O książce

Bardzo niedaleka przyszłość. Księgarnie, biblioteki, gazety, magazyny, nawet e-booki – wszystko to zniknęło. Tylko dzięki dotacjom rządu i prywatnym darczyńcom trwają prace nad Słownikiem języka angielskiego Ameryki Północnej. Właśnie ma się ukazać jego nowe wydanie. Ale każdy wie, że będzie ostatnim.

Tuż przed premierą znika redaktor naczelny, Doug Johnson. Jego córka Anana, z pomocą zakochanego w niej asystenta ojca, podążając po tajemniczych śladach pozostawionych przez Douga, próbuje go odnaleźć. Tymczasem ludzi zaczyna atakować dziwna przypadłość. Tracą słowa i możliwość komunikowania się między sobą. Zjawisko nazywane „grypą słowną” przybiera rozmiar epidemii.

Czy to nieznany dotąd wirus? Czy świadome działanie firmy Synchronic, która prowadzi swoje pokrętne interesy? A może wynik tego, że ludzie z czytania przestawili się na pobieranie strumiena danych, z pisania na wstukiwanie?

*

Giełda słów, debiutancka powieść Amerykanki Aleny Graedon, przetłumaczona na dziesięć języków, odniosła w Stanach niebywały sukces i przez wielu krytyków została uznana za książkę roku 2014.

Tytuł oryginału:
THE WORD EXCHANGE

Copyright © Alena Graedon 2014
All rights reserved

Polish edition copyright © Wydawnictwo Albatros Andrzej Kuryłowicz s.c. 2015

Polish translation copyright © Izabela Matuszewska 2015

Redakcja: Krystyna Borowiecka

Projekt graficzny okładki: Dark Crayon/Piotr Cieśliński

ISBN 978-83-7985-271-0

Wydawca
WYDAWNICTWO ALBATROS ANDRZEJ KURYŁOWICZ S.C.
Hlonda 2a/25, 02-972 Warszawa
www.wydawnictwoalbatros.com

Niniejszy produkt jest objęty ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że publiczne udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

Przygotowanie wydania elektronicznego: Michał Nakoneczny, 88em.eu

Spis treści

I. Teza

II. Antyteza

III. Synteza

Podziękowania

Rodzicom, którzy nigdy nie zniknęli

Jeszcze nie zatraciłem się w leksykografii do tego stopnia, bym zapomniał, że słowa są córkami ziemi, a rzeczy synami nieba.

Samuel Johnson, z przedmowy
do A Dictionary of the English Language

– Jeżeli ja używam jakiegoś słowa – oświadczył Hojdy Bojdy tonem dość pogardliwym – znaczy ono dokładnie to, co ja sobie życzę: ni mniej, ni więcej.

– Tylko pytanie – odrzekła Alicja – czy pan może nadawać słowom aż tyle rozmaitych znaczeń.

– Pytanie jest tylko – rzekł Hojdy Bojdy – kto tu decyduje: i koniec^1.

Lewis Caroll, Po drugiej stronie lustra

Kiedy byłem chłopcem, nie mogłem się nadziwić, że litery w książce nie rozsypują się i nie gubią w ciągu nocy.

Jorge Luis Borges Alef

I
TEZA
LISTOPAD

A

Alicja: ż -cji, -cją, -cjami, dziewczyna odmieniona przez refleksję.

Pewnego zimnego i samotnego poranka w listopadzie mój tata zniknął ze Słownika. Nie tylko z ogromnego szklanego budynku na Broadwayu, gdzie mieściło się wydawnictwo. Tej nocy mój ojciec, Douglas Samuel Johnson, redaktor naczelny Słownika języka angielskiego Ameryki Północnej, wymknął się z dzieła, które współtworzył.

To było, zanim umarł Słownik, a litery zgasły na stronie. Przed wirusem. Zanim nasz język rozpuścił się jak topniejący śnieg. Zanim utraciłam niemal wszystko, co kochałam.

Słowa, których się nauczyłam, są kołami transmisyjnymi niosącymi mnie przez czas. Portalami do innych umysłów. Bez słów cóż pozostaje? Niezrozumiałe odruchy. Dziwaczne rytuały. Skażone serca. Bez słów jesteśmy tylko sierotami historii. Jakby ktoś wytarł nasze myśli i życie.

Zanim zniknął mój tata, nim pojawiły się pierwsze symptomy S0111, niewiele się zastanawiałam nad życiem. Akceptowałam bez protestu świat, w którym dorastałam i który szybko się zmieniał, powoli odzierany z książek, listów miłosnych, fotografii, map, jadłospisów, terminarzy, okładek płyt i dzienników. Jeśli mi czegoś brakowało, to rzeczy, o których nawet nie pomyślałam, że mogłyby się wyczerpać. Jak mogło nam zabraknąć słów? Tonęliśmy w morzu informacji. Co minuta bombardowały nas nowe wiadomości zapowiadane dźwiękiem dzwonka.

Od kiedy pamiętam, tata opłakiwał listy grzecznościowe i rękopisy. Czasopisma. Biblioteki. Archiwa. Pieczęcie. Doszło nawet do tego, że z żalem wspominał telefony komórkowe, do których kiedyś z takim trudem się przyzwyczajał. No i naturalnie żałował słowników. W pewnym stopniu rozumiałam jego tęsknotę – piękno starego olivettiego, nożyka do papierów, gęsiego pióra. Zbywałam go jednak lekceważąco, kiedy mętnie i ponuro prorokował zagrożenia i „konsekwencje” płynące z nadużywania meme, kiedy wygłaszał tyrady przeciwko „planowanemu starzeniu” i „uroborosom” i zapowiadał schyłek cywilizacji. Przez lata, kiedy zwiastował to, co w końcu nastąpiło – osłabienie ludzkiej pamięci, panowanie Giełdy Słów, a wreszcie rozprzestrzenianie się językowego wirusa – nikt go nie chciał słuchać. Ani rząd, ani media, ani rynek wydawniczy, ani moja matka, która miała dość tych niekończących się lamentów. Ani ja. Nawet kiedy skończyłam dwadzieścia trzy lata i zaczęłam z nim pracować przy Słowniku. Nikt nie myślał o chorobie dekompresyjnej, jaka może nam grozić wskutek postępu. Wznosiliśmy się beztrosko coraz wyżej.

No, niezupełnie nikt. Po jakimś czasie dowiedziałam się, że tata miał współspiskowców, ludzi, którzy podzielali jego niemodne poglądy. Lecz nie znałam ich aż do dnia, kiedy zniknął. Właściwie to oni mnie znaleźli.

Miałam się spotkać z tatą na kolacji w barze Fantazyjnym przy Pięćdziesiątej Drugiej Ulicy. Był to nasz rytuał z czasów mojego dzieciństwa, wskrzeszony miesiąc temu, kiedy odszedł mój chłopak, Max. Cztery lata, które razem spędziliśmy, obróciły się w pył. Nie powinnam być zaskoczona, oboje wiele razy próbowaliśmy ze sobą zerwać. Lecz właśnie kiedy w końcu zaczęłam wierzyć, że znaleźliśmy jakieś mocne i trwałe oparcie, Max się wyprowadził.

Kiedy weszłam do gabinetu taty z głową huczącą od tej jednej, fatalnej nowiny, zaproponował, żebyśmy wyszli wcześniej z pracy. Pełniłam funkcję jego asystentki, „skryby”, jak ją nazywał. Cztery lata temu, kiedy zaczynałam tę pracę tuż po skończeniu college’u, traktowałam ją jako tymczasową, do chwili, gdy skompletuję swoje malarskie portfolio i złożę papiery na studia. Tak przynajmniej zakładałam. W końcu jednak polubiłam to życie. Czułam się w nim odprężona jak w kąpieli. Miałam czas na oglądanie filmów – długich, włoskich, pozbawionych fabuły; krótkich, brutalnych, francuskich; sensacyjnych, zwłaszcza z silnymi, nieustraszonymi bohaterkami; oraz moich ulubionych – za sprawą taty – wszystkich produkcji z uroczym Busterem Keatonem. Uwielbiałam włóczyć się po pchlim targu przy Trzydziestej Trzeciej i wygrzebywać stare swetry, skórzane pilotki i koszule dla Maxa; zapraszać krewnych i znajomych na lasagne i suflety; spacerować z mamą po parkach High Line i Battery; czasem pracowałyśmy tam jako wolontariuszki.

Prawda była taka, że polubiłam również swoją pracę. Może nie była wielkim wyzwaniem, ale dobrze się bawiłam przeglądaniem fiszek, wprowadzaniem korekt do korpusu, gromadzeniem cytatów, sporządzaniem notatek służbowych. Nawet zebrania redakcyjne nie były takie złe. Kiedy czułam się wyjątkowo niemrawa lub znudzona, biurowa rutyna trzymała mnie na nogach: musiałam dokądś wyjść, uczesać włosy, umyć ręce z gliny (i niepewności). Lubiłam kolegów z redakcji, niektórzy byli takimi samymi dziwakami jak ja. A największą przyjemność sprawiał mi czas, jaki spędzałam z tatą, którego wkrótce, idąc śladem innych pracowników, zaczęłam nazywać Dougiem, nawet kiedy doprowadzał mnie do szału, co zdarzało się wcale nierzadko. Kiedy dorastałam, tata bardzo dużo pracował, czasem czułam się jakby wyjechał w podróż, mimo że sypiał regularnie w domu. Brakowało mi go, choć nie zawsze zdawałam sobie z tego sprawę. Kiedy jako dorosła osoba zaczęłam spędzać z nim więcej czasu, gdy poznawałam go w całej jego wielkodusznej, rubasznej, a zarazem tytanicznie skrupulatnej chwale, doszłam do wniosku, że mam ogromne szczęście.

Nadal weekendy spędzałam głównie w swojej pracowni, malując, rzeźbiąc i robiąc coś, co Max nazywał „instalacjami”: maleńkie dioramy, ubrania z kevlaru, cynfolii lub liści, ruchome postaci mnie i Maxa wykonujące dziwaczne czynności. „Życie w tu i teraz”, jak to określił Max. Moje portfolio zawsze wydawało mi się niedokończone, za co tata czasami łagodnie mnie beształ.

– Nie sądzisz, że jesteś dla siebie zbyt surowa? Masz większe możliwości, niż ci się wydaje – powtarzał w nieskończoność.

Mnie jednak zawsze się wydawało, że coś jeszcze pozostaje do zrobienia i że powinnam zaczekać ze skończeniem pracy.

Plany Maxa – jego studia biznesowe, staż, Hermes Corporation – zawsze wydawały się pilniejsze, zwłaszcza jemu.

– Kiedy zacznę zgarniać kasę – mówił – będziesz mogła sobie zostać, kim zechcesz.

Próbował mnie w ten sposób przekupić. Przez całe życie, ku swemu niezadowoleniu, przyjmowałam pieniądze od innych ludzi, głównie dziadków. (Oni mieli ich dużo, a ja wcale. W dodatku jestem ich jedyną wnuczką. Mimo to zawsze starałam się znaleźć sposób, aby grzecznie odmówić). Lecz w tym, co mówił Max, tkwiło więcej prawdy, niż chciałam to przyznać. Z góry też uważałam za oczywiste, że weźmiemy ślub i będziemy mieli dzieci. Kiedy odszedł, jedną z rzeczy, którym musiałam stawić czoło, byłam ja – sama dla siebie.

Lecz w dniu, kiedy to się stało („Niedługo zabiorę swoje rzeczy”, informowała notatka), nie byłam na to gotowa. Doug to wyczuł. (Może pewną wskazówką były łzy, które płynęły mi po twarzy, kiedy oparłam się o biurko i mocno objęłam go ramionami). Wtedy właśnie zaproponował, żebyśmy poszli do Fantazyjnego.

– Sprawdźmy, czy mam wolne popołudnie – zażartował, przerzucając kartki swojego pustego kalendarza.

On też był samotny, prawie zawsze miał wolne popołudnie.

Przez następny miesiąc, w miarę jak specjalność dnia w Fantazyjnym zmieniała się z pieczeni na klopsy, z klopsów na filet z soli, a w okresie poprzedzającym Święto Dziękczynienia z soli na indyka, każdy piątkowy wieczór spędzaliśmy z Dougiem przy stoliku w prawym kącie pod oknem. Lubiliśmy tę restaurację, ponieważ klientów nadal obsługiwała tam prawdziwa kelnerka. Marla. Miała pomarańczowe włosy i opryskliwy sposób bycia. Przynosiła jedzenie, jakby wyświadczała nam przysługę. Lecz nawet ona była właściwie tylko dla ozdoby; jak w każdym innym miejscu, mogliśmy zamówić potrawy przez meme. Mimo to jej obecność poprawiała samopoczucie. Umiarkowanie szorstkie obejście dobrze robiło przy jedzeniu.

Spotykaliśmy się o wpół do ósmej. Ja przyjeżdżałam z domu, Doug prosto ze Słownika. Nigdy nie spóźniał się nawet o minutę. Zwykle na mnie czekał. Siedział pochylony nad plikiem kartek, nieświadom spojrzeń rzucanych przez małe dzieci, które nie przywykły, że ktoś w miejscu publicznym używa długopisu i papieru, i robił redakcję, dopóki nie wpadłam zadyszana od zimna i smutku nieodstępującego mnie od czasu, gdy odszedł Max.

– Zdaj mi pełną relację – prosił, kiedy siadałam obok niego na tandetnym plastikowym krześle.

Tym razem jednak, kiedy przyszłam, zastałam nasz stolik pusty.

Z początku się tym nie przejęłam. Przypomniałam sobie, że Doug wspominał o jakimś spotkaniu, które miał umówione późno po południu. Próbowałam zamówić herbatę, ale moja meme zmieniła dyspozycję na grog z whisky. Kiedy Marla postawiła przede mną szklankę z mętnym trunkiem – zrobiła to tak zamaszyście, że płyn chlapnął na stół – odprężyłam się i z przyjemnością pociągnęłam duży łyk. Po dwudziestu minutach serce zaczęło mi bić trochę szybciej. Przez chwilę się zastanawiałam, czy nie pomyliły mi się dni, czy dzisiaj nie odbywa się wielka gala Douga i czy nie powinnam właśnie ubierać się do wyjścia. Tata zakończył dwudziestosześcioletnią pracę nad nowym, trzecim, wydaniem Słownika – największego przedsięwzięcia w jego pracy zawodowej – i czterdziestotomowe dzieło miało się ukazać za tydzień^2. Jednak zanim obawa przed spóźnieniem się na imprezę zdołała w pełni rozkwitnąć w moim umyśle, meme zaświergotała przypomnieniem, że przyjęcie ma się odbyć w przyszły piątek. Podczas gdy słowa powoli gasły na monitorze, z ulgą powróciłam do grogu.

Czekałam w restauracji pół godziny, dręczona rosnącym smutkiem i niedelikatną ciekawością Marli.

– Nie będzie go dzisiaj?

Z niejasnych powodów to lakoniczne pytanie dotknęło mnie do żywego i podsyciło moją rosnącą irytację.

Chyba sześć razy dzwoniłam do gabinetu Douga, aż w końcu, lekko podchmielona, poprosiłam Marlę o rachunek. Zastanawiałam się, czy nie wrócić do domu, ale stawiłam czoło gwałtownym porywom wiatru i ruszyłam w stronę oddalonego o kilka przecznic Słownika.

Skręciłam za rogiem w Broadway i mogłabym przysiąc, że przez zasłonę włosów, które wiatr przyklejał mi do twarzy, zauważyłam w ciemnej chmurze garniturów oddalającego się Maxa. Serce zabiło mi szybciej. W pierwszym odruchu chciałam się ukryć lub zawrócić, lecz mężczyzna szedł w przeciwnym kierunku i wydawało się, że mnie nie zauważył.

Często go ostatnio widywałam. Zamawiał kawę. Czekał na metro. Obejmował jakąś superlaskę. Naturalnie to nigdy nie był on. Zwyczajny zwid, wytwór zrodzony z oparów wspomnień. Prawdziwy Max przeprowadził się do Red Hook, najdalej położonego, zielonego zakątka Brooklynu, aż do tego miejsca nazywanego Strefą Technokracji. Kiedy tego wieczoru zobaczyłam jego profil w tej wersji, uznałam, że się pomyliłam, i ruszyłam szybko w stronę Słownika.

Z całej siły naparłam na szklane drzwi, które stawiły czynny opór, a po moim wejściu wpuściły do środka upiorny skowyt wiatru. Podeszłam do stolika ochrony. Za biurkiem siedział Rodney.

Skinął mi grzecznie głową.

– Dobry wieczór, panno Johnson – powiedział.

– Tata jeszcze na górze? – spytałam, pocierając nos rękawiczką.

– Nie widziałem, żeby schodził. – Rodney przyjrzał mi się z zaciekawieniem.

Na dwudziestym piętrze panowały mrok i pustka. Był piątek wieczór, minęła ósma, tak więc nawet najskromniejsi i najbardziej samotni asystenci etymologów wyszli z pracy kilka godzin temu. Najwyraźniej wszyscy z wyjątkiem Douga. Ruszyłam ciemnym korytarzem w kierunku jego gabinetu. Minęłam swoją kabinę, salę konferencyjną, która wyglądała katastrofalnie ze stołem zastawionym filiżankami z wystygłą kawą.

Spod drzwi Douga sączyło się światło. Otworzyłam, nie pukając.

– Gdzie byłeś… – zaczęłam w wejściu. Lecz nagle urwałam, ponieważ gabinet był pusty.

Nie potrafię powiedzieć, jaki atawistyczny niepokój przeszył mnie dreszczem, ale poczułam niewytłumaczalny opór przed opuszczeniem gabinetu taty. Nie miałam ochoty tu również zostać, lecz bardziej bałam się wyjść. Zamknęłam drzwi na klucz i zadzwoniłam na portiernię.

– Hmm – mruknął Rodney. – Chce pani, żeby ktoś tam poszedł? Nie wolno mi odejść od biurka, ale mogę wezwać Darryla z dwudziestego drugiego.

Już prawie się zgodziłam, jednak w ostatniej chwili uznałam, że to obłęd. Poza tym Rodney mówił jakoś dziwnie… jakby się rozgniewał. W tym momencie zauważyłam na fotelu Douga znajomy przedmiot: jego skórzaną brązową torbę.

– Nieważne – rzuciłam do telefonu.

Gdziekolwiek zniknął Doug, pomyślałam nieco uspokojona, niebawem wróci. A tymczasem nadarzyła mi się niezwykła okazja.

To była wyjątkowo rzadka sytuacja, że znalazłam się w gabinecie Douga pod jego nieobecność. W przeciwieństwie do mieszkania taty, które robiło wrażenie przytłaczająco pustego, chociaż rozeszli się z mamą już ponad rok temu, biuro wypełniały moje ulubione ojcowskie rupiecie: pozwolenie na polowanie na rogate zające, które ciotka Jean przysłała tacie z ich rodzinnego miasta – imiennika mojego ojca – Douglas w stanie Wyoming; szklana misa ze słodką i słoną lukrecją, a przy lampce mała buteleczka z korkiem zawierająca wiekowy ocet winny z sherry. Doug twierdził, że trzyma go do sałatek, ale nieraz widziałam, jak od czasu do czasu pociąga z niego solidny łyk.

Przy drzwiach biegły po ścianie rury poczty pneumatycznej, kończące się wylotem z koszem opatrzonym napisem „Przychodząca”. Za każdym razem uderzała mnie myśl, jak zbędna jest ta etykieta. Lecz to samo można było właściwie powiedzieć o całym systemie. Kiedy w 1974 roku Doug, mając dwadzieścia siedem lat, tyle co ja teraz, zaczynał pracę w Słowniku, od samego początku prowadził energiczną kampanię na rzecz instalacji poczty pneumatycznej w celu zapewnienia szybkiego i bezpiecznego przesyłu „poufnych danych”: na przykład neologizmów, spornych kwestii pochodzenia, szczególnie drażliwych etymologii itp. Wróżby wyjęte z ciasteczek. Komiks. Czekoladowe jajko. W tamtych czasach Słownik zajmował dwa piętra i Doug przekonywał, że rury zwiększą efektywność pracy. Odrzucił sugestie, że poczta pneumatyczna staje się przeżytkiem, że jest kosztowna i nieporęczna. Zlekceważył „pogłoski”, że niebawem komputery pozwolą na elektroniczne przesyłanie informacji. I wbrew wszelkim rozsądnym argumentom zarówno zarząd wydawnictwa, jak i administratorzy budynku wyrazili zgodę na montaż. Doug potrafił być wyjątkowo przekonujący. (Choć moja mama by się z tym nie zgodziła).

Nie było to łatwe. Oprócz Słownika w budynku znajdowało się wiele innych instytucji, w tym okresie głównie wydawnictwa. Jako redakcja non-profit, utrzymywana z funduszy rządowych oraz innych subwencji, SJAAP działał całkiem niezależnie. Przyznano mu nawet ulgę od opłat czynszowych, ponieważ właściciele budynku byli zadowoleni z prestiżowej nazwy figurującej pod ich adresem w książce telefonicznej. Kiedy system poczty pneumatycznej dowiódł swej skuteczności w Słowniku, zaczęto go rozbudowywać na resztę budynku. I z początku używali go niemal wszyscy. Na każdym piętrze założono stację, a dodatkowo w niektórych gabinetach, na przykład u Douga, gdzie przesyłki dochodziły bezpośrednio. Operator w podziemnej sterowni przekierowywał dokumenty w odpowiednie miejsce i rzeczywiście wszyscy uznali to za prawdziwe dobrodziejstwo, kiedy umowy, notatki służbowe i wszelkie inne dokumenty przechodziły z jednego miejsca w drugie wyjątkowo łatwo i szybko. Później, kiedy komputery rzeczywiście rozpowszechniły się w zawrotnym tempie, Słownik skurczył się do jednego piętra i operator zaczął dzielić swój czas między sterownię a równie przestarzałą kancelarię. Z poczty pneumatycznej korzystano coraz rzadziej, aż w końcu zamknięto ją na dobre.

Wszystko to było dla mnie oczywiste, ale tego wieczoru nie wiedziałam jeszcze, że nie tylko nasz budynek w mieście wyposażono w instalację pneumatyczną. Założono ją co najmniej w kilku innych miejscach, i to całkiem niedawno. Minęłam stację przychodzącą poczty i zaczęłam oglądać książki. Tata był jedną z niewielu osób, które nadal czytały wydania drukowane, zamiast limnów z meme lub innego inteligentnego monitora. Nawet pracownicy Słownika rzadko korzystali z analogowych książek. Poza Bartem, należy dodać. Bart był protegowanym mojego ojca, o co zawsze byłam trochę zazdrosna, i szefem działu etymologii, który tata nazywał Wydziałem Martwych Liter, a także zastępcą redaktora naczelnego Słownika. On również miał mnóstwo książek. Oczywiści Bart i Doug nie byli całkiem odosobnieni. Istnieli też inni zwolennicy tej anachronicznej tradycji. A także bibliofile i kolekcjonerzy, którzy gromadzili wszelkie antykwaryczne „przedmioty”.

Na jednej z półek przed biografią Samuela Johnsona^3 stała na wpół pusta buteleczka z ulubioną wodą po goleniu Douga, Bay Rum. Tata utrzymywał, że z jej powodu musi co kilka lat wyjeżdżać na Dominikę, aby się zaopatrzyć w kosmetyk, który tylko tam produkują. Jej widok wywołał bolesne wspomnienia. Polecieliśmy na Dominikę z Maxem niedługo po tym, jak się poznaliśmy. Buteleczka na półce była prawdopodobnie zabytkiem z tej wyprawy, przywieźliśmy tacie całą skrzynkę. „Danina dla przyszłego teścia”, powiedział wtedy Max.

Zaopatrzyliśmy Douga również w zapas ananasów. Ma do nich szczególne upodobanie. W gabinecie znajdowało się kilka akwafort z tymi owocami, a także duża brązowa podpórka do książek w kształcie ananasa. Miał też kilka krawatów, koszul i skarpetek w ananasowe wzory; misy ze starymi czekoladkami w żółto-zielonych papierkach. W doniczkach rosło osiem ananasów, posadzonych pod specjalnymi lampami. Zauważyłam, że mają trochę sucho i pomyślałam, że muszę o tym powiedzieć Dougowi. Jeśli się pojawi.

Nie mogłam sobie znaleźć miejsca. Sprawdziłam meme, wzięłam lukrecję ze słoja, potem czekoladkę w ananasowym papierku, po czym schowałam kilka smakołyków do kieszeni płaszcza na później, razem z piórem, którego zawsze Dougowi zazdrościłam. I przez jakieś dwie minuty próbowałam czytać książkę, dopóki mój umysł nie oklapł z nudy.

Zaczęłam też odczuwać lekki niepokój, jakby łaskotały mnie w policzek niewidzialne włosy. Aby się pozbyć tego uczucia, przyniosłam wodę do podlania bromeliowatych ulubieńców taty i wdychałam uspokajający, orzechowy zapach wilgotnej ziemi.

I nagle poczułam rozkoszny dreszcz grzesznych myśli.

Od kiedy pamiętam, zawsze byłam ciekawa, co Doug trzyma w biurku. Jednym uchem nasłuchiwałam odgłosów z korytarza, a jednocześnie usiadłam na fotelu i zaczęłam zaglądać do szuflad. Większość wypełniały rupiecie związane z pracą: luźne papiery, pogniecione notatki, połamane ołówki. Następnie pociągnęłam za uchwyt szuflady po lewej stronie, lecz nie chciała drgnąć. Szarpnęłam drugi raz, trochę zbyt gorączkowo, i wtedy wyskoczyła z grzechotem i trzaskiem złamanego pióra, które utknęło z tyłu.

Gdybym powiedziała, że zaskoczyło mnie, co Doug trzyma w szufladzie, nie byłoby to do końca prawdą. Ale rozczarowało. Znalazłam w środku prawdopodobnie największą prywatną kolekcję zdjęć^4 Very Doran na świecie. Mojej matki. Przyszłej byłej żony Douglasa Johnsona. Zrobiło mi się przykro, że poplamiłam je atramentem. Ale poczułam też odrobinę niesprawiedliwej satysfakcji. Max powiedziałby, że przypadki nie istnieją. Była moją matką i kochałam ją, ale momentami wolałabym, żeby Doug już jej nie kochał. Przeżywałam męki, widząc, jak cierpi.

Niełatwo też było patrzeć na całą historię naszej rodziny przez nowe, ciemne okulary. Czy matka naprawdę była nieszczęśliwa? Wydawało się, że nie. Moi rodzice nigdy nie należeli do tych posępnych par, jakie widywałam w domach kolegów. Obejmowali się, przytulali i mówili sobie, że się kochają. I wydawało się to tak oczywistą prawdą, że słowa zdawały się wręcz zbędnym naddatkiem. Doug potrafił odśpiewać w kuchni fragmenty Don Giovanniego, kiedy Vera piekła kurczaka i śmiejąc się, próbowała nie rozlać wina. Pisał liściki miłosne i rysował śmieszne obrazki na listach zakupów i przepisach kulinarnych. Mama tańczyła w salonie mambo lub udawała, że korytarz jest wybiegiem dla modelek. To prawda, że ich kłótnie zamieniały się w prawdziwe burze z piorunami, nierzadko w powietrzu latały przedmioty, ale zawsze uważałam to za dobry znak. I może taki był, ponieważ w ciągu ostatnich lat kłótnie stawały się coraz rzadsze, aż w końcu całkiem ustały.

Nie dało się jednak zaprzeczyć, że zdjęcia Very ukryte w szufladzie Douga były fantastyczne. Vera Doran jako Blanche DuBois w licealnym, dziewczęcym przedstawieniu Tramwaju zwanego pożądaniem. Vera w pięknych dzwonach, z włosami do pośladków i w pomarańczowych sandałach na koturnach, odpoczywająca obok sceny (w Woodstock), żartująca z kudłatymi mężczyznami (z Creedence Clearwater Revival), którzy mieli wystąpić na scenie. Vera w dżinsach namalowanych na ciele, obok dużego napisu JORDACHE – to fragment reklamy z 1978 roku, kiedy moi rodzice byli młodym małżeństwem i mama nadal dorabiała jako modelka. Sześcioletnia Vera w urodzinowym stroju księżniczki w domu Doranów przy Sześćdziesiątej Ósmej, pozująca w tiarze wysadzanej prawdziwymi brylantami. Oraz moje ulubione, ślubne zdjęcie rodziców, teraz fatalnie upstrzone czarnymi plamami. Dwudziestojednoletnia Vera, świeżo upieczona absolwentka college’u Bryn Mawr, z gęstym nimbem kasztanowych włosów, w krótkiej, srebrnej sukience z lamy. (Widząc ją, pani Doran oznajmiła swojej córce, że na szczęście jest na ceremonii coś ze srebra, ponieważ żadnego innego nie odziedziczy). Na fotografii uśmiechnięty pan młody – rumiany, kudłaty^5 młodzieniec, niemal dwukrotnie większy od niej, w ogromnych, grubych okularach i szerokim krawacie w ananasowe wzorki – wkłada jej do ust błyszczący kawałek tortu ananasowego.

Przez dłuższą chwilę usiłowałam oczyścić fotografię z atramentowych plam. Vera jest na zdjęciu swobodna i figlarna, śmieje się w głos, kiedy Doug wkłada ciastko w jej otwarte usta o kształtnych, pełnych wargach. Skręca się lekko w bok, obserwując coś, co znajduje się poza zasięgiem obiektywu. On za to skupia na niej całą uwagę z absolutnym uwielbieniem, nie zważając na wszystkich otaczających go ludzi obecnych na miejscu zbrodni, czyli weselu, które odbyło się w 1975 roku w ogrodzie majątku Doranów w East Hampton.

Ogarnęło mnie coś, co mój tata by nazwał „napadem spleenu”. Źle się poczułam podczas oglądania tych zdjęć. Zdawały się kolejnym dowodem na to, że żadne uczucie nie jest wieczne, że w końcu każdy, kogo kochasz, w ten czy inny sposób zniknie.

W szufladzie znajdowały się też inne zdjęcia Douga, które później skonfiskuje policja. Na jednym z nich tata jako nastolatek stał z ciotką Jean nad rzeką Platte i oboje trzymali w dłoniach tłustego, brązowego pstrąga. Drugie zrobiono, kiedy wygłaszał mowę z okazji swego doktoratu na Harvardzie: „Johnson&Johnson – romans ze Słownikiem języka angielskiego”. Dalej zdjęcie Douga pływającego łodzią po Tamizie w Oksfordzie; a także nasza wspólna fotografia, zrobiona, kiedy miałam dwanaście lat, przy pomniku Alicji w krainie czarów w Central Parku. Występowałam w szkolnym przedstawieniu i tata kazał mi włożyć kostium do zdjęcia.

W szufladzie znajdowało się coś jeszcze, zagrzebane głęboko pod historią naszej rodziny: alef Douga. To nieprawda, że Doug nie miał meme. Miał, lecz jej nie używał. (Był niezadowolony, że ja korzystam ze swojej, lecz tę bitwę toczyliśmy przez długi czas. Wymusił na mnie rezygnację z opcjonalnego mikrochipu; zresztą mnie również napawały one pewnym niepokojem. Ale byłam ciekawa, co potrafi nowa meme, która miała się niebawem ukazać, i zastanawiałam się nawet, czy sobie jej nie sprawić). Doug miał jednak alefa, o czym całkiem zapomniałam. Był to pierwszy model meme, wprowadzony na rynek przez Synchronic Incorporated. Nie rozpowszechniano go zbyt szeroko, lecz kilka sztuk dostali niektórzy ważniejsi wydawcy.

Z tego, co wiem, Synchronic wybrało nazwę alef, ponieważ symbolizuje liczbę jeden, a także pierwszą literę w alfabecie hebrajskim. Lecz nazwa się nie sprawdziła, ponieważ nikt nie potrafił jej wymawiać, a urządzenie miało mnóstwo defektów. Wyposażono je w bardzo prymitywną wersję oprogramowania: szósty zmysł, jego korona, nazywana wówczas diademem, prawie nie miała czujników; mogła tylko z grubsza oceniać podstawowe stany umysłu. Nawet po wielu tygodniach nauki rozpoznawania indywidualnych preferencji alef tylko w dziesięciu procentach potrafił odczytywać potrzeby swego właściciela.

– Może nie jest zbyt inteligentny – stwierdził Doug. – Ale za to ma charakter.

Nie miał. Wielu użytkowników narzekało, że w czasie gry w Ping ładuje się chińska strona z prognozą pogody albo że urządzenie przekierowywało ich na strony rosyjskich gier hazardowych, kiedy próbowali oglądać rozgrywki pokera na żywo. Półtora roku później udoskonalono zarówno sprzęt, jak i oprogramowanie, i bezceremonialnie przemianowano go na meme, a Synchronic oferował wysokie rabaty każdemu, kto zdecyduje się na wymianę. W efekcie w obiegu pozostało bardzo niewiele alefów, wśród nich urządzenie Douga. Początkowo nie zdawałam sobie sprawy, jakie znaczenie miało to, że go znalazłam.

Był duży, niewiele mniejszy od książki, z nieporęcznymi, sterczącymi przyciskami i klawiszami. Włączyłam go, odgadłam hasło za trzecim razem – jedno z wielu pieszczotliwych imion mojej mamy. Czekając, aż się uruchomi, podeszłam do okna. Zastanawiałam się, gdzie jest tata.

Odgłosy ulicy, mrugającej do mnie biało-czerwonymi światłami, tłumiło dziewiętnaście pięter dzielących mnie od ziemi. Niekiedy wiatr wstrząsał budynkiem tak, że trzeszczał niczym statek na pełnym morzu. Patrzyłam, jak moje odbicie zarysowuje się na powierzchni szyby niczym obraz na światłoczułej powierzchni odbitki. Gdyby ktoś zaglądał do pokoju z zewnątrz, widziałby mnie jak na zdjęciu, natomiast dla mnie, gdy obserwowałam świat po drugiej stronie, szyba stała się lustrem. Moja twarz unosiła się w powietrzu na tle niewyraźnych kształtów za oknem. Odległość od ziemi wywoływała wrażenie, że życie ludzkie jest iluzją. Przez moment miałam uczucie, jakbym spadała w przepaść, i jakby obie dziewczyny – ta widoczna na szkle i ta obserwowana z zewnątrz – stapiały się w jedno.

Po chwili złudzenie prysło, lecz na mojej skórze pozostała warstwa potu. W uszach szumiała mi krew niczym morska orkiestra, zdawało mi się, że gdzieś trzasnęły drzwi. Serce podskoczyło mi w piersi. Zamarłam, nasłuchując odgłosów z korytarza, ogarnęła mnie przemożna chęć ucieczki. Rzuciłam okiem na torbę Douga, jakbym szukała na niej napisu „zaraz wracam”.

Wtedy mniej więcej jednocześnie wydarzyły się cztery rzeczy.

Najpierw usłyszałam znajmy odgłos – cichy warkot metalowej kapsuły przelatującej przez rurę poczty pneumatycznej, a następnie melodyjny brzęk, kiedy plastikowy pojemnik wpadł do kosza, gdzie leżała wcześniejsza przesyłka. Odruchowo wyjęłam obie kapsuły i otworzyłam pokrywki. Wiadomości wyglądały całkiem zwyczajnie. Przeczytałam pierwszą, którą napisano na maszynie^6. Zawierała definicję: Dia

chronicz

ny – sposób patrzenia na język, który wychodzi z użycia”. To nie miało sensu. Definicja wydawała się nawet niepoprawna. Co właściwie wychodziło z użycia: badanie czy język? Nie było też jasne, kto przysłał notatkę, brakowało inicjałów. A co najdziwniejsze, na papierze widniały brudne smugi i odciski palców.

Z nadzieją, że w drugiej wiadomości znajdę jakąś wskazówkę, rozwinęłam notatkę i przeczytałam: „Odebraliśmy twoje SOS. Czekamy w gotowości”. Ten liścik został napisany odręcznie na papierze z wytłoczonym podpisem: dr Phineas Thwaite. Znałam to nazwisko, doktor Thwaite był jednym z autorów Słownika, współpracującym z redakcją z zewnątrz. Nieco zbita z tropu zamierzałam położyć obie notatki na biurku i wzięłam do ręki alefa, żeby zrobić miejsce, a wtedy zauważyłam, że urządzenie się wreszcie uruchomiło. Ze zdziwieniem zobaczyłam na wyświetlaczu otwartą stronę Słownika, i to nie przypadkową, lecz stronę z literą J, gdzie znajdowała się notka biograficzna Douga^7. Wprawdzie tata bywał czasem całkowicie pochłonięty sobą, lecz zaskoczyło mnie, że zostawił limn otwarty na tej właśnie stronie.

Jeszcze bardziej jednak mnie zaskoczyło, że w ogóle używał alefa – sądziłam, że od lat nie brał go do ręki. Twierdził, że od czasu, kiedy zaprogramował go jego poprzedni asystent, Sam, korzystał z niego zaledwie przez kilka miesięcy, po czym zrezygnował. Uprzytomniłam sobie jednak, że urządzenie by się nie włączyło, gdyby nie było chociaż trochę naładowane. Zastanawiałam się, po co Doug to zrobił i czemu oglądał swoje hasło słownikowe. Postanowiłam, że nie omieszkam mu dogryźć, kiedy się pojawi, i dalej przeglądałam wyświetlony tekst, szukając odpowiedniego cytatu, lecz jego hasła nie było.

Przewinęłam indeks w tył i w przód; za każdym razem hasła przeskakiwały z Andrew Johnsona na Earvina (Magica) Johnsona. Douglasa Johnsona brakowało. Ani śladu miniatury z obliczem szeroko uśmiechniętego Douga, ani śladu danych biograficznych. Mój tata zniknął ze Słownika.

Z niemiłym dreszczem otworzyłam jego torbę, lecz poza jedną koszulą niczego w niej nie znalazłam. Żadnych długopisów, papierów, książek, portfela. Zaświtała mi w głowie nieproszona myśl, że torba jest tylko przynętą, a tata wcale nie zamierzał po nią wracać.

Pokój zaczął się kurczyć, czerwone światła maleńkich samochodów na ulicy dwadzieścia pięter pode mną zdawały się unosić i mrugać w jednym rytmie z czerwoną lampką w telefonie stojącym na biurku.

I właśnie w tym momencie zaczął dzwonić.

W pierwszej chwili wpadłam w panikę, zaraz jednak pomyślałam, że to na pewno tata dzwoni, żeby się wytłumaczyć. Schyliłam się, żeby spojrzeć na wyświetlacz, lecz na ekraniku nie pokazało się żadne zdjęcie, tylko nazwisko dzwoniącego: Phineas Thwaite. Zanim zdążyłam się zdecydować, czy powinnam odebrać, telefon umilkł, a na monitorze pojawiła się informacja o piętnastu nieodebranych połączeniach. I jeszcze coś, co pomogło mi podjąć decyzję o ucieczce. Jeśli impuls można nazwać decyzją.

Wszystkie telefony w redakcji wyposażone były w przycisk szybkich połączeń między szefami i ich asystentami. Tego wieczoru już z daleka mi się wydawało, że wyświetlacz w telefonie taty wygląda inaczej niż zwykle, a kiedy przyjrzałam mu się bliżej, stwierdziłam, że napis się zmienił. Informował teraz: „Gorąca linia z Alicją”. Od razu się domyśliłam, że coś nie gra, ponieważ ja wcale nie mam na imię Alicja. Alicja to literacka inspiracja, której miałam nadzieję nigdy więcej nie usłyszeć ani nie zobaczyć.

Jakiś czas przed zniknięciem tata zaczął się zachowywać w sposób, który można by uznać za dziwaczny. Niestety, moje czujniki, dostrojone do własnych smutków, nie wychwyciły tych sygnałów. Z perspektywy czasu stwierdziłam, że zrobił się bardziej skryty niż zwykle, bardziej rozdrażniony i zamknięty w sobie. Przez kilka dni na przykład nie chciał rozmawiać w żadnym innym miejscu poza metrem, co nastręczało niejakich logistycznych trudności.

Pewnego wieczoru, kiedy czekaliśmy na peronie, oświadczył mi szeptem, że dostał ostatnio szereg dziwnych maili. Przyszły od różnych nadawców i mają różne tematy, lecz wszystkie napisano ciągiem niezrozumiałych słów.

– Nie powinieneś ich otwierać, Doug – powiedziałam. – Czy były w nich reklamy towaru?

– Towaru? – spytał szeptem z miną winowajcy.

– No wiesz… koksu. Albo środków przeciwbólowych?

– Nie – odparł zdeprymowany. – Nic w tym rodzaju. Ale zastanawiam się, czemu nikt mi nie powiedział. Przestałem używać komputera, bo zaczął wariować.

– Zgadza się, tato – odrzekłam. – Nie wolno ich otwierać. To nie są prawdziwe wiadomości.

– Więc ty też je dostałaś? – spytał z troską.

– Oczywiście. To spamy, które krążą od lat. Są chyba tak stare jak ja.

– Och, nie. – Pokręcił głową. – Te nie.

– Nie? – spytałam bez przekonania.

– Nie. – Po czym zmienił nagle temat. – Ale to nie jedyna rzecz, która mnie martwi.

W tym momencie na stację wjechał pociąg, a kiedy wsiedliśmy, tata jeszcze bardziej zniżył głos. Ledwie słyszałam, co mówi.

– Sprawdziłem wyniki naszej przedsprzedaży, aż trudno uwierzyć. Przed południem osiągnęliśmy dwieście trzynaście punktów na liście Synchronica. Drugie wydanie też: czterysta czterdzieści osiem.

– Ależ to fantastycznie, tato! – powiedziałam, klepiąc go po ramieniu. – Gratulacje!

– Nie, wcale nie! – syknął, zerkając na naszych współpasażerów, którzy w większości traktowali nas całkowicie obojętnie. – To bardzo podejrzane – dodał spokojniejszym tonem.

– Doug – powiedziałam, starając się stłumić rozdrażnienie w głosie. – Nie możesz się po prostu tym cieszyć? Powinniśmy to uczcić.

Znowu rozejrzał się podejrzliwie po wagonie.

– Gdybyż to była prawda – mruknął.

Czekałam, aż jeszcze coś doda, lecz w tym momencie zatrzymaliśmy się na stacji przy Pięćdziesiątej Ulicy, gdzie wysiadłabym, gdybym wracała do domu, a nie jechała z tatą na spotkanie. Doug wymownym gestem głowy wskazał peron. Podniosłam wzrok, lecz zobaczyłam tylko pstrokatą rzekę ludzi wracających z pracy. Wyciągnął szyję w stronę okna upstrzonego wydrapanym graffiti i wyszeptał:

– Kafelki.

– Tato, o czym ty mówisz? – spytałam normalnym głosem.

Obie z Verą dawno się nauczyłyśmy, że najlepszym sposobem radzenia sobie z ekscentrycznymi wybrykami taty jest łagodne ignorowanie.

Gdy pociąg ruszył ze stacji, Doug wymamrotał:

– Popatrz na mozaikę!

Wyjrzałam przez okno na terakotowy wzór, który widywałam tak często, że przestałam go w ogóle zauważać^8. Na niebieskich, czarnych, czerwonych i białych płytkach Królowa Kier oskarża Białego Królika, aż cylinder unosi się z trwogi nad jego głową.

– Widzę – powiedziałam, dłubiąc przy suwaku kurtki. – I co z tego?

Doug odczekał, aż z łoskotem wjedziemy z powrotem do tunelu.

– Zauważyłaś? – spytał szeptem.

– Co miałam zauważyć? – odpowiedziałam pytaniem.

Pochylił się do mnie, aż poczułam w jego oddechu apteczny zapach lukrecji.

– Alicję – odparł. – W Krainie Czarów.

– Doug – powiedziałam – czy mógłbyś to przeliterować?

– Alicja – powtórzył z uporem. – Gdyby coś mi się stało, chociaż się nie stanie, ale gdyby… będę używać imienia Alicja. W celach komunikacyjnych.

– Mhm? – mruknęłam.

– Rozumiesz?

– Kapuję.

– Mówię poważnie – zniecierpliwił się Doug.

– No dobrze. A jak ja mam nazywać ciebie? – Nie mogłam się powstrzymać od drobnej uszczypliwości, chociaż poczułam lekki niepokój.

Zastanawiałam się, czy nie powinnam się zacząć martwić, czy kiedy ja zamknęłam się w skorupie swego złamanego serca, Doug nie wpadł w jakiś paranoidalny stan bliski obłędu. Czasem pod wpływem stresu miał skłonność do popadania w skrajne nastroje. Rzucał się w wir gorączkowych zajęć.

Wyglądało jednak na to, że jest przestraszony, lecz nie przekracza granicy rozsądku.

– Nie wiem – powiedział. – Ale proszę, potraktuj poważnie to, co mówię.

Skinęłam z roztargnieniem głową, starając się nie zdradzić narastającego we mnie niezrozumiałego niepokoju. Potem wydarzyło się jeszcze coś. Coś, co przypieczętowało nieuchronny los. Chociaż mój odczyt na mierniku interakcji nie wykazał żadnych zakłóceń.

Doug prawdopodobnie wyczuł moje zaniepokojenie i zmienił temat, rzucając jakąś lekką uwagę na temat spotkania, na które właśnie jechaliśmy. Nie pamiętam, co powiedział, a żałuję. Fakt, że tak szybko wywietrzało mi to z pamięci – niczym tekst ulatujący z ekranu smużką dymu – jest jednym z powodów, dla których spisuję tę historię.

Bez względu na to, co powiedział, pochłonięta swoimi problemami, nie całkiem to zrozumiałam. Owszem, słowo, którego użył, zawierało jakiś zasób znaczeniowy, jakiś wydźwięk, niegdyś mi znany, lecz teraz cała treść z niego wyciekła. W tym momencie zamętu popełniłam głupi błąd: wyjęłam z kieszeni meme i spojrzałam przelotnie na ekran. Wiedziałam, że meme wyczuje moją chwilową nieuwagę i zaloguje mnie na Giełdę Słów, abym odzyskała to, które mi umknęło, wyświetlając jego krótką, dyskretną definicję.

Jestem pewna, że zerknęłam naprawdę ukradkowo, ponieważ wiedziałam, że Doug zacznie mi robić wyrzuty, jeśli to zauważy. Lecz do tego stopnia przyzwyczaiłam się do tego odruchu, który niepostrzeżenie stawał się coraz częstszy, że właściwie nie próbowałam już tego ukrywać.

Kiedy z powrotem podniosłam wzrok, Doug patrzył na mnie surowo.

– I ty też? – spytał cicho z ponurym grymasem na twarzy. – Giełda Słów?

Zarumieniłam się ze wstydu, że odkrył mój „sekret”.

– Tak, tato – odparłam trochę szorstko i odwróciłam głowę. – Co z tego? Jak większość śmiertelników, z wyjątkiem ciebie, zdarza mi się czasem zapomnieć niektórych niejasnych słów i muszę je sprawdzić…

– „Niejasnych?” – Najeżył się.

Widziałam, że szykuje się do wygłoszenia mowy i już się na nią przygotowywałam, lecz w ostatniej chwili zrezygnował. Wzbudziliśmy zainteresowanie kilku pasażerów (Ostrzegły mnie niespokojne spojrzenia Douga), a kiedy wjechaliśmy na stację, nie odezwał się już ani słowem.

Jego milczenie wcale nie działało pocieszająco, mniej by mnie zaniepokoiła łagodna reprymenda. Cisza oznaczała, że tata martwi się nie na żarty, co z kolei bardzo martwiło mnie. Czy naprawdę uważał, że zbyt wielu rzeczy zapominam, że tracę sprawność umysłu? Przypomniało mi się, jak żartowałam sobie z przyjaciół, którzy uzależnili się prawie całkowicie od Giełdy Słów^9. Miałam cichą nadzieję, że Doug wróci do swojego wykładu później wieczorem albo w przyszłym tygodniu w pracy, lecz w czasie gorączkowych przygotowań do wejścia na rynek nie było na to czasu, a potem już nigdy do tego nie doszło.

Nasza rozmowa na tym się jednak nie skończyła.

– Jeszcze jedna rzecz – powiedział, marszcząc czoło. – Wiem, że ci się to nie spodoba.

Konspiracyjnym gestem wyjął z torby dwie buteleczki z tabletkami. Fiolki upstrzone były napisami, których nie potrafiłam odczytać; wcisnął mi je do ręki tak stanowczo, że nie miałam wyjścia i musiałam je wziąć.

– Nie będziesz ich potrzebowała – powiedział. – Ale dobrze je mieć. Data ważności minęła wprawdzie kilka lat temu, ale to nie powinno mieć znaczenia.

– Do czego nie będę ich potrzebowała? – spytałam zaniepokojona. – Mogę dzięki nim urosnąć czy zmaleć?

– Ani jedno, ani drugie, mam nadzieję – odparł Doug znużonym głosem. – Ale będę się czuł lepiej, wiedząc, że je masz. W przypadku… wyjątkowych okoliczności… jeśli poczujesz się bardzo chora albo skrajnie zmęczona, zdezorientowana lub rozbita, albo jeśli dostaniesz gorączki, a zwłaszcza jeśli zaczniesz mieć kłopoty ze zrozumiałym wypowiadaniem się albo okropnie rozboli cię głowa, zacznij je brać w ciągu czterdziestu ośmiu godzin, im szybciej, tym lepiej. Na wszelki wypadek daję ci dwa opakowania.

– Na wszelki wypadek czego? – spytałam coraz bardziej przestraszona.

Doug zachowywał się coraz dziwniej. Chociaż na swoją obronę mogę dodać, że nie bez precedensów; raz na kilka lat wciskał mi pudełka ze starymi lekarstwami na grypę. Tak więc, choć trudno w to uwierzyć, nawet ten gest nie zapalił w mojej głowie ostrzegawczego światła.

Lecz zbytnio odbiegam od tematu. Chciałam powiedzieć, że ustaliliśmy (to znaczy on ustalił) imię Alicji^10 w celach komunikacyjnych, po czym w umyśle odłożyłam tę rozmowę na półkę, gdzie przechowuję niektóre historie o Dougu^11. Potem jakoś o niej zapomniałam aż do następnego piątku, kiedy stałam w jego biurze i patrzyłam osłupiała na telefon.

Niewiele myśląc, przewertowałam nieodebrane połączenia Douga. Zapisałam numer Phineasa Thwaite’a na odwrocie tłoczonego papieru listowego, po czym zostawiłam torbę Douga i starając się robić jak najmniej hałasu, otworzyłam drzwi i wyjrzałam na tonący w mroku korytarz. Siłą woli powstrzymałam się, żeby nie puścić się biegiem i nie uciec gdzie pieprz rośnie. Stąpałam cicho, przeklinając w duchu szeleszczący płaszcz. Z trudem łapałam powietrze.

Podchodząc do windy, minęłam gabinet Barta. W ostatniej chwili postanowiłam zostawić mu liścik. Drzwi były otwarte, nie zawracałam sobie głowy zapalaniem światła. Chciałam jak najszybciej wejść i wyjść, a potem dopaść do windy, wcisnąć guzik i zjechać na dół do holu, do Rodneya. Następnie pójść do mieszkania Douga, a jeśli go tam nie będzie, powiadomić policję. Lecz coś sprawiło, że stanęłam w progu jak wryta.

Spod biurka w gabinecie Barta wystawały dwie chude nogi.

B

Bartleby: m -y’ego, -ym, -ych, 1. kopista; 2. a) BART: człowiek posiadający wielu przyjaciół i luźnych znajomych, osoba, która nigdy nie jest samotna, zwłaszcza w piątkowy wieczór, b) pot. balangowe życie.

Piątek 16 listopada

Czy przytrafiło wam się kiedyś coś takiego? Ucinacie sobie drzemkę. Może śni wam się ktoś, kogo znacie, i może nie macie ochoty ujawniać wszystkich szczegółów, ale powiedzmy, że sen jest przyjemny, bardzo plastyczny, tak że chętnie śnilibyście go jeszcze przez dłuższy czas. Niestety, nie udaje się, ponieważ dokładnie w chwili, kiedy dochodzi do najważniejszego momentu (i macie nadzieję, że nie zdradziliście się żadnymi odgłosami), budzi was kobiecy krzyk. Co się dalej dzieje? Lub przynajmniej mniej więcej w tym samym czasie? Okazuje się, że zapomnieliście, gdzie zdarzyło wam się zasnąć, a mianowicie pod biurkiem. I kiedy próbujecie szybko wstać, uderzacie się z całej siły w czoło (wysokie, należy dodać). Jesteście teraz nie tylko zaspani, ale też bliscy utraty przytomności, a krzyk ciągnie się bez końca niczym pieśń syreny, aż osiąga apogeum, a wy, wreszcie wyczołgawszy się spod biurka potłuczeni i spanikowani (może nawet z pozostałością erekcji), uprzytamniacie sobie, że osoba, która stoi za wami w ciemności, jest bohaterką waszego miłego, lecz minionego już snu.

– Ale wyrżnąłeś, Bart – mówi, co, zważywszy na okoliczności, należy uznać za niesprawiedliwą insynuację.

Trudno wam nie zauważyć, co ma na sobie, ponieważ jest to zwykle pierwsza rzecz, którą zauważacie. Tym razem wyrafinowany gust podpowiedział jej niestety luźne, workowate spodnie oraz oliwkowy, pikowany płaszcz w zygzaki, całkowicie kryjący figurę. Włosy wyglądają na nieumyte (cóż, przyganiał kocioł garnkowi) i chyba ma na nogach dwa różne buty. Ta zmiana emploi jest całkiem świeża, myślę nawet, że można ją datować na dzień, w którym Max wyprowadził się z ich maleńkiego mieszkanka w Hell’s Kitchen. (Żałośnie odpowiednia lokalizacja dla Maxa, znacznie mniej dla tego wielobarwnego serafina).

Co nie znaczy, że wasze serce nie wznosi radosnych okrzyków za każdym razem, kiedy przechodzi obok otwartego wejścia do waszego gabinetu. Jak również w tych rzadkich momentach, kiedy zamykacie drzwi, żeby się skoncentrować na pracy, bo nawet cichy stukot jej chodaków na dywanie w korytarzu wystarczy, aby serce truchlało wam w piersi. Dzięki Bogu kipiąca energia (wrodzona witalność) wyciąga ją zza biurka kilka razy w ciągu godziny – do Douga, aby się przekonać, czy czegoś nie potrzebuje (a w drodze powrotnej pogawędzić z kimś, najczęściej ze Svetlaną lub Frankiem, do kuchni po kolejną z niezliczonych filiżanek herbaty (a następnie do toalety); a także, częściej, niż wydaje się to możliwe, do bufetu po słodkie przekąski.

Jednak w ciągu miesiąca po odejściu Maxa jej niespokojne wędrówki uległy zmianie. Ostatnio coraz częściej można widzieć, jak w połowie korytarza zatrzymuje się powoli, czymś zafrapowana, potrząsa głową, jakby się zgubiła, po czym zawraca, niekiedy tylko po to, żeby po chwili znowu przystanąć, mamrocząc coś do siebie i wykrzywiając twarz z niezadowoleniem, jakby sobą rozczarowana.

Ale cóż to za twarz. Można by pomyśleć (gdyby taka myśl nie była przejawem szowinizmu), że jest to oblicze wolne od wszelkiego rozczarowania będącego atrybutem śmiertelników. Oblicze, które człowiek w nieskończonej swej ułomności może próbować opisać – na przykład jako „świetlistą, prerafaelicką gwiazdę przewodnią” (jak mogliście przeczytać na jednej z poprzednich stron tego dziennika). W swych ogólnych zarysach koresponduje z elementarnym kanonem urody z obrazków malowanych według schematu. Możecie je sobie wyobrazić rozpylone na atomy na blogach nastolatków, gdzie czasami zaglądacie, szukając jakiegoś neologizmu, w „idealnym kształcie serca” (sic!), „ze lśniącą, złocistą cerą”, „brzoskwiniowymi” policzkami, ogromnymi „morskimi” oczami, prostym, kształtnym nosem i wyraźnie zarysowaną brodą, z ustami tak absurdalnie pełnymi, że mogłyby służyć za reklamę kompresora, oraz długimi jasnymi włosami, otaczającymi tę całość aureolą i nadającymi jej wygląd laleczki z plasteliny. Oczywiście ten tandetny ideał ratują niedoskonałości – lekko zakrzywione przednie zęby, ciemne brwi, które nasuwają wątpliwości co do naturalnego koloru włosów (widzieliście je już w odcieniach brązu, czerni, platyny, mahoniu, a kiedyś nawet błękitu); dziwny, wąski uśmiech, podkreślony asymetrycznymi dołeczkami, a najbardziej – małe, brązoworóżowe znamię w kształcie truskawki na lewym policzku. Te żyłki w marmurze wydobywają na powierzchnię i pogłębiają jego wewnętrzny blask.

Dwukrotnie słyszeliście, jak ktoś ją określił mianem „nijaka” – raz ona sama, co trochę zgrzytało, a raz Svetlana, co uznaliście za znacznie bardziej zastanawiające.

A więc nie, to nie idealne rysy twarzy sprawiają, że na jej widok coś wam w środku podskakuje. To delikatna rosa potu, którą pokrywa się jej górna warga, zwłaszcza kiedy się denerwuje, na przykład w dniu wprowadzenia jakiejś książki na rynek lub w czasie służbowego spotkania z ważną osobistością. To jej szczere, wesołe rżenie z wygłupów Douga. To zachwycające, choć niemelodyjne piosenki, które czasem nuci na korytarzu. A także to, co czujecie, kiedy was zauważa i się uśmiecha.

(Wystarczy tego. Wstydzę się sporej części tych wynurzeń, a najbardziej pisania w drugiej osobie liczby mnogiej. Z jakiegoś powodu wydaje się to bardziej sugestywne, a także… hm, literackie, od kiedy kilka miesięcy temu uległem wreszcie natarczywym zachętom Douga i zacząłem pisać dziennik. Ale spójrzmy prawdzie w oczy: nie jestem Camusem, Faulknerem ani Calvinem. Poza tym nie po to używałem formy „wy”, aby „prowokować czytelnika burzeniem struktur narracyjnych”, czyli skupiać uwagę odbiorcy na sztucznej konstrukcji komunikacyjnej, narzuconej przez akt czytania, lecz prawdopodobnie po to, by podjąć niewydarzoną próbę obejścia własnej skłonności do autocenzury udawaniem, że jestem kimś innym. Teraz jednak oficjalnie kończę z tymi usiłowaniami).

Dlatego:

– Cześć, Ano – mówię, rozcierając guz rosnący na czole.

– Co tu robiłeś? – pyta tonem, którego nie mogę nazwać inaczej niż podejrzliwym.

Widzę, że trzyma coś zgniecionego w fioletowej rękawiczce.

– Ja… – zaczynam, jednak w tej właśnie chwili zauważam, że Ana sprawia wrażenie nie tylko małej i zaniedbanej, lecz również prawdziwie znękanej, uznaję więc za bezcelowe tłumaczenie, że podróż na Washington Heights zajmuje pół godziny, tyle samo droga powrotna, że czeka mnie kilka godzin pracy na następny dzień, a w związku z tym szacunkowa analiza kosztów spania w domu, w wątpliwie wygodnych warunkach, na zapadającym się, skrzypiącym materacu oraz – częściej przeze mnie praktykowanej – drzemki na podłodze pod biurkiem w gabinecie skłania mnie zwykle do wyboru tej drugiej opcji. (Niekiedy sypiam w pokoju gościnnym doktora D., dawnym pokoju Any, ale nie jestem pewien, czy ona o tym wie).

Naturalnie nie trzeba nawet dodawać, że Ana nie jest zaledwie ładna, i można to interpretować dwojako: po pierwsze, ponieważ jej urok nie mieści się w pojęciu przeciętnej urody (patrz wyżej), a po drugie, ponieważ jest więcej niż ładna. Nie byłoby przesadą określenie jej, jak to uczynił kiedyś doktor D., „istotą o śmiałej inteligencji i niebiańskim wdzięku”. Uważam, że w osobie Any forma żyje w dialektycznym związku z treścią. I może to właśnie jej ponadprzeciętna uroda, inteligencja, gust, a także życzliwość, profesjonalizm, poczucie humoru i zaraźliwa radość życia wynoszą ją w moich oczach (a uwierzcie mi, że również w wielu innych) ponad zgiełkliwy tłum ładnych kobiet, ku elitarnej sferze prawdziwych piękności. Jest w niej coś, co implikuje nieprzebrany potencjał. Ana qua Ana, nieskazitelność qua nieskazitelność, sui generis.

Może zanim zacznę relacjonować wydarzenia dzisiejszego wieczoru, powinienem wyjaśnić, w jaki sposób rozpoczęła się moja znajomość z Aną. Może. Lecz, jak uczy nas Hegel, początki są z konieczności kłopotliwe. Podobnie jak zakończenia.

Czyż mogę wiarygodnie opisać swoje pierwsze spotkanie z Aną, skoro moja percepcja jej istoty przechodziła w ciągu czterech lat nieskończone iteracje? Moje pierwsze wrażenia, jeśli rzeczywiście miałbym dostęp do ich pierwotnego kształtu, uznałbym za wulgarne. Nie do granicy wyuzdania, oczywiście, lecz muszę ze wstydem przyznać, że niektóre z jej subtelniejszych i bardziej wyrafinowanych wdzięków – może na przykład inteligencja – umknęły mojej uwadze, kiedy doktor D. przedstawiał nas sobie na korytarzu przed wejściem do swojego gabinetu, a Ana miała na sobie skąpą żółtą sukieneczkę bez ramiączek.

Niestety, na jednym z żałosnych zakrętów we wczesnym okresie mego dorosłego życia Ana poznała Maxa. (Jego aparycja, podobnie jak Any, mało kogo pozostawia obojętnym. Jest wysokim blondynem. Ma melancholijne, rimbaudowskie oczy, osobliwie skomponowane z ciepłym, trochę łobuzerskim i lekko szczerbatym uśmiechem. Szczerze mówiąc, on i Ana wyglądają, jakby mogli być ze sobą spokrewnieni. Dyplomatycznie nie będę więcej poruszał tego tematu).

Zjawił się w Słowniku niezapowiedziany, w dodatku, co należy uznać za przewrotną ironię losu, żeby się spotkać ze mną. Mogę z czystym sumieniem powiedzieć, że Max również był w tym okresie mniej skupiony na światłej stronie osobowości Any. Jednak w przeciwieństwie do mnie nigdy nie wyszedł poza to pierwsze wrażenie, częściowo dlatego, że nie musiał: w ciągu tygodnia, o co bezczelnie się założył z kilkoma przyjaciółmi, on i Ana byli „razem”. Poza tym Max jest z natury niezdolny do niczego poza pierwszym wrażeniem. Chełpi się, że dzięki swej wyjątkowej przenikliwości potrafi zrozumieć wszystko – kobiety, prawa filozoficzne i tak dalej – na podstawie najbardziej pobieżnej i powierzchownej oceny. Wszelkie rozważania, jakim człowiek może się oddawać poza pierwotnym i najbardziej atawistycznym „czuciem w trzewiach”, powinny według niego zostać odrzucone jako perseweracja.

(Tego popołudnia, kiedy Max i Ana się poznali i kiedy stało się jasne, dokąd sprawy zmierzają, Max złapał mnie przed wejściem do męskiej toalety. „Idziesz walnąć klocka?”, spytał tak głośno, że aż się zarumieniłem. Męska łazienka mieści się obok działu neologizmów, gdzie pracuje kilkanaście kobiet. Nie lubię ściągać cudzej uwagi na swoje wizyty tutaj, zwłaszcza że zdarzają się dosyć często. Wprawiwszy mnie w ten sposób w zakłopotanie, Max złapał mnie dość mocno za łokieć, co odczułem jako groźbę, a zarazem jakąś dziwną poufałość. „Nie mów jej o mnie – szepnął mi do ucha. – Nie chcę tego spieprzyć, więc nie schrzań tego za mnie”. Oczywiście obiecałem mu, że nic jej nie powiem, czego i tak bym nie zrobił z tego prostego powodu, że nieprzyjemnie jest wyjawiać ładnej kobiecie nieładną prawdę).

Zamiast tego zacznę – z całym uznaniem dla ironii tego faktu – od Hegla.

Na początku należy zaznaczyć, że G.W.F.H. urodzony w Stuttgarcie pod koniec sierpnia 1770 roku cieszył się tylko przelotnymi okresami zainteresowania. W zależności od tego, kogo o to zapytać, jego dzieło należy do kanonu dzieł filozoficznych albo nie. Anektowały go na przemian prawica lub lewica. Niektórzy twierdzą, że jest orędownikiem nieograniczonej władzy państwa, a nawet totalitaryzmu. Podobno w chwili śmierci powiedział: „On też mnie nie zrozumiał”.

Dość często o Heglu pamięta się tylko ze względu na jego słynną, lecz upraszczającą triadę teza-antyteza-synteza, gdy tymczasem terminologia ta nie pochodzi nawet od niego, tylko od Kanta. Carl Jung (spośród wszystkich ludzi właśnie on) nazwał go szaleńcem, a niezliczone rzesze filistrów oskarżały go o brak elegancji, mętność i niezrozumiałość. Jak wie każdy szanujący się naukowiec, czytanie Hegla w innym języku niż niemiecki jest amatorską niestosownością. Naprawdę nie istnieje odpowiednie tłumaczenie dla takich słów jak Begriff, Urteil czy nawet Geist, nie mówiąc już o Aufhebung.

Według mojej własnej interpretacji Hegla, język jest służącym podrzędnym wobec władzy umysłu. Max, podobnie jak inni, lubi mi przypominać, że taki osąd jest uważany za konserwatywny, jako niewystarczający do oceny kontekstu historycznego. I wyobrażam sobie, że w istocie można uznać za dyskusyjne twierdzenie, jakoby Hegel był heglowski jedynie w nieokiełznanym żywiole jego rodzimego języka. Za rozsądne można uznać uwzględnienie łagodnej wersji hipotezy Sapira-Whorfa. (Szczerze mówiąc, łączy mnie z tą teorią pewne pokrewieństwo, jeśli łagodność jest jej cechą definiującą. Dzień, w którym Max przyparł mnie do muru, był doprawdy upokarzający).

Tak więc, poddaję się. Język może mieć istotny wpływ na treść procesu komunikacyjnego. Jednak w rzeczywistości broniłem Hegla przed zarzutem braku elegancji, a nie niezrozumiałości. Jaki jest odpowiednik słowa Aufhebung? „Podnieść”. W języku niemieckim oznacza ono: 1. umieszczenie wyżej, dosłownie i w przenośni; 2. uchylenie, czyli unieważnienie lub anulowanie; oraz 3. (dzięki Heglowi) zniesienie lub cofnięcie. To jedno kojące słówko i jego różnorodne znaczenia są na swój sposób jądrem, z którego wyrasta cały filozoficzny dorobek Hegla. Alefem, jeśli chcecie. Aufhebung. Alef. Nawet brzmią jak symulakra. (Nie myślę oczywiście o urządzeniach elektronicznych, chociaż jestem pewny, że właśnie dlatego słowo to snuje mi się po głowie po dziwnej rozmowie, którą przeprowadziliśmy z Aną kilka godzin temu).

Tak naprawdę chcę chyba powiedzieć, że język może być niewyczerpany, niepokorny i w nieustannym stanie przemiany. Jest jak miłość. Jednak w przeciwieństwie do doktora D. nie uważam, aby był potężniejszy od nas. Sądzę, że naszym obowiązkiem jest ująć go w cugle koherencji; stłumić jego niesforne narowy; zweryfikować znaczenia, a co najważniejsze, efektywność; przetestować jego potencjał w zakresie godzenia subiektywności. (Również pod tym względem można w nim widzieć analogię do miłości).

Możliwe, że w tym miejscu Max i ja wcale się tak bardzo nie różnimy. Obaj uważamy miłość (i język) za interesującą, lecz jednak zaledwie rozrywkę, trochę jak ciągutka: miękką, prostą, może lekko słonawą. Jeśli któreś z nich przejmuje władzę nad twoim życiem, to jesteś osłem.

Poznałem Hermesa Maximiliana Kinga oraz Hegla mniej więcej w tym samym czasie, czyli na seminarium profesora Lockharta na temat mitologizacji tego filozofa. Profesor Lockhart twierdził, że Hegel był jednym z najważniejszych i błędnie odczytywanych myślicieli minionych dwustu lat. (Max pozostał sceptyczny. Był przywiązany do Sartre’a. Który zresztą również znajdował się pod wpływem Hegla).

Można by pomyśleć, że zbieg okoliczności, który połączył dwie osoby tym samym sylabusem, nie musi koniecznie zaowocować długotrwałą przyjaźnią. Lecz by zrozumieć mój związek z Maxem, trzeba wiedzieć, że poza nami i Davidem Lockhartem na całą grupę seminaryjną składały się jeszcze tylko dwie osoby. A dwadzieścia cztery na cały kampus. W tym ani jednej dziewczyny. Nic nas nie rozpraszało. Nie mieliśmy szansy na ucieczkę. Na eskapizm. Tak wyglądał nasz college w samotnej dolinie Kalifornii. Polityka prawdziwej izolacji.

Nie zdawałem sobie sprawy, ile miałem szczęścia, że mogłem się uczyć w Deep Springs. Już wtedy, dziesięć lat temu, wykładowców powoli zastępowały komputery i inne urządzenia. Teraz, w epoce meme, dzieciaki po prostu ściągają wszystko z sieci. My czytaliśmy czasem do czwartej nad ranem. I czuliśmy tę wykonaną pracę całkiem dosłownie: po całym popołudniu dźwigania ciężkich beli lucerny człowieka wszystko boli bardziej niż po porządnym łomocie. Dlatego tak trudno mi zrozumieć plany Maxa zmierzające do podbicia świata. (Żartuję. W pewnym sensie). Ale chyba pasuje do logicznego kontinuum. Powiedzmy, że może się poszczycić niepowtarzalnym, a dla wielu absolutnie odurzającym połączeniem elokwencji, zdyscyplinowania, patologicznej charyzmy i nonszalancji. Był… jest uwielbiany. Wtedy przez profesora Lockharta, prawdopodobnie dwudziestu dwóch z dwudziestu sześciu uczniów naszej szkoły, przez wszystkie ich mamy, siostry i dziewczyny, a także, owszem, chociaż czuję się upokorzony, przyznając się do tego, również przeze mnie, nawet jeśli mój kult bohatera podszyty był poważnymi wątpliwościami. Wiecie, jaka była pierwsza rzecz, jaką Max do mnie powiedział?

– Przypominasz mojego stryjka Gustava. Chyba nosi takie same szelki.

Prawda jest taka (choć doprowadza mnie ona do szału), że Max po prostu ma w sobie to coś. Nie potrafię tego wytłumaczyć, ale wiem, co to jest. Przyglądałem się temu. Niestety, trudno to naśladować. Ma to w pewnym stopniu związek z kontaktem wzrokowym oraz ze swobodą, z jaką dotyka ludzi. A także z tym, jak się uśmiecha, wypowiadając czyjeś imię. I z pewną spektakularną umiejętnością, którą doprowadził do mistrzostwa: najpierw otacza ludzi uwagą i serdecznością, po czym nagle je wycofuje. Lecz są także inne czynniki, które wykraczają poza zdolność ludzkiej percepcji.

W trakcie semestru nie sposób było nie poznać Maxa bliżej, wtedy uważałem nawet, że poznałem go lepiej niż ktokolwiek inny, łącznie z kobietami (w imponującej liczbie), z którymi był związany. (Jak się okazuje, Max posiada alchemiczną zdolność przekształcania każdej relacji międzyludzkiej w taki sposób, by druga strona żyła w przeświadczeniu, że jest to najważniejszy związek w jego życiu). Ponieważ zrządzeniem losu obaj pracowaliśmy w komisji dydaktycznej (naturalnie Max był przewodniczącym), a jednocześnie obaj mieliśmy obowiązki w akademiku (z jakiegoś powodu ja najczęściej zmywałem naczynia), w ciągu tych dwóch miesięcy spędzałem z nim więcej czasu niż z kimkolwiek innym w życiu. I mogę powiedzieć wam jedno: czułem się zaszczycony, że jestem jego przyjacielem.

Mimo wszystkich swoich wad (a to raczej moja specjalność), Max jest swego rodzaju fenomenem. Nie ma w tym oczywiście nic odkrywczego. Jednak gdy inni mogą wyjaśniać fenomen Maxa, wyliczając cechy, które ja uważam za starannie pielęgnowane przywary (na przykład owo połączenie magnetyzmu i energii, które razem składają się na „autentyczność”; śmiałość; osobliwą, a zarazem dość wybiórczą uczciwość czy błyskotliwą i niekonwencjonalną inteligencję, która prawdopodobnie stanowi znamię prawdziwego geniuszu), według mnie są one drugorzędne jako element mitologii. Kiedy poznałem Maxa, najbardziej zafascynowało mnie coś znacznie głębszego i zaskakującego: wydawało mi się, że dostrzegłem w nim prawdziwą wielkoduszność.

Z perspektywy czasu dochodzę do wniosku, że przypominał mi Floriana Reitera, mego przyjaciela z liceum w Carbondale w stanie Illinois. Florian spędził w naszej szkole tylko jeden rok, w trzeciej klasie. Przyjechał z Salzburga w ramach wymiany uczniów i z początku nie byłem pewien, czy nawiązywanie z nim bliższej przyjaźni może się okazać dla mnie korzystne. Moje notowania i tak były kiepskie, obawiałem się więc, że jeśli się zakumpluję z krzykliwym, nieatrakcyjnym obcokrajowcem, obaj spadniemy na łeb na szyję na samo dno.

Lecz Floriana cechowała typowa dla cudzoziemców ostentacyjna ślepota na towarzyską hierarchię, był za to bardzo pewny siebie. Jak się okazało, potrafił radzić sobie równie dobrze w każdym towarzystwie, a wybrał sobie właśnie mnie. (Kiedy to zrozumiałem dużo później, była to lekcja pokory). Trudno było go też unikać. Chodził na większość tych samych zajęć z podstawy i rozszerzenia, co ja, do klubu naukowego i na koło matematyczne, a wkrótce również na kilka kursów przygotowawczych na studia. Dołączył nawet do rywalizacji w Debacie, co było chyba jedyną rzeczą, w której naprawdę się nie wyróżniał, lecz i tak uczestniczył w niej z takim samym rubasznym entuzjazmem, z jakim robił wszystko inne.

Ponieważ mieszkał z pobożną rodziną Knuppów, w niedziele rzadko miewał wolny czas. Kiedy tylko udało mu się uciec, namawiał mnie na biwaki na Szlaku Łez lub na wędkowanie i polowanie nad jeziorem Horseshoe z Tobiasem i moim tatą. Nazywał to wszystko leśną przygodą, nawet wizytę na strzelnicy.

Florian był również jedynym rówieśnikiem, jakiego znałem, który umiał obsługiwać gramofon, a to, czego słuchał, przyprawiało mnie o gęsią skórkę: Wariacje Goldbergowskie, Szostakowicz, Mozart. Ale też Slick Rick, Notorious B.I.G., Fela Kuti, Joy Division, Siouxie i Banshees. Wdawał się ze mną w niekończące się spory, kto jest lepszy: Johnny Cash czy Dolly Parton, Pantera czy Slayer, Zawrót głowy czy Okno na podwórze, Nasze najlepsze lata czy Prawo ulicy, Osadnicy z Catanu czy druga edycja D&D, korniszony smażone w głębokim tłuszczu czy bekon smażony w głębokim tłuszczu, Hemingway czy Fitzgerald, i tak dalej w nieskończoność. Po jakimś czasie zacząłem mu ostrożnie podsuwać do przeczytania rzeczy, które pisałem, a on mówił mi, co o tym myśli (czasem krytycznie, czasem nie).

Lecz największe wrażenie robiła na mnie nonszalancja, z jaką raczył innych swymi mądrościami. Oto kilka przykładów jego złotych myśli: „Jeśli twój umysł jest uczony, ale ciało głupie, będziesz bardzo smutnym człowiekiem”. „Najważniejsze w życiu to być stanowczym, a co postanowisz, nie ma już takiego znaczenia”. „Interesujące kobiety przyciąga bardziej dowcip, czarny humor i… jak wy to nazywacie…? Geschicklichkeit. Plus prawdziwa zdolność budowania intymności niż wielkie wozy strażackie i bicepsy.” A także: „Mięso jest największym darem, jaki zesłał nam Bóg. Poza seksem”. I następna, zgodnie z którą żył (w przeciwieństwie do mnie w tych czasach): „Trzeba być gotowym przyjąć na siebie cios”. Oczywiście w uszach dorosłego człowieka wszystkie te aforyzmy brzmią mało finezyjnie, lecz kiedy miałem szesnaście lat, nawet siedząc z nim w salonie, czułem się tak, jakbym wydobywał złoto.

Sądzę, że rzecz polega na tym: dopóki nie poznałem Maxa, nie spotkałem nikogo, kto by się wydawał taki naturalny i tak autentyczny jak Florian. Lecz poza tymi wszystkimi atrybutami był również dobrym człowiekiem. Kiedy wyjeżdżał, odwiozłem go na lotnisko, a w drodze powrotnej łykałem nawet łzy.

Właśnie na coś takiego liczyłem, kiedy zacząłem przyjaźnić się z Maxem.

Po pierwszym semestrze, kiedy mieszkaliśmy razem w akademiku, Max pełnił po kolei funkcję paszowego, rzeźnika, a wreszcie kowboja. Ja poszedłem w innym kierunku: pracowałem najpierw jako dojarz, a potem przy uprawie lucerny, aby w końcu podjąć przeznaczone mi stanowisko bibliotekarza. Ponieważ mam skłonności do autodestrukcji i samobiczowania, postanowiłem rywalizować z nim o stanowisko przewodniczącego samorządu studenckiego. Max wygrał (jeśli dobrze pamiętam, przewagą dwudziestu jeden do pięciu głosów), pełnił tę funkcję z dużym powodzeniem i był bardzo lubiany, dopóki go nie zawieszono, ukarano dyscyplinarnie i pozbawiono stanowiska. Niektórzy koledzy z naszej grupy zwyczajnie płakali, wrzucając do urny głosy w sprawie zwolnienia z urzędu.

Najogólniej mówiąc, chodziło o zdefraudowanie niewielkiej sumy funduszy zaopatrzeniowych na narkotyki. Nasz college miał tylko dwie dobrowolnie narzucone sobie zasady, przyjęte sto lat temu, kiedy zakładano uczelnię. Pierwszą był zakaz opuszczania kampusu w trakcie semestru; wyjątek stanowiły ważne interesy szkolne, powody religijne lub zdrowotne. A drugi? Ścisły zakaz używania alkoholu i narkotyków. Kiedy Maxa relegowano, spytałem, czemu to robił (brał kokainę, a chodziły słuchy, że i cracki). Większości innych spraw mogłem się domyślić – alkohol, trawka, przekupywanie przyjeżdżającego pisarza, żeby go zawiózł do Bishop na randkę; nawet dowcip z pinballem i jedną z naszych świń, Samanthą. O niektórych wybrykach wiedziałem, zanim wyszły na jaw. Lecz może, ponieważ pochodzę z rejonów, gdzie znajduje się więcej wytwórni metamfetaminy niż barów szybkiej obsługi, każda substancja mocniejsza od syropu na kaszel wprawia mnie w zdenerwowanie.

(Gdyby kilkoro waszych kuzynów, a nawet wujka, aresztowano za posiadanie i w środku nocy, tuż przed finałem międzylicealnych mistrzostw w debacie przypadkowo zastalibyście własną matkę szlochającą w kuchni nad pustym pudełkiem po lodach, zastanawiającą się, co się stało z tą rodziną i jak ona sobie poradzi, kiedy wujek Jack będzie siedział w więzieniu, i czy powinna się postarać o posadę hostessy witającej klientów w centrum handlowym (moja mama jest byłą nauczycielką historii i pracuje na pół etatu jako bibliotekarka, i chociaż lubi ludzi i ma zdumiewająco wysoki próg nudy, myślę, że ta praca zabiłaby jej duszę; a potem zaoferowalibyście jej swoją skromną świnkę, wypełnioną na żmudnych korepetycjach i obsługiwaniu stolików; a ona ze łzami w oczach by ją przyjęła, czego oboje byście żałowali; i odtąd jej twarz zalana łzami byłaby pierwszą rzeczą, jaka stawałaby wam przed oczami, ilekroć ktoś wymówiłby słowo „narkotyki”, to wtedy ten niepokój nie wydawałby się wam tak szaleńczo niestosowny).

Lecz Max odparł tylko z uśmiechem:

– Och, dla zabawy.

Byliśmy wtedy w akademiku. Pił duszkiem mleko, przełykając głośno, co z jakiegoś powodu wyjątkowo mnie drażniło. Jak wszyscy inni, a może bardziej, poczułem się zdradzony, a zarazem trochę współwinny. Jak gdyby, bawiąc się w ten sposób, zrobił z nas głupców.

Nigdy wcześniej nic mnie tak nie doprowadziło do szału, nawet kiedy Tobias rozbił mój samochód, chociaż zabroniłem mu go pożyczać. Wściekłość podziałała dziwnie wzmacniająco, jak witaminy. Utworzyła toksyczną mieszaninę z poczuciem prawości, rozczarowaniem, troską i ciekawością. Nigdy w życiu nie spróbowałem niczego bardziej zdrożnego niż piwo, mocniejszy alkohol razem z rodzicami i od czasu do czasu koktajl z wina. Kilka razy paliłem trawkę, ale czułem się po niej nie tyle na haju, co raczej roztrzęsiony.

Mrowiły mnie ręce. Miałem wrażenie, że robię się coraz lżejszy i większy, jakbym miał właśnie przyjąć cios. Albo zadać. Lecz pojawiło się również delikatne migotanie wątpliwości. Mimo przytłaczających dowodów przemawiających przeciwko niemu (znaczną część z nich widziałem na własne oczy), żyłem w stanie, który można by nazwać bezkrólewiem wiary. Być może Max rzeczywiście zrobił to wszystko, o co go oskarżano. Ale żeby nas okradł? Nie potrafiłem w to uwierzyć, przynajmniej na razie. Przeciwnie, często pożyczał pieniądze innym. To nie miało sensu. A podważenie tej części zarzutów przeciwko niemu było dla mnie równoznaczne z podważeniem wszystkich.

Tamtego popołudnia w akademiku chciałem, żeby się wytłumaczył. Lub przynajmniej udawał, że próbuje. Lecz on tylko popatrzył w dal i zmrużył oczy.

– Za dużo myślisz, stary – powiedział ze śmiechem.

Miał nad górną wargą wąsy z mleka, a w jego śmiechu dźwięczała drwina z systemem samonaprowadzającym.

– Faktycznie, coś w tym jest – przyznałem (i nadal tego żałuję).

Max tylko pokręcił głową.

– Jezu, Horac, wyluzuj trochę.

I odszedł, zabierając ze sobą butelkę z mlekiem. Przez okno widziałem, jak ciska ją w żywopłot.

I na tym się skończyło. To były wszystkie jego „zawiłości”. Wszystkie paradoksy, dzięki którym wydawał się kiedyś taki wyjątkowy, odpadły. Był to koniec naszej przyjaźni. Potem pozostały już tylko dym i piana, jak by powiedziała Ana.

To było dziewięć lat temu. Od tamtej pory niewiele się zmieniło. Jak każdy, kto uważa siebie za bohatera, Max ma fatalną skazę: lubi kusić los. Jeśli nie przywiąże się go mocno do masztu, wyskoczy za burtę. Jest przekonany, że umie pływać, ale za każdym razem niewiele brakuje, żeby utonął. Po chwili jednak wypływa z powrotem na powierzchnię i wychodzi na pokład bez szwanku. A my wszyscy wokół niego próbujemy zrozumieć, co się właściwie stało.

Aby zilustrować, co mam na myśli, podam nowszy przykład, sprzed mniej więcej czterech miesięcy. Był piątek około dziesiątej wieczorem, zasnąłem z głową na stercie fiszek z neologizmami. Biurko zaczęło delikatnie buczeć (może dwa w owadziej skali Richtera) i przez uchylone powieki zobaczyłem swoją komórkę pełzającą w niebieskawym blasku w stronę krawędzi biurka. Odebrałem, myśląc: Jeśli to Ana, to chyba zapadnę się pod ziemię. To była ona. Ale oczywiście (jakby rozmyślnie?) nie zdążyłem odebrać.

Wyprostowałem się na obrotowym fotelu, przełknąłem kilka razy ślinę, uśmiechnąłem się, zrobiło mi się niedobrze, przyrzekłem Panu Bogu, że zmówię dziesięć zdrowasiek, jeśli Ana zostawiła wiadomość – wszystko razem zajęło jakieś czternaście sekund – po czym postanowiłem, że i tak do niej oddzwonię. Gdy jednak wziąłem telefon do ręki, znów zaczął wibrować, a na monitorze wyświetliła się wiadomość, że dzwoni Max, oraz pytanie, czy chcę odebrać, czy odrzucić połączenie.

Wbrew zdrowemu rozsądkowi, odebrałem. Prawie zawsze odbieram, o czym Max doskonale wie.

– Jeśli zadzwoni Ana, nie odbieraj telefonu! – wrzasnął prosto w różową muszlę mojego ucha.

Świdrująca kakofonia imprezy albo baru zaatakowała komórki włosów w mojej małżowinie.

– Co? – spytałem z na wpół świadomą intencją udawania głuchego.

Lecz ta metoda nigdy na Maxa nie działała.

– Albo jeszcze lepiej, stary, chodź i przyłącz się do nas! – krzyknął. – Mamy tu bardzo utalentowane przyjęcie (jeden z wielu eufemizmów Maxa na określenie atrakcyjnych kobiet uczestniczących w przyjęciu). – Jesteśmy w SoPo.

I rozłączył się, nie czekając na odpowiedź. A ponieważ Max uwielbiał „gubić” meme („Przecież nie mogę pozwolić, żeby staruszka ciągle do mnie dzwoniła”, powtarzał często przy Anie), wątłe połączenie (a wraz z nim szansa ucieczki od niekończących się piątkowych kłamstw) pierzchło wraz z piknięciem w głośniku. Ruszyłem do SoPo, żeby się z nim spotkać, zły, jeszcze zanim zacząłem zapinać płaszcz.

Droga ze Słownika do knajpy była krótka, lecz ciemna, upstrzona kośćmi z kurczaka i natrętnymi żądaniami gotówki. Kiedy doszedłem do SoPo, jedną z pierwszych rzeczy, jaką zobaczyłem, był Max otoczony wianuszkiem różnej urody kobiet, rozdający działki w łazience.

Max i jego partnerzy świętowali zakończoną tego popołudnia wielką transakcję. Po kilku tygodniach tajnych negocjacji sprzedali Synchronicowi swoją raczkującą firmę, Hermes King Corporation, o ile mi wiadomo, za ponad sto milionów dolarów. (Szczerze mówiąc, staram się wiedzieć o tym jak najmniej).

Pomysł Maxa, by nazwać firmę swoim imieniem i nazwiskiem, może się wydawać w złym guście, lecz trzeba przyznać, że jest to nazwa nader trafna: Hermes był bogiem słów, handlu i złodziei, Hermes Corp. zaś, w uproszczeniu, sprzedaje język. (Prawdopodobnie tak jak ja i doktor D., tylko z większym zyskiem).

Szczerze mówiąc, nie do końca rozumiem, czemu Synchronic tak bardzo interesował się Hermesem. Chociaż z drugiej strony nie wiem też dokładnie, co Hermes tak naprawdę robi; jego mętne motto – „Nowa formuła komunikacji zmieni przyszłość” – trudno uznać za odczyt z dekodera. Początkowo pracowali nad komendami głosowymi lub czymś w tym rodzaju, co miało usprawnić „rozmowy” ludzi z meme. Wiem też, że wydali kilka gier sieciowych, które odniosły spory sukces, lecz były one pozornie ich uboczną produkcją: Word Warcraft™, Wordloxx™, Whorld™. Jednak to nie wyjaśnia wszystkiego. Może projektują interfejs między meme Synchronica a Giełdą Słów. (Muszę otwarcie przyznać, że kilkakrotnie mi to tłumaczono).

W barze chłopcy z Hermesa balowali w najlepsze. Floydowi, który wołał: „Striptizerkę dla każdego!”, tańczyła na kolanach chuda, tleniona nastolatka, bodaj z Białorusi; pijany Johnny Lee wisiał na konsoli przed Time Crisis, jego dziewczyna przyglądała się temu wyrozumiale, a Vernon, wymachując laską, próbował oczarować grupkę dziewcząt, które udawały, że uwielbiają czytać. (Jedna zalotnie pokiwała do mnie swoją meme, a kiedy spytałem: „Skąd mam wiedzieć, że nie oglądasz na niej filmów?”, odrzekła: „A co za różnica?”).

Najwyraźniej nikt nie uznał za stosowne poinformować Any o imprezie. Kiedy zadzwoniła do mnie później po raz drugi, kiepsko się już trzymałem na nogach po jakimś nieznanym mi piwie i kilku burbonach, które postawił mi Max. (Był rozochocony i zebrało mu się na hojność, ja zaś, jak rzadko, pijany. Przez kilka godzin gadałem nawet z jakąś chudą, lecz poza tym całkiem niebrzydką projektantką meme o ustach pomalowanych jaskraworóżową szminką. Czułem się jak utracjusz i doskonale się bawiłem).

– Szeeeeeśśśść, Ano – przywitałem ją.

Max, który siedział obok mnie przy barze z dłonią za bluzką jakiejś blondynki o włosach w kolorze kwiatu kabaczka, odwrócił się, żeby mi rzucić ostrzegawcze spojrzenie. Odpowiedziałem mu równie porozumiewawczym mrugnięciem, od którego, przyznaję, zrobiło mi się niedobrze.

– Wiesz może, gdzie on jest? – spytała Ana. – Czy coś się stało?

Z nieco nosowego napięcia pobrzmiewającego w jej głosie domyśliłem się, że płakała. Nudności nasiliły się gwałtownie, podsycone nagłym ukłuciem paniki. Z powodu, którego naprawdę nie rozumiem, pomyślałem, że mówi o Dougu. Najwyraźniej zbyt długo zwlekałem z odpowiedzią, bo wyszeptała:

– O Boże…

I naprawdę wybuchła płaczem, a ja wiedziałem, że to były łzy dla Maxa, które zawsze miała na podorędziu, i zapragnąłem umrzeć.

– Nie, nie – powiedziałem, wymachując energicznie ręką.

Moja chuda towarzyszka uniosła chudą brew i pociągnęła długi, ostentacyjny łyk sloe gin fizz. Niezgrabnie zsunąłem się ze stołka, wybiegłem z baru, przepchnąłem się przez zaporę palaczy stojących przy drzwiach i ruszyłem w kierunku najbliższej przecznicy, gdzie było trochę ciszej.

– Przepraszam – powiedziałem, czując, że wymawiam słowa ze sztuczną trzeźwością. – Mijałem właśnie wyjątkowo hałaśliwy bar. Siedziałem do późna w biurze. – Spojrzałem na zegarek i z krwawiącym bólem stwierdziłem, że jest trzecia. – A wiesz, jak to jest z komunikacją o tej porze.

Po czym pomyślałem ponuro, jak to jest z komunikacją o tej porze. Dotrę do domu najwcześniej o wpół do szóstej.

– Czy to znaczy, że z nim nie rozmawiałeś?

W tych słowach słychać było całą Anę, ten drżący głos wyczarował ją tak perfekcyjnie, że wyobraziłem go sobie niczym słyszalny łańcuch DNA. Gdybym tylko mógł go jakoś uchwycić, kiedy się przesączał przez maleńkie otwory mojego telefonu, i sprawić, że się zmaterializuje, mógłbym ją całą odtworzyć, tam na chodniku, prawdopodobnie w skórzanej kamizelce, jedwabnym kimonie lub staroświeckich, welurowych szortach (co nie znaczy, żebym jakoś szczególnie był na czasie) lub w czymś równie modnym i niepraktycznym na lipcową noc. I pocałowałbym ją.

Zamiast tego powiedziałem:

– Jest u mnie. Pracowaliśmy razem, pomagałem mu przy pewnym projekcie i postanowił zostać na noc.

– Czy mogę z nim porozmawiać? Tylko chwileczkę.

Usłyszałem w jej głosie ulgę i aż mi ręka omdlała. Nie miałem ochoty wracać do tego baru i wciskać Maxowi telefonu do ręki, której nie trzyma akurat na biuście jakiejś dziewczyny. Przysłuchiwać się, jak ją okłamuje. Jak ja ją okłamałem. Moja sytuacja skołowanego safanduły zaczęła mi jeszcze bardziej dokuczać.

– No wiesz, hm, hm – zakasłałem. – Znasz Maxa.

Zastanawiałem się, co to znaczy (i niepokoiłem, że ona również).

– Zapadł w śpiączkę? – spytała. – Chrapie?

Starała się, aby to zabrzmiało wesoło, a nie neurotycznie lub zazdrośnie. Trudno powiedzieć, czy udawała ze względu na mnie, czy na siebie.

– Jak nosorożec – odpowiedziałem, niepewny, czy nosorożce w ogóle wydają jakieś dźwięki i myśląc jedynie o bezdechu i nosowości konsonantycznej, i ćwiczeniu do siódmych potów, trochę urażony, że Ana przypomniała mi, gdzie jest moje miejsce w moralnym porządku wszechświata. – Jestem pewien, że rano od razu do ciebie zadzwoni. Ja też jestem wykończony.

– Oczywiście – odparła, lecz słychać było, że jest rozdrażniona. – Przepraszam. Martwiłam się. Nie mogłam zasnąć. Ostatnio, wiesz, często znika, chciałam się tylko upewnić, że jeszcze żyje.

Wydało mi się dziwne, jeśli nie szokujące, że Ana nie wie o świętowaniu sprzedaży Hermesa. Nie mieściło mi się w głowie, że mogła jeszcze nie słyszeć nowin. Powiedziałem jednak tylko:

– Za bardzo się martwisz.

I starałem się jednocześnie wyobrazić sobie przez moment, że to prawda, że jej niepokój jest bezpodstawny. (Gdyby się zakochała we mnie, byłby bezpodstawny).

– Dobranoc, Panno Piętaszek – dodałem (najwyraźniej). – Nawet nie wiem, co masz na sobie.

– Bart, czy ty jesteś pijany? – spytała.

Zamknąłem telefon, oczywiście bardzo delikatnie, i ze smutkiem czekałem na rozkołysanym krawężniku, aż świat przestanie ze mną tańczyć.

Ale nie na tym właściwie chcę zakończyć. Jeśli rozmawiamy o miłości, wypada wrócić do bardzo dziwnej historii, którą Ana opowiedziała mi dzisiaj, wyrwawszy mnie z przesiąkniętego nią snu. Ana, która wydaje się ostatnio taka samotna i która aż do dzisiejszego wieczoru opierała się moim tkliwym (choć może milczącym) ofertom pomocnej dłoni, ramienia, ucha i wszystkiego innego.

Siedzieliśmy przy zgaszonym świetle udo obok uda, drzwi gabinetu były zamknięte, a ona mówiła szeptem. Innymi słowy, trochę trudno było mi się skupić na konkretnych dźwiękach, jakie artykułowała, zamiast na ciepłym, lekko chropawym uczuciu, jakie wywoływało powietrze ulatujące z jej ust i docierające do mojego wyczulonego ucha. I przyznaję, że nie usłyszałem ani jednego słowa, dopóki nie zapytała:

– Czy ty mnie w ogóle słuchasz?

– Nie – odparłem roztropnie.

Przez chwilę wyglądała, jakby się miała rozpłakać, co było okropne, lecz w końcu dotknęła mojego kolana, co było cudowne, i powiedziała:

– Za to cię właśnie lubię, Bart. Szczerość jest taką rzadką cnotą.

Kiedy to usłyszałem, przypomniała mi się ta noc tańczącego krawężnika, jedna z wielu podobnych, i przez chwilę czułem się okropnie, lecz ona zaraz znowu zaczęła mówić i musiałem zdusić swoje okropne uczucia, żeby się choć trochę skupić. Pokazała mi stronę z literą J w alefie doktora D. i brakujące hasło w Słowniku. Zapewniłem ją, że musi istnieć jakieś proste wytłumaczenie.

– Na przykład jakie? – spytała Ana z powątpiewaniem i nadzieją.

– Pamiętaj, że Synchronic nie bez powodu zmienił nazwę tych urządzeń – rzuciłem na rybkę. Wydawało się, że moja uwaga odniosła pożądany, uspokajający skutek. – A może w końcu wprowadził tę „korektę”, jak się zawsze odgrażał. – Sam byłem trochę ciekaw.

– Może – przyznała.

Równie łatwo było zbagatelizować wiadomości, które przyszły pocztą pneumatyczną. Zwróciłem jej uwagę, że doktor Thwaite jest na wpół obłąkany, ale nieszkodliwy. A dziwaczna definicja to prawdopodobnie zwyczajny psikus.

– Psikus? – powtórzyła. – Nie widzę w tym nic zabawnego.

– Zdefiniuj słowo „zabawny” – powiedziałem. Nie roześmiała się. – Rozumiesz?

– Rozumiem.

Trudniej było wytłumaczyć historię z Alicją w aparacie. Zasugerowałem, żebyśmy poszli razem i obejrzeli telefon Douga, ale nie chciała. Nie zgodziła się również, kiedy zadeklarowałem (odważnie, jak mi się zdawało), że pójdę sam. To mi nawet trochę pochlebiło.

– Chodźmy stąd, Bart – powiedziała.

Poczułem się dość ośmielony, by zaproponować, że odprowadzę ją do domu doktora D. Zgodziła się.

W holu na parterze Rodney mimowolnie zniweczył moje wysiłki, mówiąc:

– Znalazła go pani?

Ana odwróciła się do mnie z wyrazem paniki na twarzy, a ja wymyśliłem historyjkę (w którą zresztą naprawdę wierzyłem), że Doug musiał wyjść, kiedy Rodney poszedł na przerwę.

– Nie miałem przerwy od piątej – powiedział Rodney, przyglądając mi się dziwnie.

Może poczuł się urażony? Odebrał to jako zarzut, że lekceważy pracę? Albo po prostu zastanawiał się, jakim sposobem udało mi się zostać z Aną sam na sam w piątkowy wieczór. W końcu jednak, kaszląc, gestykulując energicznie i życząc Rodneyowi dobrej nocy, udało mi się nie dopuścić Any do głosu i, co najważniejsze, wyprowadzić ją za drzwi. Muszę przyznać, że dobrze się poczułem, przejmując kontrolę.

Nawet nie pamiętam, co mówiłem, aby powstrzymać burzę, kiedy dojechaliśmy do Douga i nie zastaliśmy go w domu. Możliwe, że obiecałem jej zadzwonić na policję, jeśli nie zjawi się do rana. (Co może się okazać kłopotliwe, zwłaszcza kiedy Doug mi zarzuci, że pozwoliłem, aby sprawy wymknęły mi się spod kontroli. Ale skupmy się na tu i teraz. Na razie jest piątkowy wieczór. Ranek nadejdzie dopiero rano).

Kiedy wyszliśmy z Aną na dwór, nie zdążyłem nawet rozniecić w sobie nadziei, bo od razu nadjechała taksówka i Ana zatrzymała ją za pomocą meme.

– Jedziesz ze mną? – spytała.

Byłem tak przejęty, że wsiadłem pierwszy, zanim samochód zahamował. Ana wgramoliła się za mną, prawie usiadła mi na kolanach i nagle… znajdujemy się w jej mieszkaniu sam na sam. (Kiedyś nie doceniałem wyrażenia „sam na sam”).

Nigdy przedtem u niej nie byłem, co uprzytomniłem sobie ze zdziwieniem, kiedy mijaliśmy czwarte piętro, a moje serce (może przeciążone od wspinaczki, a może upojone niewiarygodną myślą, że za chwilę wejdę do mieszkania Any) zaczęło łomotać jak oszalałe. Kiedy doszliśmy na sam szczyt, musiałem przytrzymać się ściany.

Aż do niedawna nie widziałem nic szczególnie dziwnego w tym, że Ana z Maxem nigdy mnie do siebie nie zaprosili, lecz kiedy z nieco przepraszającą miną wprowadziła mnie do środka (twierdzenie, że jestem zbyt krytyczny, byłoby zbrodnią, ale wszędzie piętrzyły się takie sterty ubrań i rupieci, że trudno było nawet otworzyć szeroko drzwi), uprzytomniłem sobie z łagodnym zdziwieniem, że już dwukrotnie odwiedziłem Maxa w jego nowym domu – raz latem, kiedy go kupił (nie jestem pewien, czy Ana wie, że zrobił to tak dawno temu, ja w każdym razie nie zamierzam jej o tym informować), a następnie kilka tygodni temu na oficjalnej parapetówce (tak miałkiej, że jeszcze nie zdążyłem rozpiąć kurtki, a już zdecydowałem się wyjść).

Tego wieczoru, stojąc na środku salonu-cum-jadalni-cum-gabinetu Any, poczułem, że gdybym dotknął językiem gniazdka elektrycznego, nie doznałbym takiego szoku, jaki wywołał kontrast między tymi dwoma miejscami.

Dom Maxa stoi w uroczej, dziewiętnastowiecznej powozowni w tętniącym sercu Red Hook, kilka przecznic od zatoki. Z dachu budynku roztacza się widok na zatokę i tę wielką, kamienną boginię, której majestat, pokryty zieloną patyną, od setek lat rozgrzewa serca pionierów przybywających do Nowego Świata. Ma również dwa czynne kominki, małą domową saunę, starannie wypielęgnowany ogródek, stół bilardowy przepisowych rozmiarów i wiele innych fanaberii. Max chwalił się wielkim malowidłem ściennym w łazience, rzekomo autorstwa Banksy’ego z czasów, zanim stał się sławny. Pod schodami urządził czarującą, staroświecką salkę projekcyjną. (Oczywiście poza nią ma również w gabinecie drukarkę trójwymiarową CubeYMax 3D, okulary z wirtualną siatkówką, symulator, a także niesamowitą immersyjną kabinę do gier wideo, podłączoną do meme). Krótko mówiąc, Max mieszka w zmaterializowanej reklamie czasopisma dla mężczyzn.

A mieszkanie, które przez ponad trzy lata dzielił z Aną? Które ona nadal nazywa swoim „domem”? To, co zobaczyłem, przestępując próg, odebrało mi mowę. Po pierwsze, jest maleńkie. (Chyba jeszcze mniejsze od mojego). Wchodzi się prosto do wspomnianego wyżej pokoju; na lewo mieści się maleńka kuchnia, za nią łazienka, a po prawej stronie sypialnia, nieoddzielona nawet drzwiami od „salonu”. (Na samą myśl o tym pomieszczeniu przechodzą mnie ciarki). I to wszystko. Le tout. Z małymi wyjątkami można z wycieraczki ogarnąć całość wzrokiem.

Poza tym, co jeszcze bardziej zaskakujące, jest to miejsce pełne najróżniejszych śmieci. Nie mówię o prawdziwych śmieciach, lecz o szpargałach, z których duża część ma nieodparty urok: lampki i abażury o dziwacznej, plecionej fakturze i nieubłaganie wieloznacznych florystyczno-zoologicznych pierwowzorach; zdekompletowane naczynia, wiele z nich wystawionych na pokaz w zlewie; śliczne małe okulary w wytartej złoconej oprawce; rośliny w różnym stadium żywotności; zakurzony odkurzacz powykręcany skoliozą, porcelanowa głowa nosorożca wisząca na ścianie; zabytkowe instrumenty muzyczne (zapyziała waltornia, cymbały [?], lutnia [??]). W kącie groźnie wyglądająca składana drabinka na kółkach wisi na oparciu leżaka niczym miecz Damoklesa.

Wszystkie krzesła – w niewiarygodnej liczbie (chyba siedmiu) – stoją obwieszone narzutami, spłowiałymi gobelinami, rozpłaszczonymi poduszkami gęstymi od kwiatów, stylowych dziewcząt i fleur-de-lis. Wieszaki ociekają płaszczami, ręcznikami, szalami i chustkami – jedwabnymi, w kratę, z frędzlami. Na półkach gniotą się swetry, prześcieradła i rakiety tenisowe. Zagracona świątynia butów i bucików. Za drzwiami z wieszaka wypływa imponująca topiel kapeluszy (kowbojskich, toczków, fedor i kasków rowerowych). Na wysokim wieszaku na kółkach kołyszą się sukienki we wszelkich możliwych stylach (drżące tkaniny sprawiają wrażenie żywych, jakby tylko czekały, aby spełznąć z wieszaków). W kuchni solniczka i pieprzniczka w kształcie czaszki szczerzy zęby na glinianego grubasa z napisem „CIACHO” na brzuchu. (Jeśli się zmruży oczy, to uderzająco przypomina Douga). Nawet parapet ma swoich mieszkańców: nakręcanego robota, plastikowego łucznika, cynowy zigurat, królika chrupiącego marchewkę, pusty wazon i butelkę po burbonie (również pustą).

Na jednej z przepełnionych półek ku swemu zdumieniu zauważyłem stare płyty CD, a całkiem już osłupiałem, kiedy przeczytałem nazwy zespołów. Część albumów uznałem za własność Maxa, lecz były wśród nich i takie, które z całą pewnością do niego nie należały: Joan Jett, Avengersi (!), Kim Gordon, Bikini Kill, lecz także niezrównane nazwiska starego country i bluesa: Wanda Jackson, Loretta Lynn, Rose Maddox, Lefty Frizzell, Nina Simone, Robert Johnson, Rosetta Tharpe. Byłem zelektryzowany. (Ana zauważyła, że przyglądam się płytom i roześmiała się trochę niezręcznie. „Tak, wiem, nikt już dzisiaj nie trzyma CD – powiedziała, źle odczytując moje zdziwienie. – Nie lubię wyrzucać takich rzeczy. Kupiłam je wszystkie, kiedy byłam w liceum”).

Lecz jeszcze bardziej zdumiała mnie jej sztuka – wszechobecna i niemal wyłącznie na papierze. Zawsze myślałem, że pracuje głównie z grafiką komputerową – mógłbym przysiąc, że tak mi kiedyś powiedziała, a w jej sypialni rzeczywiście stoi duży projektor 3D tuż pod wielkim ekranem sim. Lecz są tam również starannie dopracowane, realistyczne czarno-białe rysunki: cumulonimbusy wiszące niczym zsiadłe mleko nad wielkim pustym polem; spalone podwozia starych samochodów; gigantyczne płaty lodu odpadające od gigantycznego, milczącego lodowca; szczupłe kobiety w halkach pochłonięte ekstatycznym tańcem, aż błyszczą im białka oczu. Szokujące, czasem przerażające rysunki. Prawie paralityczne. (Przestraszyłem się nawet, czy oczy nie zaczną mi łzawić).

Malowane obrazy też były piekielnie dobre. Bogate, nasycone barwy, stylizowane i nagie. Niezwykłe kąty – jak w strukturach kryształów. Fiksacja na punkcie słów, które przeminęły: nagłówków gazet, wycinków z książki telefonicznej, niepokojące, na wpół puste billboardy. Kiedy uczyniłem uwagę na temat lingwistycznego powinowactwa, dziedziczności i Freuda – tak oczywistych, że obawiałem się, czy nie wypadam na filistra – Ana wybuchła przestraszonym, gardłowym śmiechem. Jej duże oczy zrobiły się jeszcze większe, a ja poczułem ukłucie wyrzutów sumienia.

Najbardziej zwaliły mnie z nóg obrazy z jej przeszłości. Prawdziwe fotografie tworzyły na ścianie mozaikę. (Oczywiście te starsze, rodzinne pamiątki; dzisiaj nie ma już czegoś takiego jak nieupozowane migawki). Na widok jednego ze zdjęć, przedstawiającego Verę, Douga i młodą Anę ganiających się z ciastkami – Ana z bitą śmietaną na brodzie, Vera ocierająca z oczu łzy śmiechu – mimowolnie uniosłem dłonie do piersi. I wcale nie dlatego, że wyglądali wszyscy na takich szczęśliwych, tylko że podświadomie zacząłem szukać na fotografii innych dzieci i zdałem sobie sprawę, a ta myśl przeszyła mnie lodowatym kolcem, że Ana musiała się czuć w dzieciństwie wyjątkowo samotna. Całkiem dosłownie nie wyobrażam sobie dorastania bez małej Emmy obijającej się o moje nogi niczym jasnowłosa piłeczka na gumce, wlokącej z sobą swój niebieski wytarty kocyk i wołającej: „Horac! Zaczekaj na mnie!”. Albo bez ostrzału nieustannych, choć niegroźnych ataków Tobiasa, po których chodziłem zwykle ozdobiony fioletowymi serduszkami. (I które moi tolerancyjni rodzice czynili jeszcze boleśniejszymi i wychowawczo niekonsekwentnymi, wymierzając nam obu jakieś absurdalne, choć łagodne kary).

Zobaczyłem również znacznie więcej „zdjęć” na profilu Any na Life (notabene: nie wszedłem na jej konto, zostawiła otwartą stronę na simie). Podczas gdy Ana przygotowywała dla nas ziti, zawędrowałem do sypialni i zacząłem je przewijać. Większość przedstawiała A. w towarzystwie koleżanek, których imiona, przyznaję ze wstydem, jakoś zdarzyło mi się podejrzeć. Na przykład przyjaciółka Any ze świętej Anny, Ramona, brunetka o mlecznej cerze, chuda jak baletnica i dość nijaka, lecz uchodząca za atrakcyjną. (Po kilku jej wizytach w Słowniku stwierdziłem, że jest to zasługa, po pierwsze, jej prowokacyjnego, stroboskopowego, niekiedy przerażającego poczucia humoru, po drugie zaś niewiarygodnych oczu, które płoną żywym, palącym ogniem).

Najbliższą przyjaciółką Any jest chyba Coco. (Wydaje mi się, że często u niej mieszkała, kiedy w stosunkach między nią a Maxem panowała gołoledź). Uroda Coco jest bardziej klasyczna niż Ramony – zdaje się, że jest pół-Francuzką, pół-Etiopką (ma w sobie krew francuską i etiopską) i podobnie jak Ana zajmuje się sztuką wizualną. Wygląda na to, że nieźle sobie radzi. Myślę, że to Ana przedstawiła ją właścicielowi galerii i pomogła osiągnąć wizę artystyczną.

Dalej jest Audrey, studentka drugiego roku prawa na Uniwersytecie Nowojorskim. Niewiele o niej wiem, ale ma bardzo sugestywny tatuaż: dużą krewetkę dyskretnie zwiniętą na szczupłym ramieniu z podpisem: „Krewetka Cesarska” (ironiczny komentarz, jak zauważyła Ana, do faktu, że jest szanghajką w drugim pokoleniu i jeszcze bardziej à propos odwrotnie proporcjonalnego stosunku jej postury do wielkości funduszy powierniczych).

Nigdy nie poznałem ostatniej kobiety z ich pięcioosobowej grupki, zdaje się, że ma na imię Jesmyn. Ze zdjęć wiem tylko, że jest wysoka, blada i trochę gapowata: z wysuniętą szczęką i dziwaczną, postrzępioną grzywką ciemnomahoniowych włosów. Typ punkrockowy. (Jednym słowem, mój typ. Poza tym, że jedynym moim typem na świecie jest Ana).

Uderzająco mało jest zdjęć Maxa, co bynajmniej nie łamie mi serca. Mimo to zauważyłem kilka ich wspólnych fotografii (myślę, że takich, z którymi nie potrafiła się rozstać): na jednym jadą obok siebie rowerami; na innym szykują się do delikatnego pocałunku; pokładają się ze śmiechu na brzydkiej brązowej kanapie; machają z musztardowożółtego kabrioletu w małej mieścinie Nowej Anglii. Na czarno-białym zdjęciu ze ślubu ich przyjaciół wyglądają niczym gwiazdy z filmu Godarda.

Do czego zmierzam: wędrując z nabożną czcią po mieszkaniu Any, czułem zaskakującą i ożywczą ulgę. Jego stłoczone, a zarazem praktyczne domatorskie zacisze, jego skromna, ciepła zwyczajność, wielopłaszczyznowa, ulotna symetria z moim mieszkaniem – wszystko to jeszcze bardziej (jeśli to możliwe) rozdymało moją miłość niczym mylarowy balon. Podsyciło też mój niechętny podziw dla Maxa.

Ale zbaczam z tematu. Ponieważ dla mnie mimo wszystko najbardziej podniecające odkrycie tego wieczoru objawiło się pod postacią pękatego, połamanego pudełka. Nie muszę dodawać, że wyglądało niepozornie. Zakurzone. Pełne starych trofeów i książek. (Ana wyciągnęła je spod stołu w kuchni, żeby zrobić mi na podłodze miejsce do spania). Pomyślałem, że w środku znajdują się rzeczy Maxa, które zostały tam upchnięte do późniejszego wyrzucenia. Mój wniosek był w pełni uzasadniony, ponieważ na wierzchu wśród szpargałów zobaczyłem figurki walczących mężczyzn (a raczej, jak się później dowiedziałem, ćwiczących judo – wtedy nie zauważyłem maleńkich końskich ogonów z tyłu). Dopiero kiedy się schyliłem i nieco speszony wyciągnąłem stary komiks Black Hole (drugi odcinek, „Racing Towards Something” z listopada 1995), zrewidowałem swoje domysły.

Gwizdnąłem i delikatnie zakołysałem książką na dłoni.

– Nie mogę uwierzyć, że Max to trzymał – powiedziałem ze śmiechem, co mogło nawet zabrzmieć trochę szyderczo.

W mgnieniu oka zjawiła się przy mnie Ana i bardzo stanowczym gestem wyjęła mi ją z ręki.

Poczułem się skarcony, przestraszyłem się, że może to odebrać jako drwinę z Maxa. (Trochę mnie to również uraziło i zabolało, że nadal tak go broni).

– Przepraszam, nie chciałem… Tylko że on był taki upierdliwy…

– To nie należy do Maxa – powiedziała krótko i zarumieniła się uroczo.

Przez dłuższą chwilę gapiłem się tępo na zniszczone pudełko, zanim zauważyłem, że wypełnione jest kolekcją wymiętoszonych komiksów z pierwszej połowy dwudziestego wieku – Krazy Kat, Maks i Moryc, Przygody małego Nemo w krainie snów – i zrozumiałem, co miała na myśli.

– Tak, dla mnie też był upierdliwy – powiedziała. Po czym szybko się poprawiła: – No, może nie dosłownie. – Jej twarz nabrała jeszcze śliczniejszej, prawie szkarłatnej barwy. – Powiedział, że to urocze. Za każdym razem, kiedy zobaczył je na półce, żartował na ten temat,zwracając się do mnie albo do pierwszego lepszego gościa, który się nawinął pod rękę. Nikomu nie omieszkał zwrócić na to uwagi, prawie w drzwiach. Na moje nagrody też. Uwielbiał mnie straszyć fingowanymi rzutami judo.

Chwyciła mnie za rękaw i wywinęła jakiegoś dziwnego hołubca. Moje serce wystrzeliło jak armata. Zaraz potem jednak puściła i dodała zmieszana, wzruszając ramionami:

– Raz o mało nie zrobiłam mu krzywdy.

Zadrżałem.

– W każdym razie – ciągnęła – po jakimś czasie zaczęło mnie to w końcu męczyć. Wiedziałam, że nie robi tego ze złośliwości, po prostu taki jest. Pomyślałam, że jak poskładam wszystko do pudła – to mówiąc, kopnęła je delikatnie – to w końcu mu się znudzi. I rzeczywiście przestał. Mnie też to jakoś wyleciało z głowy. Chyba ze dwa lata tu nie zaglądałam.

Z uśmiechem pokręciła głową i zasłoniła dłonią twarz. Lecz pod powierzchnią resztek zakłopotania kryła się nuta żalu i może szczypta wojowniczości. Poczułem maleńki, irracjonalny obłoczek nadziei. Który się rozrósł, kiedy po swym wyznaniu zerknęła na mnie przez palce i patrzyła mi w oczy przez błogosławioną, długą chwilę.

Zrobiło się późno i Ana wspaniałomyślnie zaproponowała, żebym u niej przenocował, i nawet dała mi jakieś stare ubrania Maxa. A ja jestem zdecydowanie zbyt roztropny i słaby, żeby odmówić. Pochrapuje cichutko i tak blisko miejsca, gdzie siedzę i piszę te słowa przy kuchennym stole. Jestem naprawdę bardzo zmęczony. Boję się, że światło lampy ją obudzi i że zobaczy, jak piszę, co by nas oboje wprawiło w zakłopotanie. (Mogłaby zadawać pytania – na przykład „dla kogo” piszę ten dziennik – na które wolałbym nie odpowiadać, ponieważ tak naprawdę do końca tego nie wiem). Boję się też, że to się szybko skończy. Chciałbym przez chwilę poczuć to, co czuję.

A więc… adieu.