Tytuł oryginału

LA VIDA CUANDO ERA NUESTRA

Copyright © Marian Izaguirre, 2013

Random House Mondadori S.A., 2013

All rights reserved

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce

© Laurence Winram/Trevillion Images

Redaktor prowadzący

Katarzyna Rudzka

Redakcja

Ewa Witan

Korekta

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-7961-853-8

Warszawa 2014

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

W Honfleur nie pada nigdy;

dzieciństwo natomiast bywa deszczowe.

Erik Satie

1.

Jest zimno. Dopiero październik, a już jakby środek zimy. Po raz pierwszy wyjęłam palto i, ponieważ zrobiło się pochmurno i wietrznie, postanowiłam założyć chustkę na głowę; to stara jedwabna apaszka, którą czasem noszę też na szyi – do żakietu firmy Linton Tweeds. Wcześniej związałam włosy. Żałowałam, że nie mam brylantyny Rosaflor, by utrzymać w porządku niesforne kosmyki na skroniach, niemniej musiałam się zadowolić przygładzeniem ich zwilżoną rękę. Skąd mi się wzięły takie włosy? Są, jak na mój wiek, zdumiewająco białe. Niekiedy przeglądam się w lustrze i dostrzegam bijący od nich żółtawy – jak u pisklęcia – poblask, który przypomina mi czasy, gdy byłam blondynką.

Mam zaledwie pięćdziesiąt jeden lat. Urodziłam się jednocześnie z naszym stuleciem. Nie sądzę, żeby taka siwizna już mi pasowała.

Zamierzam przejść się do jego księgarni. Lubię spacerować. Wychodzić po południu, gdy jestem zmęczona swoimi sprawami, i przez parę godzin włóczyć się bez celu po tym mieście, które rozrasta się na moich oczach. Wielu dzielnic nie znam, choć mieszkam w Madrycie od ponad dekady. Kiedy się tu sprowadziłam, miałam trzydzieści osiem lat: aż niewiarygodne, jak młoda wtedy byłam i jak młoda się czułam… Zwykle nie zapuszczam się daleko, ale jeśli najdzie mnie chęć, by zobaczyć coś całkiem nowego, wsiadam do któregoś z autobusów jeżdżących na peryferie, zdecydowana odbyć długą podróż, jakbym się wyprawiała do innego kraju, i przez okno pożeram wzrokiem mijane ulice. Gdy stajemy na światłach, przypatruję się wystawom; zmieniają się, w miarę jak oddalamy się od centrum. Prawdziwe przedmieścia poznaję po tym, że znikają sklepy z artykułami kolonialnymi i odzieżą, zastępowane stopniowo przez warsztaty samochodowe.

Zdaje się, że spotkałam go przy jednej z takich okazji. Właśnie wracałam, czułam się zmęczona i zmierzałam już do domu, choć, owszem, bez specjalnej ochoty, jako że piękny czerwcowy dzień miał trwać jeszcze długo. I wtedy zobaczyłam tego mężczyznę. Spodobało mi się, że niósł książki. Ubrany był w marynarkę z łatami na łokciach, wyraźnie starą, tak samo jak moje dzisiejsze palto. Mimo że bez kapelusza, nie wyglądał na robotnika ani chłopa. Może to nauczyciel, pomyślałam i zanim uświadomiłam sobie, co robię, już za nim szłam ulicami dystryktu Chamberí.

Maszerował dziarsko, kilka razy prawie straciłam go z oczu. W końcu zatrzymał się przed jakąś bramą na ulicy Caracas. Przystanęłam kilka metrów dalej, udając, że szukam czegoś w torebce. Nie zorientował się, że go śledzę. Kto zwraca uwagę na staruszki o siwych włosach? Widziałam, że zastukał kołatką. Trzy razy. Po chwili w bramie pojawiła się rozczochrana kobieta w fartuchu. Mężczyzna podał jej dwie z trzymanych przez siebie książek. Nie dosłyszałam, co powiedział. Dobiegły mnie natomiast słowa kobiety, wypowiedziane nieco zbyt piskliwym głosem:

– Nie wejdzie pan? Młody pan Luis tak czekał.

Wtedy zbliżyłam się trochę i po raz pierwszy usłyszałam jego głos: miły, modulowany, dość niski. Gdyby chodziło o instrument muzyczny, uznałabym, że to wiolonczela. Albo ewentualnie, w niektórych momentach, altówka.

– Dziś nie mogę, muszę dostarczyć jeszcze jedno zamówienie. – Jak dla mnie zabrzmiało to szczerze. – Proszę go ode mnie pozdrowić i przekazać mu, że w czwartek na pewno do niego zajrzę.

Kobieta zamknęła bramę, a on zawrócił w moją stronę. Popatrzył na mnie, w ogóle mnie nie widząc: zdaje się, że już wspominałam, jakie stajemy się niewidzialne, gdy zakrywa nas starość.

Ruszyłam za nim, bo widziałam, że zamierza doręczyć resztę książek. Kim był? Czym się zajmował? Na dłuższą chwilę się z nim zrównałam – muszę przyznać, że bawiła mnie związana z moją niewidzialnością przewaga – i szliśmy szerokim chodnikiem ulicy Zurbano ramię w ramię, niemal muskając się łokciami. Zerknęłam na książki. Nie były nowe, tytułów nie zdołałam dostrzec. Czy chodziło o wysłannika biblioteki? A może o pracownika księgarni? Zgodnie z moimi przewidywaniami nadal nie zwracał na mnie uwagi, na wszelki wypadek jednak dałam mu się trochę wyprzedzić. Wreszcie zatrzymał się przed kolejną bramą. Tym razem nie zastukał kołatką, bo cieć akurat zamiatał chodnik. Pomyślałam, że trochę się nam tu zejdzie, więc przysiadłam na ławce. I czekałam.

Co ja robię na tej ławce? Takie pytanie sobie zadaję, gdy czekanie chłodzi mój entuzjazm odrobiną rozsądku. Powtarzam: mam pięćdziesiąt jeden lat, nie jestem dzieckiem.

Już mam sobie iść. Nie idę. Chcę dowiedzieć się więcej o tym mężczyźnie, roznoszącym książki po domach.

Zabijam czas, myśląc o innych rzeczach, innych miejscach. O aucie, które Henry kazał dla mnie pomalować na żółto, i o tym, jak lubiłam nim jeździć po drogach East Sussex, sama, całymi popołudniami, by w końcu, zmordowana i szczęśliwa, wracać wieczorem do domu, gdzie on już czekał na mnie ze swoją złożoną na pół gazetą i szklaneczką whisky… Myślę o kasztanowatych włosach opadających mu na czoło i o widocznym przez okna werandy wiecznie zmiennym morzu. O tym, jak patrzył na mnie z uśmiechem sponad szkieł okularów…

Myślę o tych sprawach, by czekanie mi się nie dłużyło i by odpędzić chęć rezygnacji. Choć myślę też, że naprawdę się teraz wygłupiam i że zamiast siedzieć jak idiotka na tej ławce dziesięć metrów od domu, w którym nie wiadomo kto w ogóle mieszka, mogłabym leżeć u siebie, z nogami w górze, czytając jakieś opowiadanie Katherine Mansfield albo wiersze Emily Dickinson, co zwykłam robić, gdy zmęczy mnie świat na zewnątrz.

Nie, nie oszukam samej siebie. Śledzę tego nieznajomego, ponieważ jestem starą niemądrą kobietą, która nie ma nic innego do roboty. Otóż to.

Wyszedł z rękami w kieszeniach spodni. Jeszcze bardziej przyspieszył kroku, ledwie za nim nadążałam. Przecięliśmy ulicę Génova, a gdy przechodziłam przez Orellanę, prawie potrącił mnie samochód. Jego głośne trąbienie sprawiło, że mężczyzna przede mną się odwrócił, ale chyba wciąż niczego nie zauważył. Szłam dziesięć metrów za nim ulicą Argensola, najszybciej, jak mogłam, i wreszcie zobaczyłam, że skręca w zaułek między Fernando VI i Barquillo. Tam znikł mi z oczu.

Skąd wiemy, że coś jest ważne lub nie? Na przykład takie głupstwo jak śledzenie mniej więcej czterdziestoletniego mężczyzny po ulicach Madrytu – zasadniczo po to, by się czymś zająć w pogodny czerwcowy wieczór, który bynajmniej nie zachęca do zamykania się w domu. Mogłam zawrócić, lecz tego nie zrobiłam. Przeciwnie, zagłębiłam się w ten zaułek – miejsce, jak na sklep, zupełnie absurdalne, bo ilu klientów, u licha, miałoby dziennie przechodzić uliczką, która donikąd nie prowadzi – i dokładnie w chwili, gdy dostrzegłam antykwariat z wystawą pełną kredek, zeszytów i książek Verne’a, zrozumiałam, że dzieje się coś niezwykłego i że tylko ode mnie zależy, jaki wpływ wywrze to na przyszłość. Mogłam się odwrócić na pięcie i o wszystkim zapomnieć. Albo wejść do środka i porozmawiać z tym mężczyzną.

Weszłam.

Byłam tam do tej pory dwa czy trzy razy. To dziwny lokal jak na księgarnię. Zbyt mały, położony na uboczu i, jak uznałam w pierwszej chwili, wręcz trochę niepasujący do dzielnicy. Z pewnością właśnie to wzmogło moją ciekawość. Co za człowiek prowadzi tak podupadły antykwariat? Postanowiłam się, rzecz jasna, o tym przekonać. Uwielbiam książki, więc jeśli się głębiej zastanowić, moja determinacja nie jest aż tak dziwna.

Za pierwszym razem kupiłam tylko gumkę do ścierania – jak najtańszą, poprosiłam. Ostatecznie do niczego mi nie była potrzebna… Zobaczyłam go wtedy z bliska. Miał interesujące, głębokie, nieco melancholijne spojrzenie – może za sprawą długich czarnych rzęs albo lekko podkrążonych oczu. Nos duży, trochę jakby orli, wargi wydatne. I kilkudniowy zarost, który – nie wiem czemu – sprawił, że wyobraziłam sobie dotyk tego podbródka na swojej skórze.

Nie, oczywiście, że nie chodziło o fantazje natury romantycznej, po prostu przypomniałam sobie coś, czego doświadczyłam w przeszłości: leniwe śródziemnomorskie popołudnia, pierwsze upały, rozpalone ulice Walencji i wilgotne prześcieradła, wśród których próbowaliśmy się z Henrym ukryć przed zgiełkiem. Dotyk jego brody na mojej skórze…

Tak czy owak, te wspomnienia bolą. Wolałabym nie zbaczać z tematu, nie o to tu chodzi. Powinnam się skupić, jeśli chcę opowiedzieć, jak było.

Muszę przyznać, że należę do osób upartych. Kiedy się na coś zdecyduję, nie potrafię ustąpić, zrezygnować, odpuścić. No, ale człowiek jest, jaki jest – już dawno się z tym pogodziłam. Obserwowałam mężczyznę z antykwariatu przez dłuższy czas, prawie całe lato. Bardzo dużo pracuje: nie tylko obsługuje klientów, lecz także mnóstwo czyta, wypełnia i klasyfikuje jakieś fiszki, a czasem pisze coś w czarnym ceratowym notesie, z którym nigdy się nie rozstaje. Henry miał identyczny, dlatego za każdym razem, gdy taki widzę, serce podchodzi mi do gardła.

We wtorki i czwartki w sklepie zostaje jego żona, on zaś roznosi książki; zakładam, że specjalnym klientom, czterem lub pięciu. Jeden z nich mieszka w bramie, gdzie pojawiła się wtedy tamta kobieta w fartuchu; drugi w domu, przed którym pierwszego dnia siedziałam na ławce.

Ta żona mi się podoba. Jest młoda i ładna, ma bujne, kręcone i zawsze starannie uczesane włosy. Trochę jej ich zazdroszczę. Raz kupiłam u niej ołówek 2B Faber-Castell i zwróciłam uwagę na jej dłonie: piękne, zręczne i harmonijne, o palcach długich jak u pianistki.

Za trzecim razem pojawiłam się tam w sobotę. Chciałam kupić jakąś książkę, naprawdę, nie w ramach pretekstu. Uznałam, że ta księgarenka, na wpół ukryta w mało uczęszczanym zaułku, może mi w przyszłości zapewnić wiele szczęśliwych chwil.

Spytałam, czy mają coś po angielsku, a on podał mi The Black Arrow i zniszczony egzemplarz Olivera Twista. Już zamierzałam wyjaśnić, że nie do końca tego szukam, ale nie zdążyłam, gdyż w drzwiach pojawił się niziutki, brzydki mężczyzna z ciężką walizką, która, jak dowiedziałam się później, pełna była książek z drugiej ręki. W gruncie rzeczy to właśnie obecność tego nijakiego człowieczka skierowała moje myśli na takie, a nie inne tory. Księgarz podniósł ladę, przepuścił go do środka i poprosił o chwilę cierpliwości. Przybysz, z tego, co dosłyszałam, nazywał się Garrido.

Gdy znów doszłam do słowa, poprosiłam o coś mniej… młodzieżowego. Owszem, poniekąd bez sensu, bo kto powiedział, że Stevenson czy Dickens to pisarze dla młodzieży? Zdaje się, że byłam po prostu zdenerwowana. On jednak chyba mnie zrozumiał.

– Niech pani tu wejdzie – zaproponował, ponownie unosząc ruchomą część lady. – W tamtym kącie, na drugiej półce, mam trochę książek po angielsku i francusku. Może pani coś znajdzie, a jak nie, to zaraz wracam.

Trzy osoby na tak małej przestrzeni to zbyt dużo, niemniej poczułam się jak w siódmym niebie, te nieliczne pozycje po angielsku okazały się wszystkie niezwykle interesujące. Były to amerykańskie wydania autorów, których już znałam, takich jak Edith Wharton, Faulkner czy John Dos Passos. Wyszperałam też opowiadania mojej ulubionej Katherine Mansfield. Nie spodziewałabym się podobnych książek w takim miejscu. Zapewne właśnie ta okoliczność, w połączeniu z poprzednimi obserwacjami oraz faktem, że akurat przez przypadek miałam w torbie to, co miałam, nasunęła mi pewien pomysł.

Dostrzegłam, że ten cały Garrido opróżnia walizkę, wykładając na krzesło stos właściwie nowych, wyłącznie hiszpańskich tytułów, i z konieczności wysłuchałam całej jego rozmowy z księgarzem, choć nie zrozumiałam, skąd bierze te swoje książki.

– Znalazła pani coś interesującego?

Pytanie było właściwie zbędne, jako że trzymałam w ręku The Age of Innocence Edith Wharton oraz The Garden Party Katherine Mansfield, przyciskając je do piersi niby prawdziwe skarby. Garrido oddalił się chwilę wcześniej; księgarz zapłacił mu dwadzieścia peset i teraz przyszedł, by znowu się mną zająć.

– A to pani widziała? – Pokazywał mi dość dobrze zachowany egzemplarz A Passage to India E.M. Forstera. – Świetna książka.

Podał mi ją. Wzięłam.

– Przenosi człowieka w czasy kolonialne niby latający dywan – dodał bez cienia zamiaru przekonywania mnie.

Rozbawiła mnie ta uwaga. Była całkiem trafna.

– I pozwala uciec od rzeczywistości, prawda?

Spojrzał na mnie z zaskoczeniem. Potem w sposób zupełnie naturalny przytaknął.

– Czasem naprawdę trzeba – przyznałam, zwracając mu książkę. – Ale już ją znam. Dziękuję.

Jeśli powiem, że zadzierzgnęła się między nami nić wzajemnej sympatii, niczego nie zmyślę. Ja to zauważyłam i on też. Kiedy pakował mi zakupy, podeszłam do sterty pozostawionej na krześle przez Garrida i zrobiłam to, co chciałam zrobić. Niepostrzeżenie. W głowie rozbrzmiewały mi słowa, które Ezra Pound napisał kiedyś do Walta Whitmana: „Z tej samej my tkanki, z tych samych korzeni / Niech będzie więc pakt między nami”[1].

Zrobiłam to, owszem. Bez wahania. Wyjęłam z torby książkę, którą tam miałam, i dołożyłam do sterty Garrida. Z pewnością ten mały antykwariat się do tego nadawał.

1 Fragment w przekładzie Leszka Elektorowicza. [Wszystkie przypisy pochodzą od tłumaczki].

2.

Dostępne w pełnej wersji

3.

Dostępne w pełnej wersji

4.

Dostępne w pełnej wersji

5.

Dostępne w pełnej wersji

6.

Dostępne w pełnej wersji

7.

Dostępne w pełnej wersji

8.

Dostępne w pełnej wersji

9.

Dostępne w pełnej wersji

10.

Dostępne w pełnej wersji

11.

Dostępne w pełnej wersji

12.

Dostępne w pełnej wersji

13.

Dostępne w pełnej wersji

14.

Dostępne w pełnej wersji

15.

Dostępne w pełnej wersji

16.

Dostępne w pełnej wersji

17.

Dostępne w pełnej wersji

18.

Dostępne w pełnej wersji

19.

Dostępne w pełnej wersji

20.

Dostępne w pełnej wersji

21.

Dostępne w pełnej wersji

22.

Dostępne w pełnej wersji

23.

Dostępne w pełnej wersji

24.

Dostępne w pełnej wersji

25.

Dostępne w pełnej wersji

26.

Dostępne w pełnej wersji

27.

Dostępne w pełnej wersji

28.

Dostępne w pełnej wersji

29.

Dostępne w pełnej wersji

30.

Dostępne w pełnej wersji

31.

Dostępne w pełnej wersji

32.

Dostępne w pełnej wersji

33.

Dostępne w pełnej wersji

34.

Dostępne w pełnej wersji

35.

Dostępne w pełnej wersji

36.

Dostępne w pełnej wersji

37.

Dostępne w pełnej wersji

38.

Dostępne w pełnej wersji

39.

Dostępne w pełnej wersji

40.

Dostępne w pełnej wersji

41.

Dostępne w pełnej wersji

42.

Dostępne w pełnej wersji

43.

Dostępne w pełnej wersji

44.

Dostępne w pełnej wersji

45.

Dostępne w pełnej wersji

46.

Dostępne w pełnej wersji

47.

Dostępne w pełnej wersji

48.

Dostępne w pełnej wersji

49.

Dostępne w pełnej wersji

50.

Dostępne w pełnej wersji

51.

Dostępne w pełnej wersji

52.

Dostępne w pełnej wersji

53.

Dostępne w pełnej wersji

54.

Dostępne w pełnej wersji

55.

Dostępne w pełnej wersji

56.

Dostępne w pełnej wersji

57.

Dostępne w pełnej wersji

Wystąpili:

Dostępne w pełnej wersji

Spis treści

1.

2.

3.

4.

5.

6.

7.

8.

9.

10.

11.

12.

13.

14.

15.

16.

17.

18.

19.

20.

21.

22.

23.

24.

25.

26.

27.

28.

29.

30.

31.

32.

33.

34.

35.

36.

37.

38.

39.

40.

41.

42.

43.

44.

45.

46.

47.

48.

49.

50.

51.

52.

53.

54.

55.

56.

57.

Wystąpili: