Spis treści

Karta redakcyjna

Motto

Wstęp

CZĘŚĆ I. SEN O NIEPODLEGŁEJ I „POJĘCIA ŚWIATA”

1. Kłopot z polską niepodległością

2. Granice władzy (i wyobraźni) zwycięzców: spojrzenie z Wersalu

3. Czy Piłsudski był narzędziem Paryża? Francja i polska polityka wschodnia (styczeń–kwiecień 1920 roku)

4. Bezsilność: Waszyngton wobec imperium sowieckiego i zagrożenia polskiej niepodległości

CZĘŚĆ II. POLSKI KRYZYS – KRÓTKI KURS

1. Między pokojem Lloyda George’a a pokojem Piłsudskiego (styczeń–kwiecień 1920)

2. Gra o Ukrainę (maj 1920)

3. W stronę linii Curzona (czerwiec–lipiec 1920)

4. Odpowiedź z Politbiura (lipiec 1920)

5. Pokój za wszelką (polską) cenę

CZĘŚĆ III. JAK PRACUJE MÓZG IMPERIUM?

1. Balfour, czyli odsuwanie chaosu

2. Lewis Namier – albo zemsta na (polskiej) mapie

3. Dwaj sekretarze: Kerr i Hankey

4. Właściwy człowiek na niewłaściwym miejscu: Horace Rumbold w Warszawie

5. Lloyd George i jego bezsilni ministrowie (Curzon i Churchill)

6. „Głos ludu” i jego reprezentanci

7. Burza mózgu i jej „zaspokajanie” (czerwiec–sierpień 1920)

8. Koda

CZĘŚĆ IV. POLSKIE ANEKSY I PYTANIA

1. Lewa wolna – albo o appeasemencie Piłsudskiego

2. Pytania o pokój ryski

Bibliografia

Źródła ilustracji

Przypisy

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: MARTA DVOŘÁK

Wybór zdjęć: MARCIN STASIAK

Korekta: WOJCIECH ADAMSKI, EWA KOCHANOWICZ, PAULINA ORŁOWSKA

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Na okładce wykorzystano zdjęcie uczestników konferencji w Spa fot. Robert Sennecke/ullstein bild via Getty Images

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

© Copyright by Wydawnictwo Literackie, 2015

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05771-1

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

4. Właściwy człowiek na niewłaściwym miejscu: Horace Rumbold w Warszawie

Polityka zagraniczna imperium, nawet insularnego, wymaga napływu informacji z każdego regionu świata i przekazywania jednocześnie do każdego regionu komunikatów określających politykę metropolii i jej interesy. Tym zajmuje się regularna dyplomacja. Choć mówiłem już o faktycznej bezsilności jej formalnych kierowników w rządach Lloyda George’a – najpierw Balfoura, potem Curzona – to jednak nie wolno zupełnie przeoczyć i tego narzędzia brytyjskiej polityki wobec Europy Wschodniej. Tym bardziej, że można się przyjrzeć, jak okazja do poznania tego obszaru z bliska mogła zmienić punkt widzenia polityków, jak – kolokwialnie rzecz ujmując – punkt widzenia zależy od punktu siedzenia.

W Rosji bolszewickiej nie było już brytyjskiego ambasadora; rokowania z delegacjami sowieckimi będą się toczyły w Londynie, a więc pod okiem premiera i jego sekretarzy. Nie miał kto i jak odegrać roli stałego brytyjskiego obserwatora sytuacji w Rosji pod rządami Lenina. Znajdą się tam tylko obserwatorzy nieoficjalni i, rzec można, dorywczy, na ogół występujący w roli pielgrzymów do nowej, północnej Mekki postępu i eksperymentów społecznych. O nich jeszcze wspomnę. Tu należy stwierdzić tylko, że ignorancja centralnego ośrodka władzy Imperium Brytyjskiego w sprawach rosyjskich (sowieckich) była w tej sytuacji wręcz trudna do naruszenia, przynajmniej w interesujących nas latach 1919–1920.

W Polsce tymczasem był „poseł nadzwyczajny i minister pełnomocny” (o jeden szczebel niżej w hierarchii dyplomatycznej od – najwyższego rangą – ambasadora) Jego Królewskiej Mości Jerzego V, w istocie podległy zwierzchnikowi Foreign Office. 15 września 1919 roku nominowany został na to stanowisko Horace Rumbold. Objął je 2 października (akurat trzy tygodnie później funkcję sekretarza stanu w Foreign Office przejął oficjalnie z rąk Balfoura lord Curzon). Wraz z nominacją Rumbold otrzymał decyzję o przyznaniu mu płacy dwóch tysięcy funtów rocznie, a do tego tysiąc funtów na koszty reprezentacyjne. Wyjaśnię przy okazji, że w 2013 roku, wedle strony internetowej przeliczającej historyczną siłę nabywczą funta, owe dwa tysiące oznaczałyby od siedemdziesięciu tysięcy do nawet ponad pół miliona, zależnie od tego, jakie towary czy usługi weźmiemy pod uwagę[1].

Mocny był funt i mocna wydawała się pozycja pierwszego posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego Londynu w Warszawie. Rumbold zastąpił wcześniej urzędującego w polskiej stolicy jedynie w charakterze chargé d’affaires (a od lipca 1919 roku ministra pełnomocnego, ale wciąż nie posła) Percy’ego Wyndhama. Miał pozostać na trudnej warszawskiej placówce dokładnie rok, jeden miesiąc i jeden tydzień. Opuścił ją 8 listopada 1920 roku. Przeżył zatem sir Horace Rumbold, w samym centrum wydarzeń, wszystkie najgorętsze miesiące interesującego nas okresu. Warszawa była w tym czasie jego „punktem siedzenia”, nie Londyn. Czy istotnie zmieniło to jego punkt widzenia, określony już przecież przez całą wcześniejszą, brytyjską formację i dyplomatyczne doświadczenie? I czy ów punkt widzenia wpłynie na ocenę relacji między Polską a Rosją sowiecką przez kierujących polityką brytyjską?

Przedstawię najpierw nowego posła. Horace Rumbold był zawodowym dyplomatą, synem zawodowego dyplomaty, zięciem zawodowego dyplomaty i ojcem zawodowego dyplomaty. Urodzony w 1869 roku w Petersburgu, od wczesnej młodości był przygotowywany do roli ambasadora Jej Królewskiej Mości przez swego ojca (także Horace’a), który karierę w dyplomacji, rozpoczętą w 1849 roku, prowadzącą między innymi przez miejsce urodzenia Horace’a juniora, zakończył na stanowisku ambasadora na prestiżowej placówce w cesarskim Wiedniu u progu XX wieku. Horace młodszy przeszedł w swej drodze zawodowej przez Hagę, Kair, Teheran, Wiedeń, Madryt, Tokio, Berlin, poznając na niej, obok obowiązkowego języka francuskiego, także arabski, japoński i niemiecki. Rangę ambasadora osiągnął po raz pierwszy w szwajcarskim Bernie w 1916 roku. To był ważny moment i miejsce – w neutralnej Szwajcarii kontaktowali się przedstawiciele prowadzących wojnę mocarstw. Wspominałem już o misji Kerra – rozmowach z wysłannikiem Wiednia na temat możliwego pokoju, odbywających się w marcu 1918 roku w Bernie. Rumbold, zajmując się „logistyką” tych spotkań, nawiązał wówczas znajomość z Kerrem. Jako ambasador brytyjski w Szwajcarii rozpoznawał także aktywne na tym terenie środowisko polskie – rozpoznawał, można powiedzieć na podstawie jego raportów, stopień skłócenia wewnętrznego tego środowiska[2].

W Szwajcarii także trafił Horace Rumbold do literatury światowej, choć zapewne nie tak, jakby tego sobie mógł życzyć. Otóż przebywający podczas wojny na neutralnym gruncie szwajcarskim Irlandczyk – James Joyce – wszedł pod koniec 1918 roku w ostry konflikt z brytyjskim konsulatem. Chodziło o sprawę amatorskiej grupy aktorów The English Players, której występów Joyce był impresariem. Konsulat przestał wspierać owe występy, a nawet miał zagrozić Joyce’owi powołaniem do brytyjskiej armii. Wzburzony Irlandczyk napisał list protestacyjny do samego ambasadora. Odpowiedzi ani satysfakcji (materialnej) jednak się nie doczekał. Nie pomogło wsparcie ze strony innej przyszłej gwiazdy światowej literatury, Ezry Pounda, który także wysłał list do Rumbolda (11 kwietnia 1919 roku), ostrzegając, że jeśli ten nie zareaguje na prośby Joyce’a, to przyczyni się do „nawrócenia na bolszewizm” kilku wybitnych przedstawicieli kultury, a w dodatku może trafić na strony tworzonej właśnie przez Joyce’a arcypowieści Ulisses. Rumbold nie odpowiedział – i znalazł się w Ulissesie; został pierwowzorem obrzydliwej postaci – występującego pod jego nazwiskiem angielskiego fryzjera, gotowego wieszać Irlandczyków w Dublinie. Joyce zaczął prywatnie nazywać swojego milczącego przeciwnika charakterystycznie odkrywczym językowo i zarazem arcywulgarnym określeniem: sir Whorearse Rumhole. Poświęcił mu nawet parę zjadliwych wierszyków. Jeden zamieścił w liście do brata Stanislausa, inny zaś powstał z okazji nominacji Rumbolda na nowe stanowisko posła nadzwyczajnego do Warszawy. Pełen zjadliwej ironii poemacik, zatytułowany The Right Man In the Wrong Place (Właściwy człowiek na niewłaściwym miejscu), kończy się wersami, które tak, mniej więcej, można by przetłumaczyć:

Upudrowany, w peruce i nadęty

Rumbold jest w Warszawie –

Ze światem wszystko jest w porządku[3].

Rumbold, rzecz jasna, „urzędowej” peruki nie wkładał, choć mocno już łysiał. Nosił się sztywno, to można potwierdzić, oglądając liczne jego fotografie czy kronikę filmową firmy Pathé z 1925 roku z jego udziałem. Czy jednak pasuje do niego skreślony ręką irlandzkiego buntownika ten nie tyle fizyczny, ile raczej psychologiczny portret nadętego dyplomaty brytyjskiego, tępego prokonsula imperium? Na pewno czuł się członkiem elitarnego klubu – dyplomatycznej służby najpotężniejszego mocarstwa, bardzo dumnej ze swej tradycji. Pełnił tę służbę z oddaniem i widocznie ku zadowoleniu Foreign Office, skoro po misji w Polsce miał jeszcze sprawować tak odpowiedzialne funkcje, jak – kolejno – wysokiego komisarza w Konstantynopolu (podpisał w tym charakterze traktat lozański z Turcją w lipcu 1923 roku), ambasadora w Madrycie (1924–1928), wreszcie ambasadora w Berlinie (1928–1933). Na tym ostatnim przed emeryturą stanowisku wykazał się doskonałą orientacją w skali zagrożenia, jakie niosła ze sobą władza partii narodowo-socjalistycznej Hitlera. W odróżnieniu od Kerra czy samego Lloyda George’a nigdy nie był zwolennikiem appeasementu. Wolał, by zagrożenie dla cywilizacji – a tak postrzegał nazizm – raczej likwidować w zarodku, niż pozwolić mu się rozwinąć. Podobnie – co dla nas ważniejsze – odnosił się do bolszewizmu, kiedy został skierowany na nową placówkę do Warszawy.

W 1919 roku przybywał do Polski jak do kraju egzotycznego, ale jednak wartego poznania. Oczywiście pod kątem interesów brytyjskich. Czuł się do tego powołany jako zawodowy dyplomata właśnie, profesjonalista. Pierwsze wrażenia z Warszawy pobudzały jego raczej pozytywne zainteresowanie. Scenę złożenia listów uwierzytelniających u Naczelnika Państwa opisał jako nieco bajkową podróż, w eskorcie „lansjerów” przez ulice polskiej stolicy do Belwederu. Piłsudskiego ocenił po pierwszych spotkaniach jako „największego człowieka w tej części Europy”, który – „jeśli mu zdrowie pozwoli, daleko zajdzie”[4]. Rumbold dużo rozmawiał i był gotów słuchać. Po kilkunastu tygodniach pobytu w Polsce dostrzegł coś istotnego, co chciał przekazać swoim zwierzchnikom w Foreign Office. Otóż Polska nie jest białą, gotową do zapisania kartą, którą można wypełnić dowolnymi wykresami, jakie ułożą w dalekim Londynie specjaliści od rysowania międzyimperialnych schematów; Polska nie jest plastyczną masą, z której można ulepić dowolną konstrukcję, jaka będzie odpowiadała konstruktorom światowego porządku. Polska nie postrzega samej siebie jako nowego tworu zwycięskich mocarstw. Ma swoją tożsamość, długą tradycję oraz własną ocenę swoich interesów. Rumbold pisał o tym do sekretarza króla Jerzego V: „Kiedy mamy do czynienia z Polakami, trzeba zawsze pamiętać, że nie są nowym narodem i nie uważają się za taki. Są świadomi istotnej roli, jaką Polska odgrywała w przeszłości [...], są dumni i bardzo wrażliwi”. Jednocześnie zauważał, że Polacy nie wydają się szczególnie narażeni na bakcyla bolszewizmu; ich silny patriotyzm i zarazem niechęć chłopstwa do komunistycznych doktryn to właśnie skuteczne antidota na to największe, zdaniem posła nadzwyczajnego, zagrożenie we wschodniej Europie[5].

Próby przekonania londyńskiej centrali do tego punktu widzenia prędko doprowadzą Rumbolda do frustracji. Przypomnę, że moment, kiedy objął swoją funkcję w Warszawie, to był czas nasilającego się sporu o przyszłość Galicji Wschodniej, sporu, w którym Londyn (Namier–Kerr–Lloyd George) występował w roli głównego oponenta polskich dążeń. Polacy pamiętali też o negatywnym stanowisku Lloyda George’a w kwestii praw Polski do Gdańska. Rumbold chciał ten stan rzeczy załagodzić. Pytał Kerra, czy nie można namówić premiera do jakiegoś gestu pod adresem Warszawy. Może uda się pomóc w uzyskaniu przez Polskę kredytu? Stałego podsekretarza stanu w Foreign Office, Charlesa Hardinge’a, namawiał z kolei, by rozważyć przyjęcie w Londynie delegacji polskiego parlamentu. Odnotowywał jednocześnie wyrazy dezaprobaty, jaką warszawskie towarzystwo okazywało w związku ze sprzeciwem rządu brytyjskiego wobec uznania Galicji Wschodniej za część Polski[6].

Kerr postanowił wówczas, uzbrojony w argumenty dostarczone przez Namiera, wyłożyć Rumboldowi racje polityki premiera w tej kwestii. Rosja prędzej czy później się odrodzi i upomni się nieuchronnie o Ukrainę. Pozostawienie w tej sytuacji Galicji Wschodniej przy Polsce to stwarzanie nowej kwestii zapalnej, podobnej do tej, jaką dla Europy Zachodniej była sprawa Alzacji i Lotaryngii po dokonanym przez Bismarcka w 1871 roku zaborze tych ziem kosztem Francji. „Polska jak dotąd uczyniła niewiele, albo nawet nic, aby potwierdzić swoją zdolność do utrzymania nowoczesnego postępowego państwa, oprócz tego, że pozostała przywiązana do swojej narodowości i zniosła straszliwe trudności dla tej sprawy. [...] Jej najlepszymi przyjaciółmi są ci, którzy przeciwstawiają się marzeniom imperialistów [polskich] i zachęcają Polskę do zagospodarowania tego obszaru, który jest bezdyskusyjnie polski i który ograniczy tak podstawy do sporów z jej sąsiadami, jak też liczbę niepolskich obywateli [w tym kraju]”. Kerr pisał z poczuciem dumy o swoim przełożonym (a właściwie o własnym punkcie widzenia): „Myślę, że Polacy nie rozumieją postawy P[remiera] wobec nich. W najmniejszym stopniu nie jest antypolski. W pełni uznaje natomiast wielką trudność położenia Polski w Europie i nieunikniony brak praktycznego doświadczenia jej narodu w prowadzeniu spraw wielkiego państwa. [...] On [czyli Lloyd George] patrzy na problem polski nie tylko w kategoriach bieżących, lat 1919–1920, lecz także w perspektywie tysiąca lat europejskiej historii i tego nieuchronnego faktu, że sąsiedzi Polski [czyli Rosja i Niemcy], którzy dziś są rozbici, wkrótce znów będą silni, energiczni, przepojeni patriotyzmem”[7].

Polska zdążyła w ciągu roku, jaki upłynął między odzyskaniem przez nią niepodległości a napisaniem zacytowanego tutaj listu przez Kerra, wprowadzić w pełni demokratyczną ordynację wyborczą (dającą między innymi pełne prawa wszystkim kobietom – dziesięć lat wcześniej zanim uczyni to parlament brytyjski) i przeprowadzić wybory do Sejmu Ustawodawczego przy bardzo wysokiej frekwencji. Nic zapewne nie wiedział nadawca tego listu o przyjęciu w tymże okresie w Polsce ustawodawstwa o ośmiogodzinnym czasie pracy, obowiązkowym ubezpieczeniu na wypadek choroby i macierzyństwa, powszechnym obowiązku szkolnym dla dzieci w wieku siedmiu do czternastu lat, a także o reformie rolnej... Nic nie wiedział z pewnością o rozpoczęciu skutecznego działania przez setki nowych instytucji, od Prokuratury Generalnej i Najwyższej Izby Kontroli do Polskiego Komitetu Igrzysk Olimpijskich czy dwóch nowych uniwersytetów (Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego oraz Uniwersytetu Poznańskiego). Nie wiedział, ale posła brytyjskiego w Warszawie, który mógł o tym wszystkim mieć pełniejszą wiedzę, pouczał mentorskim tonem, że Polska niczego jeszcze nie dokonała na drodze modernizacji. Przypominał mu, że ma traktować kraj, w którym reprezentuje Wielką Brytanię, jako dziecko, krnąbrne dziecko, które w istocie zawdzięcza swoje powołanie do życia wyłącznie zwycięskim mocarstwom Zachodu. Nie ma ona do niczego praw, poza prawem, a nawet obowiązkiem wdzięczności wobec swoich dobroczyńców. Kerr wyrażał precyzyjnie stanowisko swojego premiera, własne, a także Hankeya, kiedy stwierdzał, że Polacy sami nie rozumieją, co jest dla nich dobre. To od nich wiedzą lepiej i za nich powinni zdecydować ci, którzy „mają doświadczenie w prowadzeniu spraw wielkiego państwa” – czyli patrzący z perspektywy millennium i całej Europy David Lloyd George. Wydaje się, że dotykamy tu jednego z fundamentalnych założeń praktyki appeasementu: mocarstwa zachodnie, a ściśle mówiąc ich elity polityczne, przyznają sobie prawo do lepszego rozumienia tego, co ma być dobre dla „małych” i „nowych” krajów, których granice chcą ustalić, przesunąć, albo też przekazać te państwa pod „opiekę” innych mocarstw. „Oni nie mogą się sami reprezentować, oni muszą być reprezentowani” – to istota kolonialnej optyki, którą uchwycił Karol Marks w swoim słynnym stwierdzeniu z 18 brumaire’a Ludwika Bonaparte (Sie können sich nicht vertreten, sie müssen vertreten werden), a przeanalizował jego znaczenie Edward Said[8]. Będziemy jeszcze nieraz obserwowali jej przejawy.

Drugim filarem tej samej praktyki appeasementu, także ukazanym w liście Kerra, jest założenie, że ostatecznie liczy się tylko siła. Sekretarz premiera pisze wyraźnie, że Polska może istnieć tylko w takich granicach, które da się uznać za bezdyskusyjnie polskie. Czyli takich, których polskość uznają za bezdyskusyjną dwaj wielcy sąsiedzi: Rosja i Niemcy. Nie przychodzi mu nawet na myśl możliwość odwrócenia tego warunku: żeby Rosja albo Niemcy były ograniczone tylko do terenów, które „bezdyskusyjnie” mogą być uznane odpowiednio za etnicznie rosyjskie albo niemieckie. Uznane przez sąsiadów, których owa „dyskusja” dotyczy bezpośrednio. Nie, dla Kerra jest oczywiste, że Rosji czy Niemcom należy się swoista „otulina” z terenów, które niekoniecznie są zamieszkane przez samych Rosjan czy Niemców, ale mogą tam być także, choćby nawet bardzo liczni, „jacyś inni” (na przykład Polacy, Żydzi, Litwini, Białorusini czy Ukraińcy). Co jest dyskusyjne, co tworzy ewentualnie strefę pośrednią między obszarami w tym przypadku etnograficznie „czysto” polskimi a rosyjskimi czy niemieckimi, to wszystko ma przypaść Rosji i Niemcom. Dlaczego? Ostatecznie racja jest tylko jedna: siła. Rosja i Niemcy znajdą siłę, by znów upomnieć się o tereny, które zechcą uznać za sporne ze słabszą Polską. Zatem z góry trzeba tak ułożyć mapę Europy Wschodniej, by ci najsilniejsi byli z niej zadowoleni. W innym przypadku będą ją przekreślać, ponownie zakłócając porządek, destabilizując raz jeszcze sytuację polityczną. Formalnie więc w imię porządku, w imię stabilizacji, w istocie jednak tylko z powodu rachunku sił, a nie jakichś innych racji, trzeba przekonać słabszych, żeby się p o d p o r z ą d k o w a l i. Problem mógł się pojawić wtedy, kiedy okazało się (jak we wrześniu 1939 roku), że z punktu widzenia Moskwy i Berlina nie ma miejsca na żadną Polskę, że „zadowolenie” przyniesie im tylko wspólna granica, tak jak przed pierwszą wojną światową, kiedy między Rosją a Niemcami nie było nic. Logika siły mogła ostatecznie zawsze prowadzić do takiego rezultatu.

Czy Horace Rumbold nie podzielał owych założeń, owej logiki? Oczywiście spoglądał z wyższością „dziedzicznego” ambasadora brytyjskiego na kolejne kraje, w których przyszło mu występować w służbie Korony. Zwróćmy jednak uwagę na pewną różnicę jego perspektywy w stosunku do tej, w jaką życiowe doświadczenie wyposażyło Kerra czy Hankeya. Obaj sekretarze poznawali świat przez pryzmat dominiów Korony Brytyjskiej. Przyjmowali za oczywiste swoje prawo do „reformowania” tego, co jej podległe, do interpretowania interesów poszczególnych dominiów, do wpływania na ich tożsamość, do jej „poprawiania”. Premier, któremu służyli, nie znał w ogóle świata poza Wielką Brytanią. I nie chciał poznawać. Rumbold pracował natomiast jako dyplomata w krajach, które nie były brytyjskimi dominiami czy koloniami. Choć mógł patrzeć z wyższością, choćby nawet najbardziej wyniosłą, czy z poczuciem obcości na stosunki w Teheranie, Tokio, w mniejszym może stopniu w Madrycie, Hadze, Wiedniu, Bernie czy Berlinie, to jednak w każdym z tych państw dostrzegał i ostatecznie uznawał ich specyfikę, odrębną tożsamość, miał świadomość, że interesy tubylców mogą być sprzeczne z tymi, które reprezentuje on, dyplomata z Londynu. Uznawał niejako prawo do odrębności innych państw, był do tego przyzwyczajony. I uważał za roztropne poznawanie tej odrębności – zbadanie możliwości jej wprzęgnięcia w interes brytyjski. Z takiej też perspektywy poznawał Polskę – i próbował namawiać swoich zwierzchników w Londynie, by dostrzegli, że „reprezentuje się ona sama” i że warto, przy skalkulowaniu brytyjskiej polityki, rozważyć i ten, osobny punkt widzenia.

Odpowiedział zatem Kerrowi na list, dziękując za ważkie argumenty na rzecz potrzeby ograniczenia liczby mniejszości etnicznych w granicach nowego państwa polskiego. Zauważał jednak, że przecież Włochy zyskały po wojnie dwieście tysięcy Tyrolczyków wraz z obszarem, na którym na pewno to oni – a nie Włosi – przeważają. Nowo utworzona Czechosłowacja zaś składa się niemal z samych mniejszości (Słowacy, Niemcy sudeccy, Rusini zakarpaccy) – i jakoś nie jest to przedmiotem protestów ze strony zwycięskich mocarstw... Rumbold prosił także o wzięcie pod uwagę argumentu wysuwanego przez Polaków: Lwów jest uważany przez nich za polskie miasto – i nie jest łatwo zaprzeczyć jego polskiemu obliczu etnicznemu oraz kulturowemu. Może warto wrócić do kompromisu, sugerował Rumbold, jaki kiedyś proponował Paderewski, to jest podziału Galicji Wschodniej w taki sposób, by Lwów i okolice przypadły Polsce, a reszta byłaby tylko tymczasowym mandatem, o którego przyszłości politycznej można by zdecydować później. Poseł delikatnie odparł także pogardliwą krytykę całego dotychczasowego dorobku państwowego Polaków. Owszem, pisał: „Polacy muszą jeszcze wiele [w tej dziedzinie] zrobić i pragnę myśleć, że tak właśnie zrobią. Kolejnych dwanaście miesięcy pokaże, jak ułożą swoje sprawy”. Krótko mówiąc – nie przekreślał szans Polski na stworzenie nowoczesnego państwa. Namawiał więc Kerra: „Gdyby pan miał kiedyś wolne dwa tygodnie i chciał poznać tę część Europy, proszę przyjechać i zatrzymać się u mnie”[9]. Ta dobra rada nie została jednak nigdy wysłuchana przez tych, którzy mieli decydować o losach Europy Wschodniej. Mieli władzę, a ta nie zostawia wiele czasu na poznanie, wymaga za to pilnie podejmowania decyzji. Nawet jeśli dotyczą one „ludów, o których nic nie wiemy”.

Rumbold chciał jednak na te decyzje wpłynąć. Uważał, że należy to do jego obowiązków jako zawodowego dyplomaty: doradzić jak najbardziej zgodny z rzeczywistym stanem rzeczy kierunek politycznych rozstrzygnięć mających zapaść w londyńskiej centrali. Istotnym motywem wpływającym na jego opinię o Polsce i jej roli wobec Rosji sowieckiej był głęboki wstręt posła do bolszewizmu i obawa przed rozprzestrzenieniem komunistycznej ideologii. Polska była dla niego ważna jako praktyczna zapora, która może skutecznie powstrzymać ewentualną ofensywę komunizmu na zachód. Odpierał argumenty podsekretarza stanu w Foreign Office, Hardinge’a (zbieżne zresztą ze stanowiskiem samego lorda Curzona), że bolszewizm nie będzie rozwijał się w stronę zachodu, ale stanowi istotną groźbę raczej na azjatyckim przedpolu żywotnych interesów Wielkiej Brytanii: na Zakaukaziu (ekspansja Armii Czerwonej ku Azerbejdżanowi i Gruzji) oraz w Persji. Na przełomie lat 1919 i 1920 Rumbold liczył w każdym razie na to, że może uda się jeszcze nawiązać skuteczną współpracę między Piłsudskim a resztkami „białej” Rosji pod wodzą Denikina. Wspierał zatem (przedstawianą przeze mnie w poprzednim rozdziale) misję Halforda Mackindera, która do takiej współpracy miała doprowadzić. Ubolewał, że Litwa stanowi „słabe ogniwo”, które utrudnia nawiązanie skierowanego przeciw bolszewikom sojuszu wojskowego między Polską a krajami bałtyckimi (w grudniu 1919 roku Rumbold rozmawiał o tym bezpośrednio z generałem Carlem Gustafem Mannerheimem, niedawnym regentem Finlandii). W przygnębienie wprawiała go nowa polityka premiera, przyjęta w styczniu 1920 roku: pogodzenia się z rządami bolszewików w Rosji i zachęty, by kraje z nią graniczące także szukały z bolszewikami pokoju. Pisał o tym 2 lutego 1920 roku do swojego kolegi, wysokiego komisarza w Wiedniu, Francisa Oswalda Lindleya: „Jak sądzisz, czy długo reszta Europy i mocarstwa zachodnie będą mogły się wstrzymywać przed uznaniem także [po krajach graniczących z Rosją] bolszewików? Ta idea jest mi wstrętna, ponieważ żyję tutaj zbyt blisko bolszewików, by nie widzieć, jak przerażający system władzy tworzą. Jeśli się jednak nie mylę, sprawy idą w kierunku uznania bolszewików. To zostałoby przyjęte z radością przez naszych drogich przyjaciół z Labour Party w kraju, nie mówiąc o innych, nienależących do Labour. To będzie kolejny przypadek triumfu zła”[10].

Tymczasem z Londynu trafiały do Rumbolda instrukcje zachęcające wprost, by wsparł taki właśnie polityczny scenariusz, który najbardziej go przerażał. W telegramie z Foreign Office z 27 stycznia znalazła się relacja z rozmowy, jaką dzień wcześniej odbył premier Lloyd George z odwiedzającym go w sondażowej misji polskim ministrem spraw zagranicznych Stanisławem Patkiem. Jak wiadomo z omówienia w jednym z poprzednich rozdziałów, Lloyd George przedstawił jasno swoje stanowisko: bolszewicy nie zaatakują swoich zachodnich sąsiadów, ponieważ „nie ma nic takiego jak żywność czy surowce, które mogłyby skłonić armię do wkroczenia do Polski, Węgier czy Niemiec”. Szokujące geoekonomiczną i geopolityczną ignorancją zdanie premiera było tylko wstępem do zasadniczej lekcji, jakiej chciał udzielić Patkowi, a Foreign Office przekazywało ją Rumboldowi. Brzmiała ona tak: skoro bolszewicy chcą pokoju, to jedyną przeszkodą do jego zawarcia może być tylko polski ekspansjonizm na wschodzie[11]. Trzy dni później Kerr wysłał do Rumbolda osobny list, jako „wzmocnienie” oficjalnej relacji Foreign Office, raz jeszcze podkreślając, że tylko premier jest „prawdziwym przyjacielem” Polski, ponieważ broni jej przed jej największym wrogiem. Owym wrogiem są sami Polacy, a ściśle mówiąc – duch imperializmu konfliktujący ich z Niemcami i zwłaszcza z Rosją. Trzeba walczyć przede wszystkim z polskim imperializmem! Kerr dodawał do tego zalecenia dla posła w Warszawie oraz informację o rosnących wpływach Labour Party i lewicowych związków zawodowych, które naciskają w samej Anglii na zawarcie jak najszybszego pokoju z Rosją sowiecką[12].

W liście do Hardinge’a z 1 lutego 1920 roku Rumbold zauważał, że w tej sytuacji Polska zapewne będzie zmuszona zawrzeć pokój z „czerwoną” Moskwą, a w ślad za nią pójdą państwa bałtyckie, Rumunia, a wkrótce cała Europa. Jednocześnie pozwalał sobie zwrócić uwagę podsekretarzowi stanu w Foreign Office, że ostatnie doniesienia z Londynu oznaczają najwyraźniej radykalną zmianę wcześniejszej polityki, którą – jak wierzył – było popieranie sojuszu antysowieckiego Piłsudskiego z Denikinem. Nieco ironicznie pytał nawet, czy Lloyd George znalazł czas nie tylko na „udzielenie lekcji” polskiemu ministrowi spraw zagranicznych, lecz także na spotkanie z Mackinderem, który właśnie w drugiej połowie stycznia wrócił ze swej misji u Denikina[13]. Poseł musiał jednak zaakceptować politykę przeforsowaną przez premiera. Nie rezygnował wszakże ze swojego prawa do innej niż dyktowana z Londynu oceny polskiego „imperializmu”. Szukał nadal możliwości kompromisu między wizją koniecznego zabezpieczenia polskiej suwerenności, którą przedstawiał mu Piłsudski, a zadaniem wsparcia takiego pokoju, jaki zaakceptuje Rosja – zadaniem, jakie narzucono mu w instrukcjach z gabinetu premiera.

W rozwijającej się w marcu konfrontacji dyplomatycznych i propagandowych możliwości między Moskwą a Warszawą, związanej z dyskusją o warunkach pokoju polsko-sowieckiego, Rumbold musiał się zmierzyć z miażdżącą oceną, jaką polskiej polityce i warunkom pokojowym Warszawy wystawił Political Information Department (czyli Lewis Namier w swoim ostatnim wielkim, omawianym wyżej, memoriale-paszkwilu). W pierwszej informacji o polskich warunkach pokoju, przesłanej do Foreign Office 14 marca, Rumbold wyraził opinię w sprawie zasady dezaneksji, czyli wyrzeczenia się przez Moskwę praw do terenów na wschód od granicy pierwszego rozbioru (z 1772 roku) oraz propozycji zorganizowania plebiscytu na obszarze między tą granicą a linią Bugu. Stwierdził, że trzeba by najpierw przeprowadzić konsultacje z Litwinami i Ukraińcami, których te rozstrzygnięcia przecież dotyczyły, a zarazem, iż niełatwo będzie uznać referendum przeprowadzane w obecności Wojska Polskiego za całkowicie swobodne. Zauważył również, że trudno przypuszczać, iżby Rosja, po przezwyciężeniu wewnętrznego kryzysu, zaakceptowała trwale tak dalekie odsunięcie na wschód, rezygnację ze swych zdobyczy terytorialnych od XVIII wieku. Przekazał jednak do centrali Foreign Office argument Patka, że Polska zdaje sobie z tego sprawę, ale musi dążyć do jak najszybszego wyjaśnienia kwestii swojej wschodniej granicy z takim rządem, jaki jest obecnie w Rosji.

Sam Rumbold proponował, by pozwolić Polakom uzyskać takie warunki pokoju, jakie tylko zdołają wynegocjować z Rosją sowiecką. Przebieg i wyniki owych negocjacji mogą być dla mocarstw zachodnich wskazówką co do aktualnej siły czy słabości bolszewików, a także gotowości rządu sowieckiego do zaakceptowania buforowych państw Białorusi i Ukrainy. Podpowiadał jednocześnie swoim zwierzchnikom, że bynajmniej nie trzeba rezygnować z prawa mocarstw zachodnich do egzekwowania punktu 87 traktatu wersalskiego, w którym Polska zobowiązała się przyjąć ustalenia mocarstw dotyczące jej wschodniej granicy. Na odcinku litewskim powinna bowiem przeprowadzić pod nadzorem aliantów albo Ligi Narodów referendum w sprawie Wilna. Mocarstwa mogłyby także wziąć udział w rozgraniczeniu ziem położonych na zachód od granicy pierwszego rozbioru z 1772 roku, zamieszkanych przez Białorusinów i Ukraińców. „Terytoria te mogłyby zostać podporządkowane tymczasowej mieszanej administracji Polaków i miejscowej ludności pod nadzorem urzędników wyznaczonych przez Ligę Narodów. Terytoria owe byłyby utrzymywane w powiernictwie dla odrodzonej Rosji, albo też – jeśli polityka Mocarstw Sprzymierzonych byłaby przychylna stworzeniu autonomicznych państw takich jak Białoruś i Ukraina – w powiernictwie dla tych państw”[14].

Na podstawie telegramów i analizy Rumbolda szef Departamentu Północnego (obejmującego Rosję, kraje bałtyckie, skandynawskie i Polskę) Foreign Office John Duncan Gregory sporządził i przedstawił Curzonowi 6 kwietnia obszerne memorandum, w którym wyraził swoją opinię na temat możliwości rozwiązania gordyjskiego węzła Europy Wschodniej. Warto ten dokument omówić obszerniej, ponieważ zawiera on wykład stanowiska, jakie brytyjska dyplomacja mogła zająć wobec sowiecko-polskiego konfliktu wiosną 1920 roku i problemu ustanowienia granic w Europie Wschodniej – mogła, ale nie zajęła. Jest to więc tylko przyczynek do historii alternatywnej. Możemy jednak dzięki niemu wyraźnie dostrzec swoistość wyborów dokonanych w historii rzeczywistej; wyborów, które podejmował Lloyd George, korzystając ze wsparcia swoich sekretarzy i Namiera. Dokument, który poniżej przedstawiam, pokazuje zarazem, jak mogłaby wyglądać polityka Foreign Office, gdyby poprowadził ją sir Horace Rumbold, opierając się na swoim już półrocznym doświadczeniu z pobytu w Polsce.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

4. Właściwy człowiek na niewłaściwym miejscu: Horace Rumbold w Warszawie

[1] Zob. Oxford University, Bodleian Library [dalej jako: OU-BL], Horace Rumbold, Papers [dalej jako: RP], dep. 26: Correspondence, May 1919–May 1920, k. 33 (nominacja Horace’a Rumbolda na posła nadzwyczajnego i ministra pełnomocnego w Warszawie z 15 IX 1919); por. przeliczenie wartości funtów – Lawrence H. Officer and Samuel H. Williamson, „Five Ways to Compute the Relative Value of a UK Pound Amount, 1270 to Present”, MeasuringWorth, 2014: http://www.measuringworth.com/ppoweruk, dostęp: 2.02.2015; zob. także Monika Łukasik-Duszyńska, Brytyjskie poselstwo donosi. Posłowie brytyjscy wobec stosunków Polski z państwami bałtyckimi 1920–1926, Warszawa 2008, s. 25–44 (bardzo pożyteczna analiza brytyjskiej służby dyplomatycznej, jej struktury i obiegu informacji w latach 1920–1926).

[2] Zob. na ten temat w źródłowej monografii Martina Gilberta, Sir Horace Rumbold..., s. 142–144 (o spotkaniach z Polakami w Bernie).

[3] „Puffed, powdered and curled: / Rumbold’s in Warsaw – / All’s right with the world” – cyt. za: M. Gilbert, Sir Horace Rumbold..., s. 181; zob. także Pound/Joyce: the Letters of Ezra Pound to James Joyce, with Pound’s Essays and Articles about Joyce, ed. Forrest Read, New York 1970, s. 151–153 (tu list Pounda do Rumbolda z 11 IV 1919, a także szersze naświetlenie całego incydentu).

[4] Ostatni cytat – z listu Rumbolda do Kerra z 29 XII 1919 – NAS-PK, GD/40/17/911/3; opis pierwszej wizyty u Naczelnika Państwa: list Rumbolda do Charliego [?] z 23 X 1919, OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 49. Pobyt Rumbolda w Warszawie, choć bez istotnych dokumentów z osobistego archiwum posła, przedstawia N. Davies: Sir Horace Rumbold w Warszawie, 1919–1920, „Dzieje Najnowsze” 1971, R. III, z. 3, s. 40–54.

[5] „In dealing with the Poles one has always to remember one thing and that is that they are not and do not consider themselves to be a new nation. They are conscious of the considerable part that Poland has played in the past [...] they are proud and sensitive”. List Rumbolda do Thomasa Rowlanda (zastępcy prywatnego sekretarza króla Jerzego V) z 1 II 1920, OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 146 (na kolejnych stronach tegoż listu – k. 147–148 – uwagi o niepodatności Polaków, poza grupą skrajnych socjalistów i częścią mniejszości żydowskiej, na hasła komunistyczne).

[6] Zob. list Rumbolda do Kerra z 6 XII 1919 (tu wzmianka o potrzebie wsparcia pożyczki do Polski), OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 79; list Rumbolda do Hardinge’a z 16 XI 1919 (w sprawie delegacji parlamentarnej): tamże, k. 62; sprawę swoistego bojkotu towarzyskiego przeprowadzonego jednorazowo w stosunku do poselstwa brytyjskiego (z inicjatywy księcia Zdzisława Lubomirskiego) w grudniu 1919 r. wobec nastawienia Lloyda George’a w sprawie Galicji omawia M. Gilbert, Sir Horace Rumbold..., s. 185–187.

[7] „Poland as yet has done little or nothing to establish the fact of its ability to maintain a modern progressive state, except that it clung to its nationality and endured terrible hardships for this cause. [...] Its best friends are those who resist the dreams of the Imperialists and encourage Poland to make good within a sphere which is indisputably Polish and which reduces both its grounds of quarrel with its neighbours and the numbers of non-Polish citizens [...] I think that the Poles misunderstand the PM’s [Prime Minister’s] attitude towards them. He is not in the least anti-Polish. He fully recognizes, however, the great difficulty of Poland’s position in Europe and its people’s inevitable want of practical experience in running a great state. [...] He [Lloyd George] is looking at the Polish problem, not merely in terms of 1919–1920, but in the light of a thousand years of European history, and of the inevitable fact that Poland’s neighbours, which today are prostrate, will ere long become strong, vigorous, and patriotic nations”. List Kerra do Rumbolda z 15 XII 1919, NAS-PK, GD 40/17/911/4, s. 1–4; toż w: OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 97–100.

[8] Zob. E. Said, Orientalizm, przeł. Witold Kalinowski, wstęp Zdzisław Żygulski jun., Warszawa 1991.

[9] „The Poles have still to make good, and I like to think that they will do so. Another 12 months should show how they are going to shape. If you ever have a fortnight or so off and wish to study this part of Europe, come out and stay with me”. List Rumbolda do Kerra z 29 XII 1919, NAS-PK, GD/40/17/911/3; toż w: OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 126–128.

[10] „How long do you think the rest of Europe and the Western Powers will be able to refrain from also recognising the Bolshevists? The idea is repugnant to me as one living too close to the Bolshevists here not to see what an appalling regime theirs is. But, unless I am mistaken, things are working up for the recognition of the Bolshevists. This would be welcomed by our dear friends in the Labour Party at home, not to speak of others not belonging to the Labour Party. It will be another case of evil triumphing”. List Rumbolda do Franka [Lindleya] z 2 II 1920, OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 156. Por. listy Rumbolda do Richarda Dalberga-Actona, posła Wielkiej Brytanii w Finlandii, z 29 XII 1919 (tu m.in. nadzieja na współpracę Piłsudskiego z Denikinem na wiosnę następnego roku, a także informacja o rozmowie z Mannerheimem), OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 119–122; o współpracy Rumbolda z Mackinderem pisze M. Gilbert, Sir Horace Rumbold..., s. 189–191; zob. także list Hardinge’a do Rumbolda z 6 I 1920, wyrażający przekonanie (również Curzona), że bolszewizm jest niebezpieczny raczej w Azji niż w Europie. OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 129–130.

[11] Sprawozdanie lorda Hardinge’a z rozmowy Lloyda George’a z Patkiem z 26 I 1919, przekazane w telegramie lorda Curzona do H. Rumbolda z 27 I 1920, w: DBFP, vol. III, s. 804 – odpis tego dokumentu znajduje się także w papierach Lloyda George’a – PA-LG, F/202/1/6.

[12] Zob. list Kerra do Rumbolda z 30 I 1920, NAS-PK, GD 40/17/911/4.

[13] List Rumbolda do Hardinge’a z 1 II 1920, OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 142–145.

[14] „Territories in question could be subject to a temporary mixed administration of Poles and local inhabitants under supervision of officials appointed by League of Nations.These territories would be held in trust for a reconstituted Russia, or if policy of Allies is to favour formation of autonomous States such as White Ruthenia and Ukraine, in trust for those States”. Telegram Rumbolda do lorda Curzona z 26 III 1920, OU-BL, RP, dep. 26 (Correspondence, May 1919–May 1920), k. 185–186; por. wcześniejsze trzy telegramy Rumbolda do Curzona na temat polskich warunków pokoju z Rosją sowiecką, wszystkie z 14 III 1920, tamże, k. 181–184.