Tytuł oryginału

Öteki Renkler. Seçme Yazılar ve Bir Hikâye

Copyright © Orhan Pamuk, 2006

All rights reserved

Copyright In Kars and Frankfurt and Implied Author © 2007, Orhan Pamuk

All rights reserved

Copyright My Father’s Suitcase © 2006,

The Nobel Foundation

All rights reserved

The Anger of the Damned, The „Paris Review” Interview from Orhan Pamuk, Other Colors. Essays and a Story © 2007 Orhan Pamuk

All rights reserved

© Copyright for the Polish edition

by Wydawnictwo Literackie, 2012

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05792-6

Opieka redakcyjna serii

Anita Kasperek

Redakcja

Justyna Chmielewska

Korekta

Ewa Kochanowicz, Paweł Ciemniewski, Dorota Trzcinka

Opracowanie graficzne

Marek Pawłowski

Redakcja techniczna

Bożena Korbut

Przekład dofinansowany przez Ministerstwo Kultury

i Turystyki Turcji w ramach programu TEDA Project

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o., 2012

ul. Długa 1, 31-147 Kraków

bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40

księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl

fax: (+48-12) 430 00 96

tel.: (+48-12) 619 27 70

Skład i łamanie: Infomarket

konwersja.virtualo.pl

Spis treści

- Strona redakcyjna

- Motto

- Wstęp

- Życie i troski

1. Rozdział 1. Domniemany pisarz

2. Rozdział 2. Mój ojciec

3. Rozdział 3. Zapiski z 29 kwietnia 1994 roku

4. Rozdział 4. Wiosenne popołudnia

5. Rozdział 5. Wieczorem, skonany jak pies...

6. Rozdział 6. Wstawszy z łóżka, w ciszy nocy

7. Rozdział 7. Jak możecie spać, gdy przedmioty mówią?

8. Rozdział 8. Odkąd rzuciłem palenie

9. Rozdział 9. Mewa w deszczu

10. Rozdział 10. Mewa umiera na brzegu

11. Rozdział 11. Być szczęśliwym

12. Rozdział 12. Zegarki na rękę

13. Rozdział 13. Nie pójdę do szkoły

14. Rozdział 14. Rüya i ja

15. Rozdział 15. Gdy Rüya jest smutna

16. Rozdział 16. Widok

17. Rozdział 17. Co wiem o psach

18. Rozdział 18. Poety marzenia, psie ugryzienia

19. Rozdział 19. Po burzy

20. Rozdział 20. W tym samym miejscu, dawno temu

21. Rozdział 21. Dom samotnego człowieka

22. Rozdział 22. Fryzjerzy

23. Rozdział 23. Pożary i wyburzenia

24. Rozdział 24. Bułka z parówką

25. Rozdział 25. Statki na Bosforze

26. Rozdział 26. Wyspy

27. Rozdział 27. Trzęsienie ziemi

28. Rozdział 28. Lęk przed trzęsieniem ziemi w Stambule

- Książki i lektury

1. Rozdział 29. Jak pozbyłem się niektórych książek

2. Rozdział 30. O czytaniu: słowa czy obrazy

3. Rozdział 31. Radość z czytania powieści

4. Rozdział 32. Dziewięć uwag o okładkach książek

5. Rozdział 33. Czytać Księgę tysiąca i jednej nocy czy jej nie czytać

6. Rozdział 34. Przedmowa do książki Życie i myśli JW Pana Tristrama Shandy: każdy powinien mieć takiego wujka

- Zbaczanie z tematu

1. Rozdział 35. Wiktor Hugo

2. Rozdział 36. Dostojewski i rozkosz upokorzenia

3. Rozdział 37. Przerażające Biesy

4. Rozdział 38. Bracia Karamazow

5. Rozdział 39. Okrucieństwo, piękno i czas

6. Rozdział 40. Albert Camus Przedmowa do Wygnania i królestwa

7. Rozdział 41. Czytanie Thomasa Bernharda w chwili przygnębienia

8. Rozdział 42. Świat powieści Thomasa Bernharda

9. Rozdział 43. Mario Vargas Llosa i literatura Trzeciego Świata

10. Rozdział 44. Salman Rushdie: Szatańskie wersety i wolność pisarza

- Polityka, Europa i problemy z tożsamością

1. Rozdział 45. Wykład w PEN clubie

2. Rozdział 46. Wstęp wzbroniony

3. Rozdział 47. Gdzie jest Europa?

4. Rozdział 48. Jak stać się „człowiekiem z kręgu kultury śródziemnomorskiej” — krótki kurs

5. Rozdział 49. Mój pierwszy paszport i podróże do Europy

6. Rozdział 50. Prywatna lektura publicznego Dziennika André Gide’a

7. Rozdział 51. Konflikt Wschód–Zachód, nacjonalizm i świąteczne wizyty

8. Rozdział 52. Gniew wyklętych

9. Rozdział 53. Religia i ruch uliczny

10. Rozdział 54. W karsie i we Frankfurcie

11. Rozdział 55. Proces

12. Rozdział 56. Dla kogo pan pisze?

- Moje książki — moje życie

1. Rozdział 57. Posłowie do Białego zamku

2. Rozdział 58. Czarna księga — dziesięć lat później

3. Rozdział 59. Rozmowy o Nowym życiu

4. Rozdział 60. Rozmowy o książce Nazywam się Czerwień

5. Rozdział 61. Notatka o Nazywam się Czerwień

6. Rozdział 62. Z notatnika pisanego w Karsie

- Obrazy i teksty

1. Rozdział 63. Zaskoczenie Şirin

2. Rozdział 64. W lesie starym jak świat

3. Rozdział 65. Powieści detektywistyczne i zbrodnie popełnione przez nieznanych sprawców Felietonista Çetin Altan i Şeyhülislam Ebussuud Efendi

4. Rozdział 66. Antrakt, czyli wzdychanie do Kleopatry

5. Rozdział 67. Dlaczego nie zostałem architektem?

6. Rozdział 68. Meczet Selima

7. Rozdział 69. Bellini i Orient

8. Rozdział 70. Siyahkalem

9. Rozdział 71. Znaczenie

- Inne miasta, inne cywilizacje

1. Rozdział 72. Moje pierwsze spotkania z Amerykanami

2. Rozdział 73. Nowy Jork, Nowy Jork

- Wywiad dla „Paris Review”

- Spojrzenie przez okno

- Walizka mojego ojca

- Podziękowania

- Wymowa w języku polskim niektórych głosek tureckich

- Notka redakcyjna

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Przybieraj kolory wszelkie,

niech jednak barwa niczego o tobie nie zdradzi

Şeyh Galip

WSTĘP

Na tę książkę składają się myśli, obrazy i fragmenty życia, które nie zostały jeszcze włączone do żadnej z mych powieści. Złożyłem je tu razem w formie ciągłej narracji. Czasem dziwię się, że nie potrafię zawrzeć w mych dziełach wszystkich doświadczeń, które były dla mnie istotne. Mimo szczerych chęci i starań niektóre obrazy z życia, dziwne zdarzenia oraz słowa, znajdowane przeze mnie z trudem lub cisnące się na usta w chwilach radości, pozostają niewykorzystane. Część z zebranych tu materiałów to autobiograficzne szkice — jedne były pisane w pośpiechu, inne zostały odłożone na bok, gdy coś innego przyciągnęło moją uwagę... Choć rzadko czytam własne powieści po wydaniu, do tych tekstów wracam chętnie, jak do fotografii uwieczniających szczęśliwy okres życia, które ma się ochotę oglądać wciąż na nowo; sięgam po nie, by odświeżyć swą pamięć. Odnajduję w nich coś więcej niż wspomnienia sytuacji, które skłoniły mnie do pisania, więcej niż pamiątki po sugestiach redakcji gazet i czasopism, na których zlecenie powstały, więcej nawet niż obrazy myśli, które w tamtym momencie chciałem przekazać, moich zainteresowań i pasji. By opisać te niecodzienne momenty, te epifanie, gdy prawda zostaje nagle objawiona, Virginia Woolf użyła kiedyś określenia „chwile istnienia” (moments of being).

W latach 1996–1999 do na poły politycznego, na poły satyrycznego czasopisma „Öküz”1 pisywałem cotygodniowe felietony, opatrując je według własnego uznania rysunkami. Były to krótkie teksty, tworzone na ogół szybko i będące rezultatem poetyckiego natchnienia. Wielką przyjemność sprawiało mi opisywanie w nich zabaw z moją córką Rüyą, odkrywanie świata i przedmiotów, postrzeganie rzeczywistości poprzez słowa. W miarę upływu czasu coraz bardziej skłaniam się bowiem ku przekonaniu, że zadaniem literatury nie jest opowiadanie świata, ale „oglądanie go słowami”. W chwili gdy pisarz zaczyna używać słów jak barw w malarstwie, nie tylko na nowo odkrywa, jakim wspaniałym i zadziwiającym miejscem jest świat, lecz także przełamuje skostniałość języka, by odnaleźć własny głos. Potrzebne są do tego papier, pióro oraz optymizm, pozwalający postrzegać rzeczywistość tak, jak robi to dziecko.

Zebrałem te teksty, by ułożyć z nich zupełnie nową książkę z autobiograficznym jądrem. Niektóre teksty odrzuciłem, inne skróciłem, wybrałem fragmenty z setek artykułów oraz zapisków w dziennikach i nie mogąc oprzeć się pokusie snucia opowieści, umieściłem wiele z nich w dziwnych konfiguracjach. Na przykład trzy przemówienia wydane razem w formie osobnej, niewielkiej publikacji zatytułowanej Walizka mojego ojca (zawierającej wykład noblowski pod tym samym tytułem, mowę W Karsie i we Frankfurcie, wygłoszoną z okazji otrzymania nagrody Niemieckiego Stowarzyszenia Księgarzy, oraz Domniemanego pisarza — tekst wystąpienia na Puterbaughowskiej Konferencji Literatury Światowej) zostały na potrzeby tej autobiograficznej opowieści rozdzielone i znalazły się w zupełnie różnych miejscach.

Szkielet tej edycji Innych kolorów stanowi wydana w 1999 roku książka pod tym samym tytułem. Lecz tamta pozycja była jedynie luźnym zbiorem różnych materiałów, a w tej poszczególne fragmenty tekstów, wspomnienia i myśli ułożone zostały w autobiograficzny ciąg. Snucie opowieści o Stambule, o moich ulubionych książkach, pisarzach i obrazach zawsze stanowiło dla mnie pretekst do opowiadania o życiu. Nowojorskie teksty powstały w 1986 — roku po mojej pierwszej wizycie w tym mieście — z myślą o tureckim czytelniku spisałem w nich impresje cudzoziemca. Opowiadanie umieszczone na końcu książki (Spojrzenie przez okno) zawiera tak wiele autobiograficznych elementów, że jego bohater mógłby nazywać się Orhan. Ale już pojawiająca się tam figura starszego brata, złego i okrutnego (podobnie jak wszystkie postacie starszych braci w mych powieściach), nie ma nic wspólnego z moim prawdziwym bratem, Şevketem Pamukiem, znanym specjalistą w zakresie historii ekonomii. Przygotowując Inne kolory, z niepokojem dostrzegłem u siebie nadmierną fascynację katastrofami — naturalnymi (trzęsienia ziemi) i społecznymi (polityka) — dlatego zdecydowałem się pominąć niektóre teksty polityczne o zbyt pesymistycznym wydźwięku.

Zawsze uważałem, że kryje się we mnie niepohamowany, nienasycony grafoman, który nigdy nie ma dość pisania i wszystko przetwarza w literaturę — by go zaspokoić, muszę nieustannie coś pisać. W trakcie pracy nad tą książką zauważyłem, że ów grafoman jest o wiele szczęśliwszy, gdy może pracować z redaktorem, który wyznacza jego pisaniu centralny punkt, zakreśla mu ramy i nadaje znaczenie. Chciałbym więc, by wrażliwy czytelnik dostrzegł w tej książce mój wysiłek nie tylko jako autora, ale i twórczego redaktora.

Podobnie jak wielu czytelników cenię niemieckiego pisarza i myśliciela Waltera Benjamina. Znam kogoś, kto jest wielkim admiratorem jego twórczości (i, jakżeby inaczej, wykładowcą uniwersyteckim) i czasem pytam go z przekory: „A na czym polega wielkość Benjamina? Niewiele ze swych dzieł ukończył i zyskał sławę nie dzięki książkom, które wydał, lecz tym, których nie zdołał napisać do końca”. W odpowiedzi słyszę, że teksty Benjamina są jak świat, nieskończony i przez to fragmentaryczny, dlatego tak wielu krytyków usilnie stara się złożyć z nich znaczącą całość. A ja uśmiecham się i mówię: „Ja też pewnego dnia napiszę książkę, która będzie się składać wyłącznie z kawałków”. I to jest właśnie ta książka, sklejona z fragmentów umieszczonych w ramie sugerującej istnienie jakiegoś centralnego punktu, który próbowałem ukryć. Mam nadzieję, że wyobrażanie sobie owego punktu i powoływanie go do istnienia sprawi czytelnikom przyjemność.