Copyright © 2014 by Eric Lichtblau
Published by special arrangement with Houghton Mifflin Harcourt Publishing Company.
All rights reserved
© Copyright for the Polish translation by Wydawnictwo Literackie, 2015

KONSULTACJA HISTORYCZNA: Piotr Mikietyński

PROJEKT GRAFICZNY OKŁADKI: Martha Kennedy
ILUSTRACJE: Iwan Demianiuk i fragment jego legitymacji członka załogi obozu pracy przymusowej w Trawnikach © Copyright by Christoph Goedan/Laif
REDAKTOR PROWADZĄCY: Lucyna Kowalik
REDAKCJA: Wojciech Adamski, Marta Dvořák
KOREKTA: Ewa Kochanowicz, Anna Pawlikowska, Małgorzata Wójcik

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
fax: (+48-12) 430 00 96 tel.: (+48-12) 619 27 70

ISBN: 978-83-08-05779-7

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark). Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Spis treści

Dedykacja

Motto

Prolog

1

2

3

4

5

6

7

8

9

10

11

12

13

14

Epilog

Mapa miejsc zamieszkania nazistów ściganych przez Biuro Dochodzeń Specjalnych

Podziękowania

Źródła ilustracji

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Matce, która nauczyła mnie wciąż zadawać pytania

Zbrodnie, które chcemy osądzić i ukarać, popełnione w sposób tak przemyślny i z taką nienawiścią, przyniosły tyle zniszczenia, że nasza cywilizacja nie może sobie pozwolić, by zostały zignorowane — nie przeżyje bowiem, jeśli się powtórzą.

ROBERT H. JACKSON,

oskarżyciel w procesach norymberskich (1945)

Wszystko zostało zapomniane. Wszystko się skończyło.

JAKOB REIMER,

były funkcjonariusz SS, mieszkający pod Nowym Jorkiem (1988)

PROLOG

Nazwisko z przeszłości

12 lipca 1974

Langley, Virginia

W głosie starszego mężczyzny słychać było panikę. Zazwyczaj sprawiał wrażenie spryciarza i emanował pewnością siebie, teraz jednak, kiedy opowiadał o dziwnych wydarzeniach z ostatnich kilku tygodni, jego chrypka palacza marlboro zaczynała zdradzać desperację. Mam kłopoty[1], opowiadał Tom Soobzokov przez telefon swojemu staremu przyjacielowi Johnowi Grunzowi[2]. Trudno było się zorientować, o co dokładnie chodzi — mówiący z wyraźnym słowiańskim akcentem Soobzokov wyrzucał z siebie słowa tak gorączkowo, że Grunz ledwo nadążał za jego bezładną opowieścią.

Starszy mężczyzna twierdził, że jacyś szaleńcy — uchodźcy ze starego kraju — chcą go zniszczyć. Wspominał coś o oszczerczych artykułach prasowych. W sprawę była również w pewien sposób zaangażowana jedna z kongresmenek. I czy Grunz dobrze usłyszał? Czyżby Tom powiedział właśnie coś o nazistowskich zbrodniach wojennych?

Wolniej, wolniej, prosił Grunz. Zapewnił, że niezależnie od tego, co się dzieje, dadzą sobie radę. Te słowa ani trochę nie uspokoiły Soobzokova.

— Nie rozumiesz. Moje życie jest w niebezpieczeństwie.

Cały Soobzokov. Jak zwykle tworzył wokół siebie dramatyczną atmosferę — nieodłącznie towarzyszyła mu aura tajemniczości. Był, jak ustalono przed laty podczas utajnionych badań psychologicznych, zuchwałym i pełnym pasji mężczyzną, „typem lidera, który potrafi załatwić, co trzeba”, ale również wybuchowym intrygantem, „umiejętnie manipulującym ludźmi”[3]. Od kiedy Grunz go znał, Soobzokov miał przerośnięte ego, które wydawało się nie mieścić w jego tyczkowatym ciele. Ale czy jego stary znajomy, wciąż rozwodzący się przez telefon o nazistach i rządowych śledztwach, zaczął też mieć urojenia?

Dwaj mężczyźni, których losy były niegdyś tak blisko związane, stracili ze sobą w ostatnich latach kontakt. Ale oto przed kilkoma dniami pośrednik przekazał Grunzowi tajemniczą wiadomość: szuka go niejaki Soobzokov. Chce, by do niego jak najszybciej zadzwonił. Wydawało się to pilne.

Tom Soobzokov go szuka? Od ich ostatniej rozmowy minęło wiele lat — piętnaście, może dwadzieścia. Czego chce po tak długim czasie?

Soobzokov, którego można było podejrzewać o wszystko, ale nie o brak zaradności, zaprzyjaźnił się z jednym z członków Kongresu, który zdobył zastrzeżony numer telefonu Grunza i przekazał mu wiadomość. Nie było to takie proste, ponieważ Grunz potrafił dobrze się ukryć. Był w końcu szpiegiem pracującym dla CIA.

Soobzokov wiedział co nieco o pracy wywiadowczej. Właśnie dzięki niej znał Grunza. Również Soobzokov pracował niegdyś jako szpieg dla CIA — nieszczególnie dobry, ale zawsze szpieg. Dwie dekady temu — w latach pięćdziesiątych — Grunz był jego oficerem prowadzącym na Bliskim Wschodzie, gdzie usiłowali zdobywać informacje wywiadowcze na temat Związku Sowieckiego podczas szalonych dni zimnej wojny. Główne zadanie Soobzokova polegało na werbowaniu rosyjskich emigrantów i żarliwych antykomunistów — ludzi takich jak on — którzy byliby skłonni szpiegować w swojej starej ojczyźnie na rzecz Ameryki. Zawsze twierdził, że już za moment skłoni do współpracy kolejnego ważnego rosyjskiego agenta. To właśnie na Bliskim Wschodzie Soobzokov otrzymał swój pseudonim operacyjny — Nostril (Nozdrze), będący wyraźną aluzją do jego wydatnego, haczykowatego nosa. Nawet jeśli przydomek mu nie odpowiadał, nigdy nie dał tego po sobie poznać. Uwielbiał intrygi szpiegowskie rodem z powieści political fiction. Lubił też, lekkomyślnie i z brawurą, przechwalać się swoją pozycją w agencji przyjaciołom i znajomym — w przypadku szpiega nie był to szczególnie dobry zwyczaj. Jako jego oficer prowadzący na Bliskim Wschodzie Grunz bywał niekiedy zmuszony do sprzątania bałaganu spowodowanego lekkomyślnością Nostrila.

Teraz, po wielu latach, rozgorączkowany Soobzokov przekazał mu za pośrednictwem biura wspomnianego kongresmena informację, że go szuka. Nie, nie dawajcie mu mojego numeru telefonu[4], powiedział Grunz. Sam się z nim skontaktuję.

Cokolwiek się działo, Grunz uznał, że coś jest nie tak.

Podniósł słuchawkę i zadzwonił pod numer zaczynający się od kierunkowego 201 — północna część New Jersey. Jeśli dobrze pamiętał, to właśnie tam zamieszkał Soobzokov, który po drugiej wojnie światowej wyemigrował do Ameryki, podobnie jak wielu innych uchodźców z Europy.

Mimo że nie kontaktowali się od dawna, nie wymienili zbyt wielu uprzejmości. Soobzokov powiedział Grunzowi, że potrzebuje pomocy, i to natychmiast. Jego życie — amerykańskie życie, które tak wytrwale budował dla siebie, żony i piątki dzieci w niebogatym miasteczku Paterson w stanie New Jersey — rozpadało się na jego oczach. Dopiero po chwili z lawiny niewiarygodnie brzmiących relacji Grunzowi udało się wreszcie wydobyć tyle szczegółów, by w pełni zrozumieć przyczyny paniki Soobzokova.

Może jednak nie miał urojeń? Może rzeczywiście ktoś się na niego uwziął?

Zaczęło się od szeptów. Przez całe lata grupka osób, które podobnie jak Soobzokov przybyły (nierzadko deportowane) z terenów Kaukazu Północnego (na południowo-zachodnich kresach Rosji, pomiędzy Morzem Czarnym a Morzem Kaspijskim), rozpuszczała o nim złośliwe plotki. Soobzokov nie tyle mówił, co wypluwał kolejne słowa. Najwyraźniej zazdrościli mu politycznych koneksji, które wyrobił sobie pośród demokratów z senatu stanowego, synekury w hrabstwie, na którą zapracował, oraz reputacji, jaką się cieszył w lokalnej społeczności: znano go jako lidera i człowieka, który potrafi zaradzić wszelkim problemom. Kiedy wchodził do pokoju, ludzie wstawali, by okazać mu szacunek. Był człowiekiem wielkiego formatu, człowiekiem wpływowym, a jego rywale w New Jersey najwyraźniej mieli mu to za złe.

Teraz ich zawiść wyraźnie osiągnęła apogeum. Jakże oburzające rzeczy o nim mówili! Że po hitlerowskiej inwazji w 1942 roku został poplecznikiem Niemców w starym kraju. Że zwrócił się przeciwko rodakom. Że nosił znienawidzony mundur Waffen-SS. Że stał na czele patrolujących okolicę oddziałów egzekucyjnych Trzeciej Rzeszy, które mordowały Żydów i komunistów.

Że, krótko mówiąc, był nazistą.

Soobzokov był wysoki i chudy, miał krzaczasty wąs, rumianą cerę i ładną twarz, która nie zdradzała przynależności do jakiejś konkretnej grupy etnicznej. Od czasu wojny często zmieniał tożsamość i posługiwał się wieloma nazwiskami: swoim prawdziwym imieniem i nazwiskiem Czerim Soobzokov, albo imieniem Tom, jak nazywali go lokalni politykierzy, z którymi się zaprzyjaźnił; Sergiej Zarewicz, albo Kerim Lafsoka, jak identyfikowały go niektóre z jego oficjalnych dokumentów; pospolicie brzmiącym pseudonimem Kenneth Desnew, którego używał podczas zagranicznych podróży szpiegowskich; oraz oczywiście Nostril, pseudonimem operacyjnym, pod którym występował w aktach CIA.

Jego oskarżyciele ze starego kraju mówili o nim jeszcze inaczej — niektórzy nazywali go führerem Kaukazu Północnego[5].

Stary człowiek upierał się, że to podłe oszczerstwo. Z początku próbował je ignorować jako złośliwą plotkę rozpuszczaną w środowisku imigrantów. Czyż od zakończenia wojny komuniści nie dopuszczali się podobnych insynuacji pod adresem wielu innych uczciwych Amerykanów? Dobrych, szanowanych ludzi — takich jak on? To byli porządni obywatele, którzy, jak on, dobrze służyli swojemu nowemu krajowi, a mimo to oskarżano ich, że są nazistami. Byli wśród nich niemieccy konstruktorzy rakiet i pocisków balistycznych z Alabamy, lekarze z San Antonio, odnoszący sukcesy przedsiębiorca z północnej Kalifornii, trener olimpijski z San Diego, architekt z Filadelfii, a nawet znany biskup z Michigan.

Wszyscy byli niewinni, podobnie jak on, wszyscy padli ofiarą kłamstw, mówił Soobzokov każdemu, kto miał ochotę go słuchać.

Opinia publiczna właściwie nie miała o tym wszystkim pojęcia. Przynajmniej za to Soobzokov był wdzięczny losowi. Nawet ludzie władzy, do których docierały te plotki — FBI, INS (Immigration and Naturalization Service; Służba Imigracji i Naturalizacji), niektórzy kongresmeni — wydawali się nimi niezainteresowani. Lata wojny to czas pełen okrucieństwa, lecz cokolwiek się wtedy stało, wydarzyło się tak dawno temu, że dzięki Bogu, nikogo to już nie obchodziło.

W jakiś sposób jednak, trzy dekady po wojnie, jego przeszłość stała się sprawą publiczną. Pogłoski przedostały się do prasy — lokalna gazeta w jego miasteczku wydrukowała kilka artykułów o tym, iż podejrzewa się go o współpracę z nazistami. Dziennikarze telewizyjni również podchwycili te insynuacje. Soobzokov stwierdził, że to zapewne jego rywal — ten drań doktor Jawad Idriss, bezczelny łgarz, który uważał się za lidera społeczności imigrantów w New Jersey — musiał znów zacząć wywlekać swoje skandaliczne oskarżenia o kolaborację. Być może należałoby z tym iść do sądu.

Jakby tego było mało, zaledwie kilka dni temu nazwisko Soobzokova pojawiło się na łamach „New York Timesa” w artykule zawierającym listę około czterdziestu osób podejrzewanych o współpracę z nazistami w czasie wojny, które żyły wygodnie i spokojnie w Ameryce, w całkowitym oderwaniu od swojej utajonej przeszłości. Nazwisko Toma Soobzokova w „New York Timesie”[6]! Został nazwany nazistą! Urzędnicy imigracyjni, na których naciskano ze względu na niedostateczne działania w sprawie domniemanych zbrodniarzy wojennych mieszkających w Stanach Zjednoczonych, niechętnie przekazali ich listę wścibskiej kongresmence z Nowego Jorku, Elizabeth Holtzman. Żydówce, oczywiście. Soobzokov nie ufał Żydom. Wyznał to wiele lat wcześniej w CIA — w aktach jest notatka z jego wypowiedzią, że „wstydziłby się pracować dla Żyda”[7]. Teraz ta Holtzman nawołuje do działania i uprzykrza mu życie. Kipiał z oburzenia, kiedy opowiadał swojemu staremu znajomemu Grunzowi o oskarżeniach, które na niego rzucano.

Padały nawet propozycje odebrania mu obywatelstwa i wysłania go z powrotem do Rosji — do znienawidzonych komunistów, którzy zajęli ziemię jego ojca. Czy mogłoby wydarzyć się coś gorszego? A teraz, jak powiedzieli mu jego przyjaciele z miejscowej policji, żydowscy bojówkarze planowali pikiety przed jego domem. Polityczni zwierzchnicy Soobzokova w hrabstwie Passaic zmęczeni ciągłym rozgłosem wokół jego osoby już zagrozili, że zawieszą go w obowiązkach zaopatrzeniowca. Bali się kompromitacji. Sami tchórze. I niewdzięcznicy — wszak dzięki jego poparciu zdobyli wiele głosów wśród emigrantów.

Powiedział Grunzowi, że grożono mu śmiercią.

— Jestem lojalnym obywatelem amerykańskim, nie zrobiłem nic złego. Walczyłem z komunistami. Służyłem krajowi. Służyłem tobie i CIA.

Jakby chcąc rozwiać wszelkie wątpliwości dotyczące jego szpiegowskiej służby, Soobzokov zaczął pełnym goryczy tonem mówić o latach wiernej pracy i tajnej służby dla agencji. Przysiągł, że ma na wszystko papiery.

— Nie wychylaj się — błagał Grunz. — Nie mów nic nikomu, to może tylko pogorszyć sprawę. I cokolwiek zrobisz, nie wspominaj nic o pracy dla CIA. Niedługo wszystko przycichnie.

Grunz jednak wcale nie był tego pewien.

Wiedział, że będzie musiał poinformować przełożonych w kwaterze głównej CIA pod Waszyngtonem, gdzie obecnie pracował, o irytującej rozmowie ze swoim byłym agentem. Ci bez wątpienia zechcą wypytać wyższych rangą urzędników Departamentu Sprawiedliwości, czy oskarżenia sprawią, że CIA zostanie wplątana w całą tę aferę. Może uda się spowodować, że INS się wycofa — w końcu to kwestia bezpieczeństwa narodowego.

W ciągu następnych kilku dni Grunz rozmawiał z Soobzokovem jeszcze dwukrotnie. Soobzokov poinformował go, że w gazecie pojawił się jeszcze jeden artykuł, w którym nazwano go nazistą, a rosnący rozgłos wokół jego osoby sprawia, że staje się coraz bardziej nerwowy.

Grunz postanowił ostrzec szefów.

CIA mogła czekać „totalna wpadka”[8], napisał Grunz w długiej notatce służbowej na temat tego, co działo się w New Jersey. „Soobzokov stał się uosobieniem niewinności (rolę tę odgrywa całkiem przekonująco) i podjął wiele prób, by dowiedzieć się czegoś więcej o naturze i źródłach różnych zarzutów”.

Dobra wiadomość była taka, że przynajmniej na razie Soobzokov prosił tylko o „radę” i nic więcej. Ale Grunz ostrzegał, że aby się chronić, były szpieg może „zacząć wykorzystywać różnego rodzaju «atuty», które posiada — przede wszystkim swoją dokumentację tajnej współpracy z tą czy inną amerykańską agencją rządową”.

Te „inne agencje”, poza CIA, to przede wszystkim FBI. Soobzokov pracował nie tylko dla Centralnej Agencji Wywiadowczej, lecz także dla Federalnego Biura Śledczego. Jako tajny współpracownik FBI, głównie dzięki infiltracji rodaków ze społeczności imigranckiej, dostarczył mnóstwa informacji na temat osób podejrzewanych o sprzyjanie komunizmowi. Dyrektor FBI John Edgar Hoover osobiście polecił go na to stanowisko[9]. Soobzokov był namiętnym łowcą komunistów. Jeśli w New Jersey istnieli jacyś sympatycy Związku Sowieckiego, on pracował nad tym, żeby ich odnaleźć. W tych czasach wolno było polować na każdego. Kilka lat wcześniej, w 1971 roku, Soobzokov doniósł swojemu agentowi prowadzącemu z FBI, że pewien dwunastoletni chłopiec z jego osiedla stwierdził, że dobrze by było pojechać pewnego dnia do Rosji, żeby zobaczyć Kaukaz, skąd pochodzi jego rodzina. Soobzokov uznał, że chłopiec może być podatny na wpływy komunistów, i polecił FBI, by miało go na oku. Skrupulatne biuro założyło chłopcu kartotekę.

Teraz, kiedy jego własne nazwisko pojawiło się w wiadomościach, Soobzokov wydawał się gotowy powiedzieć wszystko, co wiedział. W obawie, by nie przylgnęła do niego opinia współpracownika nazistów, mógł próbować się bronić, szantażując cały waszyngtoński aparat wywiadowczy.

Grunz był zmartwiony. Już wyobrażał sobie nagłówki: „CIA powiązane z nazistowskim kolaborantem”. Agencja wywiadowcza nie potrzebuje tego rodzaju rozgłosu, szczególnie że w ciągu ostatnich kilku miesięcy zaczęły pojawiać się artykuły o tym, iż maczała palce w morderstwach za granicą i nielegalnie szpiegowała osoby protestujące przeciwko wojnie w Wietnamie. Mówiło się także dużo o nieczystych zagraniach prezydenta Nixona podczas afery Watergate. A teraz przyłapią CIA in flagranti z nazistą? Cudownie.

Grunz przedstawił w liście nieciekawie rysującą się przyszłość CIA w przypadku, gdyby Soobzokov zdecydował się upublicznić swoją historię. „Jeśli broniąc się — pisał do szefów Grunz — miałby ujawnić, że niegdyś pracował dla CIA, to zważywszy na obecny klimat i wielkie zainteresowanie mediów wszystkim, co dotyczy agencji, wydaje się prawdopodobne, iż zarówno szukająca wyborców kongresmenka z Nowego Jorku, jak i głodni Nagrody Pulitzera dziennikarze bardzo szybko skoncentrowaliby się na tej historii i wykorzystali ją do cna”.

Co groziło CIA? Grunz nie mógł tu być niczego pewien. Jak dowiedział się, wykonawszy kilka telefonów, tajna kartoteka Soobzokova z lat pięćdziesiątych zaginęła w niewyjaśnionych okolicznościach. Nawet barwny pseudonim operacyjny Nostril w jakiś sposób został zmieniony. Wszystko to było bardzo dziwne.

Jedno stało się jasne: CIA nie chciała mieć nic wspólnego z Soobzokovem. Cztery dni po pierwszych rozmowach telefonicznych Grunz otrzymał wytyczne od prawników agencji: Soobzokov może wynająć prywatnego adwokata albo „podjąć takie działania, jakie uzna za stosowne”, ale CIA mu nie pomoże. Nostril był zdany tylko na siebie.

Czy więc Soobzokov był naprawdę hitlerowskim zbrodniarzem wojennym, jak twierdzili jego sąsiedzi? Grunz nie dał swoim przełożonym odpowiedzi na to kluczowe pytanie. Niezależnie od tego, w jakim stopniu własne dokumenty CIA pozwalałyby na wgląd w tę sprawę, wszystko, co najważniejsza agencja wywiadowcza w Stanach Zjednoczonych odkryła przez lata sprawdzania jego biografii, testów na wykrywaczu kłamstw i psychologicznych raportów dotyczących tego szpiega — łowcy komunistów, zostało ukryte albo zniszczone. Ale to, czy Soobzokov był potworem czy męczennikiem, nie miało w tej chwili dla Grunza specjalnego znaczenia. Ważne było, by ukręcić łeb całej sprawie.

Grunz uświadomił sobie, że może ona spowodować spore zamieszanie. Wielki zamęt.

1. Kartoteka Tscherima Soobzokova, Nazi War Crimes Interagency Working Group, Declassified Records of the Central Intelligence Agency (Record Group 263), National Archives and Records Administration. Niektóre z akt Soobzokova pozostają utajnione do dzisiaj. ↩

2. W wielu listach do Soobzokova jego agent prowadzący przedstawiał się jako John Grunz. Był to niemal na pewno pseudonim. Zob. np. list do Soobzokova z 14 lutego 1956 roku: „Naprawdę nie mogę się doczekać naszego spotkania. Z poważaniem, John Grunz”, kartoteka Soobzokova w CIA. ↩

3. Kartoteka Soobzokova w CIA, zawierająca wewnętrzne notatki służbowe, w których nawiązuje się do ocen bezpieczeństwa i testów Soobzokova na wykrywaczu kłamstw w dniach 20–22 lutego 1956 roku. ↩

4. Wewnętrzna notatka CIA z 12 lipca 1974 roku, kartoteka Soobzokova w CIA. Wspomniany kongresmen to członek Izby Reprezentantów Robert Roe z New Jersey, przyjaciel Soobzokova. ↩

5. Świadectwa innych imigrantów, w tym ręcznie napisana notatka Isy Hoketa z Paterson w stanie New Jersey z 20 marca 1969 roku, kartoteka Soobzokova w CIA. ↩

6. Wewnętrzna notatka CIA z 8 lipca 1974 roku, „Oficjalna notatka służbowa: Przedmiot: Abd-Al-Karim Subzikov”, kartoteka Soobzokova w CIA. ↩

7. Wewnętrzna notatka CIA w sprawie „Telefonu od SOOBZOKOVA” z 11 sierpnia 1958 roku, kartoteka Soobzokova w CIA. ↩

8. Wewnętrzna notatka CIA z 12 lipca 1974 roku dotycząca Soobzokova i upublicznionych informacji na temat jego związków z nazistami, katoteka Soobzokova w CIA. ↩

9. List z FBI z 25 czerwca 1958 roku od Hoovera do Dullesa, dyrektora CIA, odnośnie do „sugestii” Dullesa sprzed dziewięciu dni, by FBI zastanowiło się nad wykorzystaniem Soobzokova jako informatora, kartoteka Soobzokova w CIA. ↩