SHANA PENN

SEKRET SOLIDARNOŚCI

KOBIETY, KTÓRE POKONAŁY KOMUNIZM W POLSCE

Przełożył Maciej Antosiewicz

Partner wydania:

Europejskie Centrum Solidarności

Tytuł oryginału: Solidarity’s Secret. The Women Who Defeated Communism in Poland

Copyright © Shana Penn

Copyright © for the Polish edition by Grupa Wydawnicza Foksal, MMXIV

Copyright © for the Polish translation by Maciej Antosiewicz, MMXIV

Wydanie I

Warszawa

Spis treści

- Dedykacja

- Motto

- Przedmowa do wydania polskiego

- Przedmowa do wydania amerykańskiego

- Podziękowania

- Wprowadzenie. Tajemnica poliszynela

- 1. Kobiety u bram

- Anna Walentynowicz i sierpniowe strajki 1980 roku

- 2. Biała plama w historii „Solidarności”

- Działalność legalna i w stanie wojennym

- 3. „Ciemne kręgi”

- Budowanie solidarnościowego podziemia

- 4. „Latająca redakcja”

- Wydawanie podziemnej gazety

- 5. Dodatkowy atut

- Kobiecy stereotyp jako kamuflaż

- 6. Trzecia przestrzeń

- Wzajemne zależności i współpraca

- 7. Cierpliwa rewolucja

- Kobiety a przywództwo

- 8. „Nasz romantyczny wzorzec”

- Mit – literatura – kobiety

- 9. Koniec i początek

- Adaptacja i nowe problemy kobiet po 1989 roku

- 10. Wypełnianie białej plamy

- Publiczna dyskusja o kobietach

- Dodatek

- ...W cieniu męskich przywódców

- ...Tak jest dobrze

- ...Przeanieleni

- Gra, fikcja, pozór

- ...Prawo wyboru

- ...Mój brzuch... jest problemem cywilizacji

- Posłowie

- Amerykanka w Polsce

- Bibliografia

- Historia Polski

- Historia Europy Środkowej i Wschodniej. Historia Rosji

- Przypisy

Wszystkie rozdziały dostępne w pełnej wersji książki.

Moim rodzicom

Przyszłaś, żeby się czegoś dowiedzieć o kobietach „Solidarności”, więc powiem ci prawdę, ale kto to opublikuje? Wszyscy w Polsce wiedzą, że kobiety zapoczątkowały podziemie lat osiemdziesiątych, ale nikt nie chce o tym mówić.

Barbara Labuda, Wrocław

Przedmowa do wydania polskiego

Wielu autorów marzy, by mieć moc dokonywania zmian, przeobrażania powszechnej świadomości, wywoływania kulturowego zamieszania. W moim wypadku to marzenie spełniło się w Polsce, gdzie moje prace nad doniosłą działalnością kobiet w „Solidarności” przyczyniły się do rozwoju badań nad opozycją demokratyczną i kulturowymi wzorcami z perspektywy płci.

Gdy rozpoczynałam moje poszukiwania, „Solidarność” była niemal wyłącznie postrzegana jako ruch związkowy. Wynikało to z niedoceniania bądź też pomijania istotnej roli, jaką odgrywały podziemne media w usytuowaniu i organizacji opozycji. To z kolei usunęło w cień kobiety i ich zasługi w tym, że „Solidarność” dzielnie przetrwała wszystkie lata stanu wojennego. Jako autorki, redaktorki i wydawczynie wypełniły one lukę, jaka powstała w kierownictwie „Solidarności” w wyniku masowych aresztowań. Powołując do życia najbardziej liczące się w latach osiemdziesiątych ubiegłego wieku podziemne gazety, na nowo połączyły ludzi pozbawionych przez władzę dostępu do informacji.

„Solidarność” zyskała swój wyrazisty i jednolity wizerunek w narodowej legendzie o wielkich robotniczych bohaterach, którzy lojalnie wspomagani przez wielkomiejskich inteligentów i pełne poświęcenia matki, a nade wszystko przez duchowe wsparcie ze strony papieża, obalili represyjny reżim i pierwszy raz w ciągu półwiecza poprowadzili Polskę do wolności. „Czy nie jest za późno, by zmieniać historię, która została już przedstawiona światu?” – zapytała Barbara Labuda, wnikliwa polityczka, podczas naszej pierwszej rozmowy w lipcu 1991 roku. Moja odpowiedź brzmi: „Nie”.

„Solidarność” jako ruch związkowy zasługuje na swoją legendę z uwagi na bezprecedensowe zwycięstwa: utworzona w wyniku największego strajku powszechnego na świecie, była jedynym niezależnym, oddolnym i prodemokratycznym ruchem w całej radzieckiej sferze wpływów, doprowadziła również tamtejsze kraje do wolności. Rewolucja „Solidarności” zakończyła zimną wojnę i przyspieszyła upadek Związku Radzieckiego w 1991 roku.

To są niezaprzeczalne osiągnięcia. Jednak ta zawężona rewolucyjna legenda, zbudowana wokół podziału „my – oni”, nie pozostawiała miejsca na bardziej złożoną opowieść o bohaterach i bohaterkach, jak też o wewnętrznych napięciach w opozycji, a tą właśnie tematyką zajęłam się w moich badaniach prowadzonych w latach 1990–1991.

Do historii, jaką odegrały w tym kobiety, dotarłam, mimo że od większości osób otrzymywałam materiał pozbawiony odniesień do gender. Zgodnie z nastawianiem panującym w tamtym czasie i regionie, znajomość tych zagadnień była bowiem bardzo mała, na uczelniach brakowało programów gender studies, nie istniał szeroko zakrojony ruch kobiet. Zaledwie kilka działaczek, z którymi przeprowadziłam wywiady – wśród nich Barbara Labuda i Joanna Szczęsna – miało świadomość wyjątkowej roli kobiet. Zjawiskiem powszechnym było odruchowe odrzucanie feminizmu i feministek jako ideologicznych pozostałości po komunizmie, przejawów zachodniej poprawności politycznej czy też rzeczniczek małych kobiecych pretensji. Muszę podkreślić, że dotyczyło to nie tylko Polski, lecz także Węgier i Czechosłowacji, gdzie prowadziłam badania w latach 1990–1992, gdyż pierwotnie zamierzałam przygotować studium porównawcze sytuacji w tych trzech krajach. W ich tradycji leżał zaciekły opór wobec kobiecych działań, a także posługiwanie się kpiną i protekcjonalizmem w celu onieśmielenia i uciszenia kobiet.

Mimo że płeć kulturowa nie stanowiła tematu debaty publicznej ani w czasach opozycji, ani nowej demokracji, kwestię tę paradoksalnie traktowano jako ważną zasadę organizacyjną socjalistycznego państwa, a badania nad nią prowadzono w PRL-u oraz w innych krajach bloku radzieckiego do końca lat czterdziestych. Kiedy planowałam swoje badania, której rezultatem jest Sekret „Solidarności”, w moich lekturach i koncepcji pracy początkowo korzystałam z bogatej literatury naukowej doby zimnej wojny. Jej słabą stroną było to, że badacze po obu stronach żelaznej kurtyny bardziej koncentrowali się na odgórnej polityce państwa wobec płci niż na codziennych doświadczeniach życiowych zwykłych kobiet i mężczyzn. Nacisk kładziono na to, jak polityka państwa wpływa na sytuację kobiet, nie zaś na to, jak kobiety zabiegały o swoje interesy i pozycję społeczną. Na ówczesnym etapie badań nad problematyką gender pisało się na przykład o dłuższym czasie pracy kobiet niż mężczyzn, podkreślając ich podwójne obciążenie z tytułu obowiązków pracowniczych i domowych, a bardzo rzadko o satysfakcji kobiet lub mężczyzn z ich różnych ról, zadań i możliwości.

Rozwój badań nad tym, co dzisiaj rozumiemy pod pojęciem życia codziennego, nastąpił dzięki udostępnieniu po 1989 roku wielu archiwów, dokumentacji i źródeł prywatnych. Kobiety, z którymi przeprowadzałam wywiady, niepokoiły się, czy doświadczenia tak zwanych zwykłych uczestników zdarzeń zostaną zarejestrowane. One nie klasyfikowały ludzi ze względu na mniejszy lub większy wkład w działalność opozycyjną. Każdy dawał z siebie tyle, ile mógł, zależnie od swoich warunków socjalnych. To nie była kwestia moralności, ale odwagi, asertywności i wsparcia od otoczenia.

Moje badania uplasowały się w czołówce tych, które odkrywały bardziej zniuansowany obraz państwa oraz codziennej egzystencji kobiet i mężczyzn. Opozycja była zróżnicowanym zjawiskiem, a nie prostą, zunifikowaną modelową strukturą. Doświadczenia kobiet i mężczyzn w państwach socjalizmu różniły się, a niekiedy były wręcz sprzeczne. Doszłam do wniosku, że problematyka ta, choć pomijana w badaniach z okresu zimnej wojny, naprawdę istniała, mimo ograniczeń wynikających z uwarunkowań politycznych.

To właśnie ta świadomość mocy i bezsilności jednocześnie spowodowała, że zadałam sobie pytanie, w jakim stopniu opozycjonistki mogły prowadzić bardziej rozbudowaną działalność, niż to się wydawało władzy z tamtych lat. Z historii, których wysłuchałam, wyłania się spójna narracja. Chociaż interpretacje zdarzeń i oceny roli poszczególnych ludzi różniły się, a czasem były wręcz sprzeczne, to ukierunkowywały działania, definiowały strategie, pobudzały działaczki do dalszej refleksji.

Podejmując kwestię stanu badań nad tematyką świadomością gender w Polsce, musiałam się zmierzyć z jeszcze innym pytaniem: jak mianowicie zrekonstruować przeszłość, która wciąż pobrzmiewa w pamięci żyjących? Większość moich materiałów źródłowych nie leżała na bibliotecznych półkach, nie była też przechowywana w archiwach. Dokumenty opozycji w czasach PRL-u musiały być ukrywane, aby nie stwarzały zagrożenia dla osób zaangażowanych w działalność opozycyjną. Ludzie zapraszali mnie do swoich domów i biur, pożyczali mi – przechowywaną w prywatnych zbiorach – dokumentację w postaci zdjęć, listów, pamiętników, gazet, wycinków prasowych czy bibuły.

Z rekonstruowaniem nieodległej przeszłości wiążą się dodatkowe wyzwania: opisywane wydarzenia budzą emocje, miejsca wciąż istnieją, a uczestnicy i świadkowie historii nadal żyją, przynajmniej w pamięci innych ludzi. Nie są odlegli w czasie, ich wizerunków nie zobiektywizowały badania naukowe. Nadal żyją, a nawet więcej – 25 lat temu większość moich bohaterek była młodsza niż ja dzisiaj. Odwiedzając Warszawę podczas pierwszej rocznicy czerwcowych wyborów z 1989 roku, nie byłam pewna, czy uda mi się odróżnić to, co odchodzi do przeszłości, od tego, co rodzi się w gwałtownie zmieniającej się rzeczywistości. Urzekła mnie euforia towarzysząca tej transformacji społecznej. Nie miałam pewności, czy w ogóle można wskazać początek i koniec tej pokojowej rewolucji, która wywołała tak wiele zmian w całym społeczeństwie.

Bardzo szybko zorientowałam się, że w czasie gdy nowa, jeszcze konsolidująca się elita polityczna zaczynała demontować stary aparat państwa socjalistycznego, już zarysowała się linia podziału na włączonych i wykluczonych. Robotnicy, związki zawodowe oraz kobiety, o których prawa nie zadbano należycie, znalazły się za burtą. Kwestie opieki socjalnej nie budziły zainteresowania. Ważne były prywatyzacja oraz Kościół katolicki, który zgromadził znaczne dobra i wywierał wpływ na władzę polityczną. Znaczenie zyskali też ekskomuniści, którzy sprawnie przebudowali swoją partię i program. „Takie są paradoksy demokracji” – skomentowała Barbara Labuda. Wczesne lata dziewięćdziesiąte okazały się czasem przebudzenia uśpionych politycznych demonów, nagłej erupcji dramatów i fobii. Adam Michnik nazwał je puszką Pandory.

Moje badania odsłoniły luki i niespójności w zaakceptowanej narracji o rewolucji. Mimo wszystko postanowiłam wyciągnąć z nich ostateczne wnioski, bazując na faktach, które odkryłam, nawet jeśli owe wnioski zaprzeczały przyjętej dotychczas wersji prawdy. Rezultaty moich badań opublikowałam najpierw w artykule National Secret, który ukazał się w „American Journal of Women’s History” w 1995 roku i tego samego roku został przetłumaczony i opublikowany w piśmie feministycznym „Pełnym Głosem”, wydawanym przez krakowską organizację pozarządową Fundacja Kobiet eFKa. Esej zatytułowany Tajemnica państwowa zdobył uznanie wielu czytelników, a innych zirytował. Na przykład w magazynie „Ex Libris” oskarżono mnie o pisanie feministycznej fikcji, jednak zarzutów tych nie poparto dowodami. Nie sądzę jednak, żeby rewolucyjna działalność Damskiej Grupy Operacyjnej mogła stanowić wytwór mojej amerykańskiej wyobraźni. Prawdopodobnie z tych samych powodów Joanna Szczęsna powiedziała mi kiedyś, że wiele amerykańskich kobiet nigdy nie podjęłoby się podobnej potajemnej, wieloletniej działalności politycznej, wymagającej w dodatku wielu osobistych poświęceń i niegwarantującej sukcesu.

Historia, którą odkryłam, pomału zakorzeniała się w polskiej podświadomości kulturowej, głównie za sprawą rozwoju gender studies i aktywności feministek w latach dziewięćdziesiątych. Moje badania zostały zauważone w 1999 roku, dziesięć lat po wyborach czerwcowych, kiedy to przez media przetoczyła się burzliwa debata, w której po raz pierwszy problematyka kobieca stała się ważnym elementem dyskursu politycznego. W tej dekadzie regularnie odwiedzałam Polskę jako badaczka, wykładowczyni i dyrektorka waszyngtońskiej Network of East-West Women (NEWW), która współpracowała z kobiecymi organizacjami pozarządowymi w Polsce i dwudziestu innych krajach Europy Środkowo-Wschodniej. Organizacja ta, mająca dziś siedzibę w Gdańsku, zapewnia fundusze na programy gender studies, porady prawne, opiekę zdrowotną, konsultacje dla ofiar przemocy domowej i gwałtów oraz udział aktywistek w międzynarodowych spotkaniach, takich jak Czwarta Światowa Konferencja Narodów Zjednoczonych poświęcona kwestii kobiet, która odbyła się w Pekinie. Dzięki uprzywilejowanej pozycji uczestniczki i zarazem obserwatorki przyglądałam się rozwojowi polskiego ruchu feministycznego, wspierałam go i oceniałam.

Chęć włączenia się do toczącej się debaty publicznej doprowadziła do napisania przeze mnie dwóch wersji mojej książki. Były one skierowane do różnych grup odbiorców. Pierwsza wersja, w języku polskim, miała trafić do polskiego czytelnika, a druga, napisana po angielsku, była kierowana na rynek amerykański i zagraniczny. W obu książkach prezentuję jednak tę samą tezę, opartą na tych samych faktach. Podziemie kobiet, opublikowane po polsku, zostało napisane dla tych, którzy byli członkami „Solidarności” lub dorastali w tamtych czasach. W książce tej staram się odpowiedzieć na pytanie często zadawane mi przez moich polskich krytyków i współpracowników: jak ty, Amerykanka, feministka, osoba z zewnątrz, postrzegasz naszą rewolucję i dlaczego widzisz ją właśnie tak? Niestety, nakład pierwszego wydania Podziemia kobiet został wyczerpany w 2003 roku, a wydawca nigdy nie odpowiedział na moje pytania o ewentualny dodruk lub wznowienie.

Punkt wyjścia do drugiej książki, Sekretu „Solidarności” opublikowanego pierwotnie po angielsku przez wydawnictwo akademickie, stanowi inne pytanie, skierowane przede wszystkim do Amerykanów: dlaczego my, mieszkający poza Polską dziennikarze, naukowcy, dyplomaci, przeoczyliśmy narrację genderową i jak do tego doszło? Książkę tę napisałam z myślą o szerokim kręgu czytelników, od pracowników naukowych i studentów po odbiorców, którzy o historii Polski i „Solidarności” wiedzą niewiele. W Sekrecie dokładniej wyjaśniam, jakie było podłoże historyczne omawianych wydarzeń, opisuję też zdarzenia późniejsze, w tym debatę w mediach z 1999 roku, w której kwestiom kobiecym przyznano wreszcie odpowiednią rangę. Sekret „Solidarności” otrzymał wyróżnienia akademickie, używa się go w pracy dydaktycznej na wielu uczelniach, był też wielokrotnie cytowany przez badaczy zajmujących się sprawami polskimi i gender studies, którzy często zapraszają mnie na wykłady gościnne.

W 2014 roku przypada dwudziesta piąta rocznica zwycięstwa polskiej rewolucji demokratycznej, co stanowi doskonałą okazję do nowego wydania Sekretu „Solidarności”. Książka ta odpowiada na rosnące zainteresowanie badaczy historią „Solidarności”, a współczesnemu czytelnikowi umożliwia zapoznanie się z oporem opozycji wobec autorytarnej władzy, zagłębienie się we wspomnieniach i refleksjach z tamtych lat, a przede wszystkim dowiedzenie się czegoś o kobietach, które w tej opozycji odegrały niebagatelną rolę. Istotne, aby podczas obchodów dwudziestopięciolecia demokratycznych rządów uważnie przyjrzeć się, jaka narracja dominuje i jak uczy się o historii „Solidarności” w liceach, na uniwersytetach, co pisze się w wydawnictwach, co mówi na konferencjach, a także w rodzinach i społecznościach lokalnych.

Cel Sekretu „Solidarności” stanowi zrozumiałe przedstawienie doświadczenia konkretnej grupy dziennikarek i aktywistek, związanego z działalnością w podziemiu i w opozycyjnych mediach, którą musiały one pogodzić z życiem osobistym i swoimi obowiązkami jako żon, partnerek, matek czy kobiet niezamężnych. Znajomość ich problemów pomaga obalić stereotypy płciowe na temat opozycjonistów oraz przybliżyć ich dylematy i decyzje współczesnemu czytelnikowi. Badacze podkreślają, że ta historia mogłaby pójść w zapomnienie i nigdy nie zostać ujawniona, gdyby nie fakt, że nagrałam wywiady wkrótce po przemianach politycznych. Naszym obowiązkiem jest pamiętać o tych kobietach, których głos uczłowiecza rewolucję „Solidarności” i podkreśla, jak bardzo siła napędowa przemian politycznych zależy od zdolności zwykłych obywateli do stawania się niezwykłymi liderami. Teoria polityczna ma dużo mniejszy wpływ na ludzi niż zdolność jednostek do mobilizowania tysięcy do tworzenia niezależnych mediów i do życia każdego dnia tak, jakby byli wolni.

W demokracji historia stanowi część rozmowy o tym, jak ukształtować przyszłość. Dla Polski, po długich okresach w XIX i XX wieku, kiedy prawda o historii była zniekształcana przez władze, najistotniejszym zdaniem jest wypracowanie prawomocnego dyskursu historycznego. Nie możemy myśleć o naszej przyszłości, kiedy nie umiemy odnaleźć siebie samych w przeszłości. Jeśli jesteśmy wykluczeni z przekazów historycznych, to jak możemy w pełni być członkami społeczeństwa? To pytanie stawiają kobiety i mężczyźni walczący o równość płci przez dwadzieścia pięć lat demokratycznej Polski. Dla nich nigdy nie jest za późno, aby poprawić przekaz historii. To zaszczyt dołączyć do nich w tych zmaganiach.

1 stycznia 2014 roku

Berkeley, Kalifornia

przełożył Andrzej Brylak

Przedmowa do wydania amerykańskiego

Wyobraźcie sobie następującą sytuację: jest ostra zima, większość ludzi, z którymi pracowaliście, została aresztowana, telefony nie działają, po ulicach miasta krążą milicyjne patrole, jeżdżą czołgi, żołnierze grzeją się przy koksownikach. Co robicie? Jeśli jesteście Heleną Łuczywo i jest 15 grudnia 1981 roku, dwa dni po wprowadzeniu w Polsce stanu wojennego, wychodzicie ze swojej kryjówki i zaczynacie szukać ludzi, z którymi moglibyście odbudować ruch „Solidarność”. Dość szybko okazuje się, że grupa osób z dawnej antykomunistycznej opozycji, jeszcze sprzed powstania „Solidarności”, nie została aresztowana i jest gotowa dalej działać. Niebawem zbiera się was siedem osób i organizujecie – z niebywałym trudem – pierwsze spotkanie. Ustalacie na nim plan działania. Najważniejsze to nie dopuścić do tego, aby umilkł głos „Solidarności”, a jej kierownictwo zniknęło. Jedna z obecnych na spotkaniu osób podejmuje się odnaleźć legalnych przywódców, którzy uniknęli aresztowania, i nawiązać z nimi kontakt. Należy zadbać, by bezpiecznie zaczęli kierować związkiem. Jeśli jednak ich głos ma być słyszany, musi powstać gazeta. Zapada więc decyzja o założeniu „Tygodnika Mazowsze”. Pozostałe sześć osób naradza się, jak wykonać to zadanie.

Tak stawiano pierwsze kroki w długim marszu, który doprowadził do upadku komunizmu.

Najbardziej zdumiewa w tej historii nie tylko odwaga – a właściwie należałoby powiedzieć: brawura – owych siedmiu osób, ale to, że one wszystkie były kobietami i że natychmiast znalazły właściwą formułę działania w sytuacji katastrofy, jaką w kategoriach politycznych i ludzkich było wprowadzenie stanu wojennego. A co jeszcze bardziej znamienne – że wytrwały w niezłomnym oporze przez blisko osiem długich wyczerpujących lat, ukrywając się w ciągle zmienianych mieszkaniach, unikając aresztowania, zapominając o urodzinach swoich dzieci, pracując po dwadzieścia cztery godziny na dobę. Tylko jedna z nich, Ewa Kulik, ta, która wystąpiła z inicjatywą odszukania ukrywających się przywódców, weszła do podziemnych struktur decyzyjnych. Kiedy w 1989 roku ich działalność wydała owoce i system komunistyczny się załamał, zabrały się do następnej roboty, nie doczekawszy się, ale też nie wymagając wdzięczności czy choćby zwykłego uznania. Nie myślały o sobie jako o weterankach, dlatego zaraz podjęły następne wyzwania. Nie chciały być wyróżniane ze względu na swoją płeć. Byliśmy w tym wszyscy razem – mówiły – i robiliśmy to, co należało. Mimo że wielu ludzi zapisało się w historii ruchu antykomunistycznego, o kobietach z „Tygodnika Mazowsze”, jak również o niezliczonych innych opozycjonistkach, wspomina się rzadko. Dzisiaj, zaledwie piętnaście lat po upadku komunizmu, pozostają nieznanymi, zapomnianymi bohaterkami polskiego podziemia.

Właściwie powinnam napisać: pozostawały nieznanymi bohaterkami, ponieważ książka, którą zamierzacie przeczytać, rekonstruuje ich działania i przywraca im należne miejsce w niedawnej historii. Dotąd dzieje „Solidarności” przedstawiano często tak: oto w proteście przeciwko wprowadzonym przez rząd podwyżkom cen młody elektryk Lech Wałęsa przeskoczył przez mur Stoczni Gdańskiej i ostatecznie założył związek zawodowy o nazwie „Solidarność”; ten związek walczył nie tylko o poprawę warunków ekonomicznych robotników, ale również o fundamentalne swobody, zgromadził dziesięć milionów członków, a później został rozbity podczas stanu wojennego. Tymczasem Shana Penn pierwsza opisuje szczegółowo rolę, jaką pracownica Stoczni Gdańskiej Anna Walentynowicz odegrała przed owym słynnym skokiem Wałęsy, i co nastąpiło później. Doskonale napisany przez życzliwego obserwatora z zewnątrz Sekret „Solidarności”. Kobiety, które pokonały komunizm w Polsce to zajmująca opowieść i wnikliwa analiza udziału kobiet w legalnym początkowo, a później zdelegalizowanym ruchu „Solidarność” w Polsce. To książka wielowarstwowa, w części składająca się z historii ustnej, w części z historycznej i socjologicznej rekonstrukcji tradycji, pod wpływem których kształtowała się polska kobiecość, w części zaś z analizy politycznej trudnej do rozwikłania historii narodowej. Penn zwraca wielką uwagę na osobliwości polskich dziejów i stara się przedstawić wszystkie ich cechy szczególne. Największa wartość książki polega na tym, iż żadna z tych tradycji nie przesłania autorce pola widzenia. Zadaje ona proste z pozoru pytania: Co z udziałem kobiet? Dlaczego nie zostały zauważone? Dlaczego nie było ich w oficjalnym kierownictwie? Co robiły? Jak ważne były ich działania dla przetrwania ruchu? Dlaczego nie chciały odróżniać się jako kobiety od swoich kolegów?

Odpowiedzi na te pytania dają nowy i fascynujący obraz jednego z najważniejszych masowych ruchów końca XX stulecia. Ruch o nazwie „Solidarność” był swego rodzaju długotrwałym powstaniem i podobnie jak każde wielkie wrzenie narodowe przerodził się rychło w powszechną mobilizację przeciwko wspólnemu wrogowi. Polska historia – a przynajmniej ta zachowana w żywej pamięci – prezentowała wiele wzorców bojownika: partyzanta, negocjatora, buntownika. Od galopujących jeźdźców, wytrwałych, dumnych szlachciców w dziejach Polski – zarówno tych prawdziwych, jak i tych wyimaginowanych, a czasami na poły takich i takich – aż się roiło.

Ale w każdym polskim powstaniu mamy też drugi plan. Występują na nim żony, matki i siostry, które zagrzewały do walki, przekazywały (i często pisały) manifesty, wspierały mężczyzn i walczyły z wrogiem na wielu frontach. W sierpniu 1980 roku, kiedy uczestnicy antykomunistycznej opozycji powołali do życia „Solidarność”, wśród dziesięciu milionów jej członków znalazło się tyleż samo mężczyzn co i kobiet. Kierownictwo jednak było niemal w całości męskie. 13 grudnia 1981 roku, gdy wprowadzono stan wojenny, większość przywódców zebranych na ważnym spotkaniu została otoczona i zatrzymana. Aresztowano również wiele kobiet, ale znaczną ich część służba bezpieczeństwa po prostu przeoczyła. Jak zobaczymy w prezentowanej książce, ukrywały one nielicznych pozostałych na wolności przywódców, tworzyły podziemne struktury „Solidarności” i wydawały solidarnościową gazetę, zapewniając w ten sposób ciągłość ruchowi, któremu groziła zagłada. I to jest nieopowiedziana historia „Solidarności” w Polsce.

Patrząc ze swojej perspektywy, autorka odkrywa ważny element polskiej historii, niewidoczny dla jej rozmówców zaślepionych utrwaloną tradycją romantyczną, przywiązującą większe znaczenie do bohaterskich czynów mężczyzn niż kobiet. Pracując nad tą książką, Penn spotkała się z niewiarygodnym wprost oporem ze strony kobiet, które uważały swoje działania za zupełnie normalne i odrzucały jakąkolwiek myśl o bohaterstwie. Nie chciały też patrzeć na swoją walkę przez pryzmat płci, obawiały się, że przylgnie do nich etykietka feministek i miały dość wszelkich tego typu powiązań ideologicznych. Dzięki taktowi, uporowi i inteligencji Shana Penn pokonała ich opór i oto prezentuje najpełniejszą jak do tej pory i najciekawszą historię zjawiska społecznego, które wstrząsnęło światem. W Sekrecie „Solidarności” otrzymujemy po raz pierwszy kompletny obraz ruchu, który nie był zbyt solidarny z kobietami. Na tym „portrecie rodzinnym” mężczyźni i kobiety zostali umiejscowieni obok siebie, a ich obecność uwydatnia role jednych i drugich. Tylko mądra feministyczna badaczka mogła przedstawić taki całościowy obraz i opowiedzieć historię grupy dzielnych i odważnych kobiet, które porwały się na potężne państwo. I wygrały.

Irena Grudzińska-Gross

Podziękowania

Dziękuję bardzo kilkorgu moim przyjaciołom i znajomym za wsparcie i zachętę do pracy: Wandzie Nowickiej, Bożenie Keff, Sławomirowi Sierakowskiemu, Iwonie i Adamowi Reichardtom oraz Beacie Stasińskiej z Grupy Wydawniczej Foksal. Każde z nich radziło mi, by możliwie szybko opublikować polskie wydanie Sekretu „Solidarności”, tak by już dzisiejszy czytelnik mógł poznać historię opisaną na tych stronach.

Wiele instytucji i osób zapewniło środki, bez których niniejsza książka i jej polskie wydanie nie ujrzałyby światła dziennego. Przede wszystkim pragnę podziękować Instytutowi Społeczeństwa Otwartego za przyznanie mi stypendium na projekty indywidualne (Individual Project Fellowship). Umożliwiło mi ono dwa lata pracy nad Sekretem „Solidarności” oraz Podziemiem kobiet. Instytut Społeczeństwa Otwartego pomógł mi również wypromować obie książki.

Network of East-West Women’s Book and Journal Project pomogła mi przy tłumaczeniach i promocji książki, za co jestem głęboko wdzięczna. Dotacja Ludwiga Vogelsteina wspierała mnie w badaniach, które prowadziłam na początku lat dziewięćdziesiątych.

Od 2000 do 2005 roku Women’s Leadership Institute w Mills College w Oakland w Kalifornii zapewnił mi wspaniałe warunki do pisania oraz wsparcie intelektualne i emocjonalne ze strony grona kolegów zajmujących się gender studies.

Podczas moich wielokrotnych podróży pomiędzy Polską a Stanami Zjednoczonymi Peggy Simpson, amerykańska dziennikarka mieszkająca w Warszawie od lat dziewięćdziesiątych do 2002 roku, udostępniała mi swoje mieszkanie, z którego korzystałam jak z drugiego domu.

Książka jest przedsięwzięciem zbiorowym, nieustanną rozmową między autorką a osobami, które zaludniają jej świat – rozmówcami, mentorami, kolegami, współpracownikami, redaktorami, tłumaczami, agentami literackimi, wydawcami, przyjaciółmi i członkami rodziny. Chciałabym podziękować całej grupie różnych osób, które mnie wspierały, inspirowały, kierowały, uczyły, informowały, gościły, karmiły oraz w inny sposób pomagały mi w pracy nad książką przez ponad dwanaście lat.

Na specjalne podziękowanie zasłużyli ludzie, którzy byli mi najbliżsi podczas pisania i wydawania książki: Paul Milne, Agnieszka Graff, Jill Hannum, Marjorie Lightman, Isabel Marcus, Wanda Nowicka, Ann Snitow i Bożena Keff.

Do mentorów, kolegów, czytelników, redaktorów, wydawców i przyjaciół należą: Jolanta Ambrosewicz-Jacobs, Agata Araszkiewicz, Janice Baker-Weil, Dagmara Baraniewska, Erin Barclay, Tressa Berman, Violetta Cywicka, Arwen Donahue, Kinga Dunin, Felicia Eth, Paula Fass, Dominika Ferens, Izabela Filipiak, Małgorzata Fuszara, Elinor Gadon, Kasia Gawlicz, Edyta Gawron, Janet Greenberg, Irena Grudzińska-Gross, Anka Grupińska, Agnieszka Grzybek, Agnieszka Iwaszkiewicz, Maria Janion, Ewa Kulik-Bielińska, Hanna Jankowska, Joe Lamb, Cheryl Lehman, Helise Lieberman, Barbara Limanowska, Bogna Lorence--Kot, Elżbieta Matynia, Jarosław Mikos, Mary Morrison, Bernard Osser, Elżbieta Oleksy, Karen Payne, Sarah Pick, Joanna Regulska, Adam Reichardt, Iwona Reichardt, James Reische, Joan Ringelheim, Ruth Rosen, Jane Rosenthal, Andrzej Rosner, Katarzyna Rosner, Dorien Ross, Adam Rozański, Teresa Sasińska-Klas, Edward Serotta, Sławomir Sierakowski, Peggy Simpson, Robert Sołtyk, Kathy Sreedhar, Renate Stendhal, Kazimiera Szczuka, Małgorzata Tarasiewicz, Karen Underhill, Laurie Wagner, Sławomira Walczewska, Lech Wałęsa, Susan Weidman-Schneider, Michael Weil, Adam Winiarz, Carol Zemel i William Zeisel.

Spośród instytucji trzeba wymienić: Stowarzyszenie Bałtyckie Centrum „Gender”, Europejskie Centrum Solidarności, Fundację Kobiecą eFKa, Hoover Institution, Instytut Dziennikarstwa Międzynarodowego Uniwersytetu Jagiellońskiego, Żydowski Festiwal Kultury, Fundację Judaica, Archiwum Ośrodka KARTA, Krytykę Polityczną, NEWW-Polska, New Eastern Europe, OŚKę, Taube Philanthropies, Gender Studies Uniwersytetu Warszawskiego, ambasadę Stanów Zjednoczonych w Warszawie i konsulat Stanów Zjednoczonych w Krakowie.

Co się tyczy współpracowników i tłumaczy, miałam szczęście, że kiedy rozpoczynałam badania, pomagało mi kilka polskich koleżanek, chociaż tłumaczenie tekstów i tłumaczenie na żywo nie jest ich jedynym lub głównym zajęciem. Od 1990 do 1992 roku pomocą w poszukiwaniach i przy tłumaczeniu służyły mi: profesor filozofii Nina Gładziuk, autorka książek o Holocauście Anka Grupińska, pionierka feminizmu Jolanta Plakwicz i działaczka na rzecz praw człowieka Małgorzata Tarasiewicz. W ostatnich latach tłumaczeniem podstawowych źródeł zajmowały się: Renata Firek, Katarzyna Gawlicz, Nina Gładziuk, Agnieszka Graff, Ewa Meducka, Iwona Reichardt, Dominika Suwik i Ewa Turyk. Specjalne podziękowania należą się Ewie Meduckiej i Dominice Suwik, studentkom Uniwersytetu Warszawskiego w latach 2000–2003, za pracowitość, kompetencję i przyjaźń w ostatnich etapach powstawania niniejszej książki. Na końcu chciałabym podziękować dziennikarzowi Andrzejowi Brylakowi z Krakowa za uważną lekturę i przekład ostatnich fragmentów tego tekstu.

Wywiadów udzieliły mi między innymi: Magdalena Abakanowicz, Jolanta Banach, Dagmara Baraniewska, Anna Bikont, Teresa Bogucka, Zofia Bydlińska, Zuza Dąbrowska, Anna Dodziuk, Małgorzata Fuszara, Małgorzata Gebert, Nina Gładziuk, Irena Grudzińska-Gross, Anka Grupińska, Joanna Gwiazda, Anna Husarska, Monika Krajewska, Ewa Kulik-Bielińska, Zofia Kuratowska, Krystyna Janda, Maria Janion, Barbara Labuda, Barbara Limanowska, Wanda Nowicka, Jolanta Plakwicz, Agnieszka Maciejowska, Małgorzata Pawlicka, Barbara Pomorska, Zofia Romaszewska, Izabela Sierakowska, Joanna Szczęsna, Małgorzata Tarasiewicz, Anna Titkow, Anna Walentynowicz, Danuta Winiarska-Kuroń, Ludwika Wujec i Krystyna Zachwatowicz-Wajda.

Na podziękowania zasłużyła również moja agentka literacka Felicia Eth oraz koledzy z University of Michigan Press – James Reische, Pete Sickman-Garner, Mary Bisbee-Beek, Kevin Rennells, Felice Lau i Amy Anderson. Za ich sprawą proces wydawniczy charakteryzował się przyjemną współpracą. Na zakończenie chciałabym wyrazić wdzięczność wszystkim z Grupy Wydawniczej Foksal – szczególnie Dorocie Nowak – dzięki którym praca nad polskim wydaniem mojej książki była ogromną przyjemnością.

Wprowadzenie
Tajemnica poliszynela

Podobnie jak wielu Amerykanów, chciwie śledziłam medialne relacje o toczących się w Polsce wiosną 1989 roku rozmowach Okrągłego Stołu, które doprowadziły do podziału władzy między oddolne struktury związku zawodowego „Solidarność” a bardzo osłabioną Polską Zjednoczoną Partię Robotniczą (PZPR) generała Wojciecha Jaruzelskiego. Potem, jesienią tego samego roku, przez Europę Środkową i Wschodnią przetoczyły się rewolucje, a ja zaczęłam szukać swojego paszportu.

Zamierzałam napisać książkę o roli i doświadczeniach kobiet z Europy Środkowej na komunistycznym rynku pracy i w rodzinie, ze szczególnym uwzględnieniem tych, które działały w ruchach demokratycznych. Dzięki znajomościom przeprowadziłam wywiady z takimi kobietami w Polsce, na Węgrzech i w Czechosłowacji. W tym czasie pracowałam jako redaktorka w Elmwood Institute w Berkeley w Kalifornii, międzynarodowej organizacji zajmującej się ochroną środowiska i działalnością na rzecz praw człowieka. Niektórzy współpracownicy instytutu mieli powiązania z ruchami opozycyjnymi w krajach bloku wschodniego i przez całą drugą połowę lat osiemdziesiątych ubiegłego stulecia przywozili z podróży za żelazną kurtynę wieści o narastającym wrzeniu społecznym.

Ponieważ rozgrywający się dramat coraz bardziej mnie wciągał, z zapałem czytałam angielskie tłumaczenia tekstów dysydenckich pisarzy, takich jak Adam Michnik, Václav Havel i György Konrad. Czytałam również relacje Timothy’ego Gartona Asha, Lawrence’a Weschlera, Neala Aschersona i innych autorów zachodnich o powstaniu, rozbiciu i odrodzeniu się „Solidarności” w Polsce. Szczególnie przykuło moją uwagę i ostatecznie skłoniło mnie do złożenia pierwszej wizyty w Europie Środkowej na przełomie czerwca i lipca 1990 roku to, że czytane przeze mnie relacje, niezależnie od tego, czy pisali je ludzie z bloku wschodniego, czy obserwatorzy z ramienia prasy zachodniej, mówiły tylko o mężczyznach kierujących różnymi strukturami opozycyjnymi. Gdzie, zastanawiałam się, były kobiety?

Jeśli na przykład ktoś czerpał informacje na temat Polski tylko z angielskojęzycznej prasy zachodniej, ten postrzegał „Solidarność” jako antykomunistyczną opozycję występującą w imieniu klasy robotniczej pod przewodnictwem Lecha Wałęsy, Adama Michnika, Jacka Kuronia, Zbigniewa Bujaka i księdza Jerzego Popiełuszki^1 – samych mężczyzn reprezentujących robotników, intelektualistów i duchowieństwo, wyjątkową koalicję polskich grup społecznych. Mówiono nam, że od połowy lat siedemdziesiątych ci ludzie, a także wielu innych, działali solidarnie, aby położyć kres jednopartyjnym rządom systemu komunistycznego^2.

Generalnie była to bez wątpienia prawda. Odważni ludzie, tacy jak laureat pokojowej Nagrody Nobla Lech Wałęsa i jego towarzysze, rzeczywiście utworzyli pierwszy i jedyny niezależny ruch związkowy w bloku wschodnim, jak również największą w całym zdominowanym przez Związek Radziecki regionie opozycję mającą oparcie w masach. Stocznie, kopalnie, huty i fabryki stanowiły ośrodki ogólnokrajowych protestów przez ponad cztery dekady rządów komunistycznych. W rzeczywistości jednak „Solidarność” była czymś więcej aniżeli tylko związkiem zawodowym robotników walczących o podwyżki płac i kontrolę nad fabrykami; można wymienić jeszcze kilka innych poważnych, aktywnych środowisk, które ją kształtowały i wspierały. W dodatku – i to prawdopodobnie jest najważniejsze – w „Solidarności” ujawniła się taka sama liczba bohaterek, jak i bohaterów.

Ale działacze „Solidarności” uparcie usuwali w cień te bohaterki, one zaś nie kwestionowały podrzędnego miejsca, jakie im wyznaczono. A ponieważ zachodnia prasa podawała informacje o podziemiu i rewolucji według przekazu „Solidarności”, pozostał nam niepełny, jednostronny ogląd historii. Polskie społeczeństwo i zachodnia prasa wspólnie wykreowały obraz męskiej rewolucji, sankcjonując w ten sposób już w momencie narodzin demokracji nieobecność kobiet w „Solidarności”.

Przed pierwszą podróżą do Polski w czerwcu 1990 roku zapoznałam się z ogólnie dostępnymi relacjami o początkach „Solidarności” – matki założycielki polskiej demokracji nie odgrywają w nich żadnej roli. Skrócona wersja obowiązującej wykładni (zgodna zresztą z prawdą, skoro już o tym mowa) brzmi następująco:

W sierpniu 1980 roku, po dziesięciu latach protestów i strajków, blisko milion robotników zgromadzonych w halach fabrycznych i stoczniach w całej Polsce domagało się respektowania praw człowieka. Z ich zbiorowego protestu zrodziła się „Solidarność”. W ciągu roku ponad jedna trzecia dorosłej populacji Polski, około dziesięciu milionów mężczyzn i kobiet, wstąpiła do związku i pomagała w zakładaniu klubów politycznych, organizowaniu programów edukacyjnych dla dorosłych, poradnictwa prawnego, niezależnej prasy oraz mnóstwa imprez filmowych, teatralnych, literackich i artystycznych. Powstawały zaczątki prawdziwie obywatelskiego społeczeństwa, a „Solidarność” stanowiła świadectwo największego i najbardziej skutecznego aktywizmu społecznego w całym regionie poddanym radzieckiej dominacji. Historyk Padraic Kenney zauważył: „W wyniku solidarnościowego eksperymentu w Polsce znacznie więcej ludzi – może nawet stokroć więcej – niż gdzie indziej zdobyło doświadczenie w niezależnej działalności politycznej”3. „Solidarność” jako jedyna uzyskała legalizację ze strony komunistycznej władzy, co nastąpiło w 1980 roku. Ta sama władza uznała jednak niebawem, że oddolny ruch, który zalegalizowała, należy powstrzymać.

Szesnaście miesięcy po utworzeniu „Solidarności” władze kraju wprowadziły stan wojenny. W nocy z soboty 12 grudnia na niedzielę 13 grudnia 1981 roku żołnierze wyszli z koszar w całej Polsce, zamknęli granice, odizolowali poszczególne miasta, odcięli linie telefoniczne i telegraficzne. Podczas najskuteczniejszego zamachu stanu w historii XX stulecia, jak nazwał tę akcję amerykański dziennikarz Lawrence Weschler, oddziały milicji i wojska wyłamywały drzwi do mieszkań, wyrywały ze snu mieszkańców i zabierały ich do więzień lub obozów dla internowanych. Około dziesięciu tysięcy działaczy – w większości mężczyzn, w tym prawie całe kierownictwo „Solidarności” – aresztowano natychmiast. W ciągu kilku dni zdelegalizowano „Solidarność”.

Ale nieliczni przywódcy, którzy uniknęli aresztowania i zaczęli się ukrywać, przekształcili rozbitą „Solidarność” w podziemną strukturę. W latach 1981–1988 połączyła ona setki tysięcy Polaków i ich sympatyków na całym świecie. Minęło prawie siedem lat, zanim podziemny ruch znów ukazał się w pełnym blasku po tym, jak trwające latem 1988 roku strajki na terenie całego kraju doprowadziły do przełomowych negocjacji pomiędzy „Solidarnością” a rządem przy Okrągłym Stole. Do lata 1989 roku system komunistyczny się załamał. Podziemni działacze ujawnili się, aby ogłosić odrodzenie „Solidarności”, i ogłosili świt nowej demokratycznej ery.

Istotną rolę w polskim dramacie odegrały zachodnie media, a opozycja uważała je za swoją linę ratunkową, zwłaszcza ze względu na ich poparcie dla więźniów politycznych. Podobnie jak inne antykomunistyczne ruchy opozycyjne w bloku wschodnim, „Solidarność” zabiegała o międzynarodową uwagę, aby wywierać nacisk na polski rząd i piętnować przypadki łamania praw człowieka. Działacze pozostawali od lat w kontakcie z zagranicznymi korespondentami w Polsce, jak również z międzynarodowymi ośrodkami prasowymi na Zachodzie. Dzięki tym kontaktom ze wszystkimi redakcjami gazet i rozgłośniami radiowymi – od Radia Wolna Europa, Agence France Press i BBC po „New York Timesa” i „Wall Street Journal” – opozycjoniści zyskiwali niezbędną popularność i sympatię.

Potęga środków masowego przekazu uwidoczniła się po raz pierwszy z całą mocą podczas strajków latem 1980 roku. Jak podkreślał w swoich relacjach ze Stoczni Gdańskiej brytyjski historyk Timothy Garton Ash, „Solidarność” oznaczała „telerewolucję”: „Odkąd w lipcu 1980 roku [...] działacze zaczęli przekazywać telefonicznie wiadomości o pierwszych strajkach zagranicznym rozgłośniom, te zaś retransmitowały je do Polski, telefon, teleks, magnetofon, radio i powielacz nabrały zasadniczego znaczenia”4. Garton Ash zanotował, że w ankietach przeprowadzanych w okresie szesnastu miesięcy istnienia legalnej „Solidarności” „zapotrzebowanie na media, które nie kłamią, i na nauczanie w szkołach «prawdziwej historii» Polski ustępowało tylko zapotrzebowaniu na wolność”5.

Zachodnia prasa, opisując osiągnięcia telerewolucji, zastanawiała się, jak długo PZPR w Polsce i Związek Radziecki będą tolerowały „demokratyczną epidemię” szerzącą się za sprawą „Solidarności”, relacjonując zaś najważniejsze wydarzenia, nie zwracała większej uwagi na lokalnych działaczy – a było wśród nich wiele kobiet – którzy organizowali obywateli wokół inicjatyw oddolnych i pomagali zmieniać życie. Obszary działalności obywatelskiej, gdzie można było spotkać kobiety, media uważały za umiarkowanie ciekawe^6.

Dlatego kobiety z opozycji nigdy nie trafiały na pierwsze strony gazet – z wyjątkiem Anny Walentynowicz, pięćdziesięcioletniej, nieprzebierającej w słowach suwnicowej ze Stoczni Gdańskiej. Jej zwolnienie z pracy w sierpniu 1980 roku dało początek ogólnokrajowym strajkom^7. W zachodniej prasie Anna miała swoje pięć minut, ale jej sława trwała tylko do zwycięskiego zakończenia strajków w 1980 roku. Wówczas „Solidarność” stała się (na krótko) legalnym związkiem zawodowym zarządzanym przez mężczyzn, Anna zaś przestała przyciągać uwagę codziennej prasy. Zasług kobiet dla opozycji nie omawiano ani w poważnych relacjach medialnych, ani we współczesnych opracowaniachhistorycznych.

Przejrzałam wszystkie angielskojęzyczne książki na ten temat, wydane między rokiem 1970 a początkiem lat dziewięćdziesiątych, nie wyłączając fotografii i indeksów. Na podstawie tych źródeł można wyciągnąć tylko taki wniosek, że wszyscy przywódcy polskiej opozycji byli mężczyznami, do tego przystojnymi, jakby specjalnie dobranymi, żeby zrobić wrażenie na zachodniej prasie: brodatymi, krzepkimi, barczystymi osiłkami o buńczucznej postawie charyzmatycznych bohaterów. Pod przywództwem wąsatego lidera klasy robotniczej Lecha Wałęsy – będącego „głosem ludu” w Polsce i głosem całej „Solidarności” wobec społeczności międzynarodowej – owi elokwentni rzecznicy uosabiali to, co w mężnej polskiej walce było „prawdziwym czynem”.

W posłowiu do Konspiry^8, zbioru wywiadów z ludźmi „Solidarności” o ich działalności w podziemiu podczas stanu wojennego, Lawrence Weschler porównał tych polskich rewolucjonistów do ojców założycieli Stanów Zjednoczonych: „W ten sam niesamowity sposób, w jaki rozproszone posiadłości kolonialne na najdalszym krańcu imperium w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XVIII wieku zdołały wydać pokolenie obfitujące w takie postacie, jak: Washington, Jefferson, Franklin, Adams, Hamilton, Paine i Madison, tak też Polska w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych XX wieku wydała Wałęsę, Michnika, Kuronia, Borusewicza, Karola Wojtyłę, Miłosza, Lipskiego, Frasyniuka i innych”9. Weschler nie wymienił ani jednej kobiety. Ani on, ani inni dziennikarze nie rozmawiali z kobietami albo nie przytaczali nazwisk swoich informatorek. Może strzegli ich anonimowości? Dopiero po pewnym czasie dowiedziałam się, że dla grupy działaczek z Warszawy był to konieczny środek ostrożności.

Zanim pojechałam do Polski, zastanawiałam się, dlaczego dziennikarze zachodni „nie dostrzegali” kobiet, nie zadawali uporczywie pytania, które przychodziło mi do głowy, ilekroć czytałam ich relacje: Gdzie są kobiety? Po przyjeździe do Polski uświadomiłam sobie, że pomijając zaangażowanie kobiet, prasa przegapiła fascynujący temat. Kobiety działały aktywnie w podziemiu, pracowały niestrudzenie za kulisami, aby twarz Wałęsy pozostała widoczna, a nazwa „Solidarność” przetrwała, i aby ta twarz i ta nazwa na zawsze były ze sobą związane.

Na obronę prasy trzeba powiedzieć, że historię tych kobiet nie było łatwo odtworzyć. W rzeczy samej, jedna z nich określiła ją jako polską „tajemnicę państwową”.

I tak oto wyruszyłam w swoją pierwszą podróż do Polski z głową pełną lektur zachodnich książek i relacji prasowych, przekonana, że znajdę antykomunistyczną, zdominowaną przez mężczyzn opozycję występującą w imieniu klasy robotniczej. Spodziewałam się, że spotkam robotników, którzy wzywali do buntu, stojąc na koparkach, i usłyszę opowieści o więzionych intelektualistach i odważnych księżach ukrywających dysydentów. Tymczasem znalazłam komunizm przysłonięty dziewiętnastowiecznymi romantycznymi wizjami i kraj wciąż tkwiący w komunistycznej infrastrukturze. W nowej, demokratycznej Polsce powstał nowy mit – historia zwycięskiej rewolucji „Solidarności” – co nie usunęło w cień długiej i skomplikowanej historii ucisku i nieudanych powstań.

Polska historia jest naznaczona wieloma okresami zniewolenia, podczas których Polacy opierali się obcej dominacji. W 1795 roku Rosja, Prusy i Austria dokonały trzeciego, ostatecznego, rozbioru Polski, która od tamtej pory aż do 1989 roku była tylko przez dwadzieścia lat niepodległa – od zakończenia pierwszej do wybuchu drugiej wojny światowej.

Polacy stali się mistrzami konspiracji przeciwko okupantom, komunistycznym i hitlerowskim, w XX stuleciu oraz rosyjskiemu w wieku XIX. Kiedy władze carskie zakazały posługiwania się w szkole językiem polskim i nauczania polskiej historii i kultury, Polacy zaczęli się obawiać, że utracą swoją tożsamość narodową i ulegną znienawidzonemu wschodniemu sąsiadowi, który przez trzysta sześćdziesiąt lat stanowił śmiertelne zagrożenie, trzynastokrotnie (w roku 1632, 1655, 1706, 1710, 1768–1772, 1791–1792, 1794, 1813, 1831, 1863, 1919–1920, 1939 i 1944–1945)10 przekraczając granice Polski i zniewalając kraj. Ten nieustający koszmar, spotęgowany potwornościami i stratami poniesionymi podczas drugiej wojny światowej oraz w wyniku spustoszeń będących jej następstwem, ukształtował powojenne środowiska opozycyjne i ich wrogie nastawienie wobec Związku Radzieckiego.

Stopniowo stawało się dla mnie jasne, że opór przeciwko radzieckim okupantom miał głębsze podstawy psychologiczne niż zwykły „antykomunizm” i szerszy zasięg niż wówczas już dobrze nagłośnione w prasie zachodniej i kojarzone z „Solidarnością” strajki robotnicze. W istocie, w latach siedemdziesiątych i osiemdziesiątych ubiegłego wieku istniały oprócz zakładów pracy trzy aktywne ośrodki oporu. Jednym z nich był Kościół katolicki, który w Polsce stanowił tak dużą siłę, że nawet w czasach stalinowskich partia nie mogła go zniszczyć, nie wywołując wrogiej reakcji ze strony przeważnie katolickiej ludności. Dlatego Polska była jedynym krajem w bloku wschodnim, gdzie Kościół zachował względną autonomię. Zaangażowani księża wzywali do biernego oporu, ukrywali zbiegów politycznych i udostępniali parafialne lokale na nielegalne zebrania, wystawy sztuki i przedstawienia teatralne. Wybór w 1978 roku krakowskiego kardynała Karola Wojtyły na papieża Jana Pawła II wywołał w kraju radość, a porywająca pielgrzymka papieska do Polski w roku następnym przywróciła długo tłumione poczucie dumy i godności narodowej. Polacy mówili, że cudowny wybór Wojtyły zainspirował cud powstania „Solidarności”.

Drugim wielkim ośrodkiem opozycji po wprowadzeniu stanu wojennego stały się więzienia i miejsca internowania. Prowokująco niepokorni intelektualiści w rodzaju Adama Michnika czy Jacka Kuronia apelowali z cel więziennych do społeczeństwa o zaniechanie „życia w kłamstwie” i rozpoczęcie życia tak, „jakbyśmy byli wolni”. Uwięzieni pisarze kreślili demaskatorskie teksty, te zaś przemycano i zamieszczano w podziemnej prasie.

Właśnie wokół podziemnej prasy, ukazującej się przez prawie cały okres lat siedemdziesiątych i osiemdziesiątych, powstał trzeci największy, pozazakładowy ośrodek opozycyjny. Ta rozwijająca się, choć potajemnie prowadzona działalność połączyła ze sobą ludzi spragnionych prawdziwych informacji – a nie państwowej propagandy – i dyskusji na temat otwartego społeczeństwa. Nielegalne gazetki, czasopisma, biuletyny, książki oraz inne publikacje wydawane poza zasięgiem cenzury nazywano bibułą.

W latach siedemdziesiątych nielegalna prasa stała się praktycznym instrumentem w rękach opozycji, służącym do niezbędnego zaktywizowania i zjednoczenia trzech różnych grup społecznych w celu przeprowadzenia zmian: inteligencji, klasy robotniczej (termin komunistyczny, zgrabnie zawłaszczony przez opozycję, pozwalający domagać się wolnych związków zawodowych) oraz duchowieństwa katolickiego, najbardziej szanowanych przywódców duchowych w całym antyreligijnym bloku radzieckim. (Restrykcje polityczne sprawiły, że Kościół zaangażowany politycznie mniej zajmował się sprawami obyczajowymi).

Co znamienne, podziemna prasa stała się domeną kobiet, zawładnęły nią i odegrały w niej istotną rolę. Wyróżniały się jako redaktorki, wydawczynie, dziennikarki i stratedzy w dziedzinie komunikacji na długo przed tym, nim w świecie poza pilnie strzeżonymi granicami Polski zaczęło się mówić o „epoce informacji”. Także znaczna część poszukiwań materiałów do niniejszej książki odbywała się w środowisku opozycyjnej prasy, czego nie mogłam jednak wiedzieć, wyruszając w podróż.

W chwili przyjazdu do Warszawy latem 1990 roku zdawałam sobie sprawę, że kobiety stanowiły mniej więcej 50 procent członków dziesięciomilionowej „Solidarności” – proporcjonalnie do ich obecności na rynku pracy. Żeńska reprezentacja polityczna w formalnych strukturach związku była jednak znacząco mniejsza. „Im wyżej w solidarnościowej hierarchii, tym mniej kobiet. Kobiety stanowiły zaledwie 7,8 procent (czyli 69 spośród 881) delegatów na zjazd «Solidarności» [we wrześniu 1981 roku], a tylko jedna zasiadała w Komisji Krajowej”11 – zauważyła amerykańska badaczka Barbara Jancar.

Podczas zbierania kobiecych wypowiedzi nasuwały mi się następujące pytania: Jeśli polityczne kierownictwo związku zdominowali mężczyźni, to na czym polegał udział kobiet w „Solidarności”? Czy pociągały je jakieś szczególne sprawy lub działania? Czy demonstrowały własny styl pracy? Czy znajdowały się wśród nich nieznane bohaterki jakichś zapomnianych wydarzeń?

Pierwsze tropy pojawiły się wówczas, gdy kilka kobiet, z którymi rozmawiałam latem i zimą 1990 roku, oznajmiło, co następuje: po powstaniu „Solidarności” grupa kobiet w Warszawie kierowała Agencją Prasową „Solidarność”; później, podczas stanu wojennego, kobiety zorganizowały „Tygodnik Mazowsze”, a po 1989 roku stworzyły pierwszy wolny organ prasowy: „Gazetę Wyborczą”. Kiedy wprowadzono stan wojenny, kobiety zapoczątkowały podziemie w Warszawie. Mężczyźni uważali, że to oni przewodzą, ale to kobiety pociągały za sznurki.

Słuchając kolejnych wspomnień, uświadomiłam sobie, że ustawicznie powtarza się w nich ten sam podmiot („grupa kobiet”), to samo miejsce („warszawskie podziemie”), ten sam obszar („prasa”) i ten sam czas działania („po wprowadzeniu stanu wojennego”). Wyczulona na to, że poszczególne opowieści może łączyć coś istotnego, formułowałam w rozmowach nowe zasadnicze pytanie: „Co robiłaś, kiedy wprowadzono stan wojenny?”. Odpowiedzi ułożyły się w następujący obraz:

Zalegalizowana „Solidarność” prężyła swoje polityczne muskuły przez szesnaście miesięcy, po czym rząd wprowadził stan wojenny i natychmiast aresztował około dziesięciu tysięcy działaczy, w tym tysiąc kobiet. Ponieważ większość męskiego kierownictwa albo znalazła się w więzieniu, albo musiała się ukrywać, grupa kobiet przystąpiła do działania, aby odtworzyć ogólnokrajową sieć kontaktów „Solidarności”, chronić przywódców ukrywających się przed służbą bezpieczeństwa, organizować spotkania oraz przemycać do kraju pieniądze i sprzęt. Do stycznia 1982 roku ten kobiecy zespół wciągnął do współpracy regionalne struktury związku i ochotników, poprzenosił na strychy i do piwnic maszyny do pisania i sprzęt drukarski oraz przystąpił do wydawania „Tygodnika Mazowsze”, pisma, które stało się głosem solidarnościowego podziemia.

Pracując w zespole, kobiety wykazały się zdolnościami organizacyjnymi, pewnością siebie oraz profesjonalizmem wystarczającym do zorganizowania szeroko zakrojonej nielegalnej operacji wydawniczej, która służyła całemu narodowi, mobilizowała setki tysięcy ludzi do popierania „Solidarności” i zyskiwała pomoc tysięcy współpracowników – od dziennikarzy i drukarzy po dystrybutorów i kolporterów. W ten sposób pismo stymulowało rozwój społeczeństwa obywatelskiego w represyjnych warunkach stanu wojennego, kiedy koordynowanie jakiejkolwiek ogólnokrajowej działalności było fizycznie i technicznie prawie niemożliwe.

Służba bezpieczeństwa, jak niemal wszyscy, nie zdawała sobie sprawy, że główne wydawnictwo podziemne w latach osiemdziesiątych jest przedsięwzięciem kierowanym przez kobiety i że tysiące ludzi, którzy pomagają wydawać i rozprowadzać „Tygodnik Mazowsze”, przyjmuje instrukcje od kobiecego zespołu redakcyjnego. W swoim seksistowskim zaślepieniu bezpieka uparcie polowała na mężczyzn stojących – w jej przekonaniu – za gazetą, na solidarnościowców, których nazwiska widniały pod artykułami. Zdecydowana aresztować ich i uciszyć, całkowicie przeoczyła prawdziwych redaktorów i wydawców: Helenę Łuczywo, Joannę Szczęsną, Annę Dodziuk, Annę Bikont, Zofię Bydlińską i Małgorzatę Pawlicką. Przeoczyła również Ewę Kulik, koordynującą działania warszawskiego podziemia we współpracy z „Tygodnikiem Mazowsze”. Te siedem kobiet nazwało się Damską Grupą Operacyjną albo po prostu DGO i to właśnie one są głównymi bohaterkami tej książki^12.

Część z nich już w szkole średniej miała związki z opozycją, uczestniczyła też w brutalnie stłumionych protestach studenckich w 1968 roku, a od połowy lub końca lat siedemdziesiątych angażowała się w nielegalną działalność wydawniczą, która stawała się głównym zapleczem rosnącej opozycji demokratycznej. Po legalizacji „Solidarności” część przyszłych członkiń DGO kierowała Agencją Prasową „Solidarność”, w skrócie AS, pierwszą w komunistycznej Polsce służbą informacyjną funkcjonującą poza zasięgiem cenzury.

Poczynając od swojej pracy w Agencji, kobiety przekształcały niezależną działalność wydawniczą w instrument aktywności obywatelskiej. Postawiły sobie za cel utworzenie takich kanałów łączności, które służyłyby wychowaniu dobrze poinformowanego społeczeństwa. Planowały strategię medialną opartą na założeniu, że wiedza jest siłą, a komunikacja – podstawą działania. Do 13 grudnia 1981 roku nabrały na tyle wprawy w wydawaniu i kolportowaniu gazet, organizowaniu protestów i wnoszeniu petycji do władz, że kiedy zaczął się stan wojenny, zareagowały natychmiast. Zdecydowane „wykołować” juntę wojskową, zamierzały pokierować telerewolucją.

Stan wojenny to nie była pora na spektakularne działania, demonstrowanie, organizowanie akcji publicznych czy wygłaszanie przemówień. „Czynny opór przeciwko [władzom] byłby samobójstwem – powiedziała mi w 1991 roku polska pisarka emigracyjna Irena Grudzińska-Gross. – Droga do ocalenia wiodła przez myślenie i tworzenie [...]. Bez «Tygodnika Mazowsze» podziemie by nie istniało. Stanowił on forum, na którym się wypowiadano i składano deklaracje polityczne. Był też łącznikiem między ludźmi w znajdowaniu sprzymierzeńców w tym niebezpiecznym czasie, kiedy panowało powszechne przygnębienie”.

W wywiadzie, który ukazał się w 1999 roku na łamach „Media Studies Journal”, urodzona w Polsce dziennikarka Anna Husarska potwierdziła to, co kilka lat wcześniej powiedziało mi parę kobiet z „Solidarności”: „«Solidarność» to były media, zwłaszcza te drukowane. Zgoda, «Solidarność» była związkiem zawodowym, robotnicy mieli swoje żądania, a intelektualiści wspierali robotników, ale społeczeństwo obywatelskie w Polsce udało się zbudować dzięki podziemnej prasie. Prawie wszyscy brali udział albo w pisaniu, albo w drukowaniu, albo w kolportowaniu, albo w rozwożeniu, albo nawet w wytwarzaniu farby drukarskiej. Wszyscy czuli się zaangażowani”13. Tym, czego Husarska nie odnotowała – albo nie zbadała – ani w cytowanym artykule, ani w felietonie z 1989 roku, zamieszczonym w dziale książkowym niedzielnego wydania „New York Timesa”14, była tożsamość kobiet stojących za opisywaną przez nią i analizowaną podziemną prasą.

Barbara Jancar w opublikowanym w 1985 roku eseju na temat roli kobiet w polskiej opozycji lat siedemdziesiątych i na początku osiemdziesiątych ubiegłego wieku^15 doszła do wniosku, że kierownictwo „Solidarności” było zdominowane przez mężczyzn, a program reform nie uwzględniał interesów kobiet poza rodziną. Scharakteryzowała poza tym aktywność kobiet w tamtym czasie jako spontaniczną, symboliczną i wspieraną przez mężczyzn. Chociaż jej esej pozostaje ważnym przyczynkiem do wyjaśnienia kwestii dynamiki płci w polskiej opozycji, nie pokazuje sylwetek kobiet – intelektualistek, nie zaś robotnic – kierujących opozycyjną prasą ani odegranej przez nie roli. Autorka skoncentrowała się na robotnicach, ponieważ „Solidarność” uważano za twór klasy robotniczej. W jej tekście nie ma nawet wzmianki o tym, że część kobiet zaczęła już instytucjonalizować typowo kobiece metody działania poza terenem robotniczych strajków.

Obraz widziany z wnętrza ruchu wyglądał zupełnie inaczej niż opisywany przez obserwatorów z zewnątrz. Z wielkim zaskoczeniem słuchałam, jak wrocławska działaczka Barbara Labuda, charakteryzując rolę kobiet w podziemiu, w swoim pierwszym wywiadzie w 1991 roku oświadczyła: „Mężczyźni nie mieli zdolności do kierowania podziemiem. Kobiety były mózgiem”. „Szefowe”, jak nazwała działaczki regionalne, odbudowywały kanały łączności, organizowały tajne zebrania, aranżowały transfer pieniędzy, szukały kontaktów w zachodnich ambasadach, rozmawiały z prasą i nawiązywały relacje z miejscowym i zagranicznym duchowieństwem. Kiedy członkowie „Solidarności” potrzebowali pomocy, zgłaszali się do kobiet. Kiedy zachodni dziennikarze prosili o wywiady, spotykali się z kobietami. „Udzieliłam mnóstwa wywiadów, ale nie pod własnym nazwiskiem. Pisałam wszystkie przemówienia dla mężczyzn – przyznała Barbara. – Moje przyjaciółki w innych regionach miały podobne doświadczenia – musiałyśmy zachować anonimowość”.

Zachowując anonimowość przed władzami i służbą bezpieczeństwa, redaktorki „Tygodnika Mazowsze” występowały anonimowo również w rozmowach z zachodnimi dziennikarzami i utwierdzały legendę robotników jako wielkich gwiazd opozycji. Pracowały za kulisami jako niewidoczne organizatorki i propagatorki słów, czynów i przywództwa sprawowanego przez swoich kolegów. Uważały, że taka strategia przysporzy „Solidarności” społecznego poparcia i przyczyni się do odbudowy rozbitego ruchu. I to im się udawało.

Dziennikarz Lawrence Weschler miał rację, gdy w zbiorze artykułów z 1982 roku, zatytułowanym Solidarity: Poland in the Season of Its Passion [Solidarność. Polska w okresie martyrologii]16, wyrażał obawę, iż rozgłos nadawany podziemnym działaczom przez zagraniczne media może okazać się dla nich zgubny w ostatniej dekadzie rządów jednopartyjnych. Nie tłumaczy to jednak, dlaczego zachodnia prasa nie podjęła tematu uczestnictwa kobiet w ruchu demokratycznym, kiedy opisywała zmianę ustroju w 1989 roku i wczesne lata transformacji. Można by podejrzewać, że w 1989 roku „Tygodnik Mazowsze” nie był już tematem dnia. Ale tak naprawdę był, ponieważ właśnie tamtego roku jego redaktorki i współpracowniczki ujawniły się i opowiedziały o pracy, jaką wykonały. Niebawem kilka z nich podjęło następne śmiałe, pionierskie i równie doniosłe zadania.

Pozbywszy się anonimowości, obwieściły założenie „Gazety Wyborczej”, a to powinno wyraźnie oznaczać, że właśnie te redaktorki posiały ziarno niezależnej prasy w Polsce. Ale ich strategia pozostawania niewidocznymi, tak skuteczna w podziemiu, dalej się aż nazbyt dobrze sprawdzała, tak iż jakimś sposobem to Adamowi Michnikowi przypadła w udziale wyłączna zasługa powołania do życia „Gazety Wyborczej”. I oto piszący w dziesiątą rocznicę rewolucji 1989 roku stypendysta Ośrodka Studiów Medialnych Jay Rosen rozdzielił zasługi, jak następuje: „Warto pamiętać, że «Solidarność» to, między innymi, gazeta. Normalnie powiedzielibyśmy, że wydawała albo drukowała gazetę, ale w tym działaniu nie było nic normalnego. Sam fakt, że gazeta się ukazywała i była w obiegu, świadczył o tym, że «Solidarność» stała się czymś więcej aniżeli walczącym związkiem zawodowym, mianowicie podziemną siłą zdolną wypowiadać się w druku, chociaż państwo miało mieć monopol na druk. To nie przypadek, że jedna z najważniejszych postaci «Solidarności», Adam Michnik, jest dzisiaj redaktorem naczelnym czołowej – i najbardziej dochodowej – gazety w Polsce, «Gazety Wyborczej»”17.

Nawet Timothy Garton Ash w zamieszczonej w 1999 roku na łamach „New Yorkera” charakterystyce Heleny Łuczywo, której „Gazeta Wyborcza” zawdzięcza swoją popularność i sukces rynkowy, nie potraktował poważnie ani jej kierowniczej roli podczas stanu wojennego, ani zasług jej kobiecego zespołu redakcyjnego. Wspominał Helenę z lat osiemdziesiątych jako „bladą, niską, drobną kobietę z potarganymi ciemnymi włosami i przenikliwymi szarozielonymi oczami”, a redaktorki „Tygodnika Mazowsze” opisywał jako „wymizerowane, bardzo przejęte kobiety, wpadające z wiadomościami o jakimś przełomie”18. Najwyraźniej ich wygląd bardziej wrył mu się w pamięć niż dokonania.

Na ironię zakrawa fakt, że zdominowana przez mężczyzn zachodnia prasa gremialnie przeoczyła znaczenie narodzin w Polsce niezależnej prasy, która, rzecz wyjątkowa, nie była zdominowana przez mężczyzn.

To chyba tłumaczy, dlaczego tutaj, w Stanach Zjednoczonych, kupiliśmy całą legendę „Solidarności” bez zastrzeżeń, tak iż nawet w obliczu konkretnych dowodów trudno przychodziło nam uwierzyć, że w polskiej rewolucji kobiety odegrały rolę matek założycielek. Z chwilą utrwalenia się męskiego mitu niełatwo było znaleźć miejsce na nową wersję z udziałem kobiet. Nawet część amerykańskich feministek przyjęła to z niedowierzaniem i zdziwieniem. Pamiętam zwłaszcza jedną rozmowę, która odbyła się w New Haven w Connecticut wiosną 1991 roku podczas jednej z ówczesnych konferencji dotyczących czegoś, co określano powszechnie mianem przemian. Wybrałam się z grupą feministek na lunch. Właśnie zakończyłam pierwszą serię wywiadów z kilkoma redaktorkami „Tygodnika Mazowsze” oraz z innymi działaczkami w Polsce, więc opowiadałam swoim towarzyszkom o ważnej roli, jaką odegrały w Polsce kobiety, i że nikt jej tam oficjalnie nie uznał ani – jak dotąd – żaden zachodni dziennikarz nie opisał. Ich reakcja pomogła mi ukształtować istotny aspekt późniejszych poszukiwań.

Sądziłam, iż moje amerykańskie rozmówczynie z satysfakcją przyjmą do wiadomości, że Polki odegrały kierowniczą rolę w solidarnościowej rewolucji, tymczasem moje słowa spotkały się z nieoczekiwanym zajadłym sprzeciwem. Skoro kobiety stanęły na czele, to dlaczego – pytano – nie szukały poparcia ze strony międzynarodowych środowisk feministycznych? Dlaczego nie nawiązały kontaktu z siostrami na Zachodzie?

Te Amerykanki – feministki pomagające organizować drugą falę ruchu kobiet pod koniec lat sześćdziesiątych i na początku siedemdziesiątych ubiegłego wieku – nie uważały za możliwe, żeby kobiety w Polsce mogły się zdobyć na podobne czyny, nie doznawszy uprzednio feministycznego przebudzenia. Nie wydawało się bowiem prawdopodobne, by mężczyźni wyrzekli się zwierzchnictwa albo kobiety upomniały się o swoje prawa i objęły kierownicze funkcje, nie stoczywszy wcześniej walki o władzę. Jeśli zatem kobiety „Solidarności” nie zakwestionowały patriarchalnych zasad obowiązujących w ruchu politycznym i społeczeństwie jako całości, z pewnością spędzały czas w opozycji na parzeniu kawy dla mężczyzn. Ponieważ tego właśnie oczekiwano od kobiet w amerykańskim ruchu praw obywatelskich i Nowej Lewicy, amerykańskie feministki uznały za niewiarygodne, że bez przeciwstawienia się patriarchalnym wartościom, które sprowadzały działalność kobiet do parzenia kawy, i bez towarzyszącej temu eksplozji Polki zdołały zapanować nad politycznym kryzysem. Jak zatem tego dokonały? To fundamentalne pytanie uzmysłowiły mi wspomniane feministki, a ja sobie uświadomiłam, że nie znałam jeszcze odpowiedzi.

Amerykańskie feministki najwyraźniej niepokoiło to, że kobiety w Polsce, mając do czynienia z radykalnymi ruchami politycznymi lat sześćdziesiątych, nie wyciągnęły tych samych zasadniczych wniosków, co one: że schorzenia społeczne są pochodzenia nie tylko zewnętrznego, ale również wewnętrznego, oraz że kobieta nie uzyska dostępu do władzy, jeśli otwarcie tego nie zażąda.

Ponieważ doświadczenia nieznanych bohaterek „Solidarności” wykazywały fundamentalną wprost niezgodność z doświadczeniami kobiet amerykańskich z okresu przemian społecznych, poświęciłam nieco czasu na wniknięcie w polską kulturę, aby pojąć niektóre właściwe jej treści, zwłaszcza zaś, jak polityczny opór wobec autorytarnych rządów kształtował mentalność kobiet i mężczyzn.

Powody, dla których Polki nie przeciwstawiły się mężczyznom ani nie rozwinęły feministycznej świadomości, wynikały z tradycji kulturalnej, która na Zachodzie może być odbierana jako dziwaczna lub śmieszna, lecz w Polsce kobiety są z nią głęboko zrośnięte. Owa tradycja wyrasta z historycznego powiązania katolicyzmu z przynależnością narodową, co utrudniało rozwój feminizmu w Polsce.

Świętą powinnością kobiety w Polsce, począwszy od końca XVIII stulecia, jest matkowanie walczącemu narodowi. Musi ona wspierać swych otoczonych nimbem męczeństwa mężczyzn, z poświęceniem walczących o niepodległość kraju, który tak niewiele zaznał wolności. Kobieta ma wypełniać tę przypisaną jej kulturowo rolę po bohatersku, anonimowo i wyzbywszy się marzeń o własnym spełnieniu. Nagrodą za ofiarność, siłę i niezłomność będzie wyższa pozycja w rodzinie, peany na cześć jej moralnego autorytetu oraz ucałowanie dłoni.

Najbardziej dobitnym wyrazem tych oczekiwań jest głęboko zakorzeniony kulturowy stereotyp Matki Polki^19. Pojawia się on po raz pierwszy w wierszu Adama Mickiewicza (1798–1855), napisanym po upadku jednego z dziewiętnastowiecznych powstań przeciwko rosyjskiemu zaborcy. Poeta opiewa bohaterską matkę, która wychowuje synów tak, aby poświęcili się dla ojczyzny. Pod wpływem takiego wizerunku ukształtował się model życia polskich kobiet i przetrwał nie tylko epokę komunistyczną, ale jeszcze dłużej.

Odkąd Polska została podzielona pomiędzy Rosję, Prusy i Austrię, problem utrzymania kulturalnej odrębności ujawnił się z całą wyrazistością, zwłaszcza że nie dało się przewidzieć, jak długo Polacy pozostaną bez własnego państwa. To wtedy narodził się ów mit romantyczny – mit, w którym poczesne miejsce zajęła Matka Polka, a zrośnięta z katolicyzmem Polska zaczęła być postrzegana jako „Chrystus narodów” – w swojej walce o odzyskanie państwowości cierpiąc za całą ludzkość. Ten obraz przetrwał niezmieniony przez stulecia.

W centrum tego mitu, „otoczony nimbem wielkości i piękności, znajduje się męski bohater – rycerz, żołnierz, bojownik, niezłomny więzień, wódz”20, napisała Maria Janion, wybitna znawczyni dziewiętnastowiecznego romantyzmu. Bohaterowie „Solidarności”, tacy jak Lech Wałęsa i Adam Michnik, ze swoją pozycją (życiową i medialną), idealnie nadawali się do odegrania roli romantycznej postaci męskiej. Jako jej uzupełnienie funkcjonuje – równie doskonale utrwalona – romantyczna postać kobieca, otoczona własną aureolą wielkości i piękności. To Matka Boska, przerobiona w XIX wieku na Matkę Polkę, a wcześniej, od 1655 roku, będąca symbolem opieki nad Polską – podobno wtedy za sprawą jej interwencji Szwedzi odstąpili od oblężenia klasztoru na Jasnej Górze. (Kiedy Lech Wałęsa uosabiał zbiorowy głos „Solidarności”, nosił w klapie marynarki mały znaczek z Matką Boską, a po otrzymaniu w 1983 roku pokojowej Nagrody Nobla umieścił medal i dyplom na Jasnej Górze). Odkąd w XIX wieku Matka/Madonna przeistoczyła się w strzegącą domowego ogniska Mickiewiczowską patriotkę, na stałe zaistniała w życiu polskich kobiet. Pod jej znakiem podążały one za swoimi mężami na Syberię w czasach rozbiorów, zastępowały mężczyzn, kiedy ci siedzieli w więzieniach, chwytały za broń przeciwko nazistom, a także zręcznymi, pokojowymi metodami, niepozbawionymi elementów religijnych, przeciwko komunistom. Taka kobieta, będąca niewzruszoną opoką dla swojego mężczyzny i narodu, występuje również jako bezimienna bohaterka, boryka się z przeciwnościami i pisze listy do uwięzionego męża, zapewniając go, że „wszystko jest w najlepszym porządku”.

Te utrwalone i głęboko zakorzenione mityczne role posłużyły w praktyce za narzędzie umacniania solidarnościowego etosu „jedności ponad wszystko”. W wypadku działaczy i działaczek opozycji owa jedność wyrastała z więzi osobistych, niekiedy zadzierzgniętych jeszcze w szkole. Siła tych więzi napędzała i spawała ich aktywność, dostarczając wyzwalających i kształtujących doświadczeń. Kobiety często opowiadały mi o latach pracy w opozycji w bardzo przejmujący sposób – dla nich (i dla większości im podobnych) był to czas intensywnego, osobistego doświadczania przynależności do grupy i lojalności wobec niej, tak zupełnie różniącego się od moich osobistych doświadczeń czy kulturowych wyobrażeń uczestników amerykańskich ruchów na rzecz przemian społecznych. Dlatego minęły lata, zanim zdołałam dostrzec, a później skojarzyć zarejestrowane przeze mnie relacje kobiet z romantyczną tradycją, z której wyrastały.

W końcu uświadomiłam sobie, że bez odwoływania się do romantycznych mitów kobietom „Solidarności” nigdy nie udałoby się osiągnąć tego, co osiągnęły. Nie znalazłyby w sobie ani dość energii, żeby harować po dwadzieścia cztery godziny na dobę przez siedem lat, ani też zgody na to, by przyjmować odpowiedzialność za główne poczynania opozycji. Mężczyźni wycofali się i pozwolili, aby ich miejsce zajęły kobiety, ponieważ ów mit sprawiał, że kobieca aktywność spotykała się ze społeczną akceptacją i w niczym nie zagrażała mężczyznom także wtedy, kiedy kobiety wyrosły ponad stereotyp, prześcignąwszy nawet wszechobecne traktorzystki widniejące na radzieckich plakatach. Uważały przy tym, że ich dokonania w podziemiu nie były rewolucyjne, lecz konieczne. Gdyby domagały się uznania, złożyłyby rewolucyjną deklarację. Ale one nie widziały takiej potrzeby.

W zamian za przyzwolenie na uczestnictwo w przygodzie „zgodziły się” powściągnąć swoje ambicje, pozostać niewidoczne i dopuścić mężczyzn do sprawowania przywództwa, kiedy nadejdzie odpowiednia pora. Teraz widzę, że tę kulturowo zakodowaną zgodę można uznać za ich największe ciche poświęcenie.

Mimo że zachodnia prasa ich nie zauważyła, partia nie doceniła, koledzy pomniejszali ich znaczenie, a one same nie domagały się uznania, żadna z tych energicznych, zapomnianych bohaterek nie opuszczała podziemia w charakterze ofiary, lecz przeciwnie – siłaczki. Wszystkie wkroczyły na postkomunistyczną scenę powodowane osobistymi ambicjami, dzięki którym zrobiły karierę, a czasem założyły nowe rodziny. Dzisiaj, pracując aktywnie w świecie mediów, polityki i w fundacjach, tworzą one nową liberalną elitę Polski, podobną do amerykańskiej klasy fachowców, z tą różnicą, że swoje sukcesy zawdzięczają obaleniu starego ustroju i wykorzystaniu możliwości nowego systemu, który współtworzyły. Wszystkie opowiedziały się za członkostwem Polski w Unii Europejskiej, gdyż uważały, że zliberalizuje ona prawo i praktyki, i radośnie świętowały 1 maja 2004 roku, dzień, w którym Polska wraz z innymi krajami wstąpiła do nowo rozszerzonej UE.

Przekład: Maciej Antosiewicz

Konsultacja merytoryczna: Joanna Szczęsna

Redakcja: Irena Strawska

Korekta: Jadwiga Piller, Małgorzata Denys

Projekt okładki: Krzysztof Rychter

Fotografia wykorzystana na I stronie okładki: Anna Pietuszko, zbiory Ośrodka KARTA

Skład: Tekst – Małgorzata Krzywicka

Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.

00-372 Warszawa, ul. Foksal 17

tel. 22 828 98 08, 22 894 60 54

biuro@gwfoksal.pl

www.gwfoksal.pl

ISBN 978-83-7881-361-3

Skład wersji elektronicznej: Michał Olewnik / Grupa Wydawnicza Foksal Sp. z o.o.
i Aneta Rawska / Virtualo Sp. z o.o.