniki szkolne jej klasy i świadectwa – od początku nauki aż do czerwca 1919 roku. Nauczyciele oceniali ją z większości przedmiotów znacznie powyżej średniej, nagradzali samymi ocenami A z zachowania, dyscypliny, koncentracji, religii, czytania, pisania i arytmetyki. Oceny B (najniższe) otrzymywała z wychowania plastycznego i gimnastyki.

Okres zabawy lalkami trwał u Grety krótko, potem przejęła kolekcję cynowych żołnierzyków swojego brata Svena. Była też lokalną mistrzynią gry w kulki. Obdarzona w dużej mierze usposobieniem chłopczycy, kiedy tylko nie dowodziła podwórkową paczką, wałęsała się ze swoją bandą ulicami Södermalm. Często nie wynikało z tego nic dobrego. Zaczęła nosić ubrania Svena – nie z powodu skłonności do safizmu, jak sugerowano po przywdzianiu przez nią męskiego stroju do roli w Królowej Krystynie, lecz dlatego, że jej rodzice byli biedni jak myszy kościelne. Donaszanie ubrań po rodzeństwie stanowiło konieczność, a Greta jako zbyt rosła nie mogła nosić rzeczy po siostrze. Pewną wścibską i skłonną do narzekań starszą panią z sąsiedztwa, która złościła się na „chłopaka Gustafssonów”, regularnie nagradzano chluśnięciami w okno wiadrem wody z piaskiem. Jaskrawy kontrast z tą dezynwolturą stanowią relacje o niewiarygodnej nieśmiałości Grety – podobno ukrywała się ona pod stołem lub za kotarami, ilekroć Gustafssonów odwiedzał jakiś nieznany przybysz. Ponadto jako dziecko stale bywała głodna i nie stroniła od miejscowej jadłodajni dla ubogich, kiedy tylko ojciec z powodu choroby zwalniał się z pracy (co zdarzało się często) i brakowało pieniędzy na jedzenie.

Garbo mawiała, że aktorskiego bakcyla złapała w wieku sześciu lub siedmiu lat. W jednym z bardzo nielicznych wywiadów, w 1927 roku, opowiedziała Ruth Biery, reporterce czasopisma „Photoplay”, jak natknęła się w Sztokholmie na dwa teatry – Södra i Mosebacke – znajdujące się po przeciwnych stronach tej samej ulicy. Nie miała pieniędzy na bilet, więc kręciła się przy wejściu dla aktorów i czasami, gdy nikogo nie było w pobliżu, zakradała się do środka i oglądała przedstawienie zza kulis. Zawsze ulatniała się w chwili, kiedy opuszczano kurtynę.

Wdychałam woń szminki charakteryzatorskiej. Nic na świecie nie może się równać z zapachem na tyłach teatru. Nigdy nie będzie zapachu, który by tyle dla mnie znaczył – przenigdy! […] Jako mały dzieciak miałam farbki akwarelowe, jak inne dzieci. Tylko że ja malowałam raczej na sobie, nie na papierze. Barwiłam usta i policzki, malowałam na sobie obrazki. Myślałam, że to tak malują się aktorki! [10]

W tym okresie jej najlepszą przyjaciółką, czasem towarzyszącą jej w tych teatralnych eskapadach, była Elizabeth Malcolm. Garbo utrzymywała z nią kontakt po przeprowadzce do Hollywood do czasu, kiedy ta „zdradziła” ją, wyjawiając dziennikarzowi „Motion Picture” szczegóły z jej dzieciństwa – trzeba przyznać, że nieszkodliwe. Według Malcolm w ciepłe dni ona i przyszła aktorka na podwórzu przy Blekingegatan 32 wdrapywały się na dach rzędu łazienek i – nie bacząc na oczywisty odór – wykopanych w ziemi latryn (które miejscowi robotnicy opróżniali szuflami raz w tygodniu). Udawały, że relaksują się w jakimś egzotycznym miejscu.

„Jesteśmy na piaszczystej plaży” – mawiała zwykle Greta. „Nie widzisz, jak fale biją o brzeg? A jakie czyste niebo! Słyszysz, jak uroczo gra orkiestra w Casino? Spójrz na tamtą dziewczynę w zabawnym zielonym kostiumie kąpielowym! Wspaniale być tutaj i przyglądać się plażowiczom, prawda?” Żywa wyobraźnia Grety bez trudu przeistaczała dach kryty cynową blachą w słoneczną plażę, podwórze z suszącym się praniem i pojemnikami na śmieci w smagany wiatrem ocean, a zgrzytliwą muzykę gramofonową płynącą z otwartego okna jakiegoś sąsiada w piękne utwory grane przez orkiestrę w modnym kasynie. Pokrzykujące na podwórzu dzieci stawały się oczywiście plażowiczami. [11]

Greta dobrze orientowała się w życiu wielkich gwiazd amerykańskiego kina – wiedziała tyle, ile mogła przeczytać w często fałszowanych (przez działy prasowe wytwórni) obszernych artykułach biograficznych drukowanych na łamach czasopism filmowych. Po raz pierwszy ujrzała gwiazdy filmowe na własne oczy w 1913 roku, kiedy Karl Alfred zabrał ją na sztokholmskie lotnisko Bromma, dokąd w trakcie podróży po Skandynawii przybyła Mary Pickford z mężem Douglasem Fairbanksem. Niecałą dekadę później Greta Garbo miała przyćmić blask ich obojga.

W 1914 roku wybuchła wojna. Szwecja zdecydowała się oficjalnie zająć stanowisko neutralne. Nikt nie wiedział, jak długo potrwa konflikt, czy rząd zmieni zdanie i kiedy to nastąpi. Wprowadzono reglamentację żywności i kraj – zwłaszcza uboższe klasy – cierpiał niedostatek tak samo jak inne. Karl Alfred miał działkę na przedmieściu, niedaleko jeziora Årsta. Dawniej raz w tygodniu pakował kosz i fundował rodzinie wycieczkę, podczas której uprawiał swój spłachetek ziemi. Rodzice pracowali, a dzieci pływały w jeziorze – Greta była znakomitą pływaczką i uprawiała ten sport regularnie prawie do osiemdziesiątego roku życia, często w oceanie. Potem wszyscy zbierali dojrzałe plony i sprzedawali na miejscu, a zarobek przeznaczali na niezbędne w domu artykuły. Z początkiem wojny te wycieczki się skończyły: Karla Alfreda nie było już stać na bilety trolejbusowe.

Greta była wysoka (do ukończenia trzynastego roku życia osiągnęła pełny wzrost, około stu siedemdziesięciu centymetrów) i jadła prawie tyle co reszta domowników razem wzięta. Codzienny jadłospis czasów wojennych złożony z ziemniaków i chleba – masło było drogie, więc jedzono je tylko w niedziele – nie wpłynął na jej kondycję. Przez całe życie, nawet jako osoba zamożna, nigdy nie wydawała na jedzenie dużo. Była krzepkim i zdrowym dzieckiem, choć wszyscy w jej otoczeniu cierpieli na rozmaite przypadłości: Anna i Alva miały skłonność do infekcji dróg oddechowych, ojcu i Svenowi często dawały się we znaki kłopoty gastryczne, przypisywane diecie bogatej w skrobię.

Dla Gustafssonów, jak wyjaśniała Garbo swojemu powiernikowi Larsowi Saxonowi, nastały niespokojne czasy.

Ojciec siadywał w kącie i gryzmolił na gazecie jakieś postacie. W drugim końcu pokoju matka naprawiała starą odzież. My [dzieci] rozmawialiśmy ściszonymi głosami albo milczeliśmy, przepełnieni niepokojem, jak gdyby w powietrzu wisiało jakieś niebezpieczeństwo. Takich wieczorów wrażliwa dziewczyna nie może zapomnieć. [12]

Greta radziła sobie ze ściskającym się z głodu żołądkiem, składając często wizyty w jadłodajniach dla ubogich – choć z powodów dalekich od egoizmu. Żeby rozerwać ludzi czekających w kolejce, ona i jej przyjaciółka Elizabeth Malcolm wystawiały „uliczny kabarecik”, w którym protestowały przeciwko wojnie, to zaś, jak uważały, dawało im prawo do darmowego posiłku – śmiała myśl jak na dziewięciolatki. To Greta była autorką scenariusza i choreografii każdego numeru. Okryta białym prześcieradłem wcielała się w boginię pokoju – przyjaciółka jako jej służka kucała czołobitnie u jej stóp – i wygłaszała pacyfistyczne przemowy oraz wiersze potępiające rozlew krwi i niepotrzebne trwonienie ludzkiego życia, do którego dochodziło (jak uważała) we wszystkich krajach świata poza Szwecją. Kiedy – rzadko – zdarzało się, że ktoś z publiczności rzucił jej kilka miedziaków, zbierała je, lecz nie dla siebie – kupowała za nie jedzenie starszym sąsiadom z Blekingegatan, lecz nigdy tej wiekowej intrygantce, której okna oblewała wodą z piaskiem podczas włóczęg z „gangiem Gustafssonów”.

Czasami podczas tych propagandowych wypadów Greta docierała aż do Fjällgatan we włoskiej dzielnicy Sztokholmu. W głowie nie mieści się myśl o wyglądającej niezgrabnie, lecz ładnej dziewczynie stykającej się z całym przekrojem nizin społecznych oraz nędzy i bez ogródek przypominającej ludziom o okropnościach wojny, która ich nie interesowała. Dla owych eskapad opuszczała szkołę, tak pochłonięta swoją „pracą”, że ojciec i brat musieli jej szukać. Rodzice nigdy jej nie karali za te wędrówki, ale od którejś z nauczycielek dostała raz manto za wagary. Jedna z jej przyjaciółek z dzieciństwa, Kaj Gynt (więcej o niej w dalszej części książki), na karb tego incydentu składała późniejszą nieśmiałość Grety, często działającą na nią paraliżująco.

Przyszła królowa kina musiała przed całą klasą rozpiąć spodenki, nauczycielka przełożyła ją przez kolano i na oczach nas wszystkich spuściła jej solidne lanie. Upokorzenie związane z tą publiczną chłostą zraniło ją bardziej niż cokolwiek innego. Od tamtego dnia coraz bardziej zamykała się w sobie. To był koniec jej dzieciństwa. [13]

Rozmawiając z Ruth Biery, Garbo wspomniała incydent z dzieciństwa, kiedy to ocaliła swojego ojca. Karl Alfred wyszedł z kolegami, a gdy nie wrócił na kolację, Anna wysłała na poszukiwania Gretę, najwyraźniej jedyną osobę, która umiała sobie z nim radzić, kiedy był nietrzeźwy.

Zobaczyłam dwóch bijących się mężczyzn. Byli pijani. Nie znoszę pijanych ludzi! Jeden był wielki, drugi mały. Wielki facet bił małego. Podeszłam i pociągnęłam go za rękaw. Spytałam, dlaczego to robi. […] Wielki mężczyzna rzekł do małego: „Możesz już iść. Przyszła twoja córeczka!”. Uciekłam. Nie byłam już jego „córeczką”. [14]

Garbo prawie na pewno sili się tu na sarkazm. Jej ojciec należał do najwyższych mężczyzn w dzielnicy, ale w jej oczach upokorzenie, na jakie ją naraził, wdając się w bójkę, w której oberwał, zdegradowało go do pozycji „małego faceta”. Już nigdy nie miała go ujrzeć w dawnym świetle. Wydaje się, że ów epizod przyprawił ją też o niemal patologiczną awersję do sprzeczek i przemocy. „Tak samo jest dziś” – mówiła w rozmowie z Ruth Biery. „Kiedy widzę wypadek albo słyszę kłócących się ludzi, po prostu robi mi się niedobrze. Nigdy się nie kłócę i nie będę grała scen kłótni w filmach!”

Jak powszechnie bywało w biedniejszych środowiskach w Europie, również i w tym, w którym dorastała Garbo, często oszukiwano głód nadużywaniem tytoniu i alkoholu. Sama paliła od wczesnej młodości, choć nigdy nie zapracowała na miano miłośniczki trunków. Wydaje się, że jej ojciec również nie był alkoholikiem, tyle że w związku z wątłym zdrowiem upijał się szybciej niż większość mężczyzn. Ale równie dobrze mógł być paskudnym pijakiem, choć aktorka zawsze zaprzeczała plotkom, jakoby jej ojciec znęcał się fizycznie nad rodziną.

Greta zawsze była bliżej związana z nim niż z matką, choć widok tego potężnego jak skała mężczyzny powalonego w bójce przez mniejszego odeń śmiertelnika napawał ją wstydem. Wtedy nie wiedziała, dlaczego jej ojciec uległ słabszemu przeciwnikowi – a był już ciężko chory. W związku z tym zaczęła spędzać więcej czasu na mieście, a mniej w szkole, bardziej niż kiedykolwiek zdecydowana na karierę aktorską. Główną przeszkodą na drodze do osiągnięcia tego celu było to, że w Szwecji nie każdy mógł po prostu stanąć na scenie i zagrać w dramatach Szekspira lub Ibsena. Ktoś, kto nie chciał dołączyć do mniej szanowanych trup aktorskich, musiał ukończyć Królewską Akademię Dramatyczną, ona zaś, podobnie jak Académie Française i inne znamienite instytucje europejskie, dość wybrednie dobierała tych, którym wolno było przekroczyć jej czcigodne progi. Poza tym Greta była za młoda, żeby się ubiegać o przyjęcie.

Istniała jednak jeszcze inna droga: kino. Podobnie jak w Hollywood, przed bramami wytwórni filmowych w samym Sztokholmie i wokół niego każdego ranka zbierały się setki ludzi pełnych nadziei, że zostaną zauważeni przez reżysera poszukującego aktorów albo zatrudnieni jako statyści. W lutym 1917 roku Greta i Elizabeth Malcolm wyruszyły do wytwórni Nordisk mającej siedzibę na wyspie Lidingö położonej w obrębie miasta. Zimą, kiedy ziemię pokrywała półmetrowa warstwa śniegu, nie był to najłatwiejszy cel.

O ile nie szukano przez ogłoszenia w czasopismach filmowych aktorów dziecięcych, ustalona prawnie granica wieku dla statystów wynosiła w Szwecji osiemnaście lat. Wobec tego dziewczyny wyruszyły na Lidingö wymalowane krzykliwiej, niż nakazywałaby roztropność. Elizabeth Malcolm wspominała później, jak logicznie rozumowała Greta: jeśli jej ówczesna faworytka Mary Pickford mogła grywać dziecięce role około dwudziestego piątego roku życia, to dlaczego nie można by tego odwrócić? Żeby się dostać na wyspę, przyjaciółki dojechały trolejbusem do mostu z płatnym przejazdem, lecz nie mogły go przekroczyć, bo nie miały pieniędzy na myto. Greta nie widziała problemu: postanowiła przejść na wyspę przez zamarzniętą cieśninę. Malcolm wspominała, że gdy znalazły się już w połowie drogi, zerwała się gwałtowna śnieżyca. Musiały więc zawrócić i dowlec się do domu, gdyż trolejbusy przestały kursować. [15]

Greta, przysiągłszy wrócić do wytwórni Nordisk przy łagodniejszej aurze, zabrała się na serio do nauki. W 1918 roku wojna dobiegła końca, a zawieszenie broni zbiegło się w czasie z pogorszeniem stanu zdrowia Karla Alfreda Gustafssona. Od jakiegoś czasu cierpiał on na kamicę nerkową, a ponieważ nie było go stać na wizytę u specjalisty, otrzymał od lekarza jedynie radę, żeby pił dużo wody i chodził na długie spacery. Bywało, że czuł się zbyt chory, żeby wstać z łóżka. Możliwe, że padł ofiarą pandemii grypy, która zbierała wówczas na całym świecie żniwo liczone w milionach ofiar. Przetrwał chorobę, lecz ta niemal całkiem pozbawiła go sił.

Jego stanu nie poprawił skandal, który w tym czasie wstrząsnął rodziną. Dwudziestoletni Sven, pracując w miejscowym gospodarstwie, zakochał się w dojarce, Elsie Hägerman. Dziewczyna zaszła z nim w ciążę. Według jednego ze źródeł gdy zbliżał się połóg, rodzina przyjęła Elsę pod swój dach i ofiarowała jej wsparcie moralne oraz finansowe po urodzeniu syna, który po ojcu otrzymał imię Sven. Wydaje się to mało prawdopodobne: Garbo twierdziła później, że po raz pierwszy zobaczyła chłopca, gdy miał on dziesięć lat. [16]

W tamtych czasach w Szwecji nie było jeszcze pomocy społecznej, więc reszta rodziny musiała wspólnymi siłami utrzymywać się na powierzchni. Anna nadal sprzątała w zamożniejszych domach, Alva i Sven, kiedy tylko mogli, imali się zaś dorywczych zajęć. Greta, której – jak się zdaje – jeszcze nie poinformowano o poważnej chorobie ojca, trwała przy marzeniach o karierze aktorskiej. W czerwcu 1919 roku wróciła do domu ze szkoły i oznajmiła, że już tam nie pójdzie. Żadne z rodziców nie próbowało jej od tego odwieść. Po kilku dniach wysłali córkę do krewnych Anny do Högsby, żeby nie było jej w domu w razie wizyty inspektora oświatowego. Garbo zawsze miała żałować, że przedwcześnie rzuciła szkołę, i do końca życia szukała towarzystwa ludzi, których uważała za inteligentniejszych niż ona.

Po powrocie do Södermalm w styczniu 1920 roku Greta wróciła do tego, co robiła wcześniej: w ciągu dnia pomagała matce, a potem wyruszała na obchód teatrów. Kończyła nad ranem. Jej ulubionymi gwiazdorami byli śpiewający aktorzy: Sigurd Wallén i Joseph Fischer, lecz największego idola poznała w teatrze Mosebacke, znajdującym się w dogodnej odległości od jej domu – mogła tam bez trudu chodzić pieszo. Kalle Pedersen (1895–1958) był przystojnym Duńczykiem, byłym bokserem zawodowym. Miał sto osiemdziesiąt pięć centymetrów wzrostu. W 1915 roku został nagrodzony tytułem mistrza amatorów wagi średniej Europy Środkowej, lecz zrezygnował z boksu, żeby poślubić ukochaną z dziecięcych lat, Cleo Willard, i poświęcić się karierze scenicznej. Wkrótce wyrobił sobie nazwisko jako gwiazdor musicali komediowych. Po zmianie nazwiska na Carl Brisson w 1923 roku święcił triumfy na londyńskiej scenie jako hrabia Daniło w Wesołej wdówce, a później wywalczył sobie pozycję w Hollywood. Nie wiadomo, czy odpowiadał na zaloty Grety. Mogła go okłamać co do swojego wieku, a jeśli zjawiła się w teatrze w takim makijażu jak na późniejszym zdjęciu po konfirmacji, nie musiał uznać, że należy ją zapytać o wiek. Występował w rewii pod tytułem Hrabia Söder, wariacji musicalu, z którym przez kilka lat objeżdżał całą Skandynawię – w myśl teorii, że jeśli zmieni się tytuł przedstawienia i włączy doń nazwę danego miasta, publiczność da sobie wmówić, że za chwilę obejrzy nową sztukę, napisaną specjalnie dla niej.

Greta była tak zauroczona ulubionym aktorem, że zbierała wszystkie wycinki z prasy na jego temat oraz zdjęcia, jakie wpadły jej w ręce, i przypinała je do ściany w mieszkaniu przy Blekingegatan 32. Nie zadowalała się już wystawaniem przy wejściu dla artystów – nalegała, żeby bileter wpuszczał ją jako przyjaciółkę gwiazdora. Pedersen, któremu pochlebiała jej atencja, zatrudnił ją jako klakierkę – co wieczór Greta siadywała na widowni i inicjowała brawa, kiedy aktor wchodził na scenę i gdy tylko zaczynał śpiewać. Według jej wersji wydarzeń pewnego wieczoru podstęp obrócił się przeciwko niej: technik skierował na nią światło punktowego reflektora. Przerażona, że znalazła się w centrum uwagi, umknęła z teatru. Pedersen opowiedział natomiast inną historię: Greta zaczęła mu przynosić kwiaty, a pewnego wieczoru wśliznęła się do jego garderoby, narysowała na ścianie serce, w środku zaś nabazgrała: „Greta kocha Kallego”. Przy następnym spotkaniu aktor powitał ją warknięciem: „Wracaj do domu, do mamy, mała Kato!”.

Po tej ciężkiej próbie Greta doszła do siebie dopiero pod wpływem druzgocącej wieści, że ojcu pozostało tylko kilka miesięcy życia. Przede wszystkim zatroszczyła się o opiekę medyczną, której potrzebował – to zaś wymagało pieniędzy. Podjęła pracę jako tvålflicka (dziewczyna od namydlania) w męskim zakładzie fryzjerskim Einera Widebacka, gdzie często chodziła z ojcem, żeby móc czytać czasopisma filmowe. Nie było to zajęcie tak niezwykłe dla kobiety, jak mogłoby się wydawać. W Sztokholmie to przede wszystkim kobiety pracowały w charakterze pomocy fryzjerskich. Wiele z nich zostawało fryzjerkami. Obowiązki Grety nie ograniczały się do namydlania twarzy klientów. Miała także myć i rozkładać brzytwy i nożyce, prać ręczniki i czyścić umywalki. Pracowała także u pani Ekengren, która wspominała: „To naprawdę jedna z najpiękniejszych istot, jakie kiedykolwiek widziałam. W tamtych czasach była zaokrąglona, niemal piersiasta, i wprost emanowała szczęściem. Istny promyk słońca!”.

Pani Ekengren oczywiście wypowiadała się z perspektywy czasu, mogąc oglądać swoją słynną byłą pracownicę na ekranie, po tym jak w jej wyglądzie zaszły już ogromne zmiany. Na ówczesnych zdjęciach Greta wygląda na osobę na pewno urodziwą, lecz nie piękną.

Ale dla Karla Alfreda było już za późno. Zanim nastała późna wiosna, choroba całkowicie przykuła go do łóżka. Greta zwolniła się z pracy i niemal na krok nie odstępowała ojca, który 1 czerwca, w wieku zaledwie czterdziestu ośmiu lat, zmarł na zapalenie nerek.

Garbo powiedziała później francuskiemu przyjacielowi Rogerowi Normandowi, poznanemu przez Jeana Cocteau: „Na cmentarz [Skogskyrkogården] za karawanem szła dziewczynka – lecz od grobu ojca odeszła dojrzała kobieta”. [17]

To zdarzenie okazało się również ćwiczeniem z samokontroli posuniętej do najdalszych granic – bez względu na to, jak dramatyczne zdarzenia następowały w jej życiu, Garbo miała w najmniejszym stopniu nie zdradzać swoich uczuć publicznie. W rozmowie z Larsem Saxonem tak wspominała okres, gdy jej świat legł w gruzach:

W domu słyszało się tylko szloch i zawodzenie. Brat i siostra nawet nie starali się ukrywać żalu. Często musiałam im nakazywać, żeby się zamknęli. Moim zdaniem tak ogromną tragedię należy znosić w milczeniu. Obnoszenie się przed wszystkimi sąsiadami z bólem i ciągły płacz wydawały mi się hańbą. Odczuwałam smutek równie głęboko jak oni – ponad rok płakałam w poduszkę. Walczyłam również ze śmiesznym pragnieniem wybiegania w środku nocy, żeby spojrzeć na grób ojca – żeby mieć pewność, że nie pochowano go żywcem. [18]

13 czerwca, niespełna dwa tygodnie po stracie ojca, Greta przystąpiła do konfirmacji. Przez dwanaście tygodni uczęszczała na zajęcia do pastora Ahlfelda – niechętnie, bo każdą cenną chwilę rozpaczliwie pragnęła spędzić z umierającym ojcem. Zdjęcia z ceremonii dają fałszywe wyobrażenie o jej wieku. Widnieje na nich taka Greta, jaka wyruszyła na wyspę Lidingö – czternastolatka, która pragnie uchodzić za dwudziestojednolatkę, starająca się wyglądać zmysłowo, ze zbyt krzykliwym makijażem, zbyt wymyślną fryzurą. Pewien jej biograf zauważył, że przypominała obrazek z pudełka czekoladek. Na jednej z fotografii w białej sukni do konfirmacji, z bukietem róż, wygląda nieomal gargantuicznie. Siedzi na odwróconym bokiem drewnianym krześle. Na grupowym zdjęciu góruje nad innymi dziewczętami, a wieńczące jej głowę wstążki sprawiają, że wydaje się jeszcze wyższa.

W następnych tygodniach po śmierci ojca Greta zaczęła się paranoicznie bać utraty matki i siostry. Uznała, że Sven, przez to że uczynił swoją dziewczynę ciężarną, wstąpił na ścieżkę wiodącą na jego osobistą kalwarię, i od tej pory to ona ma obowiązek dbać o niego. Stała się zaborcza do tego stopnia, że gdy widziała Annę rozmawiającą na ulicy z sąsiadką, odwracała uwagę matki i odciągała ją. Twierdziła, że Alva nie potrzebuje przyjaciół, gdy ma przy sobie swoją „wielką siostrę”. Wspominała: „Byłam najmłodsza, ale zawsze traktowano mnie jak najstarszą”. [19]

Owa zaborczość doprowadziła do burzliwej – jak na jej standardy – konfrontacji, kiedy Greta dowiedziała się, że jej przyjaciółka, Eva Blomgren, za jej plecami spotyka się z Alvą i innymi koleżankami. Mało tego: Eva zmusiła Gretę do spotkania z kolejnym jej idolem, popularnym śpiewającym aktorem nazwiskiem Dalqvist. Wzburzona Greta 27 lipca wysłała do nieszczęsnej Evy utrzymany we władczym tonie list, w którym napisała między innymi:

Musisz mi powiedzieć jedno: jak poznałaś Dalqvista? Sądzę, że lepiej dla Ciebie będzie, jeśli się wytłumaczysz. Muszę powiedzieć jeszcze jedno. Jeśli nadal mamy się przyjaźnić, musisz trzymać się z dala od moich przyjaciółek, tak jak ja od Twoich. […] Nie mam nic przeciwko temu, że wychodzisz z Alvą, ale zdałam sobie sprawę, że zamierzasz robić to samo ze wszystkimi moimi znajomymi. Evo, jestem z natury arogancka i niecierpliwa, nie lubię dziewczyn postępujących tak jak Ty. Gdybyś nie napisała [do mnie pierwsza], nigdy nie zrobiłabym pierwszego kroku w kierunku pojednania. A później piszesz do Alvy. Szczerze mówiąc, uważam, że robisz z siebie pośmiewisko. Gdyby nie to, może mój list byłby serdeczniejszy. […] Jeśli czujesz się obrażona, nie musisz odpisywać. Jeśli nie i jeśli obiecasz zachowywać się jak przyjaciółka, będzie mi miło znowu otrzymać wieści od Ciebie. [20]

Podobnie jak Marlene Dietrich (a mówię to jako jej powiernik), w późniejszym okresie życia Garbo dokładała wszelkich starań, żeby mieć pewność, że jej najbliżsi przyjaciele nigdy nie dowiedzą się o sobie – tak paranoicznie się obawiała, że mogą się spotykać, kontaktować ze sobą i „wymieniać liściki”. Są też pewne poszlaki świadczące o tym, że związek Grety i Evy mógł przekroczyć granicę platonicznego związku i dlatego Greta tak bardzo ją kontrolowała. W 2005 roku z okazji setnej rocznicy urodzin Garbo upubliczniono niektóre jej prywatne listy i telegramy, między innymi adresowane do kochanków obu płci. Choć nie było wśród nich listów do Evy Blomgren, to wspominała w nich o „kłótni kochanek”. Uważa się, że więcej na ten temat napisała w listach, które pozostają u jej żyjących krewnych.

W archiwach nie ma odpowiedzi Evy na list Grety, ale przyjaciółka musiała ją przeprosić za „niedyskrecję”, bo Greta napisała do niej ponownie 7 sierpnia. W żadnym razie nie skończyła jeszcze z wymówkami.

Ach, więc obiecujesz poprawę. Zatem wszystko może być tak jak dawniej, o ile tylko nie będę miała znowu powodów do skarg. Mam pretensje tylko wtedy, gdy zachowujesz się dziecinnie albo robisz z siebie pośmiewisko, czyli wtedy, gdy mam powody, nigdy w innych okolicznościach. Ale o tym możemy pomówić, gdy się spotkamy. [21]

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

2 Niektórzy biografowie twierdzą, że nazwisko rodziny pisano „Gustafson”. Na wczesnych szwedzkich afiszach często pisano „Gustavson”. Ale w akcie urodzenia Garbo i w umowie o pracę w PUB (którą podpisała), a także w akcie zgonu jej ojca widnieje nazwisko Gustafsson, zatem tę wersję zastosowano w całej książce.

3 Opisane zdjęcie Karla Alfreda Gustafssona zamieszczono w książce Alexandra Walkera: Garbo: portret, tłum. Hanna Pawlikowska, Państwowy Instytut Wydawniczy, Warszawa 1987.

4 Ruth Biery, The Greta Garbo Story [nieautoryzowana wersja wywiadu przeprowadzonego 31 grudnia 1927 roku], „Photoplay”, cz. 1–3, kwiecień–czerwiec 1928.

5 Ibidem.

6 Lars Saxon, Garbo. Ungdomsminnen [niezredagowane], „Lektyr magazine”, marzec 1931.

7 Peter Joel, The First True Story of Greta Garbo’s Childhood, „Screen Book” 1933.

8 Wypowiedź Agnes Lind, [cyt. za:] John Bainbridge, Garbo, Doubleday, New York 1955

9 Lars Saxon, Garbo Ungdomsminnen, op. cit..

10 Ruth Biery, The Greta Garbo Story, op. cit.

11 Elizabeth Malcolm, „Motion Picture”, czerwiec 1932.

12 Lars Saxon, Garbo Ungdomsminnen, op. cit.

13 Kaj Gynt, Greta Garbo’s Life by Her Friend from Childhood [niezredagowane], rozm. Adela Rogers St. Johns, „Liberty”, sierpień 1934.

14 Ruth Biery, The Greta Garbo Story, op. cit.

15 Elizabeth Malcolm, op. cit.

16 Barry Paris, Garbo: abdykacja królowej, tłum. Maciejka Mazan, Wydawnictwo Książkowe Twój Styl, Warszawa 2007.

17 Greta Garbo w rozmowie z Rogerem Normandem, 1970.

18 Lars Saxon, Garbo Ungdomsminnen, op. cit.

19 Ibidem.

20 Fritiof Billquist, Garbo, Putnam, New York 1960.

21 Ibidem.

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Wstęp

ROZDZIAŁ PIERWSZY. Greta Gustafsson: młoda Safo

ROZDZIAŁ DRUGI. Garbo i Stiller: Piękna i Bestia

ROZDZIAŁ TRZECI. Nowy Jork, Hollywood… Borg!

ROZDZIAŁ CZWARTY. Kusicielka i dziwny Amerykanin

ROZDZIAŁ PIĄTY. 13 października 1926 roku – 22 czerwca 1927 roku: wielka tajemnica Garbo

ROZDZIAŁ SZÓSTY. Boska Garbo!

ROZDZIAŁ SIÓDMY. Gruntowne zmiany i pierwszy film dźwiękowy

ROZDZIAŁ ÓSMY. Ból istnienia

ROZDZIAŁ DZIEWIĄTY. Chcę być sama!

ROZDZIAŁ DZIESIĄTY. Królowa Krystyna

ROZDZIAŁ JEDENASTY. Umarłam dwukrotnie…

ROZDZIAŁ DWUNASTY. Garbo się śmieje…

ROZDZIAŁ TRZYNASTY. Wojna Garbo

ROZDZIAŁ CZTERNASTY. Garbo nadal płynie z prądem…

ROZDZIAŁ PIĘTNASTY. Ostatnie lata

Bibliografia

Filmografia

DODATEK. Zdjęcia