BLAISE CENDRARS

ODCIĘTA RĘKA
I INNE WOJENNE
OPOWIEŚCI

Przedmowa
Miriam Cendrars

Opracowanie
Claude Leroy i Michèle Touret

Przełożyli
Julian Rogoziński
Jacek Giszczak

NOIR SUR BLANC

Spis treści

Karta redakcyjna

Kanalarz z Londynu

Wydanie, które obecnie prezentujemy naszym czytelnikom, różni się znacznie od tego, które znamy z roku 1999. Książka, poprzedzona przedmową Miriam Cendrars, córki pisarza, to zbiór wszystkich tekstów prozatorskich Blaise’a Cendrarsa poświęconych I wojnie światowej. Otwiera ją podpisany przez autora w roku 1914 Apel do cudzoziemców mieszkających we Francji. Oprócz tytułowej Odciętej ręki (1946), znalazły się tu opowiadania Kanalarz z Londynu (1937) i W ciszy nocnej (otwierające powieść Rażony gromem z 1945 roku), a także mało znany i niepublikowany w Polsce pierwszy tekst Cendrarsa o wojnie, ekspresyjna nowela Zabiłem, opublikowana już w roku 1918, oraz opowiadanie Krwawiłem (1938), jedyny tekst pisarza, w którym mówi on o amputacji swojej prawej ręki. Obszerne przypisy znawców przedmiotu, Claude’a Leroy, wydawcy „Dzieł zebranych” Cendrarsa, oraz Michèle Touret, rzucają nowe światło na biografię i twórczość pisarza.

Przedmowę Miriam Cendrars, Apel do cudzoziemców mieszkających we Francji, notę Miriam Cendrars do Innych wojennych opowieści oraz przypisy przełożył Jacek Giszczak.

Tytuł oryginału: LA MAIN COUPÉE ET AUTRES RÉCITS DE GUERRE

Opracowanie redakcyjne: MAGDALENA HORNUNG

Korekta: BEATA WYRZYKOWSKA, JANINA ZGRZEMBSKA

Projekt okładki: WITOLD SIEMASZKIEWICZ

Fotografie na okładce: © Roger Viollet/Getty Images
© John Springer Collection/CORBIS/FotoChannels

Skład i łamanie: PLUS 2 Witold Kuśmierczyk

Copyright © Éditions Denoël, 2013
Published by arrangement with Literary Agency „Agence de l’Est”
For the Polish edition
Copyright © 2014, Noir sur Blanc, Warszawa

ISBN 978-83-7392-483-3

Oficyna Literacka Noir sur Blanc Sp. z o.o.
ul. Frascati 18, 00-483 Warszawa
e-mail: nsb@wl.net.pl
księgarnia internetowa: www.noirsurblanc.pl

Konwersja: eLitera s.c.

2

Do drabów z dawnej Legii zaliczał się między innymi facet szczególnie wredny, którego przydzielono oczywiście do mojego oddziału. Mruk wyniosły i kłótliwy. Nazywał się Griffith, Arthur Griffith, i był Anglikiem, ale z gatunku Anglików histerycznych – kłębek nerwów – migrenowatych, melancholijnych, tłumiących w sobie wszystko z wyjątkiem przypływów lodowatego humoru, tyleż nagłych, co wściekłych. W wieczór swojego przybycia Griffith chwiał się na nogach. Był chory. Stary legionista złamał się, wyczerpany do cna. A że właśnie tkwiliśmy w okopach Żabiarni (La Grenouillère), siedząc w wodzie po brzuchy, zaniepokoiłem się o faceta i zaprosiłem w gościnę do swojej ziemianki wykopanej w zboczu pagórka, gdzie płonął suty ogień.

– Nie wtrącaj się, kapralu – mazgnął i poszedł zaszyć się w dziurze indywidualnej, porzuconej od dawna, z niedobrą bowiem wystawą i pełną błota, skąd usłyszałem najpierw, jak rzuca tornister, prowiant i karabin, a potem jak, przeklinając, sypie licznymi Goddam! i Blade!

Żabiarnia była paskudnym zakątkiem. W dzień częstowano nas drobnymi pociskami okrętowymi, nocą groziła nam wciąż napaść patroli nieprzyjacielskich, które usiłowały nas zaskoczyć, podkradając się na łodziach. Bo ten mały posterunek, leżący gdzieś u diabła na zapiecku, był możliwie jak najdalej wysunięty wśród bagien i stanowił jedyny sektor okopów na prawym brzegu kanału Sommy, z wylotem na wprost głównych niemieckich okopów lewobrzeżnych, toteż celny ogień naszych czatowników przeszkadzał wrogowi w dostawach prowiantu i zmianach oddziałów. A ponadto, że nasz pluton ochotniczy dysponował tylko jedną mitraliezą, kazałem zainstalować, bez wiedzy oficerów, dobrze zamaskowaną w rowie strzeleckim i wśród sitowia, baterię złożoną z dubeltówki i siedemnastu lebelów osadzonych w ramie, tak że jeden człowiek mógł wypalić z wszystkich równocześnie albo prażyć z przerwami, operując dźwignią lub żelaznym prętem, o najbardziej nieprzewidzianych godzinach dnia czy nocy. Całość była nakierowana na wiszącą kładkę, której koniec, wrzepiony w prawy brzeg kanału, obserwowaliśmy przez lunetę, daleko poza liniami, od strony Péronne. Ale strzelaliśmy na chybił trafił i dlatego nie wiem, czy nasza zamaskowana bateria wyrządzała Niemcom wiele szkód, niemniej kule, które dyżurujący w rowie żołnierz wysyłał tuż nad powierzchnią wody, a robił to, kiedy chciał, często trawiony chandrą, a jeszcze częściej po prostu dla zabicia czasu, podnosiły straszliwy hałas i budziły noc echami wśród brzegów tak ostrymi, że czatownicy z innych odcinków, nieuświadomieni o naszej zasadzce, głowili się, co to może być za tajemnicza, nieznana broń, która odzywa się ni stąd, ni zowąd w sektorze, i dostawali gęsiej skórki, ale też owe szatańskie detonacje, nadlatujące od nas, dodawały im otuchy.

Tej nocy dyżur w rowie strzeleckim objął z kolei Griffith, ja zaś, niepokojąc się mocno o nowo przybyłego – chorował przecież, a ponadto był cherlakiem (ogryzek nie mężczyzna) – jak sobie poradzi na posterunku tak paskudnym, wstąpiłem tam, żeby zobaczyć, co porabia nasz Anglik. Drań, rozebrany do naga, to pakował bagnet w błocko, to znów go wyciągał, i zawołał na mój widok:

– Goddam, kapralu! Klawo tu, no nie? Założę się, że na dnie pełno węgorzy!

Rossi, herkules jarmarczny, włochaty jak niedźwiedź, kolos, który nigdy nie mógł znaleźć okopów dość na jego wzrost głębokich, toteż ładował się w pierwszą napotkaną dziurę i nie chciał z niej wyłazić, dopóki pozostawaliśmy na pierwszej linii; Meyrowitz, poeta żydowski z ulicy des Rosiers, który utrzymywał, że cierpi na kurzą ślepotę, i wycyganił od pułkowego konowała świadectwo zwalniające go od wszelkiej służby nocnej; Coquoz, windziarz z hotelu Meurice, delikacik, ale też nasz kozioł ofiarny, ilekroć bowiem nadciągało niebezpieczeństwo, robił dosłownie w portki; Goy, majster u Gaveau, najpiękniejszy mężczyzna w kompanii, wesoły, obrotny, przedsiębiorczy, nucił wciąż i pogwizdywał po całych dniach, jak gdyby nie przejmował się niczym, ale był lunatykiem, w noce pełni księżyca wybiegał na no man’s land, tańczył przed drutami kolczastymi, ciskając granaty ręczne w każdą kałużę, gdzie tylko odbijał się nasz satelita, i kropiąc z karabinu do gwiazd; i wielu jeszcze innych nieboraków, u których obserwowałem przeróżne dziwactwa, ewakuowanych, zwolnionych ze służby, poległych lub zaginionych bez wieści, ludzi z mojej ekipy, dzięki którym zgromadziłem znakomitą kolekcję fenomenów, tak – ale podobnego ptaszka jak ten numer, co przytryndał się do mnie z Afryki, takiego postrzeleńca, którego mógłbym porównać z tym opętanym Griffithem, nie, jeszcze nigdy, o nie!

W cywilu, nim ugrzązł w Legii, Griffith był kanalarzem, drobnym poczciwym funkcjonariuszem londyńskiego magistratu, punktualnym i sumiennym, jak mi to później uparcie dawał do zrozumienia. Ale tego dnia, kiedy opowiedział mi swoją przygodę w Banku Angielskim, której był bohaterem, pojąłem, że miał powód, aby dostać bzika.

Każdy inny też by dostał – przynajmniej.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki