W SERII POLECAMY:

ZŁOTA CZARA

SKRZYDŁA GOŁĘBICY

W KLESZCZACH LĘKU

O CZYM WIEDZIAŁA MAISIE

AMBASADOROWIE

DAISY MILLER I INNE OPOWIADANIA

BOSTOŃCZYCY

Tytuł oryginału:

THE PORTRAIT OF A LADY

Translation Copyright © by Rafał Skibiński

Projekt okładki:

studio-kreacji.pl

Zdjęcie na okładce:

© Malgorzata Maj/Arcangel Images

Redaktor prowadzący

Katarzyna Rudzka

Redakcja

Marianna Falk

Korekta

Michał Załuska

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-7961-859-0

Warszawa 2014

Wydawca:

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

SŁOWO WSTĘPNE

Wydając w 1881 roku Portret damy, Henry James dobiegał czterdziestki i miał w dorobku sześć powieści i dwa dłuższe opowiadania, nie licząc szkiców z podróży i esejów. Miał też za sobą doświadczenia podróży po Europie, pobytów we Włoszech i Francji, a od pięciu lat mieszkał w Anglii, która pozostała jego przybraną ojczyzną aż do śmierci w 1916 roku.

Był więc już wtedy uznanym i dojrzałym pisarzem, artystą świadomie konstruującym swoje dzieło i panującym nad techniką pisarskiego rzemiosła, chociaż nie osiągnął jeszcze wirtuozerii, jakiej dowodem są Ambasadorowie; tam na kilkuset stronicach powieści czytelnik nie znajdzie obrazu ani myśli nieprzefiltrowanych przez świadomość głównego bohatera, Strethera, nie dowie się niczego ponad to, co wiedział, obserwował i myślał Strether.

W Portrecie damy James jest jeszcze wszechobecnym i wszechwiedzącym narratorem, jak dziewiętnastowieczni mistrzowie, Balzac i Dickens. Nie ukrywa nawet, że wie więcej, niż objawia czytelnikowi, zwraca się do niego bezpośrednio, przedstawia mu się jako kronikarz życia Isabel Archer, którą nazywa „naszą bohaterką”. Nie ukrywa też osobistego stosunku do tej postaci, niechęci i skrupułów, gdy w imię prawdy musi ujawnić jej niekonsekwencje lub słabości. Sentyment, jaki do niej żywi, jest tym bardziej zrozumiały, że wzorem czy przynajmniej bodźcem do tego portretu – jak sam wyznał, chociaż nieskory do osobistych zwierzeń – była urocza kuzynka, Mary Temple, zmarła w dwudziestym piątym roku życia. Zachował wspomnienia o niej, a ich echo powtarza się w wielu jego powieściach w różnych wersjach postaci młodych Amerykanek, kochających życie, ciekawych świata i najczęściej w swoich nadziejach zawiedzionych.

W powieści Ralph Touchett chce odgadnąć, co ze swego życia zrobi piękna kuzynka, próbuje nawet reżyserować jej przyszłość. Można sobie wyobrazić, że podobnie James po śmierci kuzynki rozmyślał o różnych możliwościach losu, który w jej przypadku nie mógł się urzeczywistnić.

Henry James pochodził z zamożnej rodziny amerykańskiej, wyróżniającej się wysokim poziomem intelektualnym, był synem myśliciela, który w pewnym okresie stał się wyznawcą mistycznych teorii Swedenborga, i bratem znakomitego psychologa, współtwórcy pragmatyzmu. Kształcił się najpierw w szkołach europejskich, a potem na amerykańskim Uniwersytecie Harvarda; ojciec jego uważał, że nie należy wychowywać dzieci tak, by „zakorzeniły się w jednej określonej religii, w jednym ustroju politycznym i kodeksie moralnym”. Bostończyk z urodzenia, Europejczyk z kultury, „najbardziej cywilizowany pisarz epoki”, jak nazwał go Joseph Conrad, nie przestał być Amerykaninem, chociaż na krótko przed śmiercią przyjął w 1915 roku obywatelstwo brytyjskie. W całej jego twórczości głównym tematem jest konfrontacja dwóch kultur i postaw – młodej purytańskiej Ameryki i wyrafinowanej, sceptycznej starej Europy. W Portrecie damy temat ten rozłożony jest na wiele głosów i reprezentowany przez kilka bardzo subtelnie zróżnicowanych postaci, zgrupowanych wokół bohaterki. Mamy więc nie „portret”, lecz całą galerię Amerykanów w różnym stopniu zeuropeizowanych – od Osmonda, który właściwie nie zna kraju swego urodzenia za Atlantykiem, aż po przezabawną w swej na wskroś amerykańskiej naiwności dziennikarkę, która pierwszy raz w życiu zwiedza Europę. Ale obok tego najbardziej rzucającego się w oczy i we wszystkich poświęcanych Jamesowi pracach krytycznych podkreślanego tematu jest inny, głębszy, na który zwraca uwagę Graham Greene w przedmowie do londyńskiego wydania Portretu damy z 1943 roku, temat zdrady czyhającej na niewinne ofiary.

James, dyskretny, ironiczny krytyk kapitalistycznego świata – w The Ivory Tower mówi o „czarnych, bezlitosnych rzeczach, które kryją się za wielkim majątkiem” – najzawzięciej tropi zło tkwiące w naturze ludzkiej. W wielu jego powieściach czysta istota, niepodejrzewająca zdrady, staje się ofiarą ludzkiej przewrotności, a także własnych złudzeń. Isabel Archer, która pragnie stać się idealnym portretem damy i kształtować swoje życie jak dzieło sztuki, daje się schwytać w sidła nie tylko własnej próżności – „chce robić zawsze dobre wrażenie i być naprawdę jeszcze lepsza, niż się wydaje” – ale nie dostrzega, że to inni ludzie – Ralph w najlepszych intencjach, madame Merle dla osobistych korzyści – reżyserują jej dramat. Jest to z pewnością jeden z najwnikliwszych psychologicznych portretów kobiecych w literaturze anglosaskiej dziewiętnastego wieku. Bezlitosny w analizowaniu natury ludzkiej, James współczuje jednak nie tylko ofiarom, lecz także sprawcom zła, a nawet tym, którzy – jak pani Touchett – nie są zdolni współczuć nikomu. Wydaje się, że chce również oszczędzić wrażliwość czytelnika – który w toku lektury polubił bohaterkę – bo nie zamykając powieści nieodwołalnym finałem, pozostawia otwartą perspektywę przyszłości.

Twórczość Jamesa, za życia cenionego i uznawanego powieściopisarza, doczekała się w latach czterdziestych naszego wieku wznowionego, wręcz entuzjastycznego zainteresowania. Portret damy, tradycyjny w formie, ale odkrywczy w psychologicznej analizie, nie jest książką, którą czyta się jednym czy nawet kilku haustami, ale warto rozsmakować się w jej subtelnościach, niezwykle czystej atmosferze, w kunszcie pisarza zadowalającym najwybredniejszy gust. Wiele lat po napisaniu Portretu damy, w przedmowie do amerykańskiego wydania autor nazwał go „portretem młodej kobiety, która sprzeciwiła się swojemu przeznaczeniu”, a najprościej i najkrócej można by powiedzieć, że jest to historia młodości pięknej kobiety z dziewiętnastego wieku, która miała wzniosłe ideały i wrażliwe sumienie i którą spotkało w życiu wiele niespodzianek.

Maria Skibniewska

ROZDZIAŁ I

Niewiele jest w życiu godzin milszych niż pora obrządku zwanego popołudniową herbatą. W pewnych okolicznościach sama ta sytuacja sprawia nam przyjemność, niezależnie od tego, czy pijemy herbatę, czy też nie, bo oczywiście są osoby, które jej nie piją. Scena, od której opisu zamierzam rozpocząć tę prostą opowieść, stanowiła czarujące tło tej właśnie niewinnej rozrywki. Wszystkie rekwizyty małej uczty znajdowały się już na trawniku za starym wiejskim angielskim domem, w doskonałej pełni, że się tak wyrażę, pięknego letniego popołudnia. Część popołudnia minęła, ale do wieczora zostało jeszcze sporo czasu i to, co zostało, było najwyższej, najsubtelniejszej jakości. Choć prawdziwy zmierzch miał zapaść dopiero za kilka godzin, już zaczął się odpływ letniego światła, powietrze złagodniało, cienie wydłużały się na gładkiej, gęstej murawie. Wydłużały się jednak powoli i całą atmosferę przenikał spokój, który rodzi się ze świadomości, że ma się przed sobą dużo wolnego czasu, i który stanowi chyba główne źródło przyjemności doznawanej w takich sytuacjach i o tej porze dnia. Godziny od piątej do ósmej mogą się niekiedy wydawać małą wiecznością, w tym jednakże przypadku czas ów mógł być jedynie wiecznością błogości; osoby cicho się nią rozkoszujące nie należały do płci, z której zazwyczaj rekrutują się najwytrwalsi uczestnicy wspomnianych przed chwilą obrzędów. Proste i kanciaste cienie na doskonale wypielęgnowanym trawniku rzucały trzy postacie: starszy pan, siedzący w głębokim wiklinowym fotelu obok stolika z zastawą do herbaty, i dwaj młodsi mężczyźni, którzy przed nim spacerowali tam i z powrotem, rozmawiając swobodnie. Starszy pan miał w ręku filiżankę – wyjątkowo dużą, inną niż reszta serwisu, malowaną jaskrawymi kolorami. Sączył napój bardzo ostrożnie, bez pośpiechu, za każdym łykiem trzymając filiżankę długo przy ustach, twarzą zwrócony ku domowi. Dwaj młodsi panowie albo już skończyli herbatę, albo była im ona obojętna; przechadzając się, palili papierosy. Jeden z nich od czasu do czasu w przelocie rzucał uważne spojrzenie na starca, który nie wiedząc, że jest obserwowany, nie odrywał wzroku od ciemnoczerwonej fasady swojej rezydencji. Dom wznoszący się nad trawnikiem zasługiwał na taką kontemplację i był najbardziej charakterystycznym szczegółem na wskroś angielskiego obrazu, który starałem się tu naszkicować.

Stał na niskim wzgórzu, nad rzeką – a była to Tamiza o jakieś czterdzieści mil od Londynu. Długa szczytowa ściana z czerwonej cegły – na której czas i klimat wypróbowały rozmaite malarskie sztuczki, wszystkie jednak w rezultacie upiększające i wysubtelniające – wznosiła się nad trawnikiem obrośnięta kożuchem bluszczu, zwieńczona grupą kominów, z oknami niknącymi w gęstwie pnączy. Rezydencja miała imię i historię; starszy pan chętnie by opowiedział przy herbacie, że zbudowano ten dom za Edwarda VI, że udzielił on kiedyś na jedną noc gościny wielkiej królowej Elżbiecie (której dostojna postać spoczęła na olbrzymim, wspaniałym i straszliwie kanciastym łożu, stanowiącym po dziś dzień najokazalszy mebel w apartamentach sypialnych), że mocno został poszczerbiony i zeszpecony w czasie wojen Cromwella, że go później w okresie Restauracji naprawiono i znacznie powiększono i że wreszcie, po przeróbkach i niefortunnych zmianach wprowadzonych w XVIII wieku, dostał się w troskliwe ręce roztropnego amerykańskiego bankiera, który kupił go (w okolicznościach zbyt skomplikowanych, aby je tutaj wyłuszczać) początkowo tylko dlatego, że transakcja była wyjątkowo korzystna; bankier zdecydował się na kupno, ale bardzo narzekał na brzydotę, starość i niewygodę tej budowli; teraz jednak, po dwudziestu latach, nie wypierał się namiętnego zachwytu dla swojego domu, znał wszystkie jego estetyczne walory, mógłby doradzić, jaki obrać punkt obserwacyjny, by je najlepiej ocenić, wiedział, o której godzinie cienie różnych wypukłości, padające – jakże miękko! – na rozgrzaną, spatynowaną powierzchnię cegieł, przybierają najpiękniejsze proporcje. Poza tymi, o których mówiłem, starszy pan umiałby wyliczyć wielu innych właścicieli domu i jego mieszkańców, wśród których nie brakowało ludzi wielkiej sławy; opowiedziałby to wszystko z cichym przeświadczeniem, że ostatni rozdział historii siedziby jest nie mniej zaszczytny od wcześniejszych.

Główne wejście do domu nie znajdowało się w fasadzie widocznej z trawnika, lecz po przeciwnej stronie i w innej części budynku. Ten zakątek był całkowicie odgrodzony od świata i zaciszny, a ogromny dywan trawnika okrywający płaski szczyt wzgórza zdawał się należeć do jakiegoś wspaniałego wnętrza. Wysokie spokojne dęby i buki rzucały cień gęsty jak aksamitne kotary, a trawnik był umeblowany jak salon wyściełanymi fotelami, mienił się kolorami pledów, na murawie zaś leżały książki i pisma. Rzeka płynęła dość daleko stąd; właściwy trawnik kończył się na linii, od której teren zaczynał opadać, a z krawędzi po zboczu prowadziła nad wodę urocza ścieżka.

Starszy pan siedzący obok stolika przybył przed trzydziestu laty z Ameryki i oprócz bagaży przywiózł stamtąd swoją fizjonomię; nie tylko przywiózł, lecz zachował w dobrej formie, tak że mógłby ją spokojnie, w razie potrzeby, zabrać z powrotem do ojczystego kraju. Jednakże było oczywiste, że teraz już zapewne nie myśli o przeprowadzce; odpoczywał po latach wędrówek w oczekiwaniu na bliski wielki odpoczynek. Miał męską, gładko wygoloną twarz o regularnych rysach, na której malował się wyraz pogodnej bystrości. Nie ulegało wątpliwości, że ta twarz nie potrafi wiele wyrazić, tym bardziej zasługiwała więc na uwagę jego inteligentna i zadowolona mina. Zdawała się świadczyć, że człowiek ten ma za sobą szczęśliwe życie, a zarazem, że jego powodzenie nie było niezmącone i prowokujące zazdrość, lecz prawie tak niewinne jak porażki. Oczywiście był człowiekiem doświadczonym i obytym wśród ludzi, ale uśmiech, który pojawił się na jego szczupłych, szerokich policzkach i roziskrzył wesołością oczy, gdy starszy pan wreszcie odstawił ostrożnie filiżankę na stolik, miał niemal wieśniaczą prostotę. Ubrany był wytwornie, w doskonale wyczyszczony czarny strój, kolana jego wszakże okrywał pled, a stopy chroniły ciepłe haftowane ranne pantofle. Piękny owczarek collie leżał w trawie w pobliżu fotela i wpatrywał się w swego pana z podobną czułością, z jaką on spoglądał na bardziej jeszcze dostojne oblicze domu. Mały ruchliwy foksterier kręcił się koło młodszych mężczyzn.

Jeden z nich, trzydziestopięcioletni, wspaniale zbudowany, miał twarz tak typowo angielską, jak nieangielska była twarz poprzednio opisanego pana – bardzo przystojną, czerstwą, szczerą i otwartą, o rysach pięknych i wyrazistych, z żywymi szarymi oczyma i bujną kasztanowatą brodą; wyglądał na człowieka wyjątkowo przez los uprzywilejowanego, obdarzonego przez naturę szczęśliwym, wysoce ucywilizowanym usposobieniem, tak że od pierwszego wejrzenia mógł się każdemu obserwatorowi wydać godny zazdrości. Miał na nogach wysokie buty z ostrogami, jak gdyby dopiero co zeskoczył z konia po długiej przejażdżce, a na głowie biały, z pozoru trochę za duży kapelusz; dłonie trzymał splecione za plecami, a w jednej z nich – dużej, białej i kształtnej – ściskał parę przybrudzonych rękawiczek z grubej miękkiej skóry.

Drugi młody pan, wraz z nim przechadzający się po trawniku, reprezentował zupełnie inny typ, a chociaż mógł wzbudzić głębokie zainteresowanie, nikt, kto go widział po raz pierwszy, nie powziąłby mimowolnej myśli, że chciałby się znaleźć w jego skórze. Wysoki, chudy i kruchej budowy, miał brzydką, mizerną, dowcipną i czarującą twarz, której nie dodawały urody rzadkie wąsiki i baczki. Wyglądał na człowieka inteligentnego i chorego, a nie jest to nigdy szczęśliwe połączenie; ubrany był w brązową aksamitną kurtkę, a ręce chował w kieszeniach, i gest ten zdawał się świadczyć o nieuleczalnym nawyku. Poruszał się trochę chwiejnie, niepewnie, jakby niezbyt mocno trzymał się na nogach. Przechodząc przed siedzącym w fotelu starcem, za każdym razem obrzucał go uważnym spojrzeniem i porównując ich twarze w tych momentach, łatwo było zgadnąć, że to ojciec i syn. Ojciec wreszcie spotkał wzrok syna i odpowiedział mu łagodnym uśmiechem.

– Czuję się doskonale – oznajmił.

– Wypiłeś herbatę? – spytał syn.

– Tak, z przyjemnością.

– Może chciałbyś jeszcze?

Starszy pan zastanawiał się chwilę.

– Nie, na razie nie, może później. – Mówił z amerykańskim akcentem.

– Nie chłodno ci, ojcze? – zatroszczył się syn.

Starszy pan z wolna przesunął dłonią po swoich udach.

– Sam nie wiem. Póki nie dotknę, nic nie czuję.

– Może ktoś mógłby cię wyręczyć – ze śmiechem odparł syn.

– O tak, mam nadzieję, że zawsze znajdzie się ktoś gotowy współczuć ze mną, tak jak teraz lord Warburton. Prawda?

– Oczywiście! – skwapliwie przytaknął lord Warburton. – Ale muszę stwierdzić, że wygląda pan świetnie.

– Tak, pod wielu względami powodzi mi się doskonale. – Starszy pan spojrzał na zielony pled i wygładził go na kolanach. – Od tylu lat, że zdążyłem przywyknąć i może dlatego już nie zdaję sobie z tego sprawy.

– To właśnie najgorsza wada dobrego samopoczucia. Ale jeśli nam coś dolega, wiemy o tym aż za dobrze!

– Zdaje mi się, że mamy trochę za wielkie wymagania – powiedział syn gospodarza.

– Racja, jesteśmy z pewnością bardzo wymagający – szepnął lord Warburton.

Wszyscy trzej milczeli przez chwilę; dwaj młodsi stali, patrząc na siedzącego w fotelu starszego pana, który wreszcie poprosił o drugą filiżankę herbaty.

– Ten pled chyba okropnie przeszkadza panu? – spytał lord Warburton, gdy syn nalewał ojcu herbatę.

– Och, nie, pled jest konieczny! – wykrzyknął młody mężczyzna w aksamitnej kurtce. – Proszę cię, nie podsuwaj ojcu takich pomysłów!

– To pled mojej żony – wyjaśnił po prostu starszy pan.

– No, jeśli wchodzą w grę sprawy sentymentu… – Lord Warburton usprawiedliwiającym gestem rozłożył ręce.

– Myślę, że będę musiał oddać jej pled, kiedy wróci – powiedział starszy pan.

– Nie ma o tym mowy! Zatrzyma ojciec pled i będzie nim okrywał swoje biedne stare nogi.

– Bardzo nieładnie, że tak znieważasz moje nogi – odparł starszy pan. – Zdaje się, że są równie dobre jak twoje.

– Proszę bardzo, moje wolno ci znieważać, nie mam nic przeciw temu – żartował syn, podając ojcu pełną filiżankę.

– Ano jesteśmy parą kulawych kacząt, niewielka chyba między nami różnica.

– Dziękuję za nazwanie mnie kaczątkiem. Herbata dobra?

– Trochę za gorąca.

– To się na ogół uważa za zaletę.

– Ach, tak, ma całe mnóstwo zalet – szepnął łagodnie starszy pan. – Wie pan – zwrócił się do lorda Warburtona – mój syn jest bardzo dobrą pielęgniarką.

– Ale chyba trochę niezgrabną? – spytał gość.

– O, nie, krząta się bardzo zręcznie, chociaż sam jest inwalidą. Nazywam go słabą podporą mojej słabości, bo on też jest chory.

– Dajże spokój, tato! – wykrzyknął brzydki młody człowiek.

– Niestety, to prawda, wolałbym, żeby było inaczej. Ale cóż, nic na to prawdopodobnie nie możesz poradzić.

– Spróbuję, to świetny pomysł! – odparł syn.

– A pan chorował kiedy w życiu? – zwrócił się starzec do lorda Warburtona.

Zagadnięty namyślał się dość długo, nim w końcu odpowiedział:

– Tak, proszę pana, raz, w Zatoce Perskiej.

– On sobie kpi z ojca! – wtrącił się syn. – Przecież to żart!

– Żarty żartami – spokojnie odparł starszy pan – ale wygląda pan na człowieka, który nigdy nie choruje.

– Jest chory z nudów, życie mu obrzydło. Właśnie mi o tym mówił. I bardzo się skarżył! – powiedział młody przyjaciel lorda Warburtona.

– Czy to prawda? – poważnie zapytał starszy pan.

– Tak. Pański syn nie umiał mnie pocieszyć. Trudno z nim rozmawiać, skończony cynik. W nic nie wierzy!

– To także głupi żart! – zaprotestował oskarżony o cynizm.

– To wina słabego zdrowia – wyjaśnił ojciec. – Fizyczne niedomagania wpływają na psychikę i poglądy. Wydaje mu się, że nigdy nie miał takich szans jak inni. Ale to tylko teoria, proszę pana, która nie psuje mu w praktyce humoru. Nie przypominam sobie, żebym go kiedykolwiek widział w złym usposobieniu, zawsze jest pogodny – tak jak dzisiaj. Często dodaje mi otuchy.

Tak scharakteryzowany syn spojrzał ze śmiechem na lorda Warburtona.

– Czy to panegiryk, czy też potępienie za lekkomyślność? Może ojciec wolałby, żebym swoje teorie wcielał w życie?

– Zobaczylibyśmy wtedy ciekawe rzeczy! – wykrzyknął lord Warburton.

– Mam nadzieję, że pan nie podziela jego teorii – rzekł starszy pan.

– Teorie Warburtona są gorsze od moich! Twierdzi, że jest znudzony. Ja nie nudzę się ani trochę, przeciwnie, życie wydaje mi się aż nadto interesujące.

– Aż nadto? O, do tego nie powinieneś dopuszczać.

– Tutaj nigdy się nie nudzę – powiedział lord Warburton. – Zawsze prowadzimy niezwykle ciekawe rozmowy.

– Czy to kolejny żart? – spytał sędziwy gospodarz. – Pan nie ma prawa nudzić się nigdzie! W pańskim wieku nie wiedziałem, że istnieje coś takiego jak nuda!

– Późno pan dojrzał.

– Nie! Właśnie dlatego, że dojrzałem bardzo wcześnie. Doprawdy, mając dwadzieścia lat, byłem już bardzo dojrzałym człowiekiem. Pracowałem od rana do nocy. Nie nudziłby się pan, mając coś do roboty, ale wy wszyscy, dzisiejsze młode pokolenie, jesteście leniwi. Za dużo myślicie o przyjemnościach. Jesteście zbyt wybredni, zbyt bierni i za bogaci.

– Za pozwoleniem! – wykrzyknął lord Warburton. – Komu jak komu, ale panu nie wypada oskarżać bliźnich o bogactwo.

– Dlatego, że jestem bankierem? – spytał starzec.

– Można i tak to uzasadnić, jeśli pan chce, ale przede wszystkim czyż pan sam nie ma ogromnego majątku?

– Ojciec już nie jest tak bardzo bogaty – syn miłosiernie pospieszył starcowi z pomocą. – Rozdał wielkie sumy.

– I były to, jak myślę, jego własne pieniądze – powiedział Warburton. – Czy to nie wystarcza za najlepszy dowód bogactwa? Dobroczyńca nie powinien innym ludziom wyrzucać, że za bardzo lubią przyjemności.

– Ojciec bardzo lubi przyjemności… innych ludzi.

Starszy pan pokręcił głową.

– Nie sądzę, żebym się chociaż w najmniejszym stopniu przyczynił do uprzyjemnienia życia moich współczesnych.

– Ojcze, jesteś za skromny!

– To także żart, proszę pana – powiedział Warburton.

– Wy, młodzi, zbyt wiele żartujecie. A kiedy zabraknie dowcipu, nie zostaje wam nic.

– Na szczęście zawsze są nowe powody do żartów – zauważył młody człowiek.

– Nie wierzę w to. Wiem, że życie będzie stawało się coraz poważniejsze, a wy, młodzi, wreszcie przekonacie się o tym.

– Ależ sam fakt, że wszystko będzie coraz poważniejsze, dostarczy tematu do żartów!

– Byłyby to ponure żarty – odparł starszy pan. – Jestem pewny, że nastąpią wielkie zmiany, i nie wszystkie na lepsze.

– Zgadzam się z panem – oświadczył lord Warburton. – Z pewnością czekają nas wielkie zmiany i będą się działy różne dziwne rzeczy. Właśnie dlatego trudno mi zastosować się do pańskich rad, pamięta pan, przed kilku dniami radził mi pan, „żebym chwycił się czegoś”. Ale jakże się zdecydować, skoro to, czego się chwycę, może lada chwila wylecieć w powietrze!

– Chwyć się jakiejś ładnej kobiety – powiedział jego towarzysz. – On chciałby się zakochać – wyjaśnił, zwracając się do ojca.

– Ładne kobiety także mogą wylecieć w powietrze! – odparł lord Warburton.

– Nie! – zapewnił go starszy pan. – Ładne kobiety są potęgą. Społeczne i polityczne wstrząsy, które miałem na myśli, ich nie dotkną.

– To znaczy, że nie zostaną zniesione? Świetnie! W takim razie chwycę jedną z nich i zawiążę ją sobie na szyi jak koło ratunkowe!

– Kobiety nas wybawią – rzekł starszy pan. – Mówię o najlepszych, bo są różne. Niech pan znajdzie dobrą żonę, a życie stanie się dla pana znacznie bardziej interesujące.

Chwila ciszy wyraziła może ze strony słuchaczy hołd dla wielkoduszności tych słów, bo zarówno syn, jak i gość wiedział, że osobiste doświadczenia matrymonialne starszego pana nie były szczęśliwe. Jednakże, jak powiedział, są różne kobiety. Może w tym zdaniu kryło się przyznanie do własnego błędu; ale oczywiście żaden z partnerów rozmowy nie pozwoliłby sobie na nietakt przypominania mu, że dama, którą sobie wybrał, z pewnością nie należy do kategorii najlepszych.

– A więc powiada pan, że jeśli ożenię się z interesującą kobietą, będę nią zainteresowany? – spytał lord Warburton. – Wcale nie mam ochoty żenić się, pański syn fałszywie przedstawił moje życzenia. Nigdy jednak nie można przewidzieć, co by ze mnie zrobiła interesująca kobieta.

– Chciałbym zobaczyć, jak wygląda twój ideał interesującej kobiety.

– Ależ, mój drogi, ideałów nie można zobaczyć, zwłaszcza tak mglistych jak moje. Gdybym sam widział je wyraźnie, byłby to już znaczny postęp.

– No, niech się pan zakocha, w kim zechce, byle nie w mojej siostrzenicy – powiedział starszy pan.

Jego syn wybuchnął śmiechem.

– Warburton pomyśli, że ojciec próbuje go sprowokować! Ojcze kochany, mieszkasz od trzydziestu lat wśród Anglików, przyswoiłeś sobie mnóstwo ich powiedzeń, ale nie dowiedziałeś się, o czym oni nie mówią nigdy.

– Mówię, co mi się podoba – odparł z niezmąconym spokojem starszy pan.

– Nie mam zaszczytu znać pańskiej siostrzenicy – powiedział lord Warburton. – A nawet nigdy dotychczas nie słyszałem nic o niej, jeśli mnie pamięć nie myli.

– To właściwie siostrzenica mojej żony; pani Touchett przywiezie ją do Anglii.

Młody Touchett wyjaśnił:

– Wiesz, matka spędziła zimę w Ameryce. Spodziewamy się jej lada chwila. Pisała, że odkryła siostrzenicę i że zaprosiła ją do Gardencourt.

– Ach, tak, to bardzo miło z jej strony – stwierdził lord Warburton. – Czy ta młoda osoba jest interesująca?

– Nie wiemy o niej wiele więcej niż ty, matka poskąpiła nam szczegółów. Koresponduje z nami głównie za pośrednictwem telegramów i są to teksty dość zagadkowe. Mówi się, że kobiety nie umieją redagować depesz, ale moja matka doszła do mistrzostwa w sztuce zwięzłości. Oto przykład komunikatów, które od niej dostajemy: „Zmęczona Ameryką. Okropne upały. Wracam do Anglii pierwszym statkiem znośną kajutą.”

Tak brzmiał ostatni jej telegram. Ale w jednym z poprzednich, jak się zdaje pierwszym, w którym znalazła się wzmianka o siostrzenicy, przeczytaliśmy: „Zmieniłam hotel. Okropny bezczelny szef recepcji. Podaję nowy adres. Przywiozę do Europy córkę siostry. Umarła rok temu. Dwie siostry. Całkowita niezależność.”

Nad tą łamigłówką zastanawiamy się dotychczas obaj z ojcem, tekst można interpretować na wiele sposobów.

– Jedno jest jasne – powiedział starszy pan – a mianowicie, że dała szkołę szefowi recepcji.

– Ja nawet tego nie jestem pewny, przecież to on ją wypłoszył z hotelu. Z początku mieliśmy wrażenie, że chodzi o siostrę tego bezczelnego człowieka, ale późniejsze wzmianki o siostrzenicach pozwoliły wywnioskować, że to córka którejś z moich ciotek. Druga wątpliwość: czyimi siostrami są wspomniane dwie siostry; prawdopodobnie mowa wciąż o córkach zmarłej ciotki. Ale kto jest „całkowicie niezależny”? W jakim sensie użyto tego określenia? Tych problemów jeszcze nie rozwiązaliśmy. Czy dotyczy wyłącznie dziewczyny, którą matką wzięła pod swoje skrzydła, czy też obejmuje również jej siostry? Czy mowa o niezależności moralnej, czy też materialnej? Czy znaczy to, że siostrzenice są zamożne, czy też że nie chcą się do niczego zobowiązywać, czy też, po prostu, że lubią same o sobie decydować?

– Ostatnia hipoteza wydaje mi się niewątpliwie prawdziwa, nawet jeśli twoja matka co innego miała na myśli – stwierdził pan Touchett.

– Wkrótce przekonacie się na własne oczy – rzekł lord Warburton. – Kiedy te panie mają przyjechać?

– Nie znamy dnia ani godziny: gdy trafi się statek ze znośną kajutą. Możliwe, że matka jeszcze na niego czeka, ale niewykluczone, że już zeszła z pokładu na ziemię angielską.

– W takim razie chyba dałaby znać depeszą?

– Nigdy nie depeszuje wtedy, kiedy można by się tego spodziewać, tylko w zupełnie nieoczekiwanych momentach – powiedział starszy pan. – Lubi mnie zaskakiwać, może wyobraża sobie, że przyłapie mnie na jakimś gorącym uczynku. Dotychczas to jej się nie udało, ale nie straciła nadziei.

– To się tłumaczy wspólną w jej rodzinie cechą, cechą niezależności, o której wspomniała w depeszy – bardziej życzliwie ocenił zwyczaje pani Touchett jej syn. – Choćby te młode osoby tryskały wielką energią, moja matka nie da im się pod tym względem prześcignąć. Lubi wszystkie sprawy załatwiać samodzielnie i nie wierzy, żeby ktoś był zdolny jej w czymkolwiek pomóc. Ja jestem w jej oczach równie bezużyteczny jak znaczek pocztowy bez kleju, i nie wybaczyłaby mi, gdybym ośmielił się pojechać na jej spotkanie do Liverpoolu.

– Czy przynajmniej zawiadomisz mnie o przyjeździe kuzynki? – spytał lord Warburton.

– Pod warunkiem, który już panu postawiłem – odparł za syna starszy pan.

– Ta surowość jest chyba niesprawiedliwa. Czy wydaję się panu niegodny?

– Jest pan aż zanadto godny, ale nie chciałbym, żeby pana poślubiła. Nie przyjeżdża tutaj szukać męża, mam nadzieję, bo wiele panien to robi, jak gdyby nie miały w swojej ojczyźnie dość kandydatów. Zresztą prawdopodobnie jest już zaręczona, o ile mi wiadomo, prawie wszystkie młode Amerykanki mają narzeczonych. A poza tym wcale nie jestem pewny, czy pan byłby bardzo dobrym mężem.

– Możliwe, że jest zaręczona, jak większość amerykańskich panien, które spotykałem, ale słowo daję, nie zauważyłem, żeby to stanowiło wielką przeszkodę. Co do tego, czy byłbym dobrym mężem, sam nie mam pewności. Trzeba by spróbować, żeby się dowiedzieć.

– Niech pan próbuje, ile zechce, byle nie z moją siostrzenicą – zaoponował żartobliwie starszy pan, uśmiechając się przy tym.

– Ano trudno! – takim samym, a nawet jeszcze bardziej żartobliwym tonem odpowiedział lord Warburton. – W końcu nie wiadomo, czy ta panna jest warta zachodu!

ROZDZIAŁ II

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ III

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ IV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ V

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ VI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ VII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ VIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ IX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ X

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XIV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XVI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XVII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XVIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XIX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXIV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXVI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXVII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXVIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXIX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXIV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXVI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXVII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXVIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XXXIX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XL

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLIV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLVI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLVII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLVIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ XLIX

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ L

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ LI

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ LII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ LIII

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ LIV

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ LV

Dostępne w pełnej wersji

Spis treści

SŁOWO WSTĘPNE

ROZDZIAŁ I

ROZDZIAŁ II

ROZDZIAŁ III

ROZDZIAŁ IV

ROZDZIAŁ V

ROZDZIAŁ VI

ROZDZIAŁ VII

ROZDZIAŁ VIII

ROZDZIAŁ IX

ROZDZIAŁ X

ROZDZIAŁ XI

ROZDZIAŁ XII

ROZDZIAŁ XIII

ROZDZIAŁ XIV

ROZDZIAŁ XV

ROZDZIAŁ XVI

ROZDZIAŁ XVII

ROZDZIAŁ XVIII

ROZDZIAŁ XIX

ROZDZIAŁ XX

ROZDZIAŁ XXI

ROZDZIAŁ XXII

ROZDZIAŁ XXIII

ROZDZIAŁ XXIV

ROZDZIAŁ XXV

ROZDZIAŁ XXVI

ROZDZIAŁ XXVII

ROZDZIAŁ XXVIII

ROZDZIAŁ XXIX

ROZDZIAŁ XXX

ROZDZIAŁ XXXI

ROZDZIAŁ XXXII

ROZDZIAŁ XXXIII

ROZDZIAŁ XXXIV

ROZDZIAŁ XXXV

ROZDZIAŁ XXXVI

ROZDZIAŁ XXXVII

ROZDZIAŁ XXXVIII

ROZDZIAŁ XXXIX

ROZDZIAŁ XL

ROZDZIAŁ XLI

ROZDZIAŁ XLII

ROZDZIAŁ XLIII

ROZDZIAŁ XLIV

ROZDZIAŁ XLV

ROZDZIAŁ XLVI

ROZDZIAŁ XLVII

ROZDZIAŁ XLVIII

ROZDZIAŁ XLIX

ROZDZIAŁ L

ROZDZIAŁ LI

ROZDZIAŁ LII

ROZDZIAŁ LIII

ROZDZIAŁ LIV

ROZDZIAŁ LV