Tytuł oryginału

SIE LIEBTEN DEN FÜHRER

WIE FRAUEN HITLER VEREHRTEN

Copyright © 2009

by F.A. Herbig verlagsbuchhandlung Gmbh, München

www.herbig.net

All rights reserved

Projekt okładki

Zbigniew Larwa

Zdjęcie na okładce

BPK/Agencja BE&W

Zdjęcia środek

Agencja BE&W; Corbis/ Profimedia

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Jarosław Skowroński

Korekta

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-8069-903-8

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Przedmowa

W swoim przemówieniu z 8 września 1934 roku na zjeździe Narodowosocjalistycznego Związku Kobiet Hitler po raz kolejny jasno wyartykułował, jaka jego zdaniem rola powinna przypaść kobiecie w narodowym socjalizmie: „Kiedy mówi się, że światem mężczyzny jest państwo, światem mężczyzny jest jego walka, zaangażowanie dla społeczności, podobnie można by chyba powiedzieć, że świat kobiety byłby mniejszy. Ponieważ jej światem jest jej mąż, jej rodzina, jej dzieci i jej dom (...). Opatrzność przypisała kobiecie troskę o ten dla niej najbardziej właściwy świat, z którego może dopiero wyrastać i na którym może budować się świat mężczyzny” [1].

Jednak wielce szanowane przez Führera kobiety wcale nie funkcjonowały w opisywanym przez Hitlera „małym świecie”. Pojawiły się bowiem słynne wyjątki od reguły. W 1942 roku Hitler oświadczył: „Miałem do czynienia z czterema wybitnymi kobietami: panią Troost, panią Wagner, panią Scholtz-Klink i Leni Riefenstahl” [2]. Goebbels uzasadnił te słowa Hitlera w następujący sposób: „O ile Führer zazwyczaj nie popiera udziału kobiet w życiu publicznym, to jednak nie ma nic przeciwko, gdy w jednym lub drugim przypadku odchodzi się od tej zasady, przede wszystkim po to, żeby można było wskazywać na te szczególne przypadki w kontaktach z zagranicą. A zatem całkowicie mu odpowiada, że pani Winifred Wagner organizuje Festiwal w Bayreuth, że pani Riefenstahl jest znanym reżyserem filmowym, że pani Troost zajmuje się jego inicjatywami w dziedzinie sztuki (...)”[3]. Wśród wymienionych kobiet przeważają te czynne zawodowo; niektóre były niezamężne i bezdzietne.

Zarówno słowa zachęty, jak i zainteresowanie ze strony kobiet wywarły niebagatelny wpływ na karierę Hitlera, którego nie da się przecenić. Heinrich Hoffmann, osobisty fotograf Hitlera, uważał, że kobiety były „najlepszymi propagandystkami partii. Wiele z nich przekonało swoich mężów do tego, by przyłączyli się do Hitlera, poświęcały polityce i partii swój czas wolny”[4].

Hitler był tego świadom i dobrze zdawał sobie sprawę z faktu, że do jego powodzenia wśród kobiet przyczyniał się jego stan kawalerski. I tak 13 lipca 1934 roku ogłosił przed niemieckim Reichstagiem: „Moją kochanką są Niemcy”. Chciał zwrócić uwagę na to, że gdyby tylko wstąpił w związek małżeński, natychmiast straciłby na popularności. Już w 1919 roku Dietrich Eckart, redaktor naczelny gazety „Völkischer Beobachter”, nazwał go „Führerem” i dodał: „To musi być kawaler! Wtedy pozyskamy kobiety!”[5].

Kobiety, które uwielbiały Hitlera, pochodziły ze wszystkich warstw społecznych. Są świadectwa potwierdzające, że zachwycone wielbicielki pojawiły się już na samym początku kariery Hitlera, mniej więcej we wrześniu 1920 roku. Podczas mityngu NSDAP w monachijskiej Kindl Keller z ponad dwóch tysięcy słuchaczy około dwudziestu, dwudziestu pięciu procent stanowiły kobiety, a podczas zgromadzenia w Hofbräuhaus, gdzie przybyło od trzech do czterech tysięcy ludzi, kobiety stanowiły mniej więcej jedną piątą. Jednak tylko nieliczne kobiety wstępowały do partii.

W 1933 roku wśród członków NSDAP było mniej niż sześć procent kobiet, co znaczy, że członkinie partii stanowiły mniej niż jeden procent całej populacji kobiet. Jednak w Monachium w 1925 roku niemal połowa członków partii nazistowskiej to kobiety.

Podczas wyborów w październiku 1930 roku w Berlinie na narodowych socjalistów oddały głos 204 122 kobiety wobec 191 866 mężczyzn. Taki rezultat z pewnością wynikał z charyzmatycznej aury Hitlera i nadziei wielu kobiet na pracę i pokój w przyszłym narodowosocjalistycznym państwie. I chociaż Hitler stanowczo sprzeciwiał się angażowaniu kobiet w życie polityczne, był pewny, że zdoła pozyskać wystarczająco wiele kobiet dla Ruchu. To były potem „owe kobiety, które omdlewały, gdy stawały twarzą w twarz przed złotoustym bohaterem Trzeciej Rzeszy”[6], jak opisywał to socjaldemokratyczny poseł do Reichstagu, Wilhelm Hoegner.

Wiele kobiet kochało Hitlera, kobiety wielbiły go i promowały, przygotowywały mu drogę za pomocą znacznych darowizn finansowych oraz poprzez umożliwianie nawiązywania kontaktów towarzyskich. Wiele kobiet dawało się oczarować Hitlerowi, gdy podczas prywatnych spotkań stawały naprzeciwko domniemanego austriackiego uwodziciela starej szkoły, który całował je w rękę. Miał w zwyczaju często zwracać się do nich słowami „Moja piękna” i „Piękne dziecko”. Minął czas rozjuszonego gbura, za jakiego go uważano ze względu na jego mowy, wygłaszane w piwiarniach monachijskich browarów lub na Polu Marsowym. To wizerunek miłego, przyjaznego, często sprawiającego wrażenie nieco nieśmiałego młodego mężczyzny pozwolił Hitlerowi zdobyć tak wielką popularność[7].

Tymczasem w prywatnym gronie, bez kobiet, Hitler często wypowiadał się ogólnie o kobietach w niesłychanie protekcjonalny i lekceważący sposób: „Jeśli kobieta zaczyna zastanawiać się nad sensem istnienia, jest źle (...) niejednemu mogą puścić nerwy”[8]. Ponadto rozmyślał: „Świat mężczyzny jest wielki w porównaniu z tym kobiety. (...) Światem kobiety jest mężczyzna. O czymś innym myśli tylko od czasu do czasu (…). U kobiety intelekt nie jest tak istotny”[9].

Po takich niekompetentnych stwierdzeniach zastanawia fakt, że przedstawione w tej książce kobiety były dobrze wykształconymi i silnymi osobowościami, które po części, pomimo początkowego entuzjazmu dla Führera, zdystansowały się od niego, ewentualnie to on zdystansował się od nich, gdy nie mogły już być przydatne dla jego kariery. Inne przez całe życie otwarcie przyznawały się do sympatii wobec człowieka, „który dla całego świata był wcieleniem diabła”[10].

1 Mowa została opublikowana w „Völkischer Beobachter” nr 253 z 10.09.1934 r.

2 Fröhlich (wyd.), Goebbels Tagebücher, część II, tom 12, wpis z 27 kwietnia 1944 r.

3 Fröhlich (wyd.), Goebbels Tagebücher, część II, tom 12, wpis z 27 kwietnia 1944 r.

4 Hoffmann, Hitler wie ich ihn sah, München 1974, s. 118.

5 Schad, Frauen gegen Hitler, s. 14.

6 Schad, Frauen gegen Hitler, s. 29.

7 Zob. także Maser, Hitler, s. 315 i nast.

8 Picker, Tischgespräche, s. 188–1 marca 1942 r.

9 Picker, Tischgespräche, s. 194–11 marca 1942 r.

10 Hamann, Winifred Wagner, s. 626.

Elsa Bruckmann

Towarzyszka walki Hitlera

I serce kołatało mi się w piersi, że dzisiaj

będę mogła podziękować oko w oko temu,

który ponownie pokazał nam światło i drogę,

która powinna prowadzić do światła.

Dietrich Eckart, wykształcony pisarz i obrotny akcjonariusz, postrzegał Hitlera jako ucieleśnienie swojego ideału i już w sierpniu 1921 roku w czasopiśmie „Völkischer Beobachter”, którego redaktorem naczelnym był od 1921 do 1923 roku, określił go mianem „Führera” (naczelnika, wodza). Eckart, który w 1918 roku założył czasopismo pod tytułem „Auf gut deutsch. Wochenschrift für Ordnung und Recht” („Mówiąc wprost. Tygodnik dla porządku i prawa”), które szybko awansowało na pozycję najbardziej agresywnej, zaciekle antysemickiej gazety Monachium, chciał „ratować volkistowskie[11] państwo niemieckie i uwolnić niemiecką duszę od destrukcyjnego ducha materializmu i żydostwa”[12].

Wprowadził on Hitlera w różne prywatne kręgi w Monachium i Berlinie, których wpływ i znaczenie w pierwszych latach jego kariery są nie do przecenienia. 31 marca 1920 roku Hitler został zwolniony z Reichswehry. Pozbawiony konkretnego zawodu zdemobilizowany żołnierz już w 1919 roku wstąpił do założonej przez Antona Drexlera Niemieckiej Partii Robotniczej (DAP). Po ciężkich starciach wewnątrz partii, 29 lipca 1921 roku został wybrany na stanowisko Pierwszego Przewodniczącego Narodowosocjalistycznej Niemieckiej Partii Robotników (NSDAP). Zmianę nazwy partii zdołał przeforsować już w 1920 roku. Hitler przybył ze znienawidzonego „Babilonu rasowego” – Wiednia – do „niemieckiego miasta” Monachium, by zostać tutaj budowniczym (nie malarzem)[13]. Atmosfera Monachium była z pewnością czynnikiem, który sprawił, że Hitler obdarzył to miasto sympatią. W 1924 roku napisał w swojej książce Mein Kampf („Moja walka”): „Najbardziej pociągał mnie wspaniały mariaż pierwotnej mocy i wytwornego, artystycznego nastroju (...). To, że jestem dziś przywiązany do tego miasta bardziej niż do jakiegokolwiek innego miejsca na tym świecie, wynika prawdopodobnie z faktu, że jest ono i pozostaje nierozerwalnie związane z rozwojem mojego własnego życia”[14].

NSDAP była w ówczesnym Monachium „jedną z wielu volkistowsko-nacjonalistycznych grup i wcale nie najsilniejszą; jednak dzięki swojemu motorowi napędowemu i agitatorowi – Hitlerowi – przewyższała inne pod względem spójności i radykalizmu”[15]. I nawet w Bawarii, gdzie partii do 1928 roku wiodło się lepiej niż w pozostałych regionach Rzeszy, półmiesięczne raporty prezydenta rejencji (Regierungspräsident) i prasa codzienna pokazują, jak mało istotnym czynnikiem politycznym był na tym etapie ruch nazistowski.

Żydowska filozofka Hannah Arendt okazjonalnie zwracała uwagę na dostrzegalny w XIX stuleciu „coraz większy podziw dobrego towarzystwa dla półświatka”, na „stopniowe ustępowanie we wszystkich kwestiach moralnych, rosnące zamiłowanie do anarchistycznego cynizmu”, jak też na frapujące powinowactwo przekonań politycznych motłochu i światopoglądu mieszczańskiego społeczeństwa: był to proces, który w monachijskich salonach wczesnych lat 20. XX wieku czy nieco później osiągnął swój punkt kulminacyjny w słynnym Cercle (kręgu) pani von Dirksen[16].

Nieco inaczej reakcje „dobrego towarzystwa” postrzegała monachijska pacyfistka Constanze Hallgarten, która w 1921 roku słyszała Adolfa Hitlera przemawiającego na Polu Marsowym i nazwała go „niewykształconym krzykaczem”. Uważała, że nie należy go lekceważyć. Hallgarten dobrze wyczuwała, co działo się w tym czasie w Monachium: „Był to czas, kiedy opinia publiczna podzieliła się. Rodziny – pojedyncze, w zasadzie tylko dwie – spośród znakomitego towarzystwa, które zapraszały Hitlera, wkrótce stały się znane, a ich domy umyślnie marginalizowane. Przede wszystkim był to dom Elsy Bruckmann, małżonki jednego z szefów słynnego wydawnictwa zajmującego się sztuką. Jej salon, dawniej miejsce spotkań intelektualnej śmietanki Monachium, wkrótce opustoszał, a krąg osób, z którymi utrzymywała kontakty towarzyskie, zmienił się – z konieczności – radykalnie. Wzruszano jedynie ramionami ze względu na panią Elsę i stwierdzano po prostu – szkoda! Była przecież taką mądrą, uroczą kobietą, jednak przyjmowanie u siebie pana Hitlera, to uchodziło za co najmniej niesmaczne; tego po takiej kulturalnej damie się nie spodziewano. Drugi dom, w którym przyjmowano Hitlera, należał do rodziny Hanfstaengl. Ale nad tym większość szybko przeszła do porządku dziennego”[17].

Constanze Hallgarten w kolejnych latach nie spuszczała Elsy Bruckmann z oczu i informowała ją wielokrotnie o swojej działalności pokojowej. Hallgarten wiele lat później mogła się przekonać, że Elsa Bruckmann już dwa lata po przejęciu władzy przez jej dawnego protegowanego i jego partię zaczęła wątpić: „I o to walczyłam przez 15 lat”[18]. Syn Hallgarten, Wolfgang, nazywał jednak panią Bruckmann „nienawistną wobec Żydów, wściekłą kobietą”[19].

Dietrich Eckart, wczesny promotor Hitlera, był dobrym znajomym wydawców, małżeństwa Bruckmannów. Elisabeth Bruckmann, która nazywała siebie Elsą, była urodzoną 23 lutego 1865 roku w Traundorf koło Gmunden [Salzkammergut] córką grecko-bizantyjskiego księcia Theodora Cantacuzène[20]. Od maja 1898 roku była żoną Hugo Bruckmanna (1863–1941), prezesa (1886–1908) zarządu Bruckmann AG, edytora dzieł z zakresu historii sztuki i kultury; a do tego wydawcą pisma „Dekoration Kunst”. Elsa Bruckmann była osobą delikatnej budowy, z nieco zgorzkniałym wyrazem twarzy, bardzo inteligentną i energiczną. Tak samo jak Winifred Wagner zawsze nosiła jako mały wisiorek potrójną swastykę, którą podarował jej Führer.

Jako dziecko przeszła ospę, dlatego jej twarz była oszpecona. Podobno właśnie z tego powodu spotkania, na które zapraszała, zaczynały się dopiero o zmierzchu, o godzinie piątej po południu. Hitler był zdania, że jej umysł i uprzejmość sprawiały, iż zapominało się o niedostatkach jej urody.

Elsa Bruckmann, której matka była hrabiną Deym von Stritec z Czech i dlatego miała także koligacje w starej Austrii, zapewniała: „(...) że pomimo obcości mojego panieńskiego nazwiska jestem na wskroś Niemką: mój ojciec był Niemcem (oficerem bawarskich ułanów), miał niemiecką żonę i wychował nas do tego stopnia po niemiecku, że jako dzieci śpiewaliśmy Wacht am Rhein (Straż na Renie – niemiecka pieśń patriotyczna) i Deutschlandlied (hymn Niemiec), jeszcze zanim nauczyliśmy się poprawnie mówić”[21].

Małżeństwo Bruckmannów było bliskie kręgom pangermańskim. Już w czasach Republiki Weimarskiej Hugo Bruckmann miał znaczący wpływ na dziennikarstwo w Monachium, najpierw jako dyrektor wydawniczy należącej do Bruckmanna monachijsko-augsburskiej „Abendzeitung”. Dopiero od 1917 do 1930 roku miał swoje własne wydawnictwo. Budynek wydawnictwa, znajdujący się przy Nymphenburgerstrasse 86, 21 kwietnia 1945 roku padł ofiarą alianckich bomb[22].

Elsie Bruckmann nie było dane cieszyć się własnymi dziećmi. Dlatego przelała swe matczyne uczucia na siostrzeńca, Norberta von Hellingrath. Jego śmierć na froncie zachodnim w 1915 roku była dla niej bolesną stratą. „Dla Elsy Bruckmann było to jak cios prosto w serce. W ostatnich latach wojny była już tylko cieniem samej siebie, jakby z dnia na dzień stała się starą kobietą, przygrabioną, z drżącymi rękami i trzęsącą się głową. W tym stanie zagubienia w 1920 roku usłyszała głos Adolfa Hitlera, który mimo wszystko wzywał do wiary w Niemcy (...). Rozkoszowała się tym wezwaniem, które także ofierze poległych zdawało się nadawać nowy, głębszy sens; z całym zapałem swojego serca uczepiła się go jak nowej obietnicy. Jej gwałtowny płomień życia, który zdawał się gasnąć w cierpieniu, rozgorzał od nowa”[23], wspominał monachijski historyk Karl Alexander von Müller, który znał małżeństwo Bruckmannów od 1907 roku.

Ich mieszkanie w dawnym Prinz-Georg-Palais Karl Alexander Müller opisał jako „rodzaj książęcej rezydencji kupieckiej, z rozległymi pomieszczeniami wypełnionymi dziełami sztuki, gdzie zdawało się słyszeć echo głosów Hofmannsthala, Rilkego i Georgego. Za wspaniałym antycznym torso przez długie rzędy okien prześwitują nieruchome wierzchołki drzew na tle złocistego wieczornego nieba”[24]. Jak dotąd w literaturze pozostał niezauważony pozostawiony przez Elsę Bruckmann opis wnętrza jej domu, wyróżniającego się swoją przestronnością i proporcjonalnością. „Kilka dobrych starych obrazów, meble, rzeźby, piękne wazony i książki (w harmonijnie stonowanych kolorach) roztaczały ową lekko podniosłą atmosferę intelektualnej wspólnoty towarzyskiej, jaką moglibyśmy uratować i przenieść tutaj z lepszych czasów”[25].

Bywający przez całe lata u Bruckmannów Houston Stewart Chamberlain, zięć Ryszarda Wagnera i piewca „aryjskiego ducha”, ucieleśniał poniekąd pokrewieństwo duchowe domu Bruckmannów w Monachium z domem Wahnfried w Bayreuth. Hugo Bruckmann był starym powiernikiem Cosimy Wagner, która przekonała Chamberlaina, by opublikował swoje antysemickie dzieło Grundlagen des Neunzehnten Jahrhunderts (Zasady XIX wieku) w wydawnictwie Bruckmanna[26].

Do gości domu Bruckmannów zaliczali się ponadto późniejszy minister budownictwa Rzeszy, Paul Ludwig Troost, i jego żona Gerdy, Albert Speer, Friedrich Nietzsche, Oswald Spengler oraz Unity Mitford[27]. W domu Bruckmannów Hitler przekonał do sprawy przyszłego nazistowskiego führera młodzieży Baldura von Schiracha[28]. Ten z kolei zwerbował do NSDAP innego młodego arystokratę, księcia Friedricha Christiana zu Schaumburg-Lippe. Baldur von Schirach, którego Elsa Bruckmann „całkowicie” utrzymywała, przez pewien czas mieszkał nawet w jej domu w Monachium. Zgodnie z sugestią Hitlera przyjechał do Monachium na studia, i gdyby już wcześniej nim nie był, teraz stałby się jednym z jego najwierniejszych zwolenników[29].

W zupełnie innym tonie opisuje atmosferę domu Bruckmannów baron Otto von Taube, który był częstym gościem w salonie i którego postrzegano jako „intelektualny ośrodek Monachium”[30]. Spoglądał wstecz na czasy, kiedy bywali w nim jeszcze Eduard Keyserling i Rainer Maria Rilke, a na porządku dziennym były rozmowy pełne ducha i treści. Porównał dom Bruckmannów, niezbyt uprzejmie, do „źle nasmarowanej maszyny. Co prawda z ust prozaicznego, oziębłego pana domu można było od czasu do czasu usłyszeć mądre słowa. (...) Charakterologicznie niepospolita, życzliwa i obdarzona silną wolą gospodyni była jednak zdezorientowanym mózgiem”[31]. Musiał jednak przyznać Elsie Bruckmann, że swojemu „podopiecznemu” – Hitlerowi – mówiła niekiedy także niemile widziane prawdy.

Często sprawiający wrażenie nieporadnego i niepewnego Hitler, wprawiający w „zachwyt”[32] swoją gospodynię, z czasem stał się atrakcją w narodowym towarzystwie Monachium. Hitler opowiedział wiele lat później swojej sekretarce Chriście Schroeder, że wówczas „czuł się jak małpa pokazywana w zoo”[33].

Kiedy jednak Elsa Bruckmann poznała Hitlera? Z pewnością nie wyglądało to tak, jak bywa opisywane w całej literaturze na temat Hitlera: Eckart bardzo wcześnie wprowadził Hitlera do domu Bruckmannów.

W Archiwum Federalnym w Koblencji znajduje się długa na sześć stron relacja z jej pierwszego spotkania z Hitlerem. Nie odbyło się ono w jej willi, jak jest to opisywane we wszystkich dotychczasowych publikacjach, ale w więzieniu w Landsbergu, w maju 1924 roku. Relacji tej nie spisała jednak bezpośrednio po swojej wizycie w więzieniu, lecz dopiero w kwietniu 1933 roku w Monachium; następnie przekazała ją Hitlerowi w 1934 roku.

Führerowi od jego starej towarzyszki walki – Elsa Bruckmann, 24.09.34. – Moja pierwsza podróż do Führera

Było to w maju 1924 roku – wtedy pojechałam do Führera, udałam się do twierdzy Landsberg, by jemu – którego tak często słuchałam, którego przemówienia dały mi wiarę, które stworzyły dla mnie nowy niemiecki świat – po raz pierwszy wyrazić moje oddanie dla niego i jego sprawy.

Na zewnątrz w naturze wybuchła wiosna – śmiejąca się i kwitnąca – a ten, którego także jego krajowi, jego narodowi chciałam sprowadzić, siedział za kratkami jak przestępca odgrodzony od rozedrganego wiosną świata.

Byłam sama w przedziale dość obskurnego lokalnego pociągu, który wtedy, przebijając się przez setki szykan i trudności, przez długie godziny pokonywał nieliczne kilometry. Miałam czas, by powrócić myślami do wszystkiego, co wydarzyło się od zimy 1919/20 roku, jak się to wszystko potoczyło: do dźwiganej wiarą struktury minionych pięciu lat, do gorącego wieczoru 9 listopada 1923 roku z jego przepełnionym nadzieją, buzującym energią wezwaniem do zerwania kajdan; do tego upiornego szarego poranka śmiertelnej zdrady, początku i źródła wszystkiego tego, co nastąpiło później. I serce kołatało mi w piersi, że dzisiaj będę mogła podziękować twarzą w twarz temu, który mnie i tak wielu obudził i z ciemności znów pokazał nam światło i drogę, która powinna prowadzić do światła.

I czy teraz wszystko nie było stracone? Co było, co pozostało, co Führer mógł jeszcze zrobić? Czy Landsberg oznaczał koniec? – Nie!

Wiedziałam to mocno, dumnie i wyraźnie z oświecającą, niezbitą pewnością; niezależnie, czy wolny, czy spętany, czy w szybkim, stromym wzlocie, czy drogą pod górę przez uciążliwe przeszkody: pozostał Führerem i z jego woli będzie wzrastać i stawać się naród, stanie się wywalczoną rzeczywistością.

Wtedy dojechaliśmy. Jasne promienie południowego słońca oświetlały rzekę i ziemię oraz starą twierdzę.

Przez górzyste, pełne zaułków miasteczko wędrowałam przez szeroki most ku murom twierdzy. Ale czy ta „twierdza” dla bojowników politycznych nie była więzieniem dla przestępców? Grube mury i grube kraty; i strażnicy i urzędnicy więzienni na ciasnych, zamkniętych dziedzińcach i zamkniętych ciężkim żelazem korytarzach.

Trzy godziny jechałam te żałosne pięćdziesiąt kilometrów. Dwie godziny musiałam teraz czekać w pustym korytarzu! Dwanaście minut, które zostały mi przyznane, by pozdrowić Führera, chciałam przedłużyć, błagając. „Pojmani komuniści w swoich więzieniach nie są w lepszej sytuacji!” – padła odpowiedź i wzruszenie ramionami na moje pytanie, jakby tu mogło chodzić o to samo: z jednej strony walka za ojczyznę, a z drugiej wola zniszczenia państwa. Tak wtedy było, tak wyglądały Niemcy! W końcu zostałam doprowadzona; wiedziona przez liczne, długie korytarze, i wreszcie stanął przede mną, w bawarskich krótkich spodenkach i żółtym, lnianym kaftanie – naprzeciwko mnie stanął Adolf Hitler: skromny i rycerski z jasnymi oczami!

Ten moment pierwszego powitania stał się dla mnie decydujący, ponieważ w człowieku, który stał teraz tak blisko mnie, wyczuwałam tę samą skromną wielkość, tę samą dojrzałą autentyczność i płynące bezpośrednio z korzenia życie, jak dotąd w wielkim Führerze i mówcy z dystansu przeżycia zbiorowego podczas zgromadzeń.

Zaprowadził mnie do małego, ciemnego pomieszczenia, w którym usiedliśmy naprzeciwko siebie przy czworokątnym stole, dwóch funkcjonariuszy między nami. Znał mnie poprzez listy, przez książki i zdjęcia, które wysłałam w pustkę twierdzy. Miałam mu przekazać pozdrowienia od pewnego wielkiego człowieka, który wtedy jeszcze żył i który już lata wcześniej obserwował i rozpoznał naszego Führera: od Houstona Stewarta Chamberlaina, który był także naszym przyjacielem. Także pozdrowienia od studentów, którzy w listopadzie 1923 roku walczyli dla niego i którym hańba zdradzieckiego ciosu w plecy płonęła w duszy, i którzy nadal byli do niego przywiązani i gotowi walczyć dla niego. Złożyłam też na jego ręce święte zapewnienie, że może oczekiwać głębokiej wierności, gdy skończy się jego uwięzienie – wierności do ostatniego tchu.

On sam jednak, Führer, sprawił na mnie wrażenie skromnego i spokojnego, prostego i dalekowzrocznego, odważnego i niezłomnego. Wyznaczone mu przez los zadanie musiało być i na pewno będzie przez niego wykonane, ponieważ zostało złożone w jego piersi i w jego woli. Wiedzieliśmy to oboje, gdy się rozstawaliśmy.

Pozwolono mi go odwiedzić jeszcze dwa razy tego lata i były to za każdym razem długie godziny, które spędziłam u niego, a które on cudownie wypełnił i uczynił bogatymi i owocnymi ze względu na żywe źródło jego myśli o historycznym stawaniu się, o narodowych i wychowawczych wartościach, a nawet o „najpiękniejszym kwiecie”, który wyrasta z narodu, kiedy staje się wolny i wielki, silny i zjednoczony w sobie: genialna twórcza osobowość, przejawiająca się w dziełach sztuki.

I w ciągu niespełna dziesięciu lat od owego czasu w twierdzy dokonał się cud: z głębokiej wiedzy i świętej woli jednego człowieka o niezachwianej wierze, dzięki pracy z najwyższym oddaniem i walce z największym poświęceniem wyrosła nam Rzesza –

Niemcy!

Przeżyte: maj 1924 r.

Zapisane:

Kwiecień 1933 r. Monachium[34]

Bawarski wymiar sprawiedliwości wyraźnie spieszył się z warunkowym zwolnieniem Hitlera z więzienia. Już 20 grudnia 1924 roku opuścił zakład karny. 23 grudnia Hitler pojawił się u Bruckmannów. Po pierwszym powitaniu nastąpiła swobodna rozmowa i podczas niej Hitler zaczął, jak natchniony przez swobodę poruszania się i zainspirowany przez piękne rzeczy, chodzić tam i z powrotem i opowiadać o swoim procesie, o życiu w Landsbergu i o tamtejszych towarzyszach, którzy nie zostali jeszcze zwolnieni, o stosie gruzów, którym tymczasem stała się jego praca, o pracy odbudowywania, która go teraz czekała. Bruckmannowie słuchali zafascynowani i zanim opuścił ich dom, wpisał się do księgi pamiątkowej: „Kto daje się złamać cierpieniu, nie zasługuje na radość”[35].

Elsa Bruckmann wypowiedziała się także na temat napisanej przez Hitlera podczas uwięzienia w twierdzy książki o jego życiu i poglądach: Mein Kampf („Moja walka”): „Wkrótce po opublikowaniu stała się ona głównym punktem i treścią naszych rozmów, zwłaszcza że przy oddawaniu do druku drugiego wydania mogliśmy pomóc wyeliminować błędy drukarskie lub niezamierzone powtórzenia. Przy tym mogliśmy sobie dogłębnie uświadomić, jak zadziwiająco dopracowane i gotowe były doktryna oraz światopogląd Hitlera już od samego początku, od kiedy zaangażował się w walkę polityczną, jak mocno wspierały się na swoich fundamentach”[36].

Chamberlain interesował Hitlera, w mniejszym natomiast stopniu ciekawiły go filozoficzne i pseudoreligijne wywody Rosenberga. Bałtycki Niemiec Rosenberg przedłożył Hitlerowi do przejrzenia rękopis swojego wielkiego dzieła Mit XX wieku. Jednak praca nie zainteresowała Führera. W końcu autor poprosił o pilną interwencję Elsę Bruckmann. Odpowiedź Hitlera: „Nie mam czasu na czytanie bzdur”[37].

Bliskie stosunki łączące Elsę Bruckmann z Rosenbergiem przez długi czas zniechęcały Ernsta Hanfstaengla do tego, by pojawić się w salonie Bruckmannów. Nie mógł zrozumieć pokrewieństwa duchowego gospodarzy z Rosenbergiem – wszak w tym samym domu z prawa gościnności korzystali niegdyś Nietzsche, Rainer Maria Rilke oraz Oswald Spengler[38].

W krótkich odstępach czasu odbyły się teraz u Bruckmannów, specjalnie dla Hitlera, proszone spotkania, które miały umożliwić mu nawiązanie kontaktów z ludźmi gospodarki, wyższymi urzędnikami, uczonymi lub technikami; zwykle przychodziło od czterdziestu do sześćdziesięciu gości. Jak pisze Alexander von Müller, Hitler musiał „liczyć się z w większości krytyczną i najczęściej niechętną publicznością, której w głębi swego serca nienawidził lub którą gardził. To była dla niego zupełnie nowa szkoła propagandy, udawania, łowienia ludzi. Sam Hitler od zamachu stanu i uwięzienia w twierdzy wyraźnie się zmienił. Wąska, blada, chorowita, często sprawiająca wrażenie pozbawionej wyrazu twarz była bardziej skupiona (...). To, co wcześniej mogło wydawać się marzycielskością, ustąpiło teraz niepowtarzalnemu rysowi twardości: w zasadzie był to już niemal wizerunek, który później utkwił w pamięci”[39].

Ponieważ w Bawarii przemówienia przed dużą publicznością były dlań zakazane, korzystał ze sposobności podczas prywatnych spotkań, by budzić świadomość tego, „że istnieje alternatywa dla ludzi obecnie sprawujących władzę”[40]. W tym czasie Hitler ubierał się już zgodnie z przyjętymi normami społecznymi: nosił albo elegancki garnitur, albo smoking. A jeśli jego własny zegarek na rękę nie chodził jak należy, pomóc mogła pani Bruckmann: „2 czerwca 1925 roku. Drogi panie Hitler, załączony zegarek na rękę nie jest mi potrzebny. Czy nie zechciałby Pan z niego korzystać, dopóki Pańskie zegarki znów nie będą w należytym stanie? Przy Pańskich licznych ważnych negocjacjach tutaj i na zewnątrz przyda się Panu: niech Pan weźmie! – Czy chciałby Pan przyjść jutro lub w czwartek, by ewentualnie wyszukać dla Pana coś przydatnego spośród mebli, itd.?”[41].

Elsa i Hugo Bruckmann utrzymywali dobre kontakty w Szwajcarii. Świadczy o tym pismo monachijskiej policji politycznej z 29 maja 1925 roku[42]. Rok później, w maju 1926 roku, bardzo zaangażowana w działalność partii pani Bruckmann była „oczekiwana” w Szwajcarii, jak przedstawiała to Bawarska Policja Polityczna pewnemu szwajcarskiemu agentowi policyjnemu o pseudonimie „Walter” oraz „posterunkowi policji granicznej Lindau” w piśmie na temat „Finansowania ruchu narodowosocjalistycznego”. Ponieważ sprawa ta zarówno dla policji bawarskiej, jak i dla Szwajcarii miała ogromne znaczenie, w piśmie proszono o to, by uważać na wjazd pani Bruckmann. Bawarska Policja Polityczna była w posiadaniu jej fotografii. Ponadto zwracano uwagę na to, że pani Bruckmann ma dobre stosunki w Szwajcarii, ponieważ w czasie wojny długo pracowała w tym kraju w służbie Czerwonego Krzyża. Rzeczywiście, 29 maja 1926 roku pani Bruckmann przybyła do Szwajcarii, by nad Jeziorem Genewskim „w imieniu Hitlera zebrać pieniądze dla partii”[43].

Elsa Bruckmann zrobiła też wszystko co możliwe, by doprowadzić do spotkania Hitlera z głównymi postaciami przemysłu ciężkiego. W 1927 roku nawiązała kontakt z przemysłowcem Emilem Kirdorfem[44]. Ten w 1937 roku, z perspektywy czasu, pisał: „Jeszcze dzisiaj uważam to za zrządzenie losu, że pani Bruckmann w liście zakomunikowała mi, że jako zdeklarowana zwolenniczka Führera uważa za misję swego życia skontaktowanie go z czołowymi ludźmi przemysłu ciężkiego, by także w tych kręgach przygotować grunt dla narodowego socjalizmu (...)”[45].

Spotkanie Hitlera i Kirdorfa odbyło się 4 lipca 1927 roku w domu Bruckmannów w Monachium. Ich rozmowa trwała cztery godziny. Przez większość czasu mówił Hitler. Kirdorf wysłuchał już dwuipółgodzinnego wykładu Hitlera dla ludzi biznesu w kwietniu 1927 roku w Essen. Czterystu obecnych wyraziło swój zachwyt prawdziwym „huraganem oklasków”. „Kirdorf (...) krzepki starzec, przypominający «wilka morskiego» z Waterkant [północnoniemieckie wybrzeże morskie – przyp. tłum.] (...), wstał wreszcie, wyraźnie wzruszony, i uścisnął rękę trybunowi”. Jednak to pani Kirdorf była tą słuchaczką, która wzniosła pierwsze entuzjastyczne okrzyki[46].

20 lipca 1927 roku Kirdorf poinformował Elsę Bruckmann, że uzgodnił z Hitlerem datę wykładu w Berlinie na drugą połowę września. Ponadto Kirdorf poprosił panią Bruckmann, by jego i jego żonę Olgę zapisała do NSDAP. Do listu dołączył 1000 reichsmarek jako wpisowe.

Kirdorf poprosił Führera, by wygłoszony przez niego referat podsumować w formie broszury. Wkrótce po spotkaniu w Monachium, jako efekt napisanej przez Führera i rozpowszechnianej przez Kirdorfa broszury, odbyły się liczne spotkania Führera z czołowymi osobistościami ze sfery przemysłowej[47].

15 lipca 1929 roku Elsa napisała do swojego męża: „W niedzielę rano przyszedł Hitler z Geli [Raubal] na obiad (...). Z powodu przybycia Kirdorfa w partii panuje niezmierna radość, począwszy od Führera. Kirdorf od razu przysłał 200 marek na 2 cegiełki ofiarodawców”[48].

Adolf Hitler nie był jedynym, którego Elsa Bruckmann szczodrze obdarzała swoją uwagą i wsparciem, doświadczył tego także jego wczesny towarzysz drogi, Rudolf Hess, którego rodzice mieszkali w owym czasie w Egipcie. Hess był przyjmowany niemal jak syn. Karl Alexander von Müller, na którego wykłady uniwersyteckie uczęszczał Hess, napisał o nim: „cichy i raczej nieśmiały z ciemnymi włosami i ciemnymi, głęboko osadzonymi oczami, ale z entuzjastycznym fanatyzmem bezwarunkowo oddany Hitlerowi”[49].

Rudolf Hess poślubił 20 grudnia 1927 roku Ilse Pröll. Pani Bruckmann urządziła przyjęcie weselne. Świadkami ślubu byli profesor geografii dr Karl Haushofer, u którego studiował Hess, i Adolf Hitler. Podczas gdy młoda para była dość rozweselona, „trybun[50] ukazał się blady i drżący z przejęcia”[51]. Po ceremonii ślubnej weselnicy najpierw pojechali mercedesem Hitlera do jego mieszkania przy Thierschstrasse. Tam nowożeńcy mogli podziwiać sypialnię Hitlera, którą poleciła dla niego urządzić Elsa Bruckmann. W ich własnym mieszkaniu przy Ainmillerstrasse 33 już czekał na młode małżeństwo prezent ślubny od Hitlera: duża srebrna misa na owoce, na której podstawie została wygrawerowana jego odręczna dedykacja. Przepełniony radością Hess zatelefonował do Hitlera i poprosił go, by do nich przyszedł, co też uczynił.

„Zjadł nawet bułkę – było to straszne wykroczenie wobec pani Bruckmann, która zgodziła się przenieść uroczystość na wieczór tylko pod warunkiem, że nie spotkają się w południe i nie będą jedli. Obawiała się bowiem, że jeśli trybun od razu zje zbyt wiele, to nie będzie mógł wystarczająco delektować się świątecznym jedzeniem przygotowanym na wieczór (pstrągi, pieczona skorzonera na szpinaku, polędwica itd., deser Fürst Pückler, dobrane starannie wina i wino musujące). Dobry trybun jednak wieczorem, z powodu dużego zdenerwowania, nic nie jadł albo jadł niewiele, tak że po zakończeniu uroczystości zjadł jeszcze coś ze znajomym Maurice’em. Tego jednak, na litość boską, pani Bruckmann nie mogła przewidzieć!”[52].

Z tego opisu jednoznacznie wynika, że Hitler bardzo się zaangażował emocjonalnie, zarówno w urzędzie, jak i podczas uroczystości domowych.

Jednak nie tylko Bruckmannowie przyjmowali gości. Małżonkowie przyszli także wraz z Hitlerem, „trybunem z bratanicą”[53], na obiad do Rudolfa i Ilse Hessów. Po jedzeniu oglądano fotografie przywiezione przez Bruckmannów z Rzymu, które „były czymś interesującym przede wszystkim dla trybuna – jest on bowiem zapalonym entuzjastą klasycznej starożytności, której sztuka dla niego osiągnęła ostatni stopień doskonałości i jeszcze dzisiaj powinna być wzorcem”[54].

Elsa Bruckmann także po spektakularnym locie Rudolfa Hessa do Wielkiej Brytanii utrzymywała kontakt z jego żoną Ilse, która jej za to bardzo dziękowała: „Gdy nie każdy znajduje odwagę, gdy przede wszystkim cała partia osłania się lodowatym milczeniem (...), dzisiaj wierzę, że tego postępku mojego męża z pewnością nie należy tłumaczyć obłędną ideą, lecz raczej jasno i nieśmiało złożyć na karb tego, że ze względu na Führera chciał coś zrobić dla Niemiec (...), choć szanse powodzenia były przypuszczalnie nieskończenie małe”[55].

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

11 Völkisch – o charakterze narodowo-rasistowskim (przyp. tłum.).

12 Maser, Die Frühgeschichte der NSDAP, Frankfurt a. M. 1965, s. 179.

13 Hamann, Babylon an der Isar, w: „Die Zeit” z 05.11.1998, nr 46, s. 14.

14 Hitler, Mein Kampf, s. 138.

15 Auerbach, Hitlers politische Lehrjahre, s. 19; zob. także Kershaw, Ideologe und Propagandist, w: „Vierteljahreshefte für Zeitgeschichte”, München 1922.

16 Fest, Das Gesicht des Dritten Reiches, s. 360.

17 Schad, Frauen gegen Hitler, s. 65; zob. także na ten temat: Panzer, Volksmütter, s. 234.

18 Hallgarten, Pazifistin, s. 99.

19 Hallgarten, Pazifistin, s. 99.

20 Według Paula Mauchera Elsa pochodziła między innymi po kądzieli od Wilhelma IV, od wnuczki jego nieślubnego syna Georga księcia von Hegnenberg.

21 Własność prywatna Paula Mauchera – list do Carla Eduarda, księcia von Sachsen-Coburg-Gotha z 09.07.1919 r.

22 Zob. także na ten temat: Geschichtswerkstatt Neuhausen, Zum Beispiel Neuhausen 1918–1933, s. 107 i nast.

23 Müller v., Aus Gärten der Vergangenheit, s. 396; Hümmert, Vom Königreich zur Diktatur, s. 199.

24 Müller v., Aus Gärten der Vergangenheit, s. 396.

25 BStB – Bruckmanniana-Sammlung.

26 Speer, Erinnerungen, s. 55.

27 Pryce-Jones, Unity Mitford. A Quest, s. 139.

28 Wortmann, Baldur von Schirach Hitlers Jugendführer, s. 19, 46 i nast., 51 i nast.

29 Fest, Das Gesicht des Dritten Reiches, s. 320.

30 Taube, v., Stationen auf dem Wege, s. 312.

31 Taube, v., Stationen auf dem Wege, s. 312.

32 Preis, München, s. 58.

33 Schröder, Er war mein Chef, s. 76.

34 Bundesarchiv Koblenz – Persönliche Adjutantur des Führers und Reichskanzler (osobista adiutantura Führera i kanclerza Rzeszy) (NS 10/123, Bl. 8 i nast.); Joachimsthaler, Hitlers Liste, s. 119; Hamann, Winifred Wagner, s. 98. Podkreślenia Elsy Bruckmann.

35 BStB Hss – Elsa Bruckmann, Zwei Episoden, maszynopis; Hamann, Winifred Wagner, s. 134.

36 BStB Bruckmann, Episode 1– maszynopis.

37 Görlitz, Quint, Adolf Hitler, s. 169.

38 Hanfstaengl, Zwischen Weißen und Braunen Haus, s. 48.

39 Müller v., Aus Gärten der Vergangenheit, s. 396.

40 Large, Hitlers München, s. 273.

41 München – Hauptstadt der Bewegung, s. 123.

42 Joachimsthaler, Hitlers Liste, s. 104.

43 Joachimsthaler, Hitlers Liste, s. 120.

44 Emil Kirdorf, wielki przemysłowiec, od 1927 r. członek NSDAP.

45 Panzer, Volksmütter, s. 236; ogólnie na temat wspierania Hitlera przez przedsiębiorców zobacz: Turner, Die Großunternehmer und der Aufstieg Hitlers, tutaj s. 114 i nast.; Bernecker, Kapitalismus und Nationalsozialismus, s. 49–88, w: 1933 – Fünfzig Jahre danach, tutaj s. 62; zob. także Pool, Hitlers Wegbereiter zur Macht, s. 127 i nast.

46 Hess, Briefe, s. 380.

47 Volland, Frauenleben, s. 19 i nast.

48 BStB – Bruckmanniana-Sammlung.

49 Mülller, Im Wandel einer Welt, s. 304, w: Lebenserinnerungen, tom III, s. 30/124 i 304.

50 Hess zawsze nazywał Hitlera trybunem.

51 Hess, Briefe, s. 389.

52 Hess, Briefe, s. 389.

53 Hess, Briefe, s. 395, 8.12.1928 r. (chodzi o jego bratanicę, Geli Raubal).

54 Hess, Briefe, s. 95.

55 BStB – Bruckmanniana-Sammlung.

Spis treści

Przedmowa

Elsa Bruckmann