Spis treści

Karta redakcyjna

Wstęp do polskiego wydania

Wstęp

Era imperiów

Zaparcie się imperium

Hegemonia i imperium

Anglojęzyczne imperia

Polityka łagodności

Model brytyjski?

CZĘŚĆ I. POWSTANIE

1. Ograniczenia amerykańskiego imperium

Imperialne przeczucie

Granica na sprzedaż

Imperium na morzu

Narzucanie demokracji

2. Imperializm antyimperializmu

Wojna światowa

Imperializm antyimperializmu

Rubikon MacArthura

Imperium nie kontratakuje

Mali Cezarowie

3. Cywilizacja zderzeń

Do Ziemi Świętej

Pierwsze kroki

Między Gazą a Zatoką

Logika terroru

11 września

4. Multilateralizm doskonały

Stany Zjednoczone i Organizacja Narodów Zjednoczonych

Pierwsza wojna w Zatoce Perskiej

Nigdy nie mów „nigdy więcej”

Clausewitz redivivus

Specjalne wstawiennictwo pana Blaira

CZĘŚĆ II. UPADEK

5. Argumenty za liberalnym imperium

„Nie” dla imperium?

Od imperiów do państw narodowych

Dlaczego dekolonizacja się nie powiodła

Globalizacja

Anglobalizacja

Imperialne grzechy zaniedbania

Morał opowieści o liberalnym imperium

6. Powrót do domu albo zorganizowana hipokryzja

Powrót do Mezopotamii

Imperium jednorazowego użytku

Zachęta do współpracy

7. „Imperium”: Europa między Brukselą a Bizancjum

Przeciwwaga?

Pro

Contra

Mity, fikcje i parady

8. Zamykające się drzwi

Wielka zbieżność?

Powtórka z przesilenia

Masło i broń

Zbliżanie się do momentu krytycznego

Imperium dłużnikiem

Zakończenie. Spoglądając ku domowi

Pinkerton i Schwarzenegger

Trzy niedostatki

Ku bezbiegunowości?

Terminator

Bibliografia

Ilustracje

Spis wykresów i tabel

Przypisy

Tytuł oryginału:
COLOSSUS. THE RISE AND FALL OF THE AMERICAN EMPIRE

Opieka redakcyjna: JOLANTA KORKUĆ

Redakcja: ANNA PAWLIKOWSKA

Korekta: EWA KOCHANOWICZ, PAULINA ORŁOWSKA, MAŁGORZATA WÓJCIK

Wybór ilustracji: MARCIN STASIAK

Projekt okładki i stron tytułowych: ROBERT KLEEMANN

Opracowanie graficzne: ROBERT KLEEMANN

Ilustracje wykorzystane w projekcie okładki: © Shutterstock

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright © 2004, Niall Ferguson
All rights reserved
Copyright for the Polish translation (Monika Hartman) by MDI Books
Copyright for the Polish translation (Beata Wilga-Wielgucka) by Wydawnictwo Literackie
Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2014

Wydanie pierwsze, Warszawa 2010

Wydanie drugie poszerzone, Kraków 2014

ISBN 978-83-08-05680-6

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Wstęp do polskiego wydania

Kolos jest dzieckiem swoich czasów w o wiele większym stopniu niż inne książki mojego autorstwa. Napisany w 2003 roku, w czasie amerykańskiej inwazji i okupacji Iraku, został przez wiele osób w Stanach Zjednoczonych – i nie tylko – mylnie odebrany jako traktat neokonserwatywny. Każdy poważny czytelnik szybko zorientuje się jednak, że nim nie jest. To raczej dzieło realizmu historycznego. Sednem książki jest teza, że Stany Zjednoczone są i zawsze były swego rodzaju imperium. Mimo że większość Amerykanów zaprzecza temu prostemu faktowi, ich postępowanie nie jest obce dla historyka badającego imperia – kiedy na przykład wysyłają żołnierzy na podbój miast żyznej Mezopotamii czy nawet odległych górskich kryjówek plemion pasztuńskich. Ich przedsiębiorcy, kupcy i bankierzy odgrywają dominującą rolę w globalnej gospodarce. Ich misjonarze usiłują zdobywać wyznawców od Afryki po Azję. W tym samym czasie większość obywateli amerykańskich dobrze się bawi przy „chlebie i igrzyskach”, jakie oferuje im rozległa, kontynentalna metropolia. Takie funkcjonowanie współczesnej Ameryki nie byłoby niczym specjalnym dla starożytnego Rzymianina lub Anglika z czasów późnej epoki wiktoriańskiej. Jednym z zamierzeń książki była więc próba skłonienia Amerykanów do konfrontacji z rzeczywistością poprzez ostry atak na wyobrażenie o amerykańskiej wyjątkowości[1]. To prawda, że każdy naród jest jedyny w swoim rodzaju i obdarzony indywidualnymi cechami oraz że podąża własną, wyjątkową ścieżką. Mimo to wszystkie imperia mają ze sobą coś wspólnego – przede wszystkim pragnienie i możliwości narzucenia swoich instytucji i idei obcym ludom. Współczesne mocarstwa mogą się bez wątpienia wiele nauczyć od swoich poprzedników.

Drugim celem książki było wskazanie słabych stron amerykańskiego imperium, którego upadek przepowiada podtytuł. Dla uproszczenia przedstawiłem je jako deficyt trojakiego rodzaju: deficyt podatkowy, deficyt siły roboczej i deficyt uwagi. To, co wydarzyło się od czasu pierwszej publikacji książki w 2004 roku, nie zdołało podważyć tego założenia. Wprost przeciwnie: przedstawione przeze mnie deficyty jeszcze się zwiększyły, a w przypadku podatków wzrost był gwałtowny. Moim zdaniem amerykańskie siły w Iraku i Afganistanie są niewystarczające. Nie zdziwiłbym się, gdyby przestępczość w Iraku wzrosła w wyniku redukcji wojsk amerykańskich ze 130 do 50 tysięcy, a następnie ich całkowitego wycofania w ciągu najbliższych dwóch lat. Amerykańscy wyborcy nadzwyczaj szybko stracili zainteresowanie Irakiem, tak jakby tamtejsze problemy były już w dużej mierze rozwiązane. W 2007 roku spodziewano się, że ta kwestia będzie głównym tematem wyborów prezydenckich w następnym roku, ale po pozornym sukcesie strategii znacznego zwiększenia liczby operacji wojskowych (tzw. przypływ, ang. surge) przeprowadzonej przez generała Davida Petraeusa, problem Iraku zniknął z pola widzenia. Tak czy inaczej, główną przyczyną obecnej słabości USA jest niewątpliwie deficyt podatkowy. Jak przekonywałem już w 2001 roku, problemem nie jest cena amerykańskich interwencji zagranicznych. Problemem są koszty nadmiernej konsumpcji na kredyt i jej konsekwencje gospodarcze.

W swoich artykułach i wystąpieniach z lat 2006 i 2007 wielokrotnie ostrzegałem przed kryzysem finansowym, który uderzył w gospodarkę światową latem 2007 roku. Amerykańska ekonomia niebezpiecznie uzależniła się od konsumpcji na kredyt. W latach 1998–2007 rzeczywisty średni dochód na rodzinę w USA wzrósł zaledwie o 3,4 procent, podczas gdy wydatki konsumenckie zwiększyły się o 39 procent, czyli o cały rząd wielkości. Przy ujemnej stopie oszczędności źródłem rosnącej konsumpcji były pożyczki. Wbrew zaprzeczeniom wielu działających we własnym interesie partii można się było spodziewać kryzysu na amerykańskim rynku kredytów subprime[2]. Nietrudno było również przewidzieć, że znaczący kryzys płynności może zapędzić mocno zadłużone gospodarki świata anglojęzycznego w poważne kłopoty[3]. Równie realne było niebezpieczeństwo, że na skutek załamania się cen nieruchomości w USA rozpadnie się cała „odwrócona piramida” papierów wartościowych opartych na kredytach hipotecznych i długu[4]. Byłem jednym z pierwszych komentatorów, którzy ostrzegali, że obecny kryzys będzie dłuższy i głębszy niż recesje, które pamiętamy z przeszłości[5]. Jego skutki okazały się jednak jeszcze bardziej druzgocące, niż przewidywałem. Ceny domów spadły mniej więcej o jedną trzecią w stosunku do najwyższych poziomów, wartości na giełdzie – o około dwie piąte. Jeden na ośmiu Amerykanów zalega ze spłatą kredytu hipotecznego albo już został pozbawiony prawa do obciążonej nieruchomości. W USA zlikwidowano ponad siedem milionów miejsc pracy, co stanowi odpowiednik przyrostu miejsc pracy netto w ciągu poprzednich dziewięciu lat. Przewiduje się, że w wyniku spadających dochodów z podatków, rosnących wypłat zasiłków oraz nadzwyczajnych środków podjętych w celu uniknięcia sytuacji z początku lat trzydziestych XX wieku, deficyt państwa w 2009 roku wyniesie ponad 1,75 biliona dolarów, co jest porównywalne do skali deficytu z 1942 roku, rok po ataku na Pearl Harbor. Według specjalnego inspektora generalnego do spraw TARP (Troubled Asset Relief Program), programu ratunkowego dla sektora finansowego wdrażanego przez Ministerstwo Finansów, obecnie całkowita wartość pożyczek, gwarancji i innych zobowiązań publicznych na rzecz sektora finansowego przekracza 23,7 biliona dolarów. Spodziewany jest wzrost stosunku długu publicznego brutto do produktu krajowego brutto z 70 do 100 procent w ciągu zaledwie dziesięciu lat – w dużej mierze za sprawą skutków, jakie kryzys finansowy wywarł na kampanię prezydencką w 2008 roku. Biały Dom objął młody lewicujący demokrata, zagorzały zwolennik wprowadzenia nowego systemu handlu uprawnieniami do emisji dwutlenku węgla oraz reformy publicznych ubezpieczeń zdrowotnych. Zważywszy na ostatnie zachowania Kongresu, działania te prawdopodobnie jeszcze bardziej zwiększą deficyt.

Mimo że w perspektywie krótkoterminowej jest bardziej prawdopodobne, że globalny kryzys finansowy doprowadzi raczej do deflacji niż inflacji, istnieją powody do obaw o długofalowy wzrost stóp procentowych. Tylko nielicznym państwom udało się przy tak dużym deficycie nie ogłosić niewypłacalności lub uniknąć inflacji[6]. Można łatwo oszacować, jaki wpływ na stabilność amerykańskich finansów publicznych będzie miało choćby nieznaczne podniesienie stóp procentowych. Nawet rządowe prognozy budżetowe przewidują wzrost stosunku spłacanych odsetek do całkowitych przychodów z 7 procent w 2010 roku do 16 procent sześć lat później. Jeśli jednak średnie oprocentowanie długu publicznego wzrośnie zaledwie o jeden punkt procentowy, do 2014 roku spłata odsetek pochłonie 20 procent wszystkich przychodów. Będzie jeszcze gorzej, jeżeli – co również wydaje się prawdopodobne – wzrost gospodarki będzie wolniejszy, niż to przewiduje nowa administracja. (Dokument budżetowy zakłada wzrost rzeczywistego PKB o 3,2 procent w 2010 roku, 4 procent w 2011 roku i 4,6 procent w 2012 roku, co wydaje się bardzo optymistyczną prognozą, biorąc pod uwagę możliwy wpływ niższych cen aktywów i nadmiernego zadłużenia na konsumpcję). W wywiadzie udzielonym na początku lata 2009 roku doradca ekonomiczny prezydenta Obamy Lawrence Summers powiedział: „Prezydencki budżet zawiera szereg propozycji wprowadzenia długoterminowej dyscypliny fiskalnej. [...] Zahamowanie wzrostu zadłużenia stanowi główny cel rządowych propozycji reformy systemu opieki zdrowotnej”. Nawet jeśli jest możliwe przeprowadzenie reformy służby zdrowia bez zwiększania deficytu, Biuro Budżetowe Kongresu i tak spodziewa się, że w 2020 roku deficyt budżetowy wyniesie 7 procent PKB[7]. Mówiąc wprost: Stany Zjednoczone są na drodze do ruiny podatkowej.

Rosnący kryzys zadłużenia ma niewątpliwie strategiczne znaczenie. Ponieważ koszty kryzysu finansowego wymuszają zwiększenie wydatków przeznaczanych na spłatę odsetek lub wypłatę świadczeń społecznych, redukcja środków na cele militarne wydaje się nieuchronna. Przy tym pamięć o wydarzeniach z 15 września (upadek banku Lehman Brothers w 2008 roku) jest o wiele świeższa niż o 11 września (ataki terrorystyczne w 2001 roku), więc i apetyt społeczeństwa na zagraniczne wojny pozostaje obecnie na najniższym poziomie od wczesnych lat siedemdziesiątych XX wieku. Obecną sytuację w Stanach Zjednoczonych można bez przesady porównać z sytuacją Wielkiej Brytanii z lat pięćdziesiątych ubiegłego stulecia: kraju przygniecionego długami, ospałego i znużonego wojnami toczonymi w odległych miejscach. Już teraz wielu zagranicznych inwestorów patrzy na dolara równie podejrzliwie, jak pięćdziesiąt lat temu patrzono na funta. W odróżnieniu od diamentów międzynarodowe rezerwy walutowe nie trwają wiecznie.

Nie ulega wątpliwości, że kryzys finansowy dotknął niektóre kraje jeszcze bardziej niż Stany Zjednoczone. W Japonii, Niemczech i Wielkiej Brytanii spadek PKB jest większy niż w USA. Załamanie handlu globalnego w 2008 roku i na początku 2009 uderzyło w eksportujące gospodarki azjatyckie o wiele mocniej niż w Amerykę. Z kolei powrót niestabilności na rynki finansowe okazał się znacznie gorszy dla wschodzących rynków w Europie Wschodniej. W rzeczywistości w szczytowym momencie kryzysu finansowego (wrzesień 2008–marzec 2009) dolar umacniał się w miarę, jak niechętni ryzyku inwestorzy przerzucali się na płynne instrumenty dolarowe, a przestraszeni dłużnicy usiłowali spłacać zobowiązania w dolarach. Z geopolitycznego punktu widzenia relatywnie większe problemy innych nie są jednak szczególnie dobrą informacją dla Stanów Zjednoczonych. O dziwo, kryzys najbardziej dotknął gospodarki państw sprzymierzonych z Ameryką. Jednocześnie, w momencie kiedy piszę te słowa, najszybciej rozwijającą się gospodarką jest gospodarka Chińskiej Republiki Ludowej.

W ostatnim rozdziale Kolosa po raz pierwszy przedstawiłem teorię „Chimeryki” – symbiotycznego związku między Chinami i Ameryką leżącego u podstaw globalnej ekonomii w ostatniej dekadzie. W 2004 roku nowością było ukazanie „symetrii pomiędzy skłonnością Amerykanów do konsumowania a chińską skłonnością do oszczędzania” oraz rosnącej tendencji Ameryki do polegania na chińskich rezerwach jako źródle zewnętrznego finansowania. Kończąc rozdział, wyraziłem obawę, że pewnego dnia wydarzy się coś, co spowoduje „zmianę obecnego stanu równowagi w coś zupełnie innego”. Teraz już wiemy, o jakie wydarzenie chodzi. Globalny kryzys finansowy mocno nadwyrężył stosunki chińsko-amerykańskie. Ostatnio niemal nie ma tygodnia, żeby jakiś chiński urzędnik nie ostrzegał o niebezpieczeństwach amerykańskiej rozrzutności, jednocześnie promując pomysł, aby coraz bardziej niepewnego dolara zastąpić nową walutą międzynarodową. Amerykański sekretarz skarbu Timothy Geithner, przebywając z wizytą w Chinach w lipcu 2009 roku, został wyśmiany przez studentów Uniwersytetu Pekińskiego, kiedy przekonywał ich, że „chińskie aktywa [denominowane w dolarach] są bardzo bezpieczne”. Zdaniem Li Lianzhonga, szefa departamentu ekonomicznego Komunistycznej Partii Chin, „USA drukują dolary na masową skalę, a to, zgodnie z prawami ekonomii, nie pozostawia wątpliwości, że dolar osłabnie”[8].

W której części Kolosa najbardziej się pomyliłem? Odpowiedź jest oczywista: w prognozach cen ropy naftowej. W tabeli zamieszczonej w rozdziale ósmym zaproponowałem trzy scenariusze przyszłych zysków z irackich pól naftowych: w jednym – cena baryłki ropy utrzymuje się na poziomie 30 dolarów, w drugim – spada do 25 dolarów (cena z 2001 roku), a w trzecim – spada do 15 dolarów (jak w 1998 roku). W ogóle nie przewidziałem gwałtownego wzrostu cen ropy naftowej, a w zasadzie cen wszystkich towarów, do jakich doszło w latach 2005–2008, kiedy baryłka kosztowała ponad 130 dolarów. Nie doceniłem wpływu „boomu Chimeryki” nie tylko na ceny aktywów amerykańskich, lecz także na światowe ceny towarów. (Jak na ironię nie miało to znaczenia dla wyników moich obliczeń, ponieważ jednocześnie przeszacowałem wielkość wydobycia ropy naftowej w Iraku. Przez to, że ceny okazały się o wiele wyższe, a wydobycie znacznie niższe, rzeczywiste zyski znalazły się w przewidywanym przeze mnie zakresie).

W innych, ważniejszych sprawach, książka jak na razie przetrwała próbę czasu. Spośród państw, które uwolniły się spod komunistycznych rządów w końcówce lat osiemdziesiątych ubiegłego wieku, Polska jest jednym z najbardziej zaangażowanych w gospodarcze i militarne partnerstwo ze Stanami Zjednoczonymi. Dlatego też polecam polskim czytelnikom tę książkę, która przedstawia portret ich sojusznika, i która – jak niemal żadna inna praca poświęcona amerykańskiemu „imperializmowi” – jest w istocie przychylna Stanom Zjednoczonym. Moją motywacją do jej napisania nie było szydzenie z obdarzonego zbyt wielką władzą Wuja Sama, ale pokazanie, jak lepsze zrozumienie własnej historii oraz historii innych imperiów może pomóc uczynić z niego mniej niezdarnego Kolosa.

Cambridge, Massachusetts

1 sierpnia 2009 roku

Wstęp

AL-DŻAZIRA: Jeśli uderzylibyście na Irak, czy zmartwiłby się Pan, że mogłoby to sprawiać wrażenie, iż Stany Zjednoczone stają się imperialnym, kolonialnym mocarstwem?

RUMSFELD: Cóż, jestem pewien, że niektórzy ludzie właśnie tak by powiedzieli, ale nie jest to prawdą. Nigdy nie byliśmy i nie jesteśmy kolonialnym mocarstwem. Nie bierzemy naszych sił zbrojnych i nie wyruszamy w świat, aby zagarnąć majątek innych, cudze zasoby, cudzą ropę. Nie tak postępują Stany Zjednoczone. Nigdy tak nie było i nigdy nie będzie. Tak nie zachowuje się demokratyczne państwo. Tak działał budujący imperium Związek Radziecki, ale tak się nie zachowują Stany Zjednoczone[1].

Wywiad sekretarza stanu Donalda Rumsfelda
w telewizji Al-Dżazira, 27 lutego 2003

Często grali w Ryzyko [Risk], grę planszową, w której oznaczone kolorami armie rywalizują o podbój świata. Trwało to godzinami, więc było wspaniałe dla zabicia czasu. Starszy szeregowy Jeff Young był w tym tak dobry, że pozostali tworzyli koalicję, żeby go pokonać.

Mark Bowden, Helikopter w ogniu[2]

Era imperiów

Jedna z najpopularniejszych gier komputerowych na świecie nazywa się The Age of Empires (Era imperiów). Przez kilka miesięcy mój dziesięcioletni syn był prawie od niej uzależniony. Jej główne przesłanie polega na tym, że historia świata jest historią imperialnego konfliktu. Konkurencyjne jednostki polityczne rywalizują ze sobą o panowanie nad ograniczonymi zasobami: ludźmi, żyzną ziemią, lasami, kopalniami złota i szlakami wodnymi. W niekończących się bitwach współzawodniczące ze sobą imperia muszą zachować równowagę między potrzebą rozwoju gospodarczego a pragnieniem działań wojennych. Gracz, który jest zbyt agresywny, szybko traci zasoby, jeśli nie zada sobie trudu, aby zadbać o swoje istniejące terytorium, o zwiększenie liczby ludności i o zgromadzenie złota. Gracz, który za bardzo się skupia na bogaceniu się, może być narażony na atak, jeśli zaniedba w tym czasie sprawy obronności.

Wielu Amerykanów z pewnością gra w The Age of Empires, tak jak Rangersi w Mogadiszu grali w planszowego poprzednika tej gry – Ryzyko. Ale tylko bardzo nieliczni Amerykanie – zwłaszcza amerykańscy żołnierze – byliby skłonni przyznać, że ich własny rząd gra w tę grę naprawdę.

Niniejsza książka dowodzi nie tylko tego, że Stany Zjednoczone stanowią imperium, lecz także tego, że zawsze nim były.

W przeciwieństwie do poprzednich autorów, którzy zwrócili uwagę na to zagadnienie, w zasadzie nie mam nic przeciwko amerykańskiemu imperium. Przeciwnie, część mojej argumentacji potwierdza, że wielu regionom świata okres rządów amerykańskich przyniósłby korzyści. Ale tym, czego właśnie dziś świat potrzebuje, nie jest w żadnym razie imperium. Potrzeba liberalnego imperium, to znaczy takiego, które nie tylko gwarantuje swobodną międzynarodową wymianę towarów, pracy i kapitału, lecz także stwarza i zachowuje warunki, bez których rynek nie może funkcjonować – pokój i ład, rządy prawa, nieskorumpowaną administrację, stabilną politykę fiskalną i monetarną; jak również zapewnia dobra publiczne, takie jak infrastrukturę transportową, szpitale i szkoły, które w przeciwnym razie by nie istniały. Jednym z ważnych pytań, które stawia ta książka, jest to, czy Stany Zjednoczone mogą być skutecznym, liberalnym imperium. Chociaż pod wieloma względami wydają się one idealnie pasować – gospodarczo, militarnie i politycznie – do prowadzenia takiego „imperium wolności” (według określenia Thomasa Jeffersona), w praktyce jednak zadziwiająco nieudolnie to imperium budują. Dlatego też próbuję wyjaśnić, dlaczego tak się dzieje; dlaczego imperialne przedsięwzięcia Stanów Zjednoczonych są często krótkotrwałe, a ich rezultaty efemeryczne.

Po części moją intencją jest po prostu interpretacja amerykańskiej historii jako zjawiska w wielu aspektach zwyczajnego, jako historii kolejnego imperium – a nie jako czegoś wyjątkowego (jak wciąż uważa wielu Amerykanów). Pragnę jednak także zarysować osobliwości amerykańskiego imperializmu – zarówno jego przerażającą siłę, jak i obezwładniającą słabość. Książka ukazuje niedawne wydarzenia – zwłaszcza ataki terrorystyczne z 11 września oraz inwazję na Afganistan i Irak – w obszernym historycznym kontekście, wskazując, że jest w nich mniej zerwania z przeszłością, niż się powszechnie twierdzi. Dlatego też, chociaż praca ta, inspirowana moim niedawnym pobytem w Stanach Zjednoczonych, mówi częściowo o współczesnej ekonomii politycznej, jest ona przede wszystkim pracą historyczną. Dotyczy również, co jest nie do uniknięcia, przyszłości – czy raczej jej prawdopodobieństwa. Późniejsze rozdziały książki stawiają pytanie o to, jak obecne imperium amerykańskie miałoby się poprawić.

Czy to imperium jest potężniejsze niż jakiekolwiek inne w historii, czy dosiada okrakiem kulę ziemską jak niegdyś Kolos górował nad portem w Rodos? Czy może ten olbrzym jest Goliatem, ogromnym, lecz bezbronnym wobec strzału z procy ze strony małego, nieuchwytnego wroga? Może Stany Zjednoczone w rzeczywistości przypominają bardziej Samsona, oślepionego w Gazie, skrępowanego przez niemożliwe do pogodzenia bliskowschodnie zobowiązania i ostatecznie zdolnego jedynie do tego, aby siać zniszczenie? Odpowiedzieć można, jak w przypadku wszelkich historycznych pytań, odwołując się do porównań i sprzeczności, zestawiając amerykańskie imperium z tymi, które przeminęły, i wyobrażając sobie inną przeszłość, a także możliwą przyszłość.

Zaparcie się imperium

Pojęcie „amerykańskiego imperium” zwykli przywoływać jedynie krytycy amerykańskiej polityki zagranicznej. Oczywiście w czasie zimnej wojny zarówno w Związku Radzieckim, jak i Chińskiej Republice Ludowej bez przerwy powtarzano wyświechtaną leninowską frazę na temat „jankeskiego imperializmu”, powtarzało ją też wielu publicystów z Europy Zachodniej, Bliskiego Wschodu i Azji, choć nie wszyscy byli marksistami[3]. Ale ich twierdzenie, że zagraniczna ekspansja była inspirowana przez złowrogie interesy korporacyjne, nie różniło się tak bardzo od lokalnej amerykańskiej krytyki zagranicznej ekspansji końca XIX i początku XX wieku – czy to populistów, reformatorów czy socjalistów[4]. W latach sześćdziesiątych XX wieku krytycy ci połączyli się, aby stworzyć nową, wpływową historiografię amerykańskiej polityki zagranicznej, zazwyczaj kojarzoną z rewizjonizmem[5]. Historycy, tacy jak Gabriel i Joyce Kolko, twierdzili, że zimna wojna była wynikiem nie rosyjskiej, ale amerykańskiej agresji po roku 1945. Argument ten w związku z odbywającą się wówczas wojną w Wietnamie wszystko wyjaśniał ówczesnym studentom – stanowiąc dowód, jak się wydawało, neokolonialnego parcia amerykańskiej polityki zagranicznej[6]. Przywróceniu amerykańskiej potęgi wojskowej za czasów Ronalda Reagana towarzyszyły kolejne ostrzeżenia przed „imperialną pokusą”[7].

Ta tradycja radykalnego krytycyzmu wobec amerykańskiej polityki zagranicznej nie wydaje się słabnąć. Jej charakterystyczny, zbolały ton, w którym pobrzmiewają krytyczne głosy wcześniejszej generacji antyimperialistów, wciąż tchnie z prac takich autorów, jak Chalmers Johnson, William Blum i Michael Hudson[8] (jakkolwiek niektórzy z nich są słabo słyszalni)[9]. Krytyka amerykańskiego imperium nigdy jednak nie była zarezerwowana wyłącznie dla politycznej lewicy. Według Gore’a Vidala tragedia rzymskiej republiki powtarza się jako farsa – z „państwem zapewniającym bezpieczeństwo narodowe” (national-security state), bezpardonowo ingerującym w przywileje patrycjuszowskiej elity, do której należy sam Vidal[10]. Tymczasem silnie prawicowy Pat Buchanan archaicznie izolacjonistycznym językiem wciąż gromi internacjonalistów ze Wschodniego Wybrzeża zdecydowanych wplątać Stany Zjednoczone – wbrew wyraźnej woli „ojców założycieli” – w spory i konflikty Starego Świata. Zdaniem Buchanana Ameryka podąża nie za przykładem Rzymu, ale Wielkiej Brytanii, czyli imperium, które niegdyś odrzuciła, a które teraz naśladuje[11]. Inni konserwatyści, związani bardziej z głównym nurtem – szczególnie Clyde Prestowitz – również gardzili „imperialnym projektem tak zwanych neokonserwatystów”[12].

Jednak w ciągu ostatnich trzech czy czterech lat rosnąca liczba komentatorów zaczęła używać określenia amerykańskie imperium w mniej pejoratywny, mimo to wciąż ambiwalentny sposób, a niekiedy z niekłamanym entuzjazmem[13]. Richard Haass, który podjął pracę w administracji Busha jako dyrektor do spraw planowania w Departamencie Stanu, przemawiając na konferencji w Atlancie w listopadzie 2000 roku, dowodził, że Amerykanie potrzebują „redefinicji swojej globalnej roli – z tradycyjnego państwa narodowego w imperialne mocarstwo”, otwarcie nawołując do „nieformalnego” amerykańskiego imperium[14]. Choć wówczas było to śmiałe sformułowanie, łatwo się zapomina, że podczas prezydenckiej kampanii wyborczej w 2000 roku to właśnie George W. Bush oskarżył administrację Clintona i Gore’a o podejmowanie zbyt wielu „bezterminowych interwencji i niejasnych misji wojskowych”[15]. Jak to ujął Thomas Donnelly, zastępca dyrektora wykonawczego The Project for the New American Century w „Washington Post” w sierpniu 2001 roku, „Rzecz nie w tym, że wielu ludzi będzie otwarcie o nim [imperium] mówić. Dla wielu Amerykanów jest to kłopotliwe. Dlatego używają oni zaszyfrowanych zwrotów, w rodzaju «Ameryka jest jedynym supermocarstwem»”[16].

Po atakach terrorystycznych 11 września 2001 roku takie zahamowania stały się nieistotne. W ostrym artykule dla „Weekly Standard”, opublikowanym w niespełna miesiąc po zniszczeniu World Trade Center, Max Boot wyraźnie opowiedział się za amerykańskim imperium. „Obecnie Afganistan i inne niespokojne rejony – deklarował Boot – głośno domagają się swego rodzaju światłej zagranicznej władzy, jaką niegdyś zapewniali pewni siebie Anglicy w bryczesach i spiczastych hełmach”[17]. Kiedy w następnym roku ukazała się jego historia amerykańskich „wojenek”, okazało się, że zaczerpnął on tytuł ze znanego wiersza Rudyarda Kiplinga Brzemię białego człowieka, napisanego w 1899 roku jako apel do Stanów Zjednoczonych, aby przekształcić Filipiny w amerykańską kolonię[18]. Także dziennikarz Robert Kaplan podjął imperialny wątek w swojej książce Polityka wojowników, twierdząc, że „przyszli historycy będą patrzeć na Stany Zjednoczone zarówno jak na imperium, jak i na republikę”[19]. „Imperium ma swoje pozytywne strony – argumentował Kaplan w wywiadzie. – Jest to w pewnym sensie najbardziej łagodna forma zakonu”[20]. Zmianę nastroju zauważył Charles Krauthammer, inny konserwatywny publicysta. „Dziś ludzie – powiedział w «New York Times» – wyciągają ze schowka słowo imperium”[21]. „Ameryka stała się imperium” – potwierdził Dinesh D’Souza w „Christian Science Monitor” – ale na szczęście jest to „najbardziej wspaniałomyślne mocarstwo imperialne w dziejach”. „Oby było tego więcej”[22] – podsumował. W 2002 roku na łamach „Foreign Affairs” dziennikarz Sebastian Mallaby podsuwał amerykański „neoimperializm” jako najlepsze remedium na „chaos” wywołany na świecie przez „upadłe państwa”[23]. Jedna z niedawnych publikacji Michaela Ignatieffa krytykuje amerykańskie „państwowotwórcze” wysiłki w Bośni, Kosowie i Afganistanie jako niewystarczająco imperialistyczne, aby mogły być skuteczne[24].

Mallaby’ego i Ignatieffa można chyba najlepiej określić jako liberalnych interwencjonistów – zwolenników tego, co Eric Hobsbawm szyderczo zdeprecjonował jako „imperializm praw człowieka” – jednak większość nowych imperialistów stanowią neokonserwatyści i to właśnie ich poglądy odgrywały kluczową rolę w trakcie i po inwazji na Irak w 2003 roku. „Obecnie istnieje tylko jedno imperium – napisał James Kurth w specjalnym «imperialnym» wydaniu «National Interest» – globalne imperium Stanów Zjednoczonych. Armia Stanów Zjednoczonych [...] jest prawdziwym spadkobiercą legendarnych urzędników cywilnych, a nie tylko oddanych, ofiarnych oficerów Imperium Brytyjskiego”[25]. W kwietniu 2003 roku wydawca „Weekly Standard” William Kristol oświadczył w Fox News: „Musimy popełniać błędy, aby być silnym państwem. I jeśli ludzie chcą mówić, że jesteśmy imperialnym mocarstwem, to w porządku”[26]. W tym samym miesiącu „Wall Street Journal” zasugerował, że brytyjska kampania morska przeciwko handlowi niewolnikami w połowie XIX wieku mogłaby stanowić wzór dla amerykańskiej polityki przeciwko rozpowszechnianiu broni nuklearnej[27]. Max Boot wezwał nawet Stany Zjednoczone do ustanowienia Ministerstwa Kolonialnego (Colonial Office) w celu lepszego zarządzania nowymi zdobyczami na Bliskim Wschodzie i w Azji[28].

W Pentagonie postacią najczęściej kojarzoną z „nowym imperializmem” jest zastępca sekretarza obrony Paul Wolfowitz, który jako podsekretarz obrony za kadencji Georga Busha zdobył rozgłos, stwierdzając, że celem polityki USA powinno być „przekonanie potencjalnych rywali do rezygnacji zarówno z aspiracji do odgrywania bardziej znaczącej roli, jak i z przybierania agresywnej pozy w celu ochrony swoich prawowitych interesów”[29]. To zdanie, tak kontrowersyjne w chwili, gdy zostało wypowiedziane w 1992 roku, teraz wydaje się brzmieć nader swojsko. Dziewięć lat później Departament Obrony zorganizował w Naval War College w Newport letnie warsztaty, których celem było „zbadanie strategicznych możliwości utrzymania długoterminowej przewagi USA (około pięćdziesięciu lat)”. W trakcie tego studium otwarcie porównywano Stany Zjednoczone do imperium rzymskiego, chińskiego, osmańskiego i brytyjskiego[30]. Takie analogie wyraźnie nie są obce amerykańskiej wyższej kadrze wojskowej. W 2000 roku generał Anthony Zinni, ówczesny główny dowódca Centralnego Dowództwa USA, powiedział dziennikarce Danie Priest, że „stał się współczesnym prokonsulem, potomkiem wojowników – władców, którzy rządzili oddalonymi terytoriami Imperium Rzymskiego, przynosząc porządek i ideały legalistycznego Rzymu”[31]. Trudno stwierdzić z całym przekonaniem, że była to zamierzona ironia.

Oficjalnie Stany Zjednoczone oczywiście wypierają się imperialności[32]. Większość polityków zgodziłaby się z rozróżnieniem dokonanym przez historyka Charlesa Bearda w 1939 roku: „Ameryka nie ma być Rzymem czy Wielką Brytanią. Ma być Ameryką”[33]. Richard Nixon podkreślał w swoich wspomnieniach, że Stany Zjednoczone są „jedynym potężnym mocarstwem bez historii imperialistycznych żądań wobec krajów sąsiednich”[34] – pogląd ten był powtarzany przez politycznych decydentów w ciągu ubiegłej dekady. Z kolei Samuel R. „Sandy” Berger, doradca do spraw bezpieczeństwa narodowego prezydenta Clintona, twierdził: „Jesteśmy pierwszym światowym mocarstwem w historii, które nie jest mocarstwem imperialnym”[35]. Rok później, podczas kampanii wyborczej do fotela po Clintonie, George W. Bush wtórował zarówno Nixonowi, jak i Bergerowi: „Ameryka nigdy nie była imperium. Jesteśmy być może jedynym potężnym mocarstwem w historii, które miało szansę i odmówiło – stawiając wielkość przed siłą i sprawiedliwość przed sławą”[36]. Powracał do tego tematu przy różnych okazjach. W przemówieniu, które tuż przed inwazją na Irak wygłosił w The American Enterprise Institute, stwierdził: „USA nie mają zamiaru rozstrzygać o określonej formie nowego rządu w Iraku. Wybór należy do narodu irackiego [...]. Pozostaniemy w Iraku tak długo, jak trzeba, i ani dnia dłużej. Ameryka już kiedyś podjęła tego rodzaju zobowiązanie i go dotrzymała – w czasie pokoju, który nastąpił po wojnie światowej. Pokonawszy wrogów, nie pozostawialiśmy armii okupacyjnej, tylko konstytucje i parlamenty”[37]. Ten brak imperialnych zamiarów potwierdził w telewizyjnym przemówieniu do narodu irackiego 10 kwietnia, w którym zadeklarował: „Pomożemy wam stworzyć pokojowy i reprezentatywny rząd stojący na straży praw wszystkich obywateli. I wtedy nasze wojska się wycofają. Irak będzie się rozwijał jako zjednoczone, niezależne i suwerenne państwo”[38]. 1 maja na pokładzie lotniskowca Abraham Lincoln prezydent podkreślił: „Inne państwa w dziejach walczyły na obcych ziemiach i zostawały, aby je okupować i wykorzystywać. Amerykanie po bitwie nie pragną niczego innego, jak tylko wrócić do domu”[39]. Tę samą frazę podjął sekretarz obrony Donald Rumsfeld, co wyraźnie pokazuje motto tego wstępu. Istotnie, wydaje się ona jedną z kilku kwestii, co do których zgadzają się wszystkie znaczące postaci w administracji Busha. We wrześniu ubiegłego roku na George Washington University sekretarz stanu Colin Powell powiedział: „Stany Zjednoczone nie pragną terytorialnego imperium. Nigdy nie byliśmy imperialistami. Pragniemy świata, w którym wolność, dobrobyt i pokój mogą stać się dziedzictwem wszystkich narodów, a nie tylko ekskluzywnym przywilejem nielicznych”[40].

Niewielu Amerykanów byłoby innego zdania. Odkrywcze jest to, że w badaniu przeprowadzonym niedawno przez The Pew Global Attitudes, czterech na pięciu Amerykanów potwierdziło, że „to dobrze, iż amerykańskie ideały i zwyczaje szerzą się na całym świecie”[41]. Ale jeśliby tym samym ludziom zadano pytanie, czy uważają to za skutek amerykańskiego imperializmu, prawie nikt by się z tym nie zgodził.

Freud zdefiniował wyparcie jako prymitywny psychologiczny mechanizm obronny w sytuacji urazów. Być może dlatego w następstwie ataków 11 września Amerykanie zaczęli się wypierać imperialnego charakteru swojego kraju o wiele gwałtowniej niż kiedykolwiek przedtem. Jednak w miarę jak polityka zagraniczna USA przechodziła od defensywy do ofensywy, mogło się wydawać, że potrzeba wyparcia zmalała. Dlatego też dokładne określenie charakteru tego imperium może mieć wymiar terapeutyczny, ponieważ w gruncie rzeczy jest ono imperium tylko z nazwy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

Wstęp do polskiego wydania

[1] Zob. też: Thomas Bender, A Nation Among Nations: America’s Place in World History, New York 2006, zwłaszcza rozdz. 4; Eric Rauchway, Blessed Among Nations: How the World made America, New York 2006.

[2] Zob. np. Niall Ferguson, Reasons to Worry, „New York Times Magazine”, 11 czerwca 2006.

[3] Niall Ferguson, When a Black Swan Lands on Lake Liquidity, „Drobny Global Associates Guest Research Paper”, styczeń 2007.

[4] Niall Ferguson, Maybe Owning a Home is Not for Everyone, „Sunday Telegraph”, 15 lipca 2007.

[5] Idem, This Crisis Will Not Disappear Overnight, „Sunday Telegraph”, 2 września 2007.

[6] Carmen Reinhart, Kenneth Rogoff, This Time is Different: Eight Centuries of Financial Folly, Princeton 2009.

[7] Clive Crook, A Rocky Road for the Fiscal Stimulus, „Financial Times”, 20 lipca 2009.

[8] China Should Buy Gold to Hedge Dollar Fall: Researcher, Reuters, 25 czerwca 2009.

Wstęp

[1] Wywiad sekretarza stanu Donalda Rumsfelda w telewizji Al-Dżazira, 27 lutego 2003, materiały prasowe Departamentu Obrony.

[2] Bowden, Black Hawk Down, s. 228.

[3] Odnośnie do archetypicznego patosu francuskiej lewicy zob. Imperium amerykańskie Juliena.

[4] Zob. np. Nearing, American Empire; Freeman i Nearing, Dollar Diplomacy.

[5] Zob. np. najpierw Williams, Tragedy of American Diplomacy, następnie Lerner, America as a Civilization i późniejsze Williams, Empire as a Way of Life.

[6] Kolko i Kolko, Limits of Power; Kolko, Politics of War; Kolko, Roots of American Foreign Policy; Kolko, Vietnam. Dobrym przykładem, w jaki sposób Wietnam zachęcił do rozmów o amerykańskim imperium, jest książka Buchanana Geography of Empire. Zob. też: Magdoff, Age of Imperialism; McMahon, Limits of Empire; Swomley, American Empire. Dziwni przeciwnicy, którzy bronili amerykańskiego imperializmu w latach 60. XX wieku zob. Liska, Imperial America; Steel, Pax Americana; Aron, Imperial Republic.

[7] Tucker i Hendrickson, Imperial Temptation, s. 53, 211.

[8] Johnson, Blowback; Blum, Rogue State; Hudson, Super Imperialism; zob. też: Smith, American Empire.

[9] Zob. np. Eric Hobsbawm, Americas Imperial Delusion, „Guardian”, 14 czerwca 2003. Możliwe do przewidzenia komentarze wygłosili również Edward Said i Noam Chomsky.

[10] Vidal, Decline and Fall of the American Empire.

[11] Patric Buchanan, Republic, s. 6; zob. też: idem, What Price the American Empire?, „American Cause”, 29 maja 2002.

[12] Prestowitz, Rogue Nation.

[13] Zob. np. Bacevich, American Empire, s. 243: „Chociaż USA nie stworzyły imperium w sensie formalnym [...] zdecydowanie pozyskały imperialny problem [...]. Czy to się podoba, czy nie, dzisiejsza Ameryka jest Rzymem, nieodwracalnie zobowiązanym do utrzymania i, gdzie jest to możliwe, ekspansji imperium, które różni się od jakiegokolwiek innego imperium w historii. Chyba nie stanowi to powodu do świętowania, ani też nie ma zamiaru zaprzeczać faktom”. Zob. też: Rosen, Empire, s. 61: „Jeśli logika amerykańskiego imperium jest nieubłagalna, to nie jest w ogóle jasne, że alternatywy są o wiele bardziej atrakcyjne”. Jeśli chodzi o pełny znakomitych niuansów i subtelności wkład w debatę, zob. Maier, American Empire?.

[14] Cyt. za: Bacevich, American Empire, s. 219.

[15] Ibidem, s. 203.

[16] Thomas E. Ricks, Empire or Not? A Quiet Debate over U. S. Role, „Washington Post”, 21 sierpnia 2001.

[17] Max Boot, The Case for an American Empire, „Weekly Standard”, 15 października 2001.

[18] Idem, Savage Wars: „W przeciwieństwie do dziewiętnastowiecznej Brytanii Ameryka XXI wieku nie występuje jako formalne imperium. Jej «imperium» składa się nie z rozległych terytoriów, ale z rodziny demokratycznych, kapitalistycznych państw, które chętnie szukają schronienia pod parasolem Wujka Sama”. Jednak później Boot dodał, że „Stany Zjednoczone mają więcej władzy, niż Brytania miała u szczytu swojego imperium, więcej władzy niż jakiekolwiek inne państwo w czasach nowożytnych”, s. 349. W sprawie wyraźnie mieszanego odbioru wiersza Kiplinga zob. Gilmour, Long Recessional, s. 124–129.

[19] Kaplan, Polityka wojowników.

[20] Emily Eakin, Do tego potrzebne jest Imperium, „New York Times”, 2 kwietnia 2002.

[21] Ibidem.

[22] Dinesh D’Souza, In Praise of an American Empire, „Christian Science Monitor”, 26 kwietnia 2002.

[23] Mallaby, Reluctant Imperialist, s. 6; Cf. Pfaff, New Colonialism; w sprawie podobnych argumentów na korzyść europejskiego neoimperializmu zob. Cooper, Postmodern state.

[24] Ignatieff, Empire Lite, s. 3, 22, 90, 115, 126. Zob. też: Why Are We in Iraq? (And Liberia? And Afghanistan?), „New York Times Magazine”, 6 września 2003.

[25] Kurth, Migration, s. 5.

[26] James Atlas, A Classicist’s Legacy: New Empire Builders, „New York Times”, 4 maja 2003, dział 4, s. 4.

[27] Interdicting North Korea, „Wall Street Journal”, 28 kwietnia 2003, s. A12.

[28] Max Boot, Washington Needs a Colonial Office, „Financial Times”, 3 lipca 2003.

[29] Cyt. za: Bacevich, American Empire, s. 44.

[30] Strategies for Maintaining U.S. Predominance, Office of Net Assessment, Office of the Secretary of Defence, Summer study, 1 sierpnia 2001, zwłaszcza s. 22.

[31] Priest, Mission, s. 70.

[32] Ferguson, Imperium, s. 370. W sprawie podobnej dyskusji zob. Williams, Empire as a Way of Life.

[33] Cyt. za: Bacevich, American Empire, s. 242.

[34] Cyt. za: Meadern, Special Providence, s. 6.

[35] Przemówienie w Radzie do spraw Stosunków Zagranicznych, 1999, cyt. za: „Washington Post”, 21 sierpnia 2001.

[36] Cyt. za: Bacevich, American Empire, s. 201.

[37] Zapis przemówienia prezydenta Busha, „New York Times”, 26 lutego 2003.

[38] Zapis z Biura Programów Informacji Międzynarodowych, Departament Stanu USA: http://usinfo.state.gov.

[39] Zapis uwag prezydenta Busha na temat końca głównych walk w Iraku, „New York Times”, s. A16.

[40] Colin L. Powell, Remarks at The Elliott School of International Affairs, George Washington University: http://www.state.gov/secretary/rm/2003/23836.htm.

[41] Minxin Pei, The Paradoxes of American Nationalism, „Foreign Policy”, maj–czerwiec 2003, s. 32.