Tytuł oryginału

THE GIRL WITH SEVEN NAMES

Originally published in English as The Girl

with Seven Names: A North Korean Defector's Story

© Hyeonseo Lee, 2015

By Agreement with Pontas Literary & Film Agency,

acting on behalf of the Asia Literary Agency

All rights reserved

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Zdjęcie na okładce

© maodoltee/Shutterstock.com;

Noman Studio; breathoflifestar

Redaktor prowadzący

Anna Czech

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Mirosława Kostrzyńska

Mapy

John Gilkes

Konsultacja

Stanisław Matsumoto

ISBN 978-83-8069-811-6

Warszawa 2015

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Spis treści

OD AUTORKI

WPROWADZENIE

PROLOG

CZĘŚĆ PIERWSZA. NAJWSPANIALSZY NARÓD ŚWIATA

ROZDZIAŁ 1. POCIĄGIEM PRZEZ GÓRY

OD AUTORKI

Ze względu na dobro krewnych, którzy zostali w Korei Północnej, zmieniłam tożsamość niektórych osób, o których wspominam w tej książce. Z tych samych względów zachowałam dla siebie pewne szczegóły dotyczące opisywanych wydarzeń i ludzi. Wszystko poza tym przedstawiam tak, jak to zapamiętałam lub w wersji, jaką mi opowiedziano.

WPROWADZENIE

13 lutego 2013

Long Beach, Kalifornia

Nazywam się Hyeonseo Lee.

Nie jest to imię, z którym przyszłam na świat i które nosiłam – z woli różnych osób i w wyniku splotu rozmaitych wypadków w moim życiu. Przyjęłam je sama, gdy wreszcie stałam się wolna. Hyeon oznacza promień słońca, Seo to szczęście. Wybrałam takie imię, by przeżyć resztę życia w cieple i świetle, by nigdy nie wracać do cienia.

Stoję za kulisami wielkiej sceny i słyszę głosy setek ludzi siedzących w audytorium. Jakaś kobieta przypudrowała mi właśnie twarz miękkim pędzlem, ktoś inny przypiął mi mikrofon do sukienki. Boję się, że teraz wszyscy usłyszą, jak głośno bije moje serce. Ja w każdym razie czułam, jak krew pulsuje mi w skroniach. Ktoś pyta, czy jestem gotowa.

– Jestem gotowa – odpowiadam, choć wcale się tak nie czuję.

Następnym, co do mnie dociera, jest zwielokrotniona przez głośniki zapowiedź. Ktoś odczytuje moje imię. To mnie zapowiadają.

Na sali szum wzbiera niczym morska fala. Ludzie klaszczą. Zaczynam wpadać w panikę.

Wychodzę na scenę.

Nagle czuję, jakbym zupełnie nic nie ważyła. Nogi mam jak z galarety. Reflektory oślepiają mnie niczym odległe słońca. Nie widzę twarzy ludzi siedzących na widowni.

Jakoś znajduję w sobie siłę, by przejść na środek. Wciągam powietrze głęboko do płuc, by uspokoić oddech, a potem głośno przełykam ślinę.

Dziś po raz pierwszy będę opowiadać swoją historię po angielsku – w języku, który wciąż jest mi obcy. Pokonałam daleką drogę, by w tej chwili móc tutaj stać.

Na widowni zapada cisza.

Zaczynam mówić.

Słyszę, jak drży mi głos. Opowiadam o dziewczynie, która dorastała w przekonaniu, że jej naród jest najwspanialszy na świecie, i która mając zaledwie siedem lat, zobaczyła pierwszą publiczną egzekucję. Opowiadam o nocy, gdy dziewczyna ta uciekła z własnego kraju po skutej lodem rzecze, i o tym, jak zrozumiała – zbyt późno – że już nigdy nie będzie mogła wrócić do domu, do rodziny. Przedstawiam konsekwencje tamtej nocy i relacjonuję okropne wydarzenia, które miały miejsce wiele lat później.

Dwa razy czuję, jak w moich oczach wzbierają łzy. Milknę wtedy na chwilę i staram się powstrzymać szloch.

Moja historia nie jest niczym nadzwyczajnym wśród ludzi mi podobnych – uciekinierów z Korei Północnej. Czuję jednak, jakie wrażenie wywiera na słuchaczach. Są zaszokowani. Pewnie zastanawiają się, jak to możliwe, że taki kraj, jak moja ojczyzna, nadal istnieje.

Na pewno też nie zrozumieliby, że nadal kocham mój kraj i bardzo za nim tęsknię. Brakuje mi ośnieżonych szczytów górskich zimą, zapachu nafty i węgla. Brakuje mi czasów dzieciństwa, bezpieczeństwa w ramionach ojca i spania na ogrzewanej podłodze. Powinnam się czuć ukontentowana moim nowym życiem, ale ciągle jestem tą samą dziewczyną z Hyesan, która tęskni za wyjściami do ulubionej restauracji z całą rodziną, gdzie wszyscy zajadaliśmy się makaronem. Brakuje mi rowerów i widoku na rozciągające się na drugim brzegu rzeki Chiny.

Życie w Korei Północnej nie przypomina życia w żadnym innym kraju, tak jakby było to życie w zupełnie innej rzeczywistości. I myślę, że nigdy już nie zdołam uwolnić się od przyciągania mojej pierwszej ojczyzny – nieważne, jak daleko bym pojechała. Zresztą nawet ci, którzy cierpieli w Korei Północnej niewysłowione męki i uciekli z prawdziwego piekła na ziemi, bardzo często nie potrafią odnaleźć się w wolnym świecie i nie wiedzą, jak znaleźć w nim szczęście. Niektórzy – nie ma ich wielu, ale jednak! – wręcz poddają się i decydują na powrót do tego mrocznego kraju. Sama nieraz odczuwałam taką pokusę.

Wiem jednak, że nie mogę tam wrócić. Mogę marzyć o wolności dla Korei Północnej, ale w ciągu siedemdziesięciu lat istnienia tego państwa nie zmieniło się w nim nic – jest tak samo zamknięte na świat i obowiązują w nim takie same drakońskie prawa, jak w chwili powstania. I nawet jeśli kiedyś nadejdzie taki dzień, że będę mogła bezpiecznie tam wrócić, okaże się pewnie, że jestem już obca we własnej ojczyźnie.

Gdy czytałam tę książkę, uświadomiłam sobie, że opowiedziałam w niej historię swojego przebudzenia, długą i trudną drogę ku dojrzałości. Nauczyłam się rozumieć, że jako uchodźczyni z Korei Północnej będę obca w każdym kraju świata. Będę wygnańcem. Choć bardzo się staram dopasować do standardów społecznych obwiązujących w Korei Południowej, nie sądzę, bym kiedykolwiek została tu zaakceptowana jako pełnoprawna obywatelka. A także, co jest jeszcze ważniejsze, nie sądzę, bym sama poczuła się kiedykolwiek w pełni obywatelką Korei Południowej. Zbyt późno tu dotarłam – miałam wtedy dwadzieścia osiem lat. Najprostszym wyjściem z pułapki tożsamości, w którą wpadłam, jest powiedzieć, że jestem po prostu Koreanką, lecz przecież taka narodowość nie istnieje. Nie istnieje zjednoczona Korea.

Bardzo chciałabym pozbyć się wpojonej głęboko tożsamości północnokoreańskiej, zetrzeć z siebie piętno, jakie odcisnął na mnie ten kraj. Niestety nie mogę. Nie potrafię stwierdzić tego z całą pewnością, lecz podejrzewam, że to przez szczęśliwe dzieciństwo. W dzieciństwie, gdy powoli uczymy się jak wielkim miejscem jest świat, potrzebujemy poczuć się częścią czegoś większego niż rodzina, chcemy mieć tożsamość narodową. Następnym krokiem rozwoju jest zrozumienie przynależności do gatunku ludzkiego, zidentyfikowanie się jako obywatel świata. W moim przypadku jednak ten rozwój utknął w martwym punkcie. Dorastałam, nie wiedząc niemal nic o zewnętrznym świecie, a to, czego się dowiedziałam, przechodziło przez gruby filtr reżimu. Dopiero gdy uciekłam, zaczęłam stopniowo odkrywać, że na całym świecie moja ojczyzna jest synonimem zła. Lecz w czasie kształtowania się mojej świadomości nie miałam o tym pojęcia. Myślałam, że życie w Korei Północnej nie odbiega od normy. Nasze obyczaje i prawa stały się dziwne, dopiero gdy zyskałam pewną perspektywę.

Mimo to muszę wyznać, że Korea Północna jest moja ojczyzną. Kocham ją, ale chciałabym, by stała się dobrym miejscem. Trzon mojej ojczyzny to rodzina i wielu dobrych ludzi, których tam poznałam. Jak więc miałabym nie być patriotką?

Oto moja historia. Mam nadzieję, że pokaże ona choć w nikłym stopniu świat, z którego uciekłam. Mam nadzieję, że doda odwagi innym podobnym do mnie osobom, które z trudem radzą sobie w realiach, na jakie nie przygotowała ich wyobraźnia. Mam nadzieję, że świat wreszcie usłyszy ich słowa i zacznie działać.

PROLOG

Obudził mnie płacz matki. Min-ho, mój młodszy brat, spał obok mnie na podłodze. Zaledwie chwilę później do pokoju wpadł ojciec, krzycząc „Wstawać!”. Chwycił nas za ręce i poderwał do góry, a potem wypchnął z pokoju. Matka z piskiem biegła tuż za nim. Był późny wieczór i na dworze panowała ciemność. Nieba nad nami nie przesłaniały chmury. Min-ho ciągle jeszcze całkiem nie oprzytomniał. Dopiero na ulicy odwróciliśmy się, a naszym oczom ukazały się czarne kłęby dymu unoszące się z okna naszej kuchni oraz ciemne jęzory ognia pełgające po zewnętrznej ścianie.

Ku mojemu przerażeniu ojciec wbiegł z powrotem do domu.

Wtedy usłyszeliśmy głęboki pomruk i poczuliśmy powietrze zasysane do wnętrza domu. Doleciało nas głuche tąpnięcie. Pokrycie z jednej strony dachu zapadło się do wnętrza budynku i nagle na niebie wykwitła wielka kula ognia przypominająca gigantyczną pomarańczową chryzantemę. Połowa domu stała w płomieniach. Z pozostałych okien bił gęsty, czarny niczym smoła dym.

Gdzie był ojciec?

Wokół nas pojawili się sąsiedzi. Ktoś zaczął lać wodę z wiaderka, jakby mógł w ten sposób ugasić szalejące piekło. Potem usłyszeliśmy jęk i trzask pękających belek – reszta dachu stanęła w płomieniach.

Nie płakałam. Nie byłam w stanie nawet oddychać. Ojca ciągle nie było widać.

Wszystko to nie mogło trwać dłużej niż kilka sekund, lecz ciągnęły się one nieznośnie. Wreszcie ojciec wynurzył się z domu. Biegł do nas, dusząc się gęstym dymem. Cały był okopcony, lecz jego twarz lśniła. W obu rękach ściskał dwa prostokątne przedmioty.

Nie myślał o ratowaniu naszych rzeczy czy oszczędności. Wyniósł z płonącego domu dwa portrety. Miałam wtedy trzynaście lat – wystarczająco dużo, by rozumieć, o co toczyła się gra.

Później matka wyjaśniła mi, co się stało. Grupa żołnierzy dała ojcu łapówkę – duży kanister paliwa lotniczego. Kanister stał w kuchni, nieopodal żeliwnego pieca opalanego yontan – prasowanym do postaci okrągłych placków węglem drzewnym, z jakiego korzystano we wszystkich domach Korei Północnej. Matka przelewała właśnie paliwo do innego pojemnika, gdy nagle kanister wyśliznął się jej z dłoni i paliwo wylało się na węgiel. Mieszanka okazała się wybuchowa. Sąsiedzi z pewnością zachodzili w głowę, co też takiego matka gotowała.

Od płomieni biła ściana gorąca. Min-ho zaczął szlochać. Ja trzymałam matkę za rękę. Ojciec z największą ostrożnością postawił oba portrety na ziemi, a potem uściskał naszą trójkę – moi rodzice rzadko okazywali sobie uczucia przy świadkach.

Wtuleni w siebie, przyglądaliśmy się, jak szczątki naszego domu zapadają się w falującej poświacie; sąsiedzi pewnie nam współczuli. Ojciec rozejrzał się wokół – twarz i ubranie miał umazane sadzą. Matka, która zawsze dbała o dom i starała się ubierać szykownie, patrzyła teraz, jak płoną jej najlepsze miski i wszystkie sukienki.

Najbardziej jednak uderzyło mnie to, że ani ojciec, ani matka nie martwili się zbytnio. Jak większość ludzi w Korei Północnej mieszkaliśmy w niskim, dwupokojowym domu, umeblowanym asortymentem z państwowych magazynów. Trudno wyobrazić sobie, by ktokolwiek mógł płakać po takich rzeczach. Mimo to reakcja rodziców zrobiła na mnie wrażenie. Cała nasza czwórka była bezpieczna i tylko to się dla nich liczyło.

Wtedy też zrozumiałam, że można obyć się bez przedmiotów – tak naprawdę niewiele jest faktycznie potrzebne do życia – bez domu czy kraju. Natomiast nikt nie przetrwa bez innych ludzi, nigdy nie przeżyje bez rodziny.

Wszyscy mieszkańcy naszej ulicy widzieli, jak ojciec ratował portrety. Był to akt najwyższej odwagi, który mógł przynieść każdemu obywatelowi oficjalną pochwałę. Jak się jednak okazało, sprawy zaszły za daleko. Wtedy tego nie wiedzieliśmy, lecz ojciec znajdował się już pod obserwacją.

CZĘŚĆ PIERWSZA

NAJWSPANIALSZY NARÓD ŚWIATA

ROZDZIAŁ 1

POCIĄGIEM PRZEZ GÓRY

Rankiem późnego lata 1977 roku na peronie dworca w Hyesan pewna młoda dziewczyna pożegnała się ze swoją siostrą i wsiadła do pociągu jadącego do Pyongyang. Uzyskała oficjalne pozwolenie na wizytę u mieszkającego tam brata. Była tak podekscytowana, że poprzedniej nocy prawie nie spała. Stolica Rewolucji jawiła się jej jako mityczne, futurystyczne miejsce. Taka podróż nie zdarzała się co dzień.

W chłodnym powietrzu unosił się zapach świeżo ciętego drewna, dolatujący z pobliskiego tartaku. Nadal nie było zbyt wilgotno. Młoda dziewczyna miała miejsce przy oknie. Pociąg powoli ruszył ze stacji. Koła toczyły się miarowo wzdłuż biegnącej na południe starej linii hyesanskiej, wioząc pasażerów między stromymi, porośniętymi sosnami, stromymi zboczami gór i przez zacienione wąwozy. Od czasu do czasu gdzieś w oddali migały spienione wody rwącej rzeki. Ale z każdym przejechanym kilometrem przyroda coraz mniej przyciągała uwagę dziewczyny.

W tym samym przedziale jechała grupa młodych oficerów. Wracali do stolicy, humory im dopisywały. Ich zachowanie najpierw ją zirytowało, ale szybko złapała się na tym, że – podobnie jak inni pasażerowie – uśmiecha się, słysząc ich żarty. Oficerowie zaprosili współpasażerów do wspólnej zabawy: gry w słówka, a potem w kości. Gdy dziewczyna przegrała partię, powiedzieli, że w ramach wykupu musi zaśpiewać piosenkę.

W wagonie zapadła cisza. Dziewczyna wbiła wzrok w podłogę, ale zebrała się na odwagę i wstała, przytrzymując się półki bagażowej. Miała dwadzieścia dwa lata. Na czas podróży spięła lśniące ciemne włosy i włożyła białą bawełnianą sukienkę w drobne czerwone kwiaty. Zaśpiewała piosenkę z tegorocznego przeboju kinowego – północnokoreańskiego filmu Historia generała. Głos miała śliczny, słodki, wysoki. Gdy skończyła, wszyscy w przedziale bili jej brawo.

Dziewczyna usiadła. Przy wejściu do przedziału siedziała starsza kobieta, a między nią a dziewczyną – jej wnuczka. Jeden z oficerów, mężczyzna w szaroniebieskim mundurze, nachylił się nad nimi. Przedstawił się grzecznie babce, po czym uniósł dziecko, zajął miejsce obok dziewczyny, a małą posadził sobie na kolanach.

– Powiedz, jak się nazywasz. – To były pierwsze słowa, jakie do niej wypowiedział.

Tak moja matka poznała mojego ojca.

Brzmiał na bardzo pewnego siebie, a do tego mówił z charakterystycznym pyongyangskim zaśpiewem, który onieśmielał matkę. Miała wrażenie, że jej północny akcent z Hyesan brzmi przy nim szorstko. Oficer jednak wkrótce sprawił, że się rozluźniła. Sam pochodził z Hyesan, przyznał, ale przez tyle lat mieszkał w Pyongyang, że wstydził się przed dziewczyną utraty rodzimego akcentu. Ona przez prawie cały czas miała spuszczony wzrok i tylko kilka razy rzuciła mu szybkie, przelotne spojrzenie. Nie był przystojny w klasycznym rozumieniu tego słowa – miał gęste brwi i wydatne kości policzkowe – lecz jego mundur i pewność siebie oczarowały dziewczynę.

Pochwalił jej sukienkę, a ona uśmiechnęła się nieśmiało. Lubiła ładnie się ubierać, bo uważała się za osobę szarą i nieciekawą, choć była znacznie ładniejsza, niż jej się wydawało. Długa podróż minęła im wyjątkowo szybko. Zauważyła, że przez cały czas oficer przyglądał się jej z zainteresowaniem, jakiego nie doświadczyła nigdy wcześniej ze strony żadnego mężczyzny. Gdy tylko sobie to uświadomiła, na jej twarzy natychmiast wykwitł rumieniec.

Zapytał, ile ma lat. A potem zaproponował z pełną powagą:

– Czy zgodziłaby się pani, abym napisał do niej list?

Przystała na to i podała mu adres.

Moja matka z wizyty u brata nie zapamiętała prawie nic. W myślach przez cały czas miała obraz tamtego oficera z pociągu, plamy światła na ścianach wagonu i promienie słońca, które przebijały się przez sosny rosnące na górskich zboczach.

***

Żaden list nie nadszedł. Matka starała się zapomnieć o przystojnym oficerze. Pomyślała, że w Pyongyang poznał jakąś dziewczynę. Po trzech miesiącach nie czuła już żalu i całkowicie zarzuciła myśli o nieznajomym z pociągu.

Pewnego wieczoru, pół roku później, gdy siedziała w domu w Hyesan wraz z rodziną, wydarzyło się coś nieoczekiwanego. Na dworze było dużo poniżej zera, ale na niebie od wielu tygodni nie pojawiały się chmury – to była piękna jesień, zapowiadająca równie piękną zimę. Kończyli kolację, gdy usłyszeli za drzwiami czyjeś ciężkie kroki, a chwilę później pukanie. Wszyscy spoglądali na siebie zaniepokojeni. Nie spodziewali się nikogo o tak późnej porze. Jedna z ciotek poszła otworzyć drzwi. Po chwili zawołała matkę:

– Ktoś do ciebie.

W mieście była akurat awaria zasilania, więc matka podeszła do drzwi ze świeczką w ręku. W progu stał mój ojciec. Miał na sobie wojskowy szynel, a ramieniem przyciskał do boku oficerską czapkę. Cały się trząsł. Ukłonił się i przeprosił, że nie napisał. Wyjaśnił, że minione miesiące spędził na poligonie, skąd nie wolno było wysyłać listów. Uśmiechał się delikatnie, nieco nerwowo. Za nim nad górami rozciągało się gwiaździste niebo.

Matka zaprosiła go do środka, żeby trochę się rozgrzał. Tamtego wieczoru rozpoczęły się ich zaloty.

Następny rok matka spędziła niczym w cudownym śnie. Nigdy wcześniej nie była zakochana. Ojciec nadal stacjonował w Pyongyang, więc pisali do siebie co tydzień, a gdy tylko mogli, starali się spotykać. Matka odwiedzała ojca w bazie wojskowej, a on przyjeżdżał do Hyesan i spędzał czas z jej rodziną, by wszyscy mogli go poznać. Ona wypełniała sobie czas między spotkaniami najsłodszymi marzeniami na jawie i planowaniem ich wspólnej przyszłości.

Powiedziała mi kiedyś, że w tamtym czasie wszystko wokół wydawało się jej przesiąknięte magią i cudownym blaskiem. Ludzie sprawiali wrażenie pogodnych, spoglądających na życie z optymizmem. I może wcale sobie tego nie wyobrażała. Świat zmagał się z koszmarem zimnej wojny, lecz dla Korei Północnej był to najlepszy okres w dziejach jej istnienia. Przez kilka kolejnych lat zbiory były naprawdę obfite, więc nie brakowało jedzenia. Przemysł należał do nowoczesnych, jak na standardy kraju komunistycznego. W Korei Południowej – kraju, który mieliśmy za naszego największego wroga – szalał polityczny chaos, a znienawidzeni Jankesi musieli uciekać z Wietnamu, gdzie przegrali długą, krwawą wojnę. Kapitalistyczny świat zdawał się chylić ku upadkowi, a w kraju panowało przekonanie, że historyczna prawda stoi po naszej stronie.

Gdy nadeszła wiosna i zalegający na zboczach gór śnieg zaczął topnieć, ojciec przyjechał do Hyesan prosić o rękę matki. Przyjęła go, płacząc ze wzruszenia. Nie pragnęła niczego więcej do szczęścia, tym bardziej że obie rodziny miały wysoki songbun, co zapewniało młodej parze doskonałą pozycję w społeczeństwie.

Songbun to funkcjonujący w Korei Północnej system kastowy. Każda rodzina zostaje zaszeregowana jako lojalna systemowi, o chwiejnych poglądach lub jako wróg. Podstawę wprowadzenia takiego podziału stanowiły działania rodzin ojców w czasie poprzedzającym rok 1948, kiedy powstała Korea Północna – dokładnie w tym roku oraz w pierwszych dniach funkcjonowania nowego państwa. Jeśli twój dziadek pochodził z rodziny o korzeniach chłopsko-robotniczych i walczył po właściwej stronie w wojnie koreańskiej, twoja rodzina automatycznie stawała się lojalna wobec państwa. Jeżeli jednak wśród przodków miałeś ziemiaństwo czy urzędników pracujących w czasie okupacji kolonialnej dla Japończyków albo ktoś z twojej rodziny uciekł w czasie wojny koreańskiej do Korei Południowej, twoja rodzina natychmiast była uznawana za wrogą. Te trzy ogólne kategorie dzieliły się na pięćdziesiąt jeden pomniejszych, obejmujących całe północnokoreańskie społeczeństwo – począwszy od znajdujących się na szczycie członków panującej rodziny Kimów, aż do zepchniętych na sam dół drabiny społecznej więźniów politycznych, którzy nie mogli liczyć na odbicie się od dna. Jak na ironię, komunizm narzucił mojemu społeczeństwu hierarchię bardziej skomplikowaną i znacznie bardziej wielowarstwową niż struktury znane z czasów imperialnych. Ludzie uznani za wrogów systemu, którzy stanowili około czterdziestu procent całego społeczeństwa, nauczyli się nie marzyć. Otrzymywali przydziały wyłącznie do prac fizycznych – w gospodarstwach rolnych i kopalniach. Ludzie z kasty pośredniej mieli szansę zostać urzędnikami niższych szczebli, nauczycielami czy oficerami w jednostkach znajdujących się poza ośrodkami władzy. Tylko wierni systemowi mieli prawo mieszkać w Pyongyang, mogli wstąpić do Partii Pracy i swobodnie decydować o ścieżce kariery, jaką chcieli obrać. Nikt nigdy nie dowiadywał się oficjalnie, do której kasty należy, ale wydaje mi się, że większość z nas potrafiła określić to intuicyjnie, podobnie jak w stadzie pięćdziesięciu jeden owiec każde zwierzę będzie dokładnie znało swoje miejsce w hierarchii. System ten działał w piękny, acz podstępny sposób – o ile bardzo łatwo można było stracić status społeczny, o tyle awans był w zasadzie niemożliwy, nawet gdyby poślubiło się odpowiednią osobę. Wspięcie się po szczeblach drabiny kastowej zdarzało się wyłącznie wtedy, gdy sam Wielki Przywódca okazał komuś łaskę. Elita, licząca około dziesięciu do piętnastu procent całej populacji, musiała bardzo uważać, by nie popełnić żadnego błędu.

Gdy moi rodzice poznawali się, songbun rodziny miał ogromne znaczenie. Od niego zależało życie człowieka i jego dzieci.

Rodzina mojej matki mogła poszczycić się wyjątkowo wysoką pozycją w hierarchii songbun. Dziadek został odznaczony za czyny, których dokonał w czasie II wojny światowej. Stał się bohaterem, który zinfiltrował szeregi japońskiej policji imperialnej funkcjonującej w Korei, gdy kraj był jeszcze japońską kolonią. Zdobyte informacje przekazywał działającej w górach komórce komunistycznej partyzantki, a niektórym z jej członków pomógł w ucieczce z celi. Po wojnie otrzymał wiele odznaczeń i cieszył się szacunkiem wśród sąsiadów. Zatrzymał na pamiątkę fotografię przedstawiającą go w mundurze japońskiej policji i spisał swoją historię, ale po jego śmierci babka spaliła rękopis z obawy, że kiedyś może zostać opacznie zrozumiany i sprowadzić zgubę na całą rodzinę.

Moja babka stała się oddaną komunistką jeszcze na studiach. W latach czterdziestych ubiegłego wieku studiowała w Japonii, a potem wróciła do Korei, dołączając tym samym do wąskiego grona intelektualnej elity kraju. Tak dobre wykształcenie i wyrafinowany sposób bycia odróżniały ją od większości krajan w czasach, gdy w Korei mało kto kończył choćby szkołę podstawową. Do Partii wstąpiła mając zaledwie dziewiętnaście lat. Po ślubie dziadek przeprowadził się do Hyesan, skąd pochodziła babka, mimo że zwyczaj nakazywał, by to żona przeniosła się do domu męża – w tym wypadku na prowincję. Dziadek szybko znalazł zatrudnienie na państwowej posadzie urzędniczej. Jesienią 1950 roku, gdy w pierwszym roku trwania wojny koreańskiej do miasta wkroczyły oddziały amerykańskie, dziadek zbiegł w góry, by uniknąć aresztowania. Amerykanie sprawdzali dom po domu, szukając wszędzie członków Partii. Babka, która w tamtym czasie niańczyła maleńkie dziecko – pierwsze z ośmiorga, które urodzi – schowała ich legitymacje partyjne między cegłami komina.

– Gdyby je znaleźli, rozstrzelaliby nas na miejscu – powiedziała mi kiedyś.

Ten czyn zapewnił jej rodzinie wysoką pozycję w hierarchii songbun. Ci, którzy zniszczyli swoje legitymacje partyjne po wkroczeniu Amerykanów, narazili się potem na podejrzenia ze strony władz. Niektórych poddano brutalnym przesłuchaniom i wysłano do obozów pracy. Babka do końca życia nosiła swoją legitymację zawieszoną na sznurku wokół szyi, skrytą bezpiecznie pod warstwami ubrań.

Po roku zalotów moi rodzice powinni byli się pobrać, jednak w ich przypadku sprawy potoczyły się inaczej. Problemem okazała się matka mojej matki. To babka nie zgodziła się na ślub. Nie przypadły jej do gustu możliwości, które stały przed moim ojcem, a jego kariera w siłach powietrznych nie zrobiła na niej wrażenia. Uważała, że matka może znaleźć lepszą partię i że powinna wyjść za kogoś, kto zapewni jej lepsze warunki życia. Babka, wykształcona w Japonii, sercem i duszą postępowa komunistka, należała do pokolenia, które uważało miłość za sprawę drugorzędną, a na pewno zdecydowanie mniej istotną, niż potrzeba znalezienia odpowiedniej partii. Dla niej liczyło się przede wszystkim bezpieczeństwo finansowe. A przecież przy odrobinie szczęścia nowożeńcy mogli z czasem zakochać się w sobie. Babka uważała, że znalezienie matce jak najlepszego kandydata na męża to jej obowiązek, a matka nie mogła postąpić wbrew jej woli. Sprzeciwianie się decyzjom rodziców było nie do pomyślenia.

Trwające rok błogie szczęście matki zaczęło zmieniać się w koszmar.

Znajomości pozwoliły babce umówić się ze wspaniałą kobietą, która robiła karierę aktorską w Pyongyang, gdzie powoli rodził się koreański przemysł filmowy. Jej brat pracował w stołecznym oddziale Państwowej Centrali Handlu. Babka zdołała zaaranżować mojej matce spotkanie z nim. Matka nie mogła uwierzyć w to, co się działo. Nie była zainteresowana tym człowiekiem, niezależnie od tego, jak bardzo był miły. Kochała mojego ojca, lecz zanim się zorientowała, zaaranżowano jej inne małżeństwo.

Matka przeżyła załamanie nerwowe – jej zaczerwienione oczy dobitnie świadczyły o tygodniach przepłakanych i nieprzespanych nocy. Rozpacz pozbawiła ją zmysłów. Kazano jej zerwać wszelkie kontakty z moim ojcem. Gdy napisała mu o tym w liście, odpowiedział bardzo oszczędnie. Wiedziała, że złamała mu serce.

Pewnego wiosennego dnia 1979 roku matka poślubiła urzędnika z Pyongyang. To był tradycyjny ślub. Ona miała na sobie bogato haftowaną chima jeogori z czerwonego jedwabiu – tradycyjny koreański strój składający się z długiej spódnicy z podwyższonym stanem i nakładanej na nią krótkiej kurtki. Pan młody przywdział wytworny garnitur w zachodnim stylu. Po ceremonii nadszedł czas na zdjęcia – jak nakazywał zwyczaj, zrobiono je na wzgórzu Mansu, u stóp wielkiego pomnika z brązu przedstawiającego Kim Il-sunga. W ten sposób młodzi okazywali, że niezależnie od tego, jak gorące uczucie ich łączyło, miłość do Ojca Narodu była większa. Żadne z nich się nie uśmiechało.

Zostałam poczęta w czasie ich miesiąca miodowego, a na świat przyszłam w Hyesan w 1980 roku. Po urodzeniu nazwano mnie Kim Ji-hae.

Wydawało się, że los mojej matki i mój jest przypieczętowany. Jednak czas pokazał, że miłość płynęła swoim torem, za nic mając sobie misterne plany babki.

***

Matka urodziła się i wychowała w Hyesan – stolicy leżącej na północy kraju prowincji Ryanggang. Ryanggang to górzysty region, porośnięty świerkami, modrzewiami i sosnami. Mało w nim ziemi rolnej, a życie bywa ciężkie. We wszystkich podaniach ludowych mówi się, że ludzie z Hyesan są uparci i rzadko rezygnują z obranego celu. Zawsze też wychodzą cało z opresji. Przysłowie mówi, że mieszkaniec Hyesan wyrzucony za burtę pośrodku oceanu zawsze znajdzie ląd. To oczywiście ogromne uproszczenie, ale widzę u swojej matki silnie zarysowane cechy tego rodzaju. Czas pokazał, że i ja, i Min-ho odziedziczyliśmy po niej charakter – szczególnie upór.

Moja matka nie potrafiła żyć z poślubionym urzędnikiem, człowiekiem, który był moim biologicznym ojcem, i odeszła od niego niedługo po moich narodzinach. W Korei mierzymy upływ lat nieco inaczej niż w większości krajów. O dziecku mówi się, że ma rok, na początku pierwszego roku jego życia, a nie pod koniec. Miałam więc wtedy jeden rok.

Wkrótce doszło do rozwodu. Babkę czekały nieprzespane noce. Sam rozwód córki, przynoszący rodzinie hańbę, stanowił niemały kłopot, a przecież było jeszcze dziecko, które sprawiało, że szanse na ponowne wydanie jej za mąż malały niemal do zera. Babka zaczęła nalegać, by matka oddała mnie do adopcji.

Jeden z braci matki zdołał znaleźć parę młodych, dobrze urodzonych ludzi z Pyongyang, którzy szukali dziecka do adopcji. Para ta przyjechała aż do Hyesan, żeby mnie obejrzeć i zabrać ze sobą. Przywieźli nawet pudło zabawek i doskonałych gatunkowo dziecięcych ubranek.

W domu doszło do straszliwej sceny. Zalana łzami matka odmówiła oddania mnie. Nie pozwoliła babce wyrwać sobie dziecka z rąk. Podobno zaczęłam głośno płakać. Młode małżeństwo z Pyongyang obserwowało zgorszone, jak babka najpierw ciska gromy na matkę, a potem, spanikowana, zaczyna błagać ją o zmianę zdania. Po chwili wpadli w złość, przekonani, że moi krewni próbowali ich oszukać.

Niedługo matka pojechała do bazy, w której stacjonował mój ojciec, oficer sił zbrojnych. Ich spotkanie było ogromnie emocjonalne, a on bez namysłu zgodził się przyjąć ją z powrotem. Nie wahał się też uznać mnie za swoją córkę.

Rodzice kochali się tak bardzo, że babka musiała pogodzić się ze swoją porażką. Od tego czasu zmieniła też zdanie o moim ojcu. Miał w sobie coś, co kazało wszystkim wokół uznawać jego autorytet, choć przecież zawsze był łagodnym i delikatnym człowiekiem. Nigdy nie pił ani nie tracił panowania nad sobą. Ale siła uczucia, jakim darzyli się rodzice, bardzo niepokoiła moją babkę. Ostrzegała ich, że jeśli ludzie kochają się zbyt mocno, to dlatego że uczucie, które powinno wystarczyć na całe życie, kumuluje się w krótszym czasie, bo jedno z nich ma umrzeć młodo.

***

Rodzice w końcu mogli wziąć ślub, ale na ich drodze do szczęścia stanęła kolejna przeszkoda – tym razem byli to rodzice taty. Gdyby dowiedzieli się, że matka miała dziecko z innym człowiekiem, nie zgodziliby się na małżeństwo, więc młodzi zakochani postanowili zachować moje istnienie w tajemnicy. Ale w mieście takim jak Hyesan, gdzie wszyscy się znają, niełatwo utrzymać cokolwiek w tajemnicy. Ktoś się wygadał i na kilka dni przed ślubem rodzice ojca dowiedzieli się o mnie. Ojciec błagał ich ze wszystkich sił, by udzielili zgody na ślub. Nie zniósłby ponownej rozłąki z matką.

Ostatecznie wyrazili zgodę, choć bardzo niechętnie. Postawili jednak warunek – na znak wejścia do nowej rodziny miałam zmienić imię. W Korei Północnej, jak i w innych krajach, jeśli matka wychodzi ponownie za mąż, zmienia się zazwyczaj nazwisko dziecka, raczej nie praktykuje się zmieniania przy tej okazji również imienia. Matce nie pozostawiono jednak żadnego wyboru. W ten sposób, gdy miałam cztery lata, tuż po ślubie moich rodziców, nadano mi drugie imię. Od tamtej chwili nazywałam się Park Min-young.

Ślub odbył się w Hyesan i tym razem była to kameralna uroczystość – bez wymyślnego chima jeogori. Matka miała na sobie garsonkę, ojciec – swój mundur. Jego rodzice nie starali się ukryć przed rodziną matki swojego niezadowolenia.

Byłam wtedy zbyt mała, by zdawać sobie sprawę z panującego wokół napięcia, tak samo jak nie wiedziałam, jak przedstawia się sprawa mojego pochodzenia. To pozostanie dla mnie tajemnicą jeszcze przez wiele lat – prawdę poznam, dopiero gdy pójdę do szkoły podstawowej. Jakaś część mnie nadal żałuje, że w ogóle do tego doszło. Odkrycie to, jak się później okazało, miało dla mnie poważne, bardzo smutne następstwa, a co gorsza, uderzyło też w dobrego i kochającego człowieka, którego dotąd miałam za swojego ojca.

POZOSTAŁE ROZDZIAŁY DOSTĘPNE W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

OD AUTORKI

WPROWADZENIE

PROLOG

CZĘŚĆ PIERWSZA. NAJWSPANIALSZY NARÓD ŚWIATA

ROZDZIAŁ 1. POCIĄGIEM PRZEZ GÓRY

ROZDZIAŁ 2. MIASTO NA KRAŃCU ŚWIATA

ROZDZIAŁ 3. OCZY NA ŚCIANIE

ROZDZIAŁ 4. KOBIETA W CZERNI

ROZDZIAŁ 5. MĘŻCZYZNA POD MOSTEM

ROZDZIAŁ 6. CZERWONE PÓŁBUTY

ROZDZIAŁ 7. ZŁOTE LATA HYESAN

ROZDZIAŁ 8. TAJEMNICZA FOTOGRAFIA

ROZDZIAŁ 9. BYĆ DOBRYM KOMUNISTĄ

ROZDZIAŁ 10. SKALISTA WYSPA

ROZDZIAŁ 11. „TEN DOM JEST PRZEKLĘTY”

ROZDZIAŁ 12. TRAGEDIA NA MOŚCIE

ROZDZIAŁ 13. PROMIENIE ODBITE W FALACH

ROZDZIAŁ 14. „WIELKIE SERCE PRZESTAŁO BIĆ”

ROZDZIAŁ 15. DZIEWCZYNA CHULIGANA

ROZDZIAŁ 16. „GDY BĘDZIESZ CZYTAĆ TE SŁOWA, NASZEJ PIĄTKI NIE BĘDZIE JUŻ NA ŚWIECIE”

ROZDZIAŁ 17. ŚWIATŁA CHANGBAI

ROZDZIAŁ 18. PO LODZIE

CZĘŚĆ DRUGA. DO PASZCZY LWA

ROZDZIAŁ 19. WIZYTA U PANA AHNA

ROZDZIAŁ 20. GORZKA PRAWDA

ROZDZIAŁ 21. ZALOTNIK

ROZDZIAŁ 22. MAŁŻEŃSKA PUŁAPKA

ROZDZIAŁ 23. DZIEWCZYNA Z SHENYANG

ROZDZIAŁ 24. POCZUCIE WINY

ROZDZIAŁ 25. LUDZIE Z POŁUDNIA

ROZDZIAŁ 26. PRZESŁUCHANIE

ROZDZIAŁ 27. PLAN

ROZDZIAŁ 28. GANG

ROZDZIAŁ 29. KOJĄCY BLASK KSIĘŻYCA

ROZDZIAŁ 30. NAJWIĘKSZE I NAJGŁOŚNIEJSZE MIASTO AZJI

ROZDZIAŁ 31. KOBIETA SUKCESU

ROZDZIAŁ 32. KONTAKT Z HYESAN

ROZDZIAŁ 33. ROZMOWY Z MISIEM

ROZDZIAŁ 34. MIN-HO NA PRZESŁUCHANIU

ROZDZIAŁ 35. W OKOWACH MIŁOŚCI

ROZDZIAŁ 36. KIERUNEK: SEUL

CZĘŚĆ TRZECIA. PODRÓŻ DO JĄDRA CIEMNOŚCI

ROZDZIAŁ 37. WITAJCIE W KOREI

ROZDZIAŁ 38. KOBIETY

ROZDZIAŁ 39. DOM JEDNOŚCI

ROZDZIAŁ 40. WYŚCIG PO WIEDZĘ

ROZDZIAŁ 41. W OCZEKIWANIU NA ROK 2012

ROZDZIAŁ 42. MIASTO DUCHÓW I DZIKICH PSÓW

ROZDZIAŁ 43. SYTUACJA BEZ WYJŚCIA

ROZDZIAŁ 44. PODRÓŻ PRZEZ NOC

ROZDZIAŁ 45. POD BEZKRESNYM AZJATYCKIM NIEBEM

ROZDZIAŁ 46. ZAGINIENI W LAOSIE

ROZDZIAŁ 47. CO TYLKO BĘDZIE TRZEBA

ROZDZIAŁ 48. DOBROĆ ZE STRONY NIEZNAJOMEGO

ROZDZIAŁ 49. DYPLOMACJA WAHADŁOWA

ROZDZIAŁ 50. WOLNOŚĆ PRZYCHODZI POWOLI

ROZDZIAŁ 51. KILKA POMNIEJSZYCH CUDÓW

ROZDZIAŁ 52. JESTEM GOTOWA NA ŚMIERĆ

ROZDZIAŁ 53. PIĘKNO UWOLNIONEGO UMYSŁU

EPILOG

SŁOWNIK WYBRANYCH TERMINÓW CHIŃSKICH I KOREAŃSKICH

ZDJĘCIA