Tytuł oryginału

MARTIN BORMANN. HITLERS VOLLSTRECKER

Copyright © 2012 by Böhlau Verlag GmbH&Cie,

Köln Weimar Wien

All rights reserved

First published in Germany

under the title Martin Bormann.

Hitlers Vollstrecker

Projekt okładki

Prószyński Media

Zdjęcie na okładce

© Corbis/Profimedia

Zdjęcia w tekście

Agencja BE&W;

East News Agencja Fotograficzna

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Jarosław Skowroński

Korekta

Mariola Będkowska

Marianna Chałupczak

ISBN 978-83-8069-962-5

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

Przedmowa

I. Egzekutor Hitlera

Przedmowa

Martin Bormann był bez wątpienia jednym z najważniejszych reprezentantów reżimu narodowosocjalistycznego. Frapujące jest, że jego osobista władza jako „numeru 2” po Hitlerze rosła w miarę, jak Trzecia Rzesza zbliżała się do swojego końca.

Bormann nie należał wprawdzie do „towarzyszy walki” Hitlera, a ponadto trafił do NSDAP stosunkowo późno, jednak umiał wybić się w partii, choćby za pomocą „Fundacji Przemysłu Niemieckiego Adolfa Hitlera”, której założenie zainicjował w 1933 r. Dzięki dobrowolnym darowiznom niemieckich przedsiębiorców powstał znaczący fundusz, z którego mógł przekazywać pieniądze najwyższym funkcjonariuszom NSDAP.

Jako zarządca Obersalzbergu koło Berchtesgaden – gdzie od 1923 r. Hitler miał swój dom wypoczynkowy, po 1933 r. przebudowany na drugą obok Berlina rezydencję rządową – Bormann trzymał się stale w bezpośredniej bliskości Hitlera i postępował tak, by być niezastąpionym. Pod jego kierownictwem dawniej skromny pensjonat został przekształcony w reprezentacyjną siedzibę – „Berghof”. Wprawdzie w pobliżu mieli swoje domy także inni ważni oficjele nazistowscy, znamienne jednak, że Bormann ze swojego domu mógł na wszystkich innych dosłownie patrzeć z góry.

Gdy Martin Bormann został szefem sztabu zastępcy Führera, Rudolfa Hessa, w żadnym razie nie można było przewidzieć, że pewnego dnia stanie się po Hitlerze najpotężniejszym człowiekiem reżimu narodowosocjalistycznego. Wprawdzie zdobywał coraz większy wpływ na to, co działo się w urzędzie Hessa, jednak dopiero feralny lot Rudolfa Hessa do Szkocji 10 maja 1941 r., przedsięwzięty w naiwnej wierze, że zastępca Hitlera zdoła namówić Brytyjczyków do wycofania się z wojny, spowodował decydującą zmianę w życiu Bormanna: wyprzedzając wszystkich konkurentów i przeciwników, wskoczył na najwyższy poziom hierarchii partyjnej. Wieczorem po locie Hessa Bormann wydał podobno w swoim domu na Obersalzbergu przyjęcie, jakby nie mógł się powstrzymać od hucznego uczczenia tego wydarzenia.

Nie jest łatwo wyrobić sobie trafną opinię na temat Bormanna. Nie pisał dzienników, nie wygłaszał mów, jak na przykład minister propagandy Goebbels. Jego właściwą spuścizną są niezliczone rozporządzenia, ogłoszenia i okólniki, które produkował dzień po dniu. Na temat profilu osobowościowego Bormanna znacznie więcej ciekawych informacji niż w zasobach Kancelarii Partii NSDAP można znaleźć w dokumentach jego politycznych przeciwników – a było ich wielu. Dlatego zachowane dokumenty z kancelarii Alfreda Rosenberga, Roberta Leya, Hansa Heinricha Lammersa lub Heinricha Himmlera oraz porównywalnych polityków nazistowskich stanowią ważny punkt wyjścia przy pisaniu tej książki.

Kolejnym źródłem informacji pozwalającym rozszyfrować postać Martina Bormanna jest jego korespondencja z żoną Gerdą, przynajmniej częściowo stawiająca pod znakiem zapytania dotychczasowe wyobrażenia na temat sekretarza Führera. Podczas gdy z rozporządzeń Bormanna i dokumentów towarzyszy z partii nazistowskiej wyłania się pozbawiony skrupułów człowiek władzy, w listach mamy do czynienia z kochającym, najwyraźniej wciąż jeszcze zakochanym mężem i ojcem, który nie za bardzo przystaje do obrazu pozbawionego uczuć, bezwzględnego szefa Kancelarii Partii hitlerowskiej. W przedmowie do wydania listów Bormanna z 1954 r. François Genoud, w którego posiadaniu znalazły się owe listy, zaszokował czytelników wyznaniem, że podczas lektury odczuwał swego rodzaju sympatię do Bormanna. Ta wypowiedź Genouda nie powinna jednak dziwić, ponieważ był on żarliwym zwolennikiem narodowego socjalizmu i za pomocą umów z rodzinami i zarządcami spuścizn uzyskał prawa wydawnicze do tekstów Hitlera, Goebbelsa i Bormanna. Podczas gdy autentyczność rzekomo dyktowanych przez Bormanna tekstów o rozmowach z Hitlerem jest przez niektórych historyków podawana w wątpliwość, nie ma takich obiekcji w przypadku odręcznej korespondencji Bormanna. Jeśli zatem, od czego należy zacząć, korespondencja między Martinem i Gerdą Bormann jest niesfałszowana, można z niej wyciągnąć wniosek, iż Bormann był ostatecznie samotnym człowiekiem. Wynika to z niemal każdego z wielu, opublikowanych, niestety, jedynie po angielsku listów.

Może być tak, że sprawowanie władzy było dla niego swego rodzaju rekompensatą za bardzo daleko posuniętą rezygnację z życia prywatnego. Bormann pragnął władzy i używał jej, aby dać upust swoim osobistym antypatiom i na przykład prowadzić walkę z Kościołami. Cenę za jego dążenie do władzy płacili ludzie w Niemczech oraz opanowanych i okupowanych przez Niemcy krajach – dlatego współczucie lub choćby sympatia dla Bormanna byłyby zupełnie nie na miejscu. Był on alter ego Hitlera i jego egzekutorem. Był nie tylko zaangażowany w pogardzającą ludźmi politykę narodowych socjalistów, lecz także jej spiritus rector (siłą zarządzającą). Był osobowością otoczoną tajemnicami – w życiu, a zwłaszcza po śmierci. Celem tej książki jest uczynienie nieco bardziej zrozumiałym tego mrocznego rozdziału niemieckiej historii, który jest nierozerwalnie związany z nazwiskiem Bormanna.

I

Egzekutor Hitlera

Początki w NSDAP

Martin Bormann urodził się 17 czerwca 1900 r. w Halberstadt, u podnóża Gór Harcu, w wybitnie drobnomieszczańskich warunkach, co mogło mieć istotny wpływ na jego późniejszą drogę życiową. Dzięki przepełniającej go ambicji swoje skromne pochodzenie kompensował jedną z najbardziej błyskotliwych karier w NSDAP. Jego ojciec Theodor, Oberpostassistent (wyższy asystent pocztowy) i dawny muzyk wojskowy, po śmierci swojej pierwszej żony Luise, z którą miał dwoje dzieci – Else i Waltera – w 1898 r. poślubił Antonię Bernhardine Mennong. Oboje stali się rodzicami trzech synów, z których przeżyli tylko Martin i Albert, którzy mieli później wstąpić na służbę u Hitlera. Ojciec zmarł już w 1903 r., tym samym Martin i Albert wcześnie zostali półsierotami. Matka Antonia wyszła za mąż po raz drugi, jej mężem został urzędnik bankowy Albert Vollborn.

W kontekście panującej w Trzeciej Rzeszy manii rasy i przodków dla Bormanna – jak dla wszystkich głównych reprezentantów reżimu – ważne było wykazanie się sięgającą daleko wstecz galerią przodków. Dlatego podlegający Himmlerowi badacze z Urzędu Rasy SS otrzymali zlecenie udowodnienia właściwego pochodzenia sekretarza partii i zajmowali się tym jeszcze wtedy, gdy Trzecia Rzesza zaczynała chylić się ku upadkowi. Sekretarz stanu Gerhard Klopfer, który latami opracowywał „kwestie rasowe” w kierowanej przez Bormanna Kancelarii Partii, napisał 27 czerwca 1944 r. do szefa osobistego sztabu Himmlera, standartenführera SS Rudolfa Brandta: „Pan reichsleiter Bormann rozmawiał na początku czerwca z reichsführerem SS o jego drzewie genealogicznym, a w szczególności o tym, że dotąd nie było możliwe kontynuowanie badań genealogicznych we Francji. Reichsführer SS zwrócił uwagę na jego miejsce pracy, które właśnie ze względu na hugonockie tradycje wykazywało się znakomitymi rezultatami, i poprosił o przysłanie drzewa genealogicznego, by zarządzić dalsze badania. Chodzi tutaj o rodzinę Men(n)en, zapisywaną najczęściej jako Mennong. Wyciąg z drzewa genealogicznego znajduje się w załączniku”[1]. Ówczesny szef Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa, gruppenführer SS Harald Turner, otrzymał następnie od Brandta 14 lipca 1944 r. następujące pismo: „Przesyłam Panu w załączniku wyciąg z drzewa genealogicznego reichsleitera Bormanna. SS-Reichsführer obiecał reichsleiterowi Bormannowi, na ile to będzie możliwe, kontynuowanie badań”[2]. Pomimo wszelkich starań, pomoc udzielona Bormannowi przy tworzeniu upragnionej galerii przodków najwyraźniej nie dała żadnych rezultatów. Przy tym Bormann swoje drzewo genealogiczne ze strony matki bardzo chętnie wywodził od hugonotów. Uważano ich bowiem, w rozumieniu narodowosocjalistycznych ustaw norymberskich, za ludzi „niemieckiej lub pokrewnej krwi”[3]. Ponadto „ocena rasowa” hugonotów wykazała, że byli oni „wyjątkowo pozytywnym przykładem najlepszej germańskiej krwi”. Poszukiwania potencjalnych przodków, prowadzone przez Urząd Drzew Genealogicznych (Ahnentafelamt) SS we Francji, pozostały bezowocne, a po inwazji aliantów tak czy inaczej mogły być kontynuowane tylko warunkowo albo wcale. Tym samym Bormann podzielił „los” niemal wszystkich przywódców nazistowskich: z perspektywy ideologii narodowosocjalistycznej w ich żyłach wcale nie krążyła „drogocenna” krew.

Wróćmy jednak do życiorysu Bormanna. W Eisenach i Weimarze uczęszczał do szkoły realnej (Realschule – kontynuacja nauki po 4-letniej szkole podstawowej, Grundschule) i gimnazjum realnego (Realgymnasium – szkoła średnia przygotowująca do matury), a w czerwcu 1918 r., po uzyskaniu świadectwa ukończenia szkoły średniej, został powołany do 55 Pułku Artylerii Polowej w Naumburg/Saale, miał jednak to szczęście, że nie musiał brać udziału w wojnie i nie został wysłany na front. W marcu 1919 r. został zwolniony do cywila w stopniu kanoniera. Następnie jako praktykant rolnictwa udał się do Meklemburgii i trafił do majątku właściciela dóbr szlacheckich – von Treuenfelsa – w Herzbergu, położonym w dzisiejszym powiecie Parchim. W ściśle antysemickim „Związku walki przeciwko przewadze żydostwa” Bormann utrwalił swój brutalny obraz świata, według którego to Żydzi odpowiadali za to, że Niemcy przegrały I wojnę światową. Do związku tego należał zresztą także późniejszy naczelny ideolog ruchu narodowosocjalistycznego Alfred Rosenberg, z którym Bormanna przez całe jego życie miała wiązać zajadła wrogość. Został kierownikiem odcinka (Abschnittsleiter) Niemieckoludowej Partii Wolnościowej (DFP lub DVFP – Deutschvölkischen Freiheitspartei) – organizacji „przykrywkowej” NSDAP – na obszarze Herzbergu, a w 1923 r. po raz pierwszy odnotowano w aktach, że wszedł w konflikt z prawem. Z powodu przestępstwa gospodarczego skazano go na grzywnę w wysokości 30 000 marek.

Herzberg odegrał ważną rolę w jego dalszej drodze życiowej, ponieważ to tam Bormann przyłączył się do dawnego – i wciąż nielegalnie istniejącego – „Freikorpsu Rossbach”. Zwolennicy porucznika z czasów I wojny światowej Gerharda Rossbacha po rozwiązaniu Freikorpsu w dużej części ukryli się w meklemburskich majątkach rolnych. Do towarzyszy Bormanna należeli tam między innymi Kurt Daluege, później osławiony szef Policji Porządkowej (Orpo), cały szereg kolejnych przyszłych przywódców SS i SA, a także Rudolf Höss, od maja 1940 do listopada 1943 r. komendant obozu koncentracyjnego Auschwitz. W 1923 r. Bormann wraz z Hössem wzięli udział w morderstwie dawnego nauczyciela szkolnego Waltera Kadowa, który miał rzekomo wydać okupacyjnym władzom francuskim Alberta Leo Schlagetera. Za udział w walce przeciwko okupacji Zagłębia Ruhry, prowadzonej metodą zamachów bombowych, Schlageter został skazany przez francuskich sędziów wojskowych na karę śmierci i w 1923 r. stracony. Za zamordowanie Kadowa Höss został skazany na dziesięć lat więzienia, a Bormanna, za współudział w tej zbrodni, 14 maja 1924 r. skazano na rok pozbawienia wolności.

Najwyraźniej Hitler i jego heroizacja pobytu w więzieniu Landsberg zainspirowały Bormanna do gloryfikacji swojego – krótkiego przecież – czasu uwięzienia. W piśmie „Völkischer Beobachter” rozwlekle opisywał swój los jako „więźnia sądu kapturowego” i jako męczennika „ruchu”. W jego broszurze, którą w sierpniu 1929 r. Bormann zatytułował W lochach republiki, możemy znaleźć między innymi następujący fragment:

„Ustawa o ochronie republiki”[4] upadła i w tych okolicznościach, drżąc z wściekłości najgorliwszy obrońca tworu, który dzisiaj nazywa się na ogół opacznie republiką i państwem, pan Severing[5], wyjaśnił, że będzie szukał innych środków i metod, by zastąpić Zarządzenie o ochronie republiki. Śmieszne! Tak jakby nas i naszego Führera ewentualne kary więzienia mogły odwieść od tego, by mówić prawdę i wypełniać nasz obowiązek walki o lepszą przyszłość dla naszego narodu. My, którzy po uwolnieniu kapitana Ehrhardta[6] siedzieliśmy w więzieniu w Lipsku, przeżyliśmy zapewne najstraszniejszy i najbardziej naznaczony szykanami pobyt w więzieniu, jaki ta „republika” odważyła się zafundować swoim poddanym.

Bormann przedstawił siebie jako „więźnia sądu kapturowego”, do którego odnosi się „Pieśń wyklętych”:

„Niemcy, Niemcy, ach z bolącym sercem widzę waszą nędzę i waszą hańbę; dźwigajcie łańcuchy lochu, znoście ciosy pachołka, oby tylko powstała Trzecia Rzesza”. Tak myśli i czuje więzień sądu kapturowego, i to był sukces tak zwanego sędziego państwowego trybunału do ochrony republiki (Staatsgerichtshof zum Schutz der Republik) przy naszym „wychowaniu”. Uwięzienie nas nie zmogło, lecz zahartowało, nie nauczyło nas miłości do tej tak zwanej republiki i jej reprezentantów, lecz pogłębiło miłość do naszego narodu i zarazem nienawiść do wszystkich, którym wydaje się, że mogą narażać na szwank dobro tego narodu. (…) My, starzy więźniowie sądów kapturowych, gwiżdżemy na osobiste zdrowie i własne korzyści. Wystarczająco rozszyfrowaliśmy w całej złożoności nieustanne oszustwa serwowane naszym rodakom zarówno przez partie marksistowskie, jak i tak zwane partie obywatelskie. I ta świadomość nie pozwala nam teraz osiągnąć błogiego spokoju ospałego wyrobnika i mieszczucha, popycha nas do nieustannej walki za nasz naród przeciwko jego szkodnikom i wrogom. Dlatego jest zupełnie oczywiste, że w tej walce dla naszego narodu popieramy człowieka, który jest najbardziej znienawidzony przez wszystkich zdrajców narodu; że w SA wiernie aż do śmierci stoimy u boku człowieka, który dzięki swoim wybitnym zdolnościom i cechom przywódczym samodzielnie jest w stanie znów poprowadzić nasz naród ku słońcu, ku wolności, u boku Adolfa Hitlera[7].

Po zwolnieniu z więzienia Bormann znalazł swoją polityczną ojczyznę w Weimarze, w prowadzonej przez Ernsta Röhma narodowosocjalistycznej formacji obronnej Frontbann, punkcie zbornym dla członków różnych zakazanych prawicowo-ekstremistycznych formacji zbrojnych. Godny uwagi jest fakt, że choć Bormann wraz Rossbachem i Röhmem przyłączył się akurat do ludzi, którzy byli później prześladowani i – jak Röhm – zamordowani na rozkaz Hitlera, w żaden sposób nie zaszkodziło to jego karierze partyjnej.

Wstąpienie do NSDAP w 1927 r. oraz objęcie stanowiska gaugeschäftsführera NSDAP w Turyngii rok później było niejako koniecznością dla Bormanna, ponieważ – jako człowiek bez zawodu – miał nikłe szanse na zdobycie środków do życia w tradycyjny sposób. W październiku 1928 r. przejął Ubezpieczalnię SA w monachijskiej Centrali Partii, lokalną agencję samopomocy, która pod jego kierownictwem od sierpnia 1930 r. jako „Kasa Pomocy NSDAP” znacząco rozszerzyła zakres działalności.

15 listopada 1928 r. kapitan Franz Salomon von Pfeffer powołał go do sztabu Najwyższego Dowództwa SA (Oberste SA-Führung), jednak w 1930 r. został z niego wyłączony. Następnie Bormann został kierownikiem i skarbnikiem Narodowosocjalistycznego Korpusu Automobilowego (NSAK – Nationalsozialistisches Automobilkorps), który w 1931 r. zmienił nazwę na Narodowosocjalistyczny Korpus Kierowców (NSKK – Nationalsozialistisches Kraftfahrerkorps). Z Kasy Pomocy NSDAP byli wspierani krewni członków partii rannych lub zabitych podczas walk ulicznych o przejęcie władzy. Poza tym Bormann wykorzystywał tę kasę do finansowania samej partii. Właśnie ze względu na tę działalność udało mu się pozyskać szczególną przychylność Hitlera.

W 1931 r. znów znalazł się na celowniku policji. 18 września 1931 r. monachijska policja szukała w jego mieszkaniu materiałów politycznych, ale niczego nie znaleziono[8].

Tymczasem została przesądzona ścieżka kariery Bormanna wewnątrz NSDAP. W „Rozkazie Führera nr 6” z 18 grudnia 1931 r. otrzymał, jako członek „Zarządu Kancelarii Hitlera (SA)”, stopień sturmführera[9], a w „Bayerischen Staatszeitung” w numerze z 6/7 sierpnia 1933 r. znalazło się obwieszczenie: „Na prośbę reichsstatthaltera (namiestnika Rzeszy) Bawarii, generała Rittera von Epp, reichsorganisationsleiter Philipp Bouhler przejął obowiązki przedstawiciela reichsstatthaltera w politycznych sprawach NSDAP w Bawarii i ogłosił Bormanna swoim zastępcą[10]. W tym miejscu można sobie pozwolić na uwagę, że żadnemu z wczesnych towarzyszy drogi Bormanna znajomość ta nie przyniosła później żadnych korzyści. Wprost przeciwnie: Rosenberga, Bouhlera i wielu innych Bormann traktował z nieukrywaną wrogością, przypuszczalnie dlatego, że poznali go we wcześniejszym okresie, gdy zajmował podrzędne stanowisko.

Dziewiąty kongres NSDAP, „kongres partii pracy” w Norymberdze, 7–13 września 1937 r. Widok trybuny honorowej podczas wiecu. Drugi od lewej: Martin Bormann; trzeci od lewej: Robert Ley, szef Niemieckiego Frontu Pracy; czwarty od lewej: minister propagandy Joseph Goebbels; pierwszy od prawej: szef sztabu SA Viktor Lutze; trzeci od prawej: komisarz Rzeszy do spraw okupowanych terytoriów wschodnich Alfred Rosenberg.

Skok w karierze

We wrześniu 1929 r. Bormann ożenił się i tym sposobem zabezpieczył ścieżkę swojej kariery. Stało się tak, gdyż jego narzeczona, urodzona w 1909 r. Gerda Buch, była córką cesarskiego kapitana w stanie spoczynku Waltera Bucha, który w owym czasie awansował na stanowisko najwyższego sędziego partyjnego NSDAP. Świadkami na ślubie byli Adolf Hitler i Rudolf Hess.

Wielu imputowało Bormannowi, że poślubił Gerdę wyłącznie z żądzy zrobienia kariery. To możliwe, jednak na ironię losu zakrawa fakt, że Bormann wkrótce przeskoczył swojego teścia w hierarchii partyjnej i wyroki sędziego partyjnego zaczynały obowiązywać tylko wtedy, gdy zostały zatwierdzone przez jego zięcia. W rozporządzeniu z 21 listopada 1942 r. Hitler ustalił bowiem, że decyzje najwyższego sędziego partyjnego uprawomocniały się dopiero wówczas, gdy zostały potwierdzone przez szefa Kancelarii Partii. Musiał on przypomnieć o tym strukturom partyjnym 2 lutego 1944 roku[11].

W 1933 r. Bormann na własne życzenie objął stanowisko w urzędzie „Zastępcy Führera”, a w październiku 1933 r. został reichsleiterem. W owym czasie było osiemnastu tak zwanych reichsleiterów (naczelników Rzeszy), którzy wewnątrz partii podlegali albo tylko Hitlerowi, albo jego zastępcom. Tworzyli oni Reichsleitung (Kierownictwo Rzeszy) z siedzibą najpierw w „Brunatnym Domu” w Monachium. W NSDAP, do której Bormann wstąpił w 1927 r. z numerem członkowskim 60.508, początkowo konkurował z adiutantem Hitlera, kapitanem w stanie spoczynku Fritzem Wiedemannem, którego Bormann potraktował w sposób, który nie mógł się spodobać temu człowiekowi władzy.

Wiedemann był podczas I wojny światowej dowódcą kompanii Hitlera i od tej pory był z nim w szczególny sposób związany. Do NSDAP należał jednak dopiero od 1934 r. Tak jak to Bormann sam później często robił, także Wiedemann z reguły powoływał się na „Führera”, by rzekomo z jego polecenia wydawać rozkazy Bormannowi. Stwierdzenie „Führer zarządził” należało do ulubionych frazesów Wiedemanna, którego używał na przykład wtedy, gdy chodziło o to, by „zainteresowanemu towarzyszowi partyjnemu w odpowiedni sposób” oznajmić, „że także po przebudowie budynku «Deutscher Hof» żony zakwaterowanych tam towarzyszy partyjnych nie mogą razem z nimi mieszkać podczas zjazdu partii, ponieważ znów byłoby tam za ciasno”[12]. Innym razem Wiedemann chciał jedynie skorzystać z dotychczasowych doświadczeń Bormanna:

Drogi towarzyszu partyjny Bormann, obergruppenführer Reschny znów do mnie zadzwonił i spytał, czy pakt z Austrią miałby jakikolwiek wpływ na udział mieszkających w Niemczech Austriaków w zjeździe partii Rzeszy. (…) Po tym, jak opracował Pan wszystkie kwestie partyjne, nie chciałbym prosić Führera o ostateczną decyzję bez odniesienia się do Pańskich dotychczasowych doświadczeń, dlatego proszę Pana o przedstawienie Pańskiego stanowiska[13].

Nie mogło przypaść do gustu Bormannowi pismo degradujące go do pozycji zwykłego podwładnego wykonującego rozkazy – jego, który tak chętnie sam rozkazywał:

Rozmawiałem z Panem w swoim czasie na Obersalzbergu o zwolnieniu bez wypowiedzenia kierownika „Deutscher Hof” w Norymberdze. Następnego dnia w pociągu składałem raport Führerowi. Nawet jeśli Führer nie stwierdził tego jednoznacznie, nie pozostawił jednak żadnych wątpliwości, że bardziej życzyłby sobie uregulowania tej sprawy w inny sposób: „Gdyby ten człowiek nas (= partię) zaskarżył, mogłoby to być dla nas bardzo nieprzyjemne”. Dlatego wydaje mi się, że działam zgodnie z życzeniem Führera, prosząc Pana o omówienie tych kwestii z odpowiedzialną za te sprawy osobą (od kiedy skarbnik Rzeszy Schwarz jest chory, zapewne jest to pan Färber) i poinformowanie mnie, czy nie dałoby się jednak znaleźć innego rozwiązania[14].

Wiedeman został zresztą w 1941 r. zwolniony ze stanowiska adiutanta Hitlera – prawdopodobnie także w skutek nacisków Bormanna – i wysłany jako konsul generalny najpierw do Stanów Zjednoczonych, a następnie do Chin.

Dwóch zwaśnionych braci

Także brat Martina Bormanna, Albert, zaczął robić szybką karierę w partii, ciągle jednak pozostawał w cieniu swojego starszego brata. Albert Bormann, który urodził się 2 września 1902 r. w Halberstadt jako trzecie dziecko Theodora i Antonii Bormannów, a po zdaniu matury znalazł zatrudnienie w bankowości, gdzie od 1922 do 1931 r. pracował jako urzędnik. Należał do współzałożycieli Hitlerjugend w Turyngii i był od 1929 do 1931 r. gauführerem (führerem okręgu). W 1927 r. wstąpił do NSDAP i równocześnie do SA. W 1931 r. został powołany do Prywatnej Kancelarii Adolfa Hitlera, w 1933 r. został jej kierownikiem, a w 1934 – reichsamtsleiterem. Prócz tego organizował Kasę Szkód Materialnych w ramach Kasy Pomocy NSDAP. Początkowo na uposażeniu sturmbannführera SA, błyskawicznie awansował aż do stopnia gruppenführera Narodowosocjalistycznego Korpusu Kierowców (NSKK) i reichshauptamtsleitera NSDAP. W związku z przeprowadzką „Kancelarii Führera” w listopadzie 1936 r. na berlińską Hermann-Göring-Strasse 5 (od końca wojny ma nazwę zmienioną na Ebertstrasse) względnie Voßstarsse 10 nastąpił nowy podział tej kancelarii na pięć departamentów, spośród których Albert Bormann kierował Departamentem do spraw Socjalnych[15]. Ponadto stał na czele prywatnej kancelarii Adolfa Hitlera.

W 1938 r. został z ramienia NSDAP, jako reprezentant okręgu wyborczego Berlin-Zachód, członkiem Reichstagu. 3 czerwca 1938 r. Niemiecka Agencja Informacyjna opublikowała rozporządzenie Hitlera, w którym informował o awansie Alberta Bormanna.

1. Z dniem dzisiejszym kierownika mojej prywatnej kancelarii, reichsamtsleitera Alberta Bormanna, awansuję na hauptamtsleitera i powołuję jako adiutanta do mojego osobistego sztabu.

2. Prywatna kancelaria Adolfa Hitlera zostaje równocześnie włączona jako samodzielny urząd do Kancelarii Führera NSDAP i otrzymuje cały szereg nowych zadań. Hauptamtsleiter Bormann pozostaje kierownikiem tego urzędu[16].

Albert Bormann widocznie wykonywał swoje obowiązki kompetentnie i niezawodnie. 9 marca 1939 r. „Völkischer Beobachter” opublikował artykuł szefa Kancelarii Führera (KdF) Philippa Bouhlera pod tytułem Kancelaria Führera NSDAP – łącznik między Adolfem Hitlerem i narodem niemieckim”.

Kancelaria Führera NSDAP ma za zadanie zapewniać bezpośrednią łączność Führera z ruchem przy okazji wszystkich pytań, które zostały złożone do rąk własnych Führera. Prawdopodobnie nie ma takiej troski ani takiej potrzeby, której nie przedstawiono by Führerowi w bezgranicznym zaufaniu do jego pomocy i jego interwencji. Jest ona od samego powstania instytucją podlegającą bezpośrednio Führerowi i instrumentem Führera służącym pomyślności ogółu[17].

Bracia Bormann byli ze sobą straszliwie skłóceni. Gdy znaleźli się w tym samym pomieszczeniu, nie odzywali się do siebie ani słowem. Albert Bormann miał istotny udział w zatrudnieniu sekretarki Hitlera, Traudl Junge. Opisała ona stosunki panujące między braćmi tymi słowami:

Wrogość między Bormannami była tak zapiekła i tak głęboko weszła w zwyczaj, że mogli stać bardzo blisko siebie, a żaden nie wziął od drugiego jakiejkolwiek notatki. I kiedy Hitler dawał małemu Bormannowi list lub polecenie do przekazania reichsleiterowi, ten wychodził, wzywał ordynansa, i dopiero on przekazywał rozkaz większemu bratu, znajdującemu się w tym samym pokoju. W drugą stronę procedura wyglądała identycznie, a jeśli jeden Bormann przy stole opowiedział jakiś dowcip, głośno śmiało się całe towarzystwo, tylko rodzony brat pozostawał całkowicie obojętny i śmiertelnie poważny[18].

21 kwietnia 1945 r. Albert Bormann opuścił Kancelarię Rzeszy i uciekł pozostawionym do dyspozycji Hitlera samolotem do Berchtesgaden. Z obawy, że ktoś mógłby go pomylić z jego bratem, wraz ze swoją rodziną ukrywał się przez kilka miesięcy w rejonie Berchtesgaden i Hintersee, przez Mühldorf dotarł do gminy Forsting i pracował tam pod nazwiskiem Roth jako robotnik pomocniczy w gospodarstwie rolnym. W kwietniu 1949 r. stawił się przed władzami bawarskimi i musiał odpowiedzieć za swe czyny przed Główną Izbą Orzekającą w Monachium. Został zakwalifikowany do kategorii „aktywistów” i skierowany na sześć miesięcy do obozu pracy. Ponieważ był całkowicie pozbawiony środków do życia, nałożono na niego grzywnę w wysokości zaledwie 1000 marek, która miała być wpłacona na fundusz odszkodowawczy[19].

Alter ego Hitlera

Gdy zbliżamy się do Martina Bormanna, „sekretarza Führera”, poprzez wypowiedzi jego współczesnych, można stwierdzić, że prawdopodobnie nie było drugiego przedstawiciela reżimu nazistowskiego, który by w podobny sposób budził strach i nienawiść. Strach przed nim jednak w mniejszym stopniu odczuwał naród, który prawie nie znał jego nazwiska, ponieważ wyjątkowo rzadko występował publicznie, w znacznie większym natomiast stopniu bali się go ministrowie, gauleiterzy, urzędnicy, sędziowie i generałowie. Nie pisał książek – w przeciwieństwie na przykład do Alfreda Rosenberga, komisarza Rzeszy do spraw okupowanych terytoriów wschodnich, Josepha Goebbelsa, ministra oświecenia publicznego i propagandy, lub Roberta Leya, szefa Niemieckiego Frontu Pracy. Wolał pociągać za sznurki zza kurtyny. Bormann nie wygłaszał mów, nie wypowiadał się przez radio, a jego portret nie pojawiał się w formie obrazków dołączanych do paczek papierosów, które zbierało się w albumach kolekcjonerskich – był to w owym czasie bardzo lubiany i intensywnie wykorzystywany przez narodowych socjalistów środek propagandowy.

Jednak pomimo tej medialnej abstynencji Bormann zajmował w reżimie nazistowskim jedyną w swoim rodzaju pozycję, którą zaczął skutecznie budować już na wczesnym etapie kariery. Udało mu się wygrać konkurencję z innymi kancelariami i adiutanturami państwa nazistowskiego: niemal wyłącznie Bormann decydował o tym, kto zostanie dopuszczony do Hitlera. Gdy jakiemuś ministrowi lub reichsleiterowi udało się przedrzeć aż do Hitlera, mógł być pewny, że i Bormann będzie uczestniczył w rozmowie. W imieniu Hitlera ogłaszał „decyzje Führera”, całkowicie identyfikował się z tokiem myślenia Führera, z wielką efektywnością oraz brutalną przebojowością reprezentował jego poglądy.

Bez wątpienia Bormann cieszył się nieograniczonym zaufaniem Hitlera. Mógł się do tego przyczynić fakt, że nie zdradzał żadnych ambicji, by odsunąć Führera i samemu stanąć na czele partii. Wprost przeciwnie: był doskonałym sługą swego pana, osłaniał plecy Hitlera i troszczył się o sprawny proces rządzenia. Dzięki temu Hitler mógł poświęcić się swojej manii stania się „największym wodzem wszystkich czasów”.

Ponieważ Bormann był absolutnie przekonany, że NSDAP stoi ponad państwem, ministrów Rzeszy traktował jak podwładnych, mających wykonywać polecenia Kancelarii Partii. Rozumiał, że ma nad nimi przewagę, i dawał im to odczuć. Każde podanie do Hitlera ze strony partii i jej struktur musiało być kontrasygnowane przez Bormanna. Bez jego zgody nie mogło być uchwalone żadne prawo i to on decydował o tym, kto mógł zostać albo pozostać urzędnikiem.

Kim był zatem ten człowiek, który wywierał tak wielki wpływ na Hitlera i zdołał zdobyć pozycję sekretnego władcy nazistowskich Niemiec? Międzynarodowy Trybunał Wojskowy w Norymberdze 29 października 1945 r. oskarżył Bormanna zaocznie wraz z innymi przywódcami nazistowskimi; 1 października 1946 r. został skazany za zbrodnie wojenne i zbrodnie przeciwko ludzkości na karę śmierci, chociaż w owym czasie nikt nie wiedział, czy Bormann w ogóle jeszcze żył. Według interpretacji alianckich sędziów nie udało się podtrzymać jedynie oskarżenia o zbrodnię przeciwko pokojowi. Nie można było udowodnić, że Bormann wiedział o planach ataku i przygotowaniach wojennych Hitlera, ponieważ nie uczestniczył w żadnych decydujących rozmowach na ten temat. Przypuszczalnie sędziowie norymberscy krótko po zakończeniu wojny nie dysponowali jeszcze wszystkimi dokumentami, które byłyby niezbędne do jednoznacznej klasyfikacji roli Bormanna. Ich opinię kwestionuje na przykład wpis w dzienniku ministra propagandy Goebbelsa. 31 maja 1941 r. zanotował on: „Długo negocjowałem z Martinem. Operacja Barbarossa toczy się dalej. Teraz rozpoczyna się pierwsza wielka fala działań kamuflujących. Cały aparat państwowy i wojskowy został zmobilizowany. O prawdziwych tego przyczynach wie zaledwie kilka osób”[20]. Napaść na Związek Radziecki rozpoczęła się 22 czerwca 1941 r. pod kryptonimem „Operacja Barbarossa”. Należy zatem przyjąć założenie, że Bormann w czasie swojej rozmowy z Goebbelsem był już o niej poinformowany.

Warto zwrócić uwagę na charakterystykę Bormanna, znajdującą się w uzasadnieniu wyroku norymberskiego[21]: „Początkowo tylko mało znaczący nazista, stopniowo zyskiwał Bormann coraz większą władzę i zwłaszcza w dniach, kiedy zaczął zbliżać się koniec, zdobył wielki wpływ na Hitlera. Był niezwykle aktywny w czasie, gdy partia zmierzała po władzę, a jeszcze bardziej, gdy tę władzę umacniała. Dużą część swojego czasu poświęcił na prześladowanie Kościołów i Żydów w Niemczech”. Te kilka zdań to naturalnie jedynie pobieżny szkic portretu Martina Bormanna, pokazuje jednak wyraźnie, że sędziowie norymberscy zasadniczo słusznie oceniali rolę Bormanna w systemie nazistowskim, z wyjątkiem założenia, jakoby Bormann nie wiedział o niemieckich przygotowaniach do wojny ze Związkiem Radzieckim. Pełniąc funkcję szefa sztabu zastępcy Führera, Rudolfa Hessa, Bormann był włączony we wszystkie ważne wydarzenia albo przynajmniej o nich poinformowany, zwłaszcza w okresie, gdy kierował Kancelarią Partii NSDAP albo był „sekretarzem Führera”.

Bormann z Rudolfem Hessem w Berlinie w 1935 r.

Z nazwiskiem Martina Bormanna łączy się wiele charakterystyk. Miałby on być „cieniem Hitlera”, „szarą eminencją” lub nawet „siłą napędową” Führera. Jeśli pominie się Hitlera, nie znajdzie się jednak ani jednego głosu, który wyrażałby sympatię lub szacunek dla Bormanna. Stenograf Hitlera Henry Picker w Rozmowach przy stole zrelacjonował taką scenę: „Gdy Führer wkroczył do jadalni i wszyscy go pozdrowili, on śmiejąc się, ze słowami «Ależ kogoś beszta!», wskazał na budkę telefoniczną obok drzwi, z której rozbrzmiewał donośnie gniewny, tubalny głos Bormanna. Reichsleiter Bormann cieszył się nadzwyczajnym poważaniem u Hitlera, reprezentował go w kontaktach z całym sektorem cywilnym, a także często spędzał u niego długie godziny. Pan Bormann jest «żelaznym kanclerzem» partii, charakteryzującym się niewyczerpaną siłą do pracy, frapująco zawoalowanymi decyzjami i absolutnie pewnym siebie zachowaniem. W swoim sposobie wyrażania się i mówienia jest jednak wyraźnie głośniejszy niż wszyscy inni tutaj…”[22]. 12 maja 1941 r. Hitler podzielił się ze swoim fotografem Heinrichem Hoffmannem taką uwagą: „Niech mnie pan dobrze zrozumie, Hoffmann. Potrzebuję Bormanna, by wygrać wojnę. Wszyscy zawiedli w wykonywaniu co do joty moich rozkazów – Bormann nigdy”[23].

Poza tym dominowały jednak odrzucenie i pogarda. W opublikowanych w 1949 r. wspomnieniach jednej z prywatnych sekretarek Hitlera pojawia się na przykład stwierdzenie, że Bormann był „bez wątpienia złym duchem Hitlera” z „nienasyconym głodem władzy”[24]. Hitler natomiast miał mówić o Bormannie: „Z jego bezwzględnością i brutalnością osiąga w każdym razie to, że przekazywane mu rozkazy są też wykonywane”. W ostatnich latach reżimu Bormann „rządził bez żadnych ograniczeń” w kwaterze głównej Hitlera. Otto Dietrich, sekretarz stanu w Ministerstwie Propagandy Goebbelsa, napisał, że Bormann „zgrabnie wniknął w życie prywatne Hitlera i z biegiem lat tak się w nim zakotwiczył, że Hitler w coraz większym stopniu uważał go za niezbędnego, a potem temu bezmózgiemu człowiekowi dawał coraz większe wpływy polityczne, ponieważ znalazł w jego osobie absolutnie i ślepo posłuszne narzędzie do przekazywania i wykonywania jego rozkazów aż do owocnego końca”[25].

Hans Frank, generalny gubernator w okupowanej Polsce, nazwał Bormanna „łachmaniarską kreaturą”, a minister finansów Rzeszy, hrabia Lutz Schwerin von Krosigk, zdiagnozował u niego „skrajną przyziemność, nieposkromioną żądzę intrygowania, jaka nawet w tych obfitujących w intrygi kręgach była czymś niezwykłym, potrzebę uznania, jaką można było zaobserwować jedynie u Himmlera, oraz pogardę dla prawdy, jakiej przy jego całkowitym braku skrupułów musiał mu zazdrościć nawet Goebbels”[26]. Dla Waltera Schellenberga, szefa Departamentu VI w Głównym Urzędzie Bezpieczeństwa Rzeszy, był Bormann „zaczepnym odyńcem na kartoflisku”. W jego wyglądzie zewnętrznym nie było niczego ujmującego: „Był przysadzistym, krępym typem z wysuniętymi okrągłymi ramionami i zaczątkiem byczego karku. Głowę trzymał stale nieco wychyloną do przodu, tak jakby opór mięśni karku był zbyt duży. Na jego widok często przychodziła mi do głowy myśl o bokserze, który z wychyloną do przodu górną częścią ciała, szybko strzelając oczami, śledzi ruchy swojego przeciwnika, a następnie nagle rzuca się na niego”[27]. Minister uzbrojenia i amunicji Albert Speer w odniesieniu do osoby Bormanna mówił o „niedoborze inteligencji [i] niedostatecznym kontakcie ze światem zewnętrznym”.

Bormann był stałym cieniem Hitlera, „nigdy nie odważył się wyjechać w dłuższą podróż służbową ani wziąć urlopu, bo ciągle obawiał się, że jego wpływ mógłby się zmniejszyć”[28].

Biograf Kaltenbrunnera, Peter Black, napisał, że pozycja sekretarza Hitlera była dla Bormanna gwarancją coraz większej skuteczności jego prób „odizolowania Hitlera od świata zewnętrznego, a tym samym stania się jedyną tubą do oznajmiania woli Führera”[29]. Tytuł „sekretarza” chronił go na wiele sposobów: sekretarz zawsze wykonuje tylko wolę swojego pana, dlatego ataki na jego osobę byłyby zawsze także atakami na Führera – atakami, jakich w Trzeciej Rzeszy raczej unikano.

Sekretarka Hitlera Gertraud („Traudl”) Junge miała szczególnie wiele okazji, by obserwować Bormanna. Złożyła relację o projekcjach filmowych dla Hitlera, przy których często był obecny także Bormann. Czasami słyszało się „soczysty, donośny śmiech Martina Bormanna”[30]. Jego nazwisko widniało wprawdzie pod wszystkimi rozkazami i rozporządzeniami, jednak rzadko kiedy można było go zobaczyć: „Ten przysadzisty mężczyzna o byczym karku był jedną z najbardziej znanych i wzbudzających największy strach osobistości w Rzeszy, chociaż niemal nie ruszał się zza biurka w swoim schronie i od rana do nocy zawzięcie pracował, by wykonać rozkazy swojego Führera”.

Tego rodzaju opisy są naturalnie bardzo subiektywne, zwłaszcza że przynajmniej po części zostały spisane dopiero po upadku reżimu nazistowskiego i mogły służyć także do tego, by wybielić samych autorów. Lecz minister propagandy Joseph Goebbels już 7 listopada 1935 r., a więc w bardzo wczesnym momencie, zwierzył się w swoim dzienniku: „U Führera: wiele omówione z Hessem. Jego Bormann czasami jest nie do zniesienia. Taki ważny”[31].

Niecałe sześć lat później, 29 maja 1941 r., Goebbels zrewidował, jak się zdaje, swój osąd: „Z Bormannem dobrze daję sobie radę. Robi wszystko, czego sobie życzę”[32]. Goebbels w tej ocenie gruntownie się mylił, ponieważ Bormann robił wyłącznie to, co on sam uważał za słuszne, oraz to, co w jego ocenie było wolą Hitlera.

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

1 BArch, NS 19/1357, pismo Klopfera do Brandta dotyczące: tablicy genealogicznej pana reichsleitera Bormanna, Monachium, 27 czerwca 1944 r.

2 BArch, NS 19/1357, pismo osobistego sztabu RFSS do szefa Głównego Urzędu Rasy i Osadnictwa SS, polowy punkt dowodzenia, 14 lipca 1944.

3 BArch, NS 15/456, Kancelaria Partii, informacje poufne, dotyczące: opinia rasowa o hugonotach, Monachium, 4 października 1941 r.

4 Ustawa o ochronie republiki została uchwalona 21 lipca 1922 r. w reakcji na zamordowanie niemieckiego ministra spraw zagranicznych Walthera Rathenaua i miała umożliwić obronę republikańsko-demokratycznego ustroju państwowego. Obejmowała, poza przepisami dotyczącymi kar, przepisy umożliwiające wprowadzenie zakazu działalności związków ekstremistycznych i swobodnego wyrażania opinii.

5 Carl Severing, minister spraw wewnętrznych Rzeszy.

6 Hermann Ehrhardt, emerytowany kapitan marynarki (Kapitänleutnant), dowódca Freikorpsu.

7 Archiwum Państwowe w Monachium, Pol.Dir. 10015, Martin Bormann, In den Kerkern der Republik („W lochach republiki”), w: „Völkischer Beobachter”, nr 184, 10 sierpnia 1929 r.

8 Archiwum Państwowe w Monachium, Pol.Dir. 10015, raport Dyrekcji Policji w Monachium, Monachium 18 grudnia 1931 r., w: Archiwum Państwowe w Monachium, Pol.Dir. 10015, protokół z przesłuchania Kempki, Monachium 6 grudnia 1948 r.

9 Ibid. Pol.Dir. 10015, najwyższy Führer SA, rozkaz Führera nr 6, Monachium, 18 grudnia 1931 r.

10 Archiwum Państwowe w Monachium, Pol.Dir. 10015, Ważne ogłoszenie, „Bayerische Staatszeitung”, nr 180, Monachium, 6/7 sierpnia 1933 r.

11 BArch, R 43 II/170a, rozporządzenie Hitlera, 47/44, Główna Kwatera Führera, 20 lutego 1944 r.

12 BArch, NS 10/54, pismo Wiedemanna do Bormanna, Monachium, 20 czerwca 1936 r.

13 BArch, NS 10/54, pismo Wiedemanna do Bormanna, Monachium, 29 lipca 1936 r.

14 BArch, NS 10/54, pismo Wiedemanna do Bormanna, Monachium, 30 listopada 1936.

15 BArch, R 43 II/1212, Kancelaria Führera w swoich nowych pomieszczeniach służbowych, Niemiecka Agencja Informacyjna, nr 1528, Berlin, 16 listopada 1936 r.

16 BArch, R 43 II/1212, Rozszerzony zakres działania Prywatnej Kancelarii Adolfa Hitlera, Niemiecka Agencja Informacyjna, nr 920, Berlin, 3 czerwca 1938 r.

17 BArch, R 43 II/1212, „Völkischer Beobachter”, nr 68, Reichsleiter Philipp Bouhler, Kancelaria Führera NSDAP. Łącznik między Adolfem Hitlerem i narodem niemieckim, 9 marca 1939 r.

18 Traudl Junge, Bis zur letzten Stunde. Hitlers Sekretärin erzählt ihr Leben. Berlin, 3 wydanie, 2004, s. 109.

19 Archiwum Państwowe w Monachium, Pol.Dir. 10015, źródło: Martin Bormann podobno jest w Rosji, w: „Süddeutsche Zeitung”, nr 114, 21 września 1949 r.

20 Joseph Goebbels, Tagebücher 1924–1945 (Dzienniki 1924–45), Monachium 1999, część I, tom 4, s. 668, wpis z 31 maja 1941 r.

21 Internationaler Militärgerichtshof (Międzynarodowy Trybunał Wojskowy) (wyd.), Nürnberger Urteil („Wyrok norymberski”), Düsseldorf 1946, s. 168 i nast.

22 Henry Picker (wyd.), Hitlers Tischgespräche im Führerhauptquartier 1941–1942 („Rozmowy przy stole w Głównej Kwaterze Führera 1941–1942”), Monachium 2003, s. 185.

23 Max Domarus, Hitler. Reden Und Proklamationen 1932–1945. Kommentiert von einem deutschen Zeitgenossen, Monachium 1965, tom 3, s. 1716.

24 Albert Zoller, Hitler privat, op. cit., s. 223 i nast.

25 Otto Dietrich, 12 Jahre mit Hitler, Monachium 1955, s. 211.

26 Lutz hrabia Schwerin von Krosigk, Memoiren, Stuttgart 1977, s. 165.

27 Walter Schellenberg, Memoiren, Kolonia 1959, s. 284 i nast.

28 Albert Speer, Erinnerungen, Berlin 1969, s. 265.

29 Peter Black, Ernst Kaltenbrunner. Vasall Himmlers. Eine SS-Karriere, Paderborn 1991, s. 223 i nast.

30 Traudl Junge, Bis zur letzten Stunde. op. cit., s. 55.

31 Joseph Goebbels, Tagebücher, op. cit., tom 3, 1935–1939, s. 905.

32 Ibid. tom 4, 1940–1942, s. 1589.

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Przedmowa

I. Egzekutor Hitlera

II. Sekretny pan Obersalzbergu

III. Intrygant

IV. Upokorzenie jako metoda sprawowania władzy

V. Brunatna eminencja

VI. Walka z Kościołami

VII. Rodzina i moralność

VIII. Mania rasowa

IX. Kultura jako instrument polityki

X. 20 lipca 1944 – szansa Bormanna na porachunki

XI. Mobilizacja ostatnich rezerw

XII. Świadkowie i wykonawcy testamentu

Struktura organizacyjna Kancelarii Partii w 1944 r. (według: BArch, NS 15/628)

Skróty

Słownik funkcji, terminów i nazw

Wybrane źródła bibliograficzne