Tytuł oryginału

TERRY PRATCHETT. THE SPIRIT OF FANTASY

The life and work of the man behind the magic

Copyright © Craig Cabell 2012

All rights reserved

Projekt okładki

www.envydesign.co.uk

Zdjęcie na okładce

Richard Saker/Rex Features/East News

Opracowanie graficzne okładki

Ewa Wójcik

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-8069-814-7

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

PODZIĘKOWANIA

WSTĘP

POWAŻNA NOTKA O TEKŚCIE

Książkę tę dedykuję pamięci Nigela Williamsa,

drogiego przyjaciela i antykwariusza,

który zdobył dla mnie wiele powieści Pratchetta.

„Prawda jest taka, że każdy duży zbiór nawet zwyczajnych książek deformuje przestrzeń, o czym łatwo można się przekonać, odwiedzając jeden z tych naprawdę staroświeckich antykwariatów – jeden z tych, które wyglądają jak zaprojektowane przez M. Eschera, kiedy miał zły dzień, mają więcej schodów niż podestów i długie rzędy półek, kończące się małymi drzwiczkami, z pewnością zbyt niskimi, żeby przeszedł przez nie pełnowymiarowy człowiek. Tłumaczy to następujące równanie: wiedza = potęga = energia = materia = masa. Dobra księgarnia to po prostu elegancka czarna dziura, umiejąca czytać”.

Terry Pratchett

(Straż! Straż!,

przeł. Piotr W. Cholewa)

„Obrządek, potężniejszy niż cokolwiek wymyślonego przez człowieka, walczy przeciwko zakotwiczonej ciemności. Obrządek krwi, wrzącej krwi. Owe odruchy wrażliwości niczego nie zawdzięczają przodkom, lecz niedołężnym chmarom dzieci ziemi, liczonym na tryliony”.

Mervyn Peake

(Gormenghast,

przeł. Jadwiga Piątkowska)

Pierwsze wydanie pierwszej powieści o Nac Mac Feeglach podpisane w niepodrabialnym stylu Pratchetta

PODZIĘKOWANIA

Przede wszystkim chciałbym wyrazić wdzięczność mojemu drogiemu przyjacielowi i koledze Steve’owi Moore’owi, z którym omawiałem dzieła Pratchetta, za to, że był uprzejmy czytać kolejne rozdziały tej książki, by upewnić się, że nie odchodzę zbyt daleko od ścieżki Pratchetta, a także za dodatkową dawkę humoru i mądrości – wielkie dzięki.

Pośmiertne podziękowania należą się Nigelowi Williamsowi, który prowadził jeden z najbardziej fascynujących, pełnych cennych tomów antykwariatów w całym rejonie Charing Cross. Operując z Cecil Court, Nigel zdobył dla mnie kilkanaście pierwszych wydań dzieł Terry’ego Pratchetta, za co jestem mu nieskończenie wdzięczny.

Wielkie dzięki chcę również przekazać Colinowi Smythe’owi, agentowi Pratchetta, za to, że rzucił okiem na skończoną książkę i przedstawił mi ważne i szczegółowe komentarze, zwłaszcza co do klarowności wczesnych wersji.

Dziękuję też Natanowi, który zawsze chciał zdobyć dla mnie ten czy inny tytuł ze Świata Dysku, dzięki czemu mogłem przeczytać je szybciej, chociaż niektóre i tak musiałem od niego pożyczać. Dziękuję również Simonowi Gosdenowi, że znalazł kilka ciekawostek i zawsze był dla mnie taki życzliwy. Dziękuję mojemu drogiemu przyjacielowi Johnowi Collinsowi, dzięki któremu byłem na bieżąco z ostatnimi wycinkami prasowymi. (Następnym razem mój tajemniczy listonosz powinien wpaść na piwo lub kieliszek wina).

Chciałbym też podziękować kilku starym przyjaciołom i znajomym, którzy na różne sposoby pojawiają się w tej książce. Są to: James Herbert, Clive Barker, Stephen Laws, Simon Clarke, Joe Donnelly, Ian Rankin, Ian Banks, Neil Gaiman, Alice Cooper i Christopher Lee. Wasze wpływy, mimo mijających lat, zawsze są obecne.

Chciałbym też podziękować kilku wielkim twórcom fantasy z przeszłości, takim jak J.R.R. Tolkien, C.S. Lewis, Richard Adams, Charles Browning oraz wielki Charles Dickens, który pomógł mi uświadomić sobie zakres tego gatunku.

Wdzięczność należy się też Anicie, Samancie, Nathanowi, Fernowi, mojemu ojcu, Colinowi, za to, że znieśli kolejną książkę. Berny’emu za informację o Terrym Nation; Johnowi Blake’owi i Johnowi Wordsworthowi, którzy pozwolili mi pisać o Terrym Pratchetcie. Trzeba też wspomnieć o moim duńskim przyjacielu Michaelu, który zawsze wykorzystuje sobotnie poranne mecze jako katalizator dla rozmaitych konwersacji – od lorda Nelsona do Terry’ego Pratchetta. Dziękuję wszystkim członkom zespołu sobotnich poranków, zwłaszcza Johnowi i Robertowi.

Dziękuję Tony’emu Mullikenowi i śniadaniowym spotkaniom, które jak zawsze niezwykle mi pomagały.

Wreszcie chcę podziękować Terry’emu Pratchettowi – za to, że jest postacią tak stymulującą do studiowania i pisania o nim. Jego wyobraźnia i siła charakteru przyniosły radość i nadzieję wielu ludziom na całym świecie – i to jest jeden z podstawowych powodów, dla których chciałem napisać tę książkę.

Craig Cabell

Londyn, 2011

WSTĘP

(czyli czym jest ta książka, a czym nie jest)

„...są pewne rzeczy, których nie powinniśmy zapominać, a w większej części sumują się do tego, skąd pochodzimy, jak dotarliśmy tutaj i jakich opowieści słuchaliśmy po drodze...”.

Terry Pratchett

(Wstęp, Folklor Świata Dysku,

przeł. Piotr W. Cholewa)

Dzieją się dziwne rzeczy, gdy człowiek czyta w pociągu powieści Terry’ego Pratchetta. Ludzie pochylają się, żeby obejrzeć okładkę, a potem mówią: „Czytałem to”, co jest naprawdę irytujące. Nawet konduktor tak do mnie powiedział.

Książki Pratchetta są obecnie natychmiast rozpoznawalne, głównie dzięki niezwykłym okładkom autorstwa Josha Kirby’ego. Wiem o tym, ponieważ podczas innej podróży pociągiem byłem informowany przez współpasażera, że ktoś jeszcze czytał książkę tego autora, ponieważ okładka była „jaskrawa, kolorowa i właściwie to całkiem podobna, więc pewnie był to ten sam autor”.

Istnieją fani rozmaitych postaci z cyklu o świecie Dysku, od Rincewinda i Bagażu po Śmierć i babcię Weatherwax, ale w ostatnich latach uwaga była bardziej zogniskowana na samym Pratchetcie. Od grudnia 2007 roku, kiedy publicznie ogłosił, że cierpi na wczesne stadium choroby Alzheimera, często wypowiadał się publicznie o swoim stanie zdrowia i sytuacji, w jakiej się znalazł. Dokonał znaczącej darowizny wartości miliona funtów na rzecz brytyjskiej fundacji badań nad alzheimerem (Alzheimer’s Research UK) i nagrał dwuczęściowy program o tej chorobie dla BBC[1]. Jego walka z chorobą podbiła serca wielu osób, nie tylko tych, które kochają jego książki. Nadal prowadzi swoją nieustanną misję, by zerwać stygmat związany z tą chorobą.

Pratchett otwarcie oświadczył, że zamierza odebrać sobie życie, gdy alzheimer stanie się nie do zniesienia. Powiedział, że chciałby zakończyć żywot, „siedząc w fotelu, ze szklaneczką brandy w dłoni i Thomasem Tallisem na iPodzie”. Okazało się, że wiele osób sympatyzuje z tym poglądem. Na nieszczęście prawo nie jest żywą, oddychającą ludzką istotą i niekoniecznie widzi problem w ten sam sposób.

To, co osobiście fascynuje mnie w Terrym Pratchetcie, to jego duch, jego wewnętrzna siła, zdolność, by zmierzyć się ze światem – i one są głównym tematem tej książki.

Terry Pratchett. Życie i praca z magią w tle nie jest nieoficjalną biografią, nie jest też przewodnikiem po Świecie Dysku. Jest hołdem dla człowieka, który sprzedał siedemdziesiąt milionów egzemplarzy swoich książek, przetłumaczonych na trzydzieści osiem języków, i który udowodnił, że ma wielkie serce, jeszcze zanim zachorował. Jest to również książka wyrażająca podziw dla pisarza fantasy, którego dusza żyje w świecie rzeczywistym, i to właśnie czyni go popularnym – potrafi skłonić czytelników do empatii wobec jego świata i z prawdziwego świata wokół nich.

Nie jest moim zamiarem przesadnie dogłębna analiza i dyskusja na temat postaci czy wątków każdej powieści Terry’ego Pratchetta. Nawet tysiąc słów na każdą z powieści dałoby w efekcie więcej niż dostępna objętość niniejszej książki. Nie wniosłoby też nic nowego czy wnikliwego na temat autora i jego prac. Potrzebne więc było inne podejście, takie, które ujawnia ważne momenty i sytuacje, które charakteryzuje jego prace na tle jego życia, filozofii i kariery, zestawiając je z literaturą fantasy, którą tworzy.

Dla niektórych fanów Pratchetta może to być frustrujące, gdyż pewnie woleliby pogłębioną dyskusję nad, powiedzmy, Strażą Nocną czy ulicami Ankh-Morpork, ale tutaj ważny jest sam Terry Pratchett i jego książki, w których odbija się on sam. Pratchett w 1998 roku otrzymał Order Imperium Brytyjskiego za zasługi dla literatury, a z początkiem roku 2009 został nobilitowany. Wielu zgadza się, że te wyróżnienia absolutnie mu się należały.

Kariera pisarska Pratchetta rozpoczęła się na długo przed Kolorem magii, pierwszą powieścią ze Świata Dysku, wydaną w 1983 roku. Jego debiutancka powieść Dywan pojawiła się w 1971 roku i jej pierwsze wydanie jest obecnie łakomym kąskiem dla kolekcjonerów.

Ale co te pierwsze dzieła mówią nam o człowieku, który je stworzył? Jaki grunt stworzyły dla powieści o świecie Dysku, które nadeszły potem? Życie sir Terry’ego Pratchetta to więcej niż Świat Dysku – w tej książce postaram się to pokazać. I odwrotnie. Świat Dysku jest tak obszerny, a zbiory książek i związanych z nim artykułów kolekcjonerskich tak ogromne, że na końcu tego tomu zdecydowałem się zamieścić pełną bibliografię (Aneks C[2]) przeznaczoną dla nieuleczalnych fanów.

W efekcie daje to nie tylko użyteczną listę przedmiotów, które można zdobyć, ale też demonstruje skalę pracy, jaką wykonał Pratchett, oraz energię, jaką włożyli jego wydawcy i agenci, rozmaici artyści, by stworzyć specjalne wydania jego tekstów. Demonstruje to również Aneks A, w którym przyglądam się filmom i serialom powstałym na podstawie tekstów Pratchetta. Wszystkie one są warte odnotowania i stanowią cenione przez fanów uzupełnienie powieści.

Terry Pratchett to jeden z najbardziej szanowanych pisarzy fantasy tworzących w Wielkiej Brytanii. Stoi w jednym szeregu z Tolkienem i Lewisem – a to chyba największy dowód jego doskonałości.

„Nie mieli wyboru, musieli do końca prowadzić rozpoczętą grę”.

J.R.R. Tolkien

(Władca Pierścieni: Powrót króla,

przeł. Maria Skibniewska)

1 Fundacja Badań nad Alzheimerem jest wiodącą w Wielkiej Brytanii fundacją dobroczynną zajmującą się demencją. Została założona w 1992 roku i jest całkowicie finansowana przez osoby prywatne – bez udziału funduszy rządowych.

2 Należy tu oddać hołd oficjalnej stronie Terry’ego Pratchetta i stronie jego agenta Colina Smythe’a, które zamieszczają obszerną bibliografię. Przyznaję, że porównywałem własną kolekcję z listami na tych stronach, a także weryfikowałem sugestie o istnieniu innych materiałów kolekcjonerskich. Jeżeli jakiś element wydawał się istnieć poza tymi oficjalnymi źródłami, żądałem dowodów jego istnienia.

POWAŻNA NOTKA O TEKŚCIE

(i trochę tyrada)

Dawno, dawno temu Colin Smythe, agent Terry’ego Pratchetta, wszedł do popularnej księgarni i spytał, gdzie może znaleźć jego najnowszy tytuł. Mimo że książka już od czterech tygodni zajmowała pierwsze miejsce na liście bestsellerów, nie mógł na nią trafić w tej części sklepu. Smythe został poinformowany, że może ją znaleźć w sekcji science fiction i fantasy – z wyraźną sugestią, że książki z tego działu nie są godne najwyższych półek, nawet jeśli konkretny tytuł od kilku tygodni przewyższa sprzedażą wszystkie pozostałe bestsellery.

Taka małostkowość kojarzy mi się nie tylko z niesprawiedliwością, irytuje mnie też powierzchowne używanie tej samej etykiety dla dwóch różnych gatunków. Wprawdzie i science fiction, i fantasy mieszczą się pod parasolem fantastyki czy też fikcji spekulatywnej, jednak wywodzą się z dwóch różnych historycznie nurtów. Zasadniczo science fiction musi być oparta na naturalnej projekcji przyszłości obecnego stanu nauki. Fantasy tego nie potrzebuje, ma za to silną tradycję krasnoludów, wojowników, magów i smoków. Wybitnych wizjonerów obu gatunków dzielą miliony mil. To tacy ludzie jak H.G. Wells, J.R.R. Tolkien, I. Asimov czy C.S. Lewis. Kiedyś ludzie wierzyli, że na Marsie istnieje życie – tak zrodziła się Wojna światów, jednak arcydzieło Wellsa bardziej mówi o słabości i naukowej naiwności człowieka, niż spekuluje o istotach z innej planety. To właśnie czyni książkę istotną nawet dzisiaj. I odwrotnie. Nie ma żadnej Narnii za szafą, żadnych faunów, gadających lwów ani Królowych Lodu – w każdym razie nie było, kiedy ostatni raz sprawdzałem. A zatem Opowieści z Narnii są mocno osadzone w gatunku fantasy. Można się spierać, że Władca Pierścieni stworzył historię, która ma wiele analogii z naszymi wielkimi wojnami i wojownikami. To samo dotyczy narodzin prawdziwego języka i ducha legend, opowieści przekazywanych z ust do ust. Jednak postacie hobbitów nie są oparte na naukowej wiedzy, podobnie jak elfy czy mówiące drzewa. Władca Pierścieni jest literaturą fantasy. Podziwiam Drużynę Pierścienia i przyznaję, że lojalność i honor, które znajdujemy w wielkiej powieści Tolkiena, leżą u podłoża każdej trwałej przyjaźni z prawdziwego świata. Smoki jednak nie istnieją. Z drugiej strony, cykl Fundacja Asimova był oparty na napięciach politycznych osadzonych w scenerii science fiction. Jest równie intelektualny, jak Kształt rzeczy, które nadejdą (The Shape of Things to Come) Wellsa, jednak w przeciwieństwie do powieści Wellsa Fundacja jest niemożliwa do sfilmowania. Asimov, podobnie jak Robert Heinlein, przeniósł politykę w kosmos i opisał tę jeszcze bardziej splątaną sieć intryg i spisków. Można twierdzić, że Pratchett wplata politykę w swoje powieści fantasy w podobny sposób, jednak fundamentalna różnica polega na tym, że w science fiction można sobie wyobrazić, że to zdarzy się naprawdę, gdyż mamy do czynienia z projekcją przyszłości, podczas gdy w fantasy nie jest to możliwe. Fantasy – w najlepszym razie – może być jedynie satyrą.

Owszem, istnieją analogie między science fiction a fantasy, ale gatunki te niekoniecznie trafiają do tych samych odbiorców. Telewizyjny Doktor Who nie jest serialem fantasy, to przygodowa seria science fiction i zawsze tak było. Odwrotnie – taka powieść jak Niekończąca się historia nie może być sklasyfikowana jako science fiction, ponieważ jest absolutnie niemożliwa, jest czymś, co nie może się zdarzyć w rzeczywistym świecie, a zatem jest fantasy. Czasami idee pisarza mogą być uznane za fantastyczne nawet w gatunku science fiction, ale to coś, co łączy się z dalekoterminowymi wizjami pisarza. I znowu Wells daje nam klasyczny przykład z Wyspą doktora Moreau, gdzie przewiduje inżynierię genetyczną dziesięciolecia wcześniej, niż ktokolwiek o niej zamarzył. Jest też Verne i jego zapierająca dech w piersiach powieść Dwadzieścia tysięcy mil podmorskiej żeglugi. Atomowy okręt podwodny, wyśniony z wielką dokładnością. Ważne jest, by będąc członkiem fandomu, rozumieć, że są to dwa odrębne gatunki. Mają też dwie różne grupy odbiorców, choć te często łączą się w jeden zbiór, podobnie jak miłośnicy powieści kryminalnych i historycznych. A co z horrorem? Wyobrażam sobie wasz krzyk. Owszem, znajduje się on po sąsiedzku, czyli tuż obok oznaczonego podwójną etykietą działu „science fiction i fantasy”, a zatem także leży w granicach zainteresowań fanów. Co jednak dziwne, powieści grozy czy horrory trafiają na półki bestsellerów, a zatem horror pod tym względem nie jest ubogim krewnym wspomnianych gatunków. Nieprawda? Zastanówmy się. Taki autor jak Clive Barker pisze fantasy albo horror, choć nigdy typowe science fiction, i spokojnie znajduje swoje miejsce na półkach bestsellerów, ponieważ jest znany jako autor horrorów. Podobnie Stephen King z takimi książkami jak Oczy smoka i jego seria fantasy Mroczna wieża, i to nawet pomijając fakt, że niektóre powieści z dziedziny horrorów są dziś określane jako dreszczowce. Niektórzy twierdzą, że science fiction i horror to ten sam gatunek czy też że są to gatunki komplementarne. Prowadziłem wiele do dziś nierozstrzygniętych dyskusji na ten temat, kiedy pracowałem w „Book and Magazine Collector”. Czy Obcy ósmy pasażer Nostromo może mieć miejsce obok Czy androidy marzą o elektrycznych owcach? To dziwne, ale tak, ponieważ oba należą do science fiction. Obcy, mordujący niewinnych ludzi, rozmnażający się w obrzydliwie groteskowy sposób, powodują wzburzenie waszego delikatnego żołądka, tak że krzyczycie: „Groza!”, ale w ten sposób ignorujecie grozę u matki natury, na przykład przypadek samicy pająka czarna wdowa, która zabija i pożera swego partnera tuż po tym, jak ten ją zapładnia. (Czy istota w Obcych... nie zachowuje się trochę jak czarna wdowa?). A zatem science fiction to fikcja oparta na nauce. Zresztą gdzie jest groza w Autostopem przez galaktykę? Zawsze istnieją elementy wspólne, są ludzie, którzy przekraczają granice, ale zasadniczo horror to horror, science fiction to science fiction, a fantasy to fantasy. Wszystkie mają swoją tradycję, specyficzne cechy oraz czytelników i należy się z tym pogodzić, a przynajmniej powinny się z tym pogodzić znane księgarnie, kiedy ustawiają książki na półkach bestsellerów.

Wróćmy do Pratchetta, który nie trafia na półki bestsellerów, i popatrzmy, co się dzieje obecnie. Podobnie jak Stephen King, James Herbert i inni, Pratchett stał się kluczowym elementem głównej grupy autorów, którzy są cennymi produktami dla księgarni, jednak niektórzy pisarze wciąż są ignorowani. Dlaczego? Panuje ogólne przekonanie, że jest to problem typowy dla Wielkiej Brytanii. Jeżeli książka należy do science fiction czy fantasy, nie jest traktowana równie poważnie, jak główne gatunki literatury, takie jak kryminały czy powieści historyczne. W Stanach Zjednoczonych jest inaczej – tu science fiction i fantasy mają ogromną grupę odbiorców i traktowane są z pełną powagą. Dodatkowo horror zmienił się nieco, zbliżył się do realnego świata, co dodało mu wiarygodności i zrodziło jego odnogę – dreszczowiec.

Ta książka mówi o gatunku fantasy i o jednym z jego najwybitniejszych twórców, Terrym Pratchetcie. Jest to opowieść o człowieku, który zyskał miejsce na listach bestsellerów i nadal niestrudzenie przekracza granicę wybranego przez siebie gatunku.

„Science fiction jest podzbiorem fantasy”.

Terry Pratchett

Trudno przeoczyć powyższą wypowiedź. Świadomie wspomniałem wcześniej serial Doktor Who. Pratchett pisał kiedyś o nim i chociaż twierdzi, że pierwszy odcinek oglądał w 1963 roku i do dziś lubi tę produkcję, to trochę go oburza, jak naprędce Doktor wymyśla powody, aby wyjaśnić, w jaki sposób znów uratował wszechświat. Pratchett tłumaczy dalej, że logika stojąca za wyjaśnieniami Doktora jest zbyt fantastyczna dla science fiction, zatem opowieści te należą do nurtu fantasy. Moim zdaniem w tym miejscu granice gatunku zacierają się. Akcja Doktora Who toczy się w kosmosie i jest to dziecięca, przygodowa science fiction (zatem akceptujemy szybsze tempo i bardziej pobieżne wyjaśnienia). Opowiada o obcym mającym dwa serca, co nie wymaga jakiegoś szczególnego naciągania wiary. Jego statek jest większy od środka niż na zewnątrz, co stanowi interesującą hipotezę naukową, potrafi zmieniać swój wygląd – ma zdolność regeneracji, kiedy ciało jest znużone lub uszkodzone. No dobrze, większość z tego należy do science fiction, ale już słyszę pytania: A co z regeneracją?

Rozważmy zatem cytat jednego z największych twórców z dziedziny makabry, Algernona Blackwooda:

„Ciało, jak nas zapewniają, wymienia swoje atomy co siedem lat, mniej więcej będąc więc w wieku dwudziestu ośmiu lat całkowicie różnym od ciała w wieku lat dwudziestu jeden. Nauka jednak nie wypowiada się o zmianach psychicznych, a zmiany te są z pewnością niewspółmierne... Czy jestem człowiekiem, który spisał te opowieści tak wiele lat temu, czy może kimś innym?”.

Algernon Blackwood

(Przedmowa autora, Selected Tales)

Zgadzam się, że soniczny śrubokręt jest dziś używany zbyt często, ale główny problem, jaki mam z Doktorem Who, to fakt, że jest jednorazowy. W każdym z odcinków pędzi przed siebie i musi zamknąć wszystkie wątki w czasie poniżej pięćdziesięciu minut (czy – jeśli mamy szczęście – najwyżej w dwóch odcinkach). Czas skupienia uwagi konsumenta telewizji zmniejszył się przez ostatnie pięćdziesiąt lat. W latach sześćdziesiątych Doktor Who mógł rozciągnąć jedną opowieść na sześć czy nawet siedem odcinków po dwadzieścia pięć minut każdy, natomiast współczesny fan najwyraźniej nie jest w stanie poradzić sobie z tak długim wyczekiwaniem.

Życie w XXI wieku płynie w dużo szybszym tempie, każdy pragnie mieć swoją rozrywkę natychmiast. Muzyka i film dostępne w sieci sprawiły, że młodzi konsumenci nie mają cierpliwości, nie potrzebują broszurki ze zdjęciami i tekstami dołączonej do ich ulubionego CD. Chcą mieć muzykę na swoim iPodzie od razu, nie czekają na powieść w twardych okładkach, żeby trzymać ją na półce i czcić – chcą mieć ten tytuł na swoim Kindle natychmiast. Społeczeństwo zaczęło tę niecierpliwość akceptować.

Przemieszczając się w stronę coraz bardziej skomputeryzowanego wirtualnego świata, odkrywamy, że gust definiowany jest przez telewizję i plotki przekazywane z ust do ust (oczywiście jeśli zdołasz zerwać koledze słuchawki, żeby z nim porozmawiać). Ludzie są bardziej odizolowani od siebie – młodzi, przypięci do swoich laptopów, szturchają kolegę na Facebooku, jeszcze młodsi mordują przestępców i nazistowskie zombi na konsoli PS3, a potem przechwalają się tym na Skypie albo w SMS-ach.

Rewidujemy tradycyjne wartości. Płyta winylowa przegrała z CD, a płyta CD przegrała z internetem. Wideo przegrało z DVD, a teraz DVD przegrywa z internetem. W końcu i uświęcona tradycją książka przegra tę nierówną walkę. Odchodzą też (a może ewoluują?) bardziej mgliste tradycje. Album fotograficzny nie jest już namacalnym elementem rodzinnej tradycji. Znajduje się w wirtualnej bibliotece na komputerowym dysku. Zegarek to raczej cyfrowy wyświetlacz na telefonie komórkowym niż bransoletka z cyferblatem noszona na przegubie. Ta ostatnia zmiana ma wadę, której ujawnienie jest tylko kwestią czasu – wkrótce dzieci nie będą w stanie powiedzieć, którą godzinę pokazują wskazówki na tradycyjnej tarczy.

Czy to wszystko to science fiction? Część z tego, istotnie, to projekcja bliskiej przyszłości, ale nie fantazje na jej temat. Fantazjami byłyby historie o tym, że w każdym domu jest czerwony smok, który podaje czas, telewizuale są podłączone bezpośrednio do głowy konsumenta poprzez organiczne łącze kontrolowane przez niebieskie skrzaty, słuchające zespołu Led Zeppelin, i płaski świat Dysku, leżący na grzbietach czterech słoni, stojących na skorupie wielkiego żółwia, płynącego przez kosmos.

Moja analiza różnych gatunków w tej książce oparta jest na przekonaniach, które wyjaśniłem powyżej. Przepraszam eleganckie księgarnie za kłopoty, które powoduję, ale w ramach tych gatunków istnieją definiujące je granice. Pratchett też o tym wie. Znów jednak słyszę wasze głosy: Ale żółw w świecie Dysku podróżuje przez kosmos, więc z pewnością Świat Dysku to science fiction albo przynajmniej bardzo mocny element wspólny obu nurtów.

Nie zgadzam się, gdyż fantasy przeważa nad science fiction. W powieściach Świata Dysku nie występują badania kosmosu, są za to magowie (jeden nawet płci żeńskiej), czarownice, smoki, krasnoludy i gobliny – i o wiele więcej elementów fantasy niż science fiction. Aby zrozumieć Świat Dysku i życie Terry’ego Pratchetta, trzeba mierzyć w to, co znajduje się w samym sercu jego pisarskiej pasji, w sercu jego najważniejszego cyklu fantasy. Inaczej nie uzyskamy nic fantastycznego z analizy jego życia i pracy. A jeśli eleganckie księgarnie nie chcą ustawiać powieści fantasy na półkach z bestsellerami, to najwyraźniej przeoczyły jeden z najbardziej popularnych gatunków i nie dostrzegają, że czytelnik poszukuje jakiegoś niezwykłego eskapizmu w tych trudnych czasach. Nic dziwnego, że obecnie tak wielu ludzi kupuje książki przez internet. Przeglądanie ich w księgarni wkrótce stanie się czynnością zapomnianą. Same księgarnie przestaną istnieć i w efekcie ludzie jeszcze bardziej oddalą się od siebie, staną się jeszcze mocniej odizolowani w swoich gustach. Ich horyzonty jeszcze bardziej się zawężą. Eklektyczny konsument przejdzie do historii, może zatem powieść fantasy stanie się szczególnie istotnym gatunkiem, ponieważ uczy ludzi korzystania z wyobraźni, namawia, by odeszli na chwilę od maszyn, z którymi tak niewolniczo są związani. Pamiętam pismo branżowe „The Bookseller”, gdzie poszukiwano argumentu, który oderwie dzieci od gier komputerowych. Kiedy wydawało się już, że nie ma nadziei, pojawili się J.K. Rowling i młody Harry Potter. W owym czasie Pratchett był najbardziej popularnym pisarzem w kraju, natomiast teraz można powiedzieć, że para najbardziej popularnych pisarzy w kraju to autorzy fantasy. Jeśli ten fakt was nie interesuje, to zauważmy przynajmniej, że książek o Harrym Potterze nie znajdziemy w dziale science fiction czy fantasy, nie znajdziemy ich w dziale książek dla dzieci ani nawet w dziale z beletrystyką. Stoją na półkach z bestsellerami. Ważne jest istnienie gatunków, ważne jest to, jakiej rozrywki pragniemy jako konsumenci. Miejmy nadzieję, że eleganckie księgarnie w końcu dostrzegą wagę i popularność gatunku fantasy i oddadzą mu szacunek, na jaki zasługuje. Owszem, ludzie mają własne interpretacje tego, czym jest fantasy, i tu granice mogą być płynne. Jeśli jednak wielkie dzieła fantasy mają być zaprezentowane, musi się znaleźć w księgarni obszar, który na zawsze zostanie fantastyczny. Obejmuje to nie tylko najnowsze tytuły z gatunku miecza i magii, ale też wiele książek, które wymieniam w rozdziale „Ważniejsze lektury” na końcu tej publikacji. W gatunku fantasy jest ukryte więcej, niż widać na pierwszy rzut oka. Kobiety nie zawsze noszą obcisłe czarne skóry i nie zawsze mają długie włosy. Z pewnością nie Alicja w swojej krainie czarów i nie Hermiona Granger, a już na pewno nie kobiety i dzieci w miasteczku Hamelin niedaleko sławnego miasta Hanower.

„Poruszył się i przetarł oczy. Tak się wciągnął w ten najnowszy substytut powieści, że zbudził się w zielono-białym pokoju z więcej niż odrobiną zaskoczenia swego pierwszego przebudzenia”.

H.G. Wells, When the Sleeper Awakes

(Kiedy śpiący się budzi)

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

PODZIĘKOWANIA

WSTĘP

POWAŻNA NOTKA O TEKŚCIE

CZĘŚĆ PIERWSZA. DROGA DO MARZEŃ

Rozdział pierwszy. POCZĄTEK

Rozdział drugi. CO ZDARZYŁO SIĘ POTEM

Rozdział trzeci. JAKBY MAGICZNIE

CZĘŚĆ DRUGA. FANTASTYCZNY ŚWIAT

Rozdział czwarty. KOLOR MAGII

Rozdział piąty. ZWINNIE TAŃCZĄC FANDANGO

Rozdział szósty. MORT, FAUST I ŚMIERĆ

Antrakt. DYWAN (PONOWNIE)

Rozdział siódmy. GĘSTO ZALUDNIONY ŚWIAT

Rozdział ósmy. DŁUBANIE Z PIKTALAMI

Rozdział dziewiąty. RZUCAJĄC WYZWANIE KLISZOM

Rozdział dziesiąty. SNY I KOSZMARY DZIECIŃSTWA

Rozdział jedenasty. JEŚLI MUZYKA JEST MIŁOŚCI STRAWĄ

Rozdział dwunasty. DŁUGA MROCZNA POPOŁUDNIOWA HERBATKA DUSZ

Rozdział trzynasty. PISANIE DLA DZIECI

Rozdział czternasty. NACJA

Rozdział piętnasty. DOSTOJNE ORANGUTANY

Rozdział szesnasty. POSTAĆ ZWANA ŚMIERCIĄ

Rozdział siedemnasty. CHOROBA ALZHEIMERA

Rozdział osiemnasty. CIEMNOCZERWONE SKRZYDŁA NIEDOLI

Rozdział dziewiętnasty. PRZYPISEK O KOTACH

ANEKS A. PRATCHETT NA EKRANIE

ANEKS B. PRATCHETT NA SCENIE

ANEKS C. TERRY PRATCHETT: kompletna bibliografia brytyjska i przewodnik kolekcjonera

ANEKS D. BIBLIOGRAFIA NIEWIDOCZNEGO UNIWERSYTETU

WNIOSKI

NOTKA NA KONIEC

WAŻNIEJSZE LEKTURY

O AUTORZE