Joanna Jodełka
2 miliony za Grunwald

ISBN

Copyright © by Joanna Jodełka-Czachorowska, 2024

2 miliony za Grunwald to powieść historyczna, w której prawdziwe wydarzenia i autentyczne postacie mieszają się z fikcją literacką. Wszystkie dialogi i opisy w książce zostały wymyślone przez autorkę. Zawiłe losy obrazu Bitwa pod Grunwaldem Jana Matejki podczas drugiej wojny światowej przedstawione zostały zgodnie z relacjami świadków i opisanymi wypadkami.

Adiustacja
Paulina Tomczyk, Marta Dobrecka

Projekt okładki i stron tytułowych
Paulina Radomska-Skierkowska

Wydanie I w tej edycji

Zysk i S-ka Wydawnictwo
ul. Wielka 10, 61-774 Poznań
tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67
dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90
sklep@zysk.com.pl
www.zysk.com.pl

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).

Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku. Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w Zysk i S-ka Wydawnictwo.

Markowi

60 lat wcześniej

Wrzesień 1878 roku

Krawiec spojrzał w górę.

— Pan pozwoli, że tak zapytam. Po której stronie pan nosi szabelkę?

Dawid Rosenblum, bankier z ulicy Długiej w Warszawie, popatrzył na człowieka, który klęczał przy jego nogach. Kiwnął głową na prawo i wrócił do liczenia. Dodawał w myślach rządki cyfr, lekko tylko poruszając ustami. Wszystko już niemal zdążyło się zsumować, gdy z ulicy dobiegły jakieś krzyki. Starał się je zignorować, lecz w końcu wrzawa stała się tak głośna, że popsuła obliczenia i uciekł mu z głowy prawie uzyskany wynik. Poirytowany machnął ręką w kierunku swego kuzyna.

Młody Kamil Faber zareagował natychmiast. Do tej pory siedział przy mniejszym biurku i segregował po cichu poranną prasę, czujnym okiem obserwując wuja. Patrzył na niego niczym muzyk na dyrygenta, gotowy na każde jego skinienie. Teraz szybko odłożył przeglądaną gazetę, zdjął maleńkie, okrągłe okulary i ruszył w kierunku okna. Odgarnął ostrożnie liść wielkiej palmy i odsłonił zasłonkę.

— Co tam się dzieje? — zapytał zniecierpliwiony Dawid Rosenblum. Sam nie mógł się ruszyć, bo owijał go ponakłuwany szpilkami rozcięty kawał prążkowanego materiału. Na odpowiedź czekał również stary krawiec, który zastygł z rządkiem trzymanych w ustach szpilek.

Gwar nasilał się z każdą sekundą.

— Nie wiem. Coś jak karnawał? — powiedział Faber, widząc odświętnie ubrane kobiety z kwiatami w rękach i dzieci w marynarskich mundurkach.

— We wrześniu?

— No, to może jakaś wojna. Cieszą się — dodał, a Dawid Rosenblum mocno zmarszczył łyse czoło. Nie szył mundurów dla wojska, powstań też nie lubił i nie był tym zainteresowany. Kamil Faber otworzył okno i mocno się wychylił. Krzyki były coraz głośniejsze, choć ciągle niewyraźne.

— Obdzierają kogoś ze skóry? — niecierpliwił się krawiec.

— Raczej konie kradną — odpowiedział mu Faber i się roześmiał.

— I co w tym śmiesznego? — Wzburzony bankier kręcił głową. Miał wystarczająco dużo powodów do niezadowolenia. Zawiewało zimnym powietrzem, drętwiała mu noga, a z ubogiego kuzyna, zdawało się, nie będzie żadnego większego pożytku.

Chłopak rozłożył ręce.

— Bo konie z powozu wyprzężone i ludzie dyszle ciągną.

Krawiec nie wytrzymał. Zostawił stojącego w rozkroku bankiera i podbiegł do okna.

— A…! Ktoś ssssławny przyjechał — wysyczał półgębkiem, przytrzymując zębami poupychane w ustach szpilki. — Kwiaty pod koła rzusssają.

W hałaśliwym tłumie dał się rozpoznać jeden tubalny okrzyk: „Mistrzu, mistrzu! My cię na rękach zaniesiemy! Choćby na pole samo”.

Bankier szczerze się zdziwił.

— Ale po co chcą jeszcze w pole zawlec? Konie już przecież zabrali?

— To Matejko! To Matejko! — krzyknął krawiec już na całe gardło, nie zwracając uwagi na wypadające z ust szpilki. — Matejko! — dodał, składając ręce jak do modlitwy. Błagalnym wzrokiem spojrzał na bankiera, też chciał zbiec na dół. Prawie ruszył w kierunku drzwi, ale powstrzymał go karcący wzrok klienta.

— Dosyć tego! Zamknij okno, bo zimno.

Dawid Rosenblum nie zamierzał już dłużej sterczeć na środku gabinetu, ponakłuwany niczym jeż.

Kamil Faber wrócił na fotel przy biurku. Wziął do ręki niedawno odłożone gazety.

— A ten Matejko to kto? — zapytał bankier po chwili.

— Malarz przecież — szybko odpowiedział krawiec.

Dawid Rosenblum pokiwał z wahaniem głową. Zdawało mu się, że już słyszał to nazwisko. Sztuka niezbyt go jednak interesowała. Nie musiał go znać.

— Polak? — upewnił się.

— Polak! — wykrzyknął krawiec z entuzjazmem. — Wielki Polak! — dodał, wkładając z powrotem szpilki do ust.

— Syn Czecha i Niemki z domu Rossberg — sprostował Kamil Faber, a wuj po raz pierwszy popatrzył na niego z uznaniem, którego nawet nie starał się ukryć.

— Ciekawe to. — Pokiwał głową.

— Tak… Tak. — Kamil Faber wziął szybko gazety do ręki. — Wszyscy o nim piszą. I „Echo”, i „Nowiny”, i „Kurier Warszawski”, na pół strony.

— Czytaj! — rozkazał wuj.

— „Już w czwartek gruchnęła wieść, że Mistrz Jan Matejko projektuje podróż do Prus Królewskich. Wybiera się na pola grunwaldzkie, gdyż pragnie uwiecznić na płótnie sławne zwycięstwo Jagiełły nad Krzyżakami. Podróżuje wraz z małżonką i córką. W Warszawie zatrzyma się na kilka dni. Już wiadomo, że odbędzie kilka proszonych obiadów. Zasiądzie przy jednym stole z Jej Wysokością Księżną Małgorzatą z Orleanu Czartoryską, Jej Wysokością Księżniczką Bianką, księciem Adamem z synami Pawłem i Iwonem, hrabiną Krasińską, hrabiną”…

— Figura! — skwitował Rosenblum.

— Dwa medale złote na wystawie w Paryżu. Za Rejtana, za Kazanie Skargi — dopowiedział Kamil Faber. Już nie czytał tego z gazety. — I Legia Honorowa, francuska, za całokształt. Jego obrazy zjeździły całą Europę. Sam cesarz Austrii Franciszek kupił jego dzieło…

— Za ile?

— Tego nie wiem. — Na to wuj się skrzywił. — Ale wiem, że Maurycy Potocki dał tylko dziesięć tysięcy złotych reńskich za Skargę. Ale to było parę lat temu. Jeszcze przed medalami. Teraz to on co najmniej potroił wartość. A jeszcze dochód z biletów. W Wiedniu, Peszcie, Petersburgu…

— Co ty powiesz? — Dawid Rosenblum sam nie wiedział, co zdziwiło go bardziej. To, że chłopak na czymś się jednak znał, czy tak szybki wzrost wartości.

— Co najmniej… — podkreślił Kamil Faber z dumą w głosie. Chciał dodać coś jeszcze, ale wuj tylko skinął ręką na znak, że nie chce go dalej słuchać. Chłopak karnie spuścił głowę i wrócił do przeglądania gazet, zakreślając informacje sprzedażowe. Wkrótce starannie złożył papiery i zabrał się do korespondencji.

— Zajmiesz się tym! — rozkazał znienacka Dawid Rosenblum. Jego głos zabrzmiał tak stanowczo, że chłopak poderwał się na równe nogi. — Sprawdź, za ile ten będzie.

— Co?

— Ten obraz. — Machnął ręką w kierunku okna.

— Jaki obraz?

— Ta… bitwa — wyjaśnił Dawid Rosenblum i zasyczał z bólu. — Pod Grunwaldem! — dodał, wyjmując z uda szpilkę wbitą tam przez oniemiałego krawca.

Niecały miesiąc później Dawid Rosenblum w towarzystwie kuzyna był już w Krakowie przy ulicy Floriańskiej, w pracowni mistrza Jana. Dolne piętra kamienicy zajmowało mieszkanie. Na górę wprowadziła ich służąca. Sam Matejko miał się za chwilę pojawić. Czekali niecałe dziesięć minut, gdy usłyszeli domowników. Na dole zawodziły biegające dzieci i zdawało się, że krzyczała także małżonka malarza.

Dawid Rosenblum chwilowo się tym nie interesował. Stanął właśnie przed obrazem i zamarł. Starał się ukryć własne emocje. Zamierzał wydać nie więcej niż trzydzieści pięć tysięcy złotych reńskich, a teraz uważał, że i czterdzieści warto za to dać. Wielkie płótno na potężnych sztalugach zajmowało całą ścianę, a i tak boki nie były naciągnięte, bo nie mieściło się w pracowni. Nie zmieściłoby się też w żadnym ze znanych Rosenblumowi mieszkań, nawet tych najbardziej okazałych. Mogło mieć prawie dziesięć metrów długości i pięć wysokości. Zdawał sobie sprawę, że to powiększało ewentualne koszty transportu, ale też efekt był spektakularny. Według jego obliczeń, a mylił się rzadko, wydatek zwróci się z samych biletów. Zamierzał zaprezentować je przede wszystkim w Warszawie, a potem w Moskwie, Petersburgu, Wiedniu, Paryżu i gdziekolwiek jeszcze, gdzie są gmachy mogące pomieścić obraz tej wielkości.

Tłumy ciągną na takie pokazy, jeżeli ukończony obraz ma dobrą prasę. Ten miał dobrą, zanim urósł len na płótno, na którym go namalowano. Trudno o lepszy rozgłos, rozmyślał Rosenblum, przygładzając włosy na głowie.

Od pobytu Matejki w Warszawie kazał sobie zakreślać każdy artykuł na jego temat. I wiedział, że na samej trasie przejazdu ludzie czekali po kilka godzin na peronach, by obsypywać kwiatami wagon, w którym podróżował malarz. Do tej pory oglądali same klęski Polaków, które malował, a teraz mieli zobaczyć tryumf. Wielką zwycięską bitwę. Na tym nigdy nie można stracić. Warto dać i pięćdziesiąt, pomyślał. Problem tylko, że obraz był nieskończony. Zamalowana tylko środkowa partia. Pełno jakichś koni i jeźdźców. Reszta płótna pokryta jakimiś malunkami, kreskami, pogiętymi liniami. Nie mógł się w tym połapać, ale i szybko przestał się nad tym zastanawiać. Myślał przede wszystkim, jak to dobrze rozegrać.

Natomiast młody Kamil Faber kręcił się w kółko jak w amoku. Szamotał się za plecami wuja i nie wiedział, czemu ma się przyglądać. Patrzył jak oniemiały to na obraz, to na wszystko, co było wokół niego. W pracowni stały manekiny z ponarzucanymi na nie grubymi, haftowanymi suknami. Na półkach, na skrzyniach i na podłodze leżały hełmy, szyszaki, halabardy, siodła, łuki, miecze, pałasze, pancerze. Na stołach porozkładane były szkice rozszalałych koni z uzdami boleśnie wbijającymi się w pyski. Wyglądały niczym bestie. Oprócz tego rysunki kości, czaszek, głów. Obok płótna leżały mahoniowe palety. Czyste i z ponakładanymi farbami. Cynobry, ugry, zielenie, błękity. Setki pędzli, słoików i tubek z farbami i pigmentami. Od tego bogactwa prawie kręciło mu się w głowie.

Sam obraz też go przygniatał swym ogromem. Kamil włożył rozczapierzone palce obu rąk we włosy i z niedowierzaniem kręcił głową. Rozpoznał zwycięskiego wodza na koniu. Wyglądał jak bóg wojny pomiędzy rozszalałym, walczącym kłębowiskiem ludzkim. Prawie skończony był też wielki mistrz krzyżacki w białym płaszczu z czarnym krzyżem. Miał miecz w rękach i śmierć w oczach. Wiedział, że zaraz zginie od topora, zmierzającego nieuchronnie w jego kierunku, i włóczni skierowanej w sam środek jego serca. A jeszcze tyle tego będzie, pomyślał Faber, patrząc na obrysowane węglem kolejne postacie mające zapełnić prawie całą powierzchnię gigantycznego płótna.

— Dnia nie wystarczy, żeby to obejrzeć. — Nie wytrzymał, powiedział głośno i westchnął.

— Ciszej! — skarcił go wuj. Kamil Faber dopiero teraz zobaczył, że Rosenblum stoi przy lekko uchylonych drzwiach i wsłuchuje się w krzyki dochodzące z dolnego piętra. Wuj kiwnął na niego ręką i przyłożył palec wskazujący do ust.

— Radzę ci, sprzedaj go! Nawet nie myśl, że oddasz go państwu albo, co gorsza, znowu podarujesz jakiemuś księciu! — usłyszał kobiecy głos.

— Zorganizujemy zbiórkę…

— I będziemy czekać trzy lata. A ja w tym czasie umrę!

— Prędzej ja umrę… — usłyszeli nieznany sobie głos mężczyzny. — To może być moje ostatnie dzieło.

— Tym bardziej! — żachnęła się kobieta. — Jeśli ty nie potrafisz, to ja tam pójdę. Ta bitwa mnie wykończy, i ciebie też! Maluj jakieś mniejsze obrazy. To bardziej opłacalne. Jakieś portrety. Byle nie moich siostrzenic! Bo potnę.

— Idę na górę.

Dawid Rosenblum odszedł szybko od drzwi. Popatrzył jeszcze raz na obraz, po czym usiadł przy małym stoliku. Odsunął leżące na nim szkice, nawet na nie nie patrząc. Z jednej kieszeni wyjął pióro, a z drugiej książeczkę z wekslami. Zaczął je wypisywać.

Słychać było powolne kroki na schodach. W końcu drzwi się otworzyły.

Bankier wstał, a Kamil Faber się wyprostował. Naprzeciwko nich stanął sam mistrz Jan Matejko.

Rosenblum pierwszy podał rękę, taksując malarza wzrokiem. Przeraził się. Widział przed sobą zmizerniałego, rachitycznego człowieka, zmęczonego i przedwcześnie postarzałego. Właściwie wyglądał na takiego, który nigdy młody nie był. Siwiejące włosy zaczesane do tyłu, okulary z grubymi szkłami, kościste ręce, zgarbione plecy, ziemista skóra. Stał dokładnie na tle pustej, niezamalowanej połaci wielkiego obrazu.

— Dawid Rosenblum — przedstawił się.

— Jan Matejko.

Kamil Faber nieśmiało wyciągnął teraz swoją dłoń. Stał, ale uważał, że powinien klęknąć. Zdawało mu się, że widzi człowieka nie z tego świata i nie w ten świat wpatrzonego. Był zachwycony i nie mógł wyjść z podziwu, że człowiek tak wątłej postury może być takim gigantem. Szkła w okularach miał dwa razy grubsze od jego szkieł, a wymalował tyle ledwo widocznych szczegółów. Tyle biżuterii, tyle atłasów, tyle błysków w rozeźlonych oczach. Prawie widział go na tle jego wielkiego dzieła. Jak stoi na drabinie. Twarzą w twarz z przerażonym mistrzem krzyżackim, a wokół niego śmiertelny zgiełk bitewny… Nie potrafił wymówić słowa. Stał jak słup z otwartymi ustami.

— Jan Matejko — przedstawił się malarz pierwszy.

— Kamil Faber — wydukał po chwili.

— Z tych Faberów? — zapytał mistrz, pokazując na słoiczki z pigmentami.

— Kiedyś tak — odpowiedział mu chłopak, ku zdziwieniu wuja, który niezbyt interesował się, na czym zubożał jego daleki krewny. Słyszał, że na farbach, ale nie bardzo wiedział jakich.

— To wie pan, że on cały czerwienią wypełniony. — Mistrz wyraźnie zwracał się do Kamila, patrzącego na niego rozpłomienionym wzrokiem. — Czasami myślę, że własnej krwi tam dokładam. Ten obraz wścieklizną jest malowany…

— I po to tu jesteśmy, by temu zaradzić — włączył się Dawid Rosenblum, uprzedziwszy kuzyna, który już zamierzał się odezwać. Nie chciał zachwytów, chciał konkretów.

— Słucham? — zdziwił się Matejko i podszedł do małego pudełka. — Ach… tak. Przepraszam. Żona moja… Martwi się, że ten obraz mnie wykończy — dodał, wyjmując papierosa.

Dawid Rosenblum zmiął trzymany weksel i zaczął wypisywać nowy.

— To powinno ją uspokoić — powiedział bankier i wręczył wypisany właśnie świstek. — Dwadzieścia tysięcy teraz… i niech będzie dwadzieścia po skończeniu.

— Ale…

— Dobrze. Dwadzieścia pięć. I niech pan zadba o siebie.

— Ja o siebie dbać nie muszę.

— Musi pan, bo nikt inny za pana tego nie skończy — stwierdził bankier rzeczowo, ze szczerym niepokojem w głosie.

— Mistrzu, ten obraz musi powstać! — wtrącił się rozemocjonowany Kamil Faber. — Cały naród na niego czeka. I ja — dodał błagalnym tonem. Matejko, który do tej pory miał posępną minę, rozchmurzył się i uśmiechnął nawet.

— Nie tylko ten naród. Cała Europa — włączył się szybko bankier, widząc zmianę na twarzy malarza. — Zamierzam go pokazać w każdym europejskim mieście. Każdy będzie chciał go zobaczyć — powiedział i pokazał ręką na obraz. Wycelował tak dokładnie w postać zwycięskiego wojownika, że musiał dodać: — Jego, tego… Jego zobaczyć!

— To Witold. Wielki książę litewski…

— A więc w Wilnie też go wystawimy!

— Oby. — Malarz się uśmiechnął. — Kiedyś…

— Proszę — powiedział bankier, podając malarzowi wypisany weksel.

— To znaczy… Sprzedany na pniu? — zapytał Matejko, biorąc do ręki kartkę.

— Tak to się chyba mówi. Mam tylko jeden warunek. Skończony musi być w ciągu roku. Żadnych innych zleceń ma pan nie przyjmować! — dodał Rosenblum kategorycznie.

Malarz przez dłuższą chwilę się nie odzywał. Pokiwał głową, po czym zapalił papierosa.

— Może to i lepiej. Może tak skończyć mi się go uda… — Zadumał się, podchodząc do obrazu i gładząc ręką płótno.

— O to chodzi! — ochoczo potwierdził Rosenblum.

— A ja też mam warunek, nawet dwa — ożywił się malarz. — Ma pan o niego dbać. Łatwo takie płótno uszkodzić. Nie chcę, żeby się połamał, zamókł, zgnił gdzieś, nie wiadomo gdzie…

— Tym zajmie się on. — Bankier wskazał na kuzyna. Matejko pokiwał głową, widząc zachwyt na twarzy chłopaka, który zupełnie nie potrafił się już opanować.

— Życie za niego oddam! — zawołał Faber, rozkładając ręce.

— Nikt życia za moje obrazy na szczęście nie daje — powiedział mistrz, klepiąc Kamila Fabera po ramieniu. — Nie ma potrzeby, choć już raz chcieli mi obraz zniszczyć…

— Nie pozwolę! Będę pilnował!

— Ufam panu! I mam jeszcze jeden warunek — dodał. — Musi być wystawiony w Berlinie.

Zapadła cisza.

— Niemcy nie będą chyba zadowoleni — skwitował Dawid Rosenblum.

— Nie muszą być. Ważne, żeby im to pokazać. Niech pamiętają, jak się wojny niesprawiedliwe kończą. Jak mi sił wystarczy, to im jeszcze hołd pruski wymaluję — zagroził malarz.

— Zgoda. Też go kupię — przytaknął zadowolony Dawid Rosenblum. — A Bitwa pojedzie do Berlina. Obrazowi taki rozgłos nie zaszkodzi — powiedział, wyciągając rękę.

— Na pewno — potwierdził Matejko, odwzajemniając uścisk. Szybko puścił dłoń bankiera i podbiegł do okna. Otworzył je na oścież. — Słyszycie? Dzwon Zygmunta bije. To dobry znak!

Półtora roku później Kamil Faber obudził się w hotelowym pokoju przy Ulm Strasse. Wyjął spod poduszki list od Karmeli Rosenblum. Nie musiał go czytać, treść znał na pamięć. Powąchał go tylko. Pachniał fiołkami. Pocałował go i odłożył na nocny stolik. Przeciągnął się i zerknął pod drzwi. Leżała już tam poranna berlińska prasa. Wstał i szybko zaczął ją kartkować, szukając pierwszych wrażeń z zaprezentowanej właśnie Bitwy pod Grunwaldem. Wystawiono ją wczoraj w Akademie Gebäude. Zebrała wiele pochlebnych recenzji. Mówiono, że to obraz wspaniały i wyjątkowy. Wiele osób rozpływało się w zachwytach, choć niektórzy jak zwykle byli bardziej powściągliwi. Na wszystkich jednak robił kolosalne wrażenie. Widział to po twarzach zwiedzających. Tak samo było we wszystkich miastach, w których płótno było wystawiane. Niektórzy wpatrywali się w obraz po dwie godziny, nawet wracali na drugi dzień. We francuskiej prasie przeczytał, że to dzieło „zdumiewa, oślepia i przyciąga”, że „jest dzikie i pełne furii. Heroiczne i demoniczne zarazem”. W angielskiej, że to: „Wielkie płótno przedstawiające straszliwą walkę rycerzy teutońskich i Polaków, gdzie napiętnowana została polityka krwi i żelaza, stosowana w zdobytych krajach przez żołnierzy krzyżackich!”. W rosyjskiej: „Co za dramat, co za siła!”. W Polsce podchodzili do obrazu jak do ołtarza.

Teraz też nie mógł się doczekać, jakie będą opinie. Odnalazł w końcu szukany nagłówek w „Berliner Fremdenblatt” i zaczął czytać. Czytał kilka razy. Jeszcze raz, od nowa i od nowa. Niejaki „Dr. O. von L.” pisał: „Jak ośmielono się taki obraz tutaj wystawić!? To przejaw polskiej chorej melancholii i niezrozumienia historii. To niegodne, nieprawdziwe zuchwalstwo. Wielki mistrz zakonu niemieckiego ginie z rąk jakiegoś kmiecia z toporem. To nie tylko nietaktowność, to obelga! Taki obraz powstać nie powinien. Należałoby go zniszczyć!”.

Zastanawiał się, czy wczoraj poznał kogoś o takich inicjałach. Nie mógł sobie jednak nikogo takiego przypomnieć. Na wszelki wypadek postanowił szybko się ubrać i sprawdzić, czy płótno jest bezpieczne. Po chwili jednak się uspokoił. Kto w dzisiejszych, cywilizowanych czasach chciałby zniszczyć obraz, pomyślał Kamil Faber.

Jan Matejko wywiązał się z umowy. Wypalając setki papierosów, żywiąc się kawą. Tkwiąc z obolałą ręką w górze, z nosem przy płótnie. W dusznej, ciemnej pracowni, wśród krzyków, awantur i rozpaczy, ukończył obraz. W rok od sprzedaży.

W doskonałym opisie Bitwy pod Grunwaldem Stanisław Witkiewicz, tylko patrząc, niemal słyszał bitewne dźwięki: „potworny chrzęst zbroi, młóconych razami mieczów i cepów, zgrzyt ześlizgujących się po stali ostrz, ryki wściekłości, krzyki rozkazów, wrzask trąb, charczenie konania, jęki bólu i zgrozy, kwik koni i nie wiadomo jeszcze jakie odgłosy, wyjące w takich straszliwych cyklonach ludzkich walk”. Widział ludzi zwartych w śmiertelnym uścisku, którzy „nadziewają się na ostrza kopii, płatają się na dwoje mieczami, kłują nożami, prują oszczepami, dławią się arkanami, miażdżą się maczugami”. Pisał o koniach, którym udziela się to ludzkie mordercze szaleństwo: „gryzą, tłocząc się na siebie, gniotąc jeźdźców, tratując trupy, rozgniatając rannych, chlupiąc w oślizgłych krwią kałużach”.

To opis z samego wnętrza obrazu. Walka tam ciągle się toczy.

Ale widać też już pokonanych. Przerażonego katowskim mieczem Ulricha von Jungingena, uciekającego w popłochu Heinricha von Plauena, chwyconego tatarskim arkanem Markwarda von Salzbacha. Wyraźnie też wiadomo, kto w tej wojnie zwycięży. Pokazana jest cała plejada okrytych sławą, dzielnych rycerzy: szarżuje Zawisza Czarny z Garbowa, walczy Zyndram z Maszkowic, siecze mieczem sławny Jan Žižka z Trocnova i szaleje na koniu tryumfujący wielki książę litewski Witold.

Jan Matejko, wielki Polak, syn Czecha i Niemki, chciał pokazać największą bitwę średniowiecznej Europy. Gigantyczną psychomachię. Walkę dobra ze złem. Wschodu z Zachodem. Prawdy z fałszem. Przedstawić Polskę i Litwę obracające w miazgę potęgę zakonu krzyżackiego.

Tysiąc osiemset siedemdziesiąty ósmy rok, w którym Jan Matejko ukończył Bitwę pod Grunwaldem, był trudnym rokiem dla malarza. Został co prawda zaszczytnym członkiem Rafaelowskiej Akademii Sztuk Pięknych w Urbino, otrzymał złoty medal i wielkie wyróżnienie na paryskiej wystawie malarstwa, dostał berło na Zamku Królewskim w Krakowie jako symbol panowania w dziedzinie sztuki, lecz powoli podupadał na zdrowiu. Był to bowiem czas, w którym zmarła jego maleńka córeczka Regina. Ledwo zdążył zrobić szkic jej główki. Zmagał się też ze zmiennymi nastrojami żony. Jej chorobę i trudny charakter zaczną wkrótce leczyć codzienną dawką morfiny. Sam malarz cierpiał na ustawiczne bóle w łopatce od ciągłego układania ciała w nienaturalne pozy, które przybierał, malując swoje olbrzymy. Cierpiał też na wrzody i wiele innych przypadłości. To wszystko musiało mu strasznie doskwierać, bo w wieku czterdziestu lat często mówił o śmierci i nazywał ją „chwilą wyzwolin”.

Ciągle jednak malował. Zamknięty niczym pustelnik w świecie własnej wyobraźni. Wiecznie pośród królów, książąt i rycerzy. Zanurzony w historii. W czasach wieszczących upadek i w chwilach chwały. Dlaczego? Bo wiedział, że obraz może oddziaływać na zbiorową wyobraźnię. Wiedział, że on jak nikt inny potrafi wyrazić wspólne lęki, pragnienia i nadzieję. A przede wszystkim, co najważniejsze, dać wiarę i przywrócić godność.

Tworzył dla współczesnych sobie i dla przyszłych pokoleń.

I zapewne nawet w najczarniejszych snach nie mógł przypuszczać, że za sześćdziesiąt lat polem bitwy będzie cały kraj. Siejące grozę czarne krzyże na białym tle pojawią się znowu. Tym razem na skrzydłach Luftwaffe.

Wybuchnie druga wojna światowa.

Rozpocznie się śmiertelna gra.

Pojawią się ludzie, którzy będą chcieli zniszczyć obraz!

Będą zabijać!

Będą szukać i ścigać!

Wyznaczą nagrodę, jak za największego przestępcę!

Niektórzy poświęcą swoje życie!

Dla ratowania płótna, dla ratowania Bitwy, dla ratowania nadziei!

To opowieść o nich i o czasach, w których żyli.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki