Nauk jest wiele, prawda jedna.

przysłowie łacińskie

A distasteful but vital necessity
(Wstrętna, ale życiowa konieczność)

Prezydent Eisenhower
o prowadzeniu działalności wywiadowczej,
po zestrzeleniu nad Rosją w roku 1960
samolotu szpiegowskiego U-2
„New York Times”
(11 maja 1960 r.)

Access to secret intelligence [is] one of the more
potent aphrodisiacs of power
(Dostęp do tajnych informacji wywiadu jest jednym
z silniejszych afrodyzjaków władzy)

David Stafford,
„Churchill and Secret Service”
(1998 r.)

WPROWADZENIE

W kolejnym tomie „Kulis wywiadu II RP" prezentuję kilka następnych spraw prowadzonych przez Oddział II Sztabu Głównego. Tym razem szczególnie silny akcent położyłem na sprawy związane z działalnością wywiadowczą prowadzoną na kierunku niemieckim przy udziale funkcjonariuszy Straży Granicznej, w ścisłej współpracy z oficerami „dwójki".

Przebieg granicy polsko-niemieckiej został ustalony podczas konferencji w Wersalu. Dla Niemców konieczność oddania Polsce fragmentów terytorium Pomorza oraz Górnego Śląska była „pomyłką wersalską". Dla Polaków ta sama decyzja oznaczała całkowity brak szczodrości, a nawet nosiła wiele symptomów pospolitej zdrady po stronie wielkich mocarstw, decydentów podczas konferencji wersalskiej. Pomimo odzyskania przez Polskę niepodległości wiele jej tak zwanych rdzennych regionów pozostawać miało nadal pod administracją niemiecką.

Dzień złożenia podpisów w Wersalu był jednocześnie, w świadomości szeregu przedstawicieli wysoko układających się stron, pierwszym dniem intensywnych przygotowań do nowej wojny. Potraktowanie z wielką pogardą nie tylko delegacji niemieckiej, ale za jej pośrednictwem także całego narodu, który reprezentowali, stało się jednym z pretekstów do wypowiedzenia przyszłej wojny. Celnie i lapidarnie ujął to przewodniczący delegacji niemieckiej, oświadczając: „Możecie nam zabrać wszystko, ale honoru narodowi nie jesteście w stanie odebrać". I to właśnie honor był podstawowym lepiszczem scalającym naród niemiecki w walce o zmianę postanowień wersalskich.

Jeżeli mówimy o przygotowaniach do wojny, to oczywiście w pierwszej kolejności, wraz z odbudową potencjału sił zbrojnych, uaktywniają się służby wywiadowcze. Rozpoczęła się walka na „cichym froncie", której celem było zdobycie jak najbardziej precyzyjnej wiedzy o sile militarnej i zamiarach przeciwnika. W okresie międzywojennym w awangardzie tej walki znalazły się służby wywiadowcze Polski i Niemiec, a więc krajów, które, według wszystkich znaków na niebie i ziemi, czego od Wersalu większość europejskich decydentów była świadoma, będą musiały ze sobą stoczyć raz jeszcze śmiertelny pojedynek, aby raz na zawsze rozstrzygnąć o losach „pomyłki wersalskiej" i ostatecznym kształcie swoich granic.

Wraz z przygotowaniami do przyszłego konfliktu zbrojnego ruszyła w Rzeszy Niemieckiej również agresywna propaganda szerząca w narodzie nienawiść nie tylko do Polski, lecz także do wszystkiego, co polskie. Nieustannie lansowana była teza, że całe powojenne nieszczęście Niemiec spowodowane zostało odtworzeniem niepodległego państwa polskiego. Zgodnie z tą formułą propaganda budowała przekonanie, że ponowna likwidacja niepodległej Polski pociągnie za sobą eliminację problemów Rzeszy Niemieckiej. Polskie media również nie próżnowały. Obywatele obydwu krajów zarzucani byli nieustannymi informacjami o aktach agresji i pospolitej wrogości skierowanych przeciwko ich państwom. Na czele tych, których należało tępić z całą surowością prawa, a często i metodami pozaprawnymi, byli, mówiąc to kolokwialnie, szpiedzy. To oni — według opinii wyrobionej przez intensywną czarną propagandę — dla przeciętnego obywatela byli tymi, którzy przekraczali granice, najczęściej na fałszywych papierach lub w sposób zupełnie niekontrolowany, a więc przez tak zwaną zieloną granicę, by wykradać najcenniejsze tajemnice militarne. Na granicy polsko-niemieckiej coraz częściej dochodziło do ostrych konfliktów, z użyciem broni palnej włącznie. Na okoliczność obrony nietykalności granic w niemieckiej propagandzie ukuto nawet nowe określenia, takie jak „krwawiąca granica" [niem. „blutende Grenze"] czy „ranienie granicy" [niem. „Grenzverletzung"]. Po tego typu stwierdzeniach zwykle pojawiało się stanowcze pytanie: „Jak długo jeszcze?" [niem. „Wie lange noch?"]. To właśnie dziennikarze i zawodowi propagandyści, zadając to pytanie, tworzyli silną formę nacisku na rząd niemiecki. Oczekiwali od kanclerza i ministrów udzielenia klarownych odpowiedzi na pytania: „Jak długo jeszcze społeczeństwo zmuszone będzie do tolerowania «ranienia» świętych granic Rzeszy przez agentów działających na zlecenie rozmaitych agend polskiego szpiegostwa?" i „Jak długo jeszcze obywatel niemiecki będzie zmuszany do tolerowania egzystencji państwa polskiego?".

Jest rzeczą trudną do zakwestionowania, że agresja rodzi kontragresję. Polska prasa też szybko uległa brutalizacji. Kiedy nie mogliśmy odstraszyć „naszego odwiecznego wroga", nie mówiąc o wygraniu z nim bitwy, przy użyciu potencjału ekonomicznego (matce zwycięstw), to wymierzaliśmy mu ciosy na łamach gazet czy w audycjach radiowych. Psychoza wrogości, w sposób systematyczny budowana latami, zrobiła swoje. Niemiec dla Polaka, a Polak dla Niemca stał się symbolem wrogości i nienawiści.

Gazety po obu stronach granicy ruszyły z upowszechnioną w XIX wieku formułą najlepszego dotarcia do przeciętnego, ale za to masowego odbiorcy, którą była i jest zresztą po dziś dzień: „Sang à la une", czyli krew na pierwszej stronie. Każde wydarzenie o charakterze antypolskim czy antyniemieckim miało być prezentowane ostro, odważnie, dosadnie i bez ograniczeń typowych dla języka dyplomacji. Ponieważ większość obywateli kończyła edukację w wieku lat czternastu, to dalsze wykształcenie ta grupa społeczeństwa najczęściej zdobywała, czytając prasę masową, tanią, nieskomplikowaną intelektualnie, podającą im wiedzę w pigułce. Jak mówił francuski filozof Fouillèe: wielką szkołą powszechną była prasa, szafarka codzienna idei prawdziwych lub fałszywych, złych lub dobrych uczuć.

Aby nie być gołosłownym, chciałbym w tym miejscu zaprezentować, na przestrzeni lat, kilka dni „jak co dzień" tej permanentnej medialnej wymiany ciosów. U jej źródeł znajdowały się często wydarzenia z walk na „cichym froncie", ale nie tylko. Wojna wywiadów i wojna propagandowa toczyły się przy użyciu różnych środków. Prasa miała w tych walkach pierwszorzędne znaczenie. Już same tytuły, chociaż wybrałem te najdelikatniejsze, biły na alarm.

„Przekroczenie granicy polskiej pod Chodzieżą przez oddział Schutzpolizei".

„Zachłanność przywódców Stahlhelmu. Manifestacje około 150 tysięcy stahlhelmowców oraz młodzieży szkolnej i akademickiej we Wrocławiu. Antypolskie wystąpienie płk. Marklowsky’ego. Przywódca Stahlhelmu Seidte oświadczył, że starzy żołnierze frontowi nigdy nie pogodzą się z oderwaniem Górnego Śląska, Prus Zachodnich, Gdańska i Kłajpedy. Co było niemieckie, powinno niemieckiem[1] pozostać i znów stanie się niemieckiem z woli niemieckich żołnierzy frontowych".

„Nowe naruszenie granicy polskiej przez Niemców. Oddział niemieckiej policji konnej wjechał na terytorjum Polski w pobliżu Rudy Śląskiej. Umundurowany oddział niemieckiej policji konnej Schupo, złożony z 1 oficera i 10 szeregowych, który przybył od strony Zabrza i począwszy od kamienia granicznego 161, jechał wzdłuż granicy niemieckiej do kamienia granicznego 159. Przy tym kamieniu oddział wjechał na drogę polną na terytorjum polskiem, biegnącą wzdłuż cmentarza i zamkniętą dla ruchu pieszego i kołowego, przekraczając linję graniczną na przestrzeni 211 metrów od kamienia 159 do kamienia 158 na kilka metrów w głąb terytorjum polskiego".

„Były kanclerz Marks już zapowiada rewizję traktatu wersalskiego". „Masoneria podejmuje atak na granice Polski". „Generałowie Reichswehry planowali napad na Gdynię i Pomorze".

„Groźby jenerała v. Seeckta. Traktat wersalski oparty jest na... fałszu. Pełne buty noworoczne oświadczenia niemieckich mężów stanu, w szczególności zaś wywody niemieckiego ministra spraw zagranicznych dra Curtiusa i ministra skarbu dra Moldenhauera, uzupełnił w znamienny sposób przedstawiciel niemieckiej siły zbrojnej, twórca i wódz Reichswehry i wszystkich związków wojennych, jenerał v. Seeckt, ogłaszając w prasie berlińskiej i wiedeńskiej zuchwały wywiad na temat mocarstwowości i znaczenia militarnej siły niemieckiej... Traktat wersalski oparty jest na fałszu, a przede wszystkiem na tem błędnem przeświadczeniu, iż naród taki jak niemiecki na całe pokolenia może być poddany w niewolę. Fałszem są także granice wersalskie, dzielące samowolnie to, co do siebie należy. Traktaty pokojowe powołały na miejsce Europy, w której istniało tylko kilka antagonizmów, Nową Europę złożoną z długiego szeregu ognisk niepokoju, których nikt nie upilnuje i nikt pokojowo nie załatwi. Te układy same dojrzeją i zostaną rozwiązane, co jednak wymaga walki, a do walki potrzebna jest siła. Pierwszym zadaniem polityki niemieckiej jest tworzenie tej siły".

„Tajemnice wojskowe Prus Wschodnich. Cenne przyznanie się ministra Reichswehry. Minister Reichswehry wyraził swe uznanie nadporucznikowi Ruhloff’owi oraz starszemu żołnierzowi Heldt’owi za ujęcie francuskich oficerów, którzy w dniu 18 kwietnia 1931 roku usiłowali fotografować w Prusiech Wschodnich urządzenia wojskowe, które muszą być trzymane w tajemnicy. Zaznaczyć należy, że na mocy traktatu wersalskiego Niemcy musiały znieść szereg fortyfikacyj w Prusach Wschodnich i nie wolno im było budować nowych. Fortyfikacje te badała swego czasu specjalna komisja wojskowa aljantów, która stwierdziła szereg poważnych uchybień. Obecnie — jak widać z oświadczenia ministra Reichswehry — Niemcy mają tam wiele do ukrywania".

„Niemcy porwali z terytorjum Polski dwóch oficerów straży granicznej!".

„Olbrzymi skandal w Gdańsku. Dalsze szczegóły afery szpiegowskiej w gdańskim Polizeipräsidium. Porywanie w Gdańsku obywateli polskich przez policję gdańską i przewlekanie ich przez granicę do Prus".

„Komisarze gdańskiej policji kryminalnej dają polecenie zamordowania kapitana W.P.

Od stycznia 1931 roku bawiła na terenie Gdańska obywatelka polska nieprzeciętnej urody, pani Czesława W. Pani ta wpadła w oko zbirom gdańskim i postanowili użyć ją do ohydnej zbrodni, jakiej chcieli dokonać na pewnym kapitanie czynnej służby wojskowej, którego już i tak od dłuższego czasu wybrali sobie za obiekt szkaradnych i ziejących jadem złośliwej nienawiści, napaści prasowych, pełnych ohydnych oszczerstw i insynuacyj, nie oszczędzając nawet rodziców kapitana i innych członków jego rodziny. Nadmienić wypada, że kapitan ów był wówczas członkiem oficjalnego przedstawicielstwa polskiego w Gdańsku, zaprezentowanego przez komisarza generalnego i znajdował się na liście dyplomatycznej.

Całe szczęście, że i tym razem opuściła zbirów gdańskich gwiazda pomyślności, że trafili na osobę uczciwą, która o całej ohydzie ich postępowania doniosła władzom polskim i zdemaskowała w zupełności prawdziwe oblicze tych «stróżów bezpieczeństwa publicznego» Gdańska".

„Rozpoczął w legionach, skończył jako szpieg niemiecki". „Echa bandyckiego napadu pod Opaleniem". „Bezczelna propaganda niemiecka przeciwko Polsce". „Systematyczne prowokacje i obłudne skargi. Na marginesie antypolskiej działalności prasy i radja niemieckiego".

„Nieprzerwane pasmo gwałtów i prowokacyj. Tę prawdę o Niemcach musi usłyszeć Genewa [w tym mieście znajdowała się siedziba Ligi Narodów — M.Z.]. Barbarzyńskie pobicie artystów polskich. Artyści zespołu opery katowickiej zmasakrowani w straszny sposób przez hakatystów niemieckich w Opolu w maju 1929 roku. Bandycki napad hakatystów na szkołę polską. Szkoła polska i mieszkanie prywatne w Mikołajkach w Prusach Wschodnich zostało zdemolowane przez barbarzyńskich hakatystów niemieckich".

„Bezbronna ludność polska w Niemczech wydana na łup terroru". „Hitlerowcy strzelają do polskich strażników granicznych". „Napaść na Polskę i Paderewskiego w dzienniku berlińskim". „Hitler interesuje się Białorusinami w Polsce".

Innym powodem do ostrej polemiki prasowej stał się plan nowego kanclerza Niemiec, Adolfa Hitlera, aby 4 marca 1933 roku w drodze do Królewca dokonać przelotu nad terytorium Polski i w jego trakcie wygłaszać z pokładu samolotu propagandowe przemówienia. Zaniepokojona prasa polska zadawała rządowi pytania o to, jak Hitler może przelecieć nad terytorium Polski i w jego trakcie przez mikrofon dzielić się ze słuchaczami wrażeniami z tego lotu. W odpowiedzi rząd stwierdzał:

„Odbycie takiego lotu byłoby naruszeniem suwerennych praw Polski i jej szlaków powietrznych i stworzyłoby podstawę do zgłoszenia przez Polskę protestu u rządu niemieckiego przeciwko naruszeniu jej praw suwerennych. Kanclerz Hitler może odbyć swój lot tylko w samolocie pasażerskim Lufthansy. Gdyby zechciał lecieć na samolocie innym, musiałby rząd niemiecki uprzednio zawiadomić o tem odpowiednie władze polskie. Przepisy o komunikacji tranzytowej nad terytorjum Polski wykluczają absolutnie możność wygłaszania z samolotu jakichkolwiek przemówień".

Ostatecznie rząd niemiecki oficjalnie zawiadomił rząd polski o planowanym przelocie kanclerza Hitlera. Pan kanclerz wylądował na lotnisku w Królewcu 4 marca o godzinie 11.10. Podróż odbył na pokładzie samolotu o nazwie „Richthofen" należącym do linii lotniczej Lufthansa. Przemówień z pokładu nie wygłaszał, natomiast wystosował odezwę do ludności Prus Wschodnich, w której podkreślał:

„cała Rzesza w tych chwilach przełomowych raz jeszcze ślubuje wierność wysuniętej placówce Niemiec na wschodzie, dla utrzymania której wszyscy są gotowi walczyć do upadłego".

I tak można by te przykłady polemik, a nawet miniwojen prasowych mnożyć bez końca.

W tej książce znajdą Państwo szczegóły kilku wywiadowczych operacji „transgranicznych", które niekiedy, niestety, kończyły się tragicznie. Śmierci oficera nie wyłączając. Prezentuję też sprawy, które były dla Polski niezwykle cenne, bo takiej wartości informacje przekazywali agenci (na przykład sprawa Kopietza, nazywanego w polskich dokumentach Kopciem), a które kończyły się szybko i brutalnie. U podstaw ich upadku najczęściej znajdował się brak zachowywania podstawowych zasad konspiracji, objawiający się pospolitym gadulstwem, chęcią pochwalenia się lub taniego zaimponowania, a także, niestety, gotowością do zdrady. Biorąc pod uwagę niefrasobliwość i gadatliwość szeregu oficerów polskiego wywiadu pracujących w strukturach szeroko pojętego Oddziału II, można pokusić się o parafrazę słynnego w międzywojennym światku wywiadowczym aforyzmu na temat najszybszych metod powiadamiania o nieuchronnie zbliżającym się niebezpieczeństwie. Za jego treść z góry przepraszam czytelniczki, bowiem powiedzenie to miało wyraźny akcent antyfeministyczny, brzmiąc jak następuje: „Telefon, telegraf, powiedz kobiecie" (po angielsku: „Telephone, telegraph, tell a woman"). Studiując przebieg szeregu spraw prowadzonych przez przedwojenną „dwójkę", a w szczególności badając przyczyny ich szybkiej, zbyt szybkiej, dekonspiracji, odnieść można niekiedy wrażenie, że powyższe powiedzenie stosowane było w szeregach polskich oficerów wywiadu nieraz, tyle że w nowym, udoskonalonym brzmieniu: „Telefon, telegraf, powiedz oficerowi Oddziału II".

Jako że najtrudniej jest dyskutować z faktami, to na poparcie tezy o nieszczelności „rurociągów" z polskimi tajemnicami chciałbym przytoczyć przykład losów instrukcji operacyjnej pracy wywiadowczej w ramach Korpusu Straży Celnej. 7 stycznia 1928 roku naczelny inspektor Korpusu Straży Celnej funkcjonujący w ramach struktur Ministerstwa Finansów, generał brygady Pasławski, podpisał rozkaz nr 3 (gryf: „Ściśle tajne! Trzymać pod kluczem!") o powołaniu do życia organizacji pod nazwą Służba Informacyjna w ramach Korpusu Straży Celnej.

Jak już w pierwszych zdaniach informował: „zadaniem służby informacyjnej jest zbieranie wiadomości, które podniosą wydajność pracy Korpusu Straży Celnej". Dalej wyjaśniał strukturę i zasady podległości poszczególnych jednostek odpowiadających za gromadzenie informacji. Do rozkazu tego dołączona była szczegółowa „Instrukcja Pracy Operacyjnej Służby Informacyjnej" (L.dz. 6/tajne/28). Oczywiście i ta instrukcja opatrzona była gryfem tajności: „Ściśle tajne! Tylko do użytku służbowego!". Zawierała 14 obszernych artykułów zajmujących 18 stron formatu A4.

GENERAŁ BRYGADY STEFAN PASŁAWSKI

Dla przykładu, w artykule piątym wspomniana instrukcja precyzowała, że organami specjalnymi Służby Informacyjnej byli:

1. wywiadowcy [niem. Kundschafter],

2. agenci [niem. Agenten],

3. konfidenci [niem. Vertrauensleute].

Wywiadowcą mógł być tylko funkcjonariusz Straży Celnej. W dodatkowej uwadze wskazywano, że inspektorzy okręgowi winni dopilnować, aby wywiadowca wypełniał swoją funkcję, tak dalece jak to było możliwe, w ubraniu cywilnym.

Agentem i konfidentem mógł zostać każdy bez względu na wiek, płeć, zawód i pozycję społeczną.

Rozkaz i jego załącznik w postaci Instrukcji Pracy Operacyjnej pozostawały dla służb niemieckich tajne, ale tylko przez niecałe cztery miesiące. Już 5 maja 1928 roku funkcjonariusz niemieckiego Konsulatu Generalnego w Wolnym Mieście Gdańsku, Molly, wraz z listem wprowadzającym (Tgb.-Nr I G. 476/28) przesłał do Berlina całość tego materiału, zarówno wersję oryginalną, jak i przetłumaczoną na język niemiecki.

LIST URZĘDNIKA KONSULATU GENERALNEGO NIEMIEC W WOLNYM MIEŚCIE GDAŃSKU, MOLLY’EGO, W ZWIĄZKU ZE ZDOBYCIEM POLSKICH ŚCIŚLE TAJNYCH ROZKAZÓW DOTYCZĄCYCH PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI WYWIADOWCZEJ PRZEZ KORPUS STRAŻY CELNEJ
ŹRÓDŁO: AA — BERLIN

ROZKAZ NR 3 NACZELNEGO INSPEKTORA STRAŻY CELNEJ, GENERAŁA STEFANA PASŁAWSKIEGO Z DNIA 7 STYCZNIA 1928 ROKU NA TEMAT PROWADZENIA DZIAŁALNOŚCI WYWIADOWCZEJ PRZEZ PODLEGŁYCH MU FUNKCJONARIUSZY. GRYF: ŚCIŚLE TAJNE! TRZYMAĆ POD KLUCZEM
ŹRÓDŁO: AA — BERLIN

Dodatkowo, jako potwierdzenie silnego zaangażowania się tej nowej polskiej struktury w zbieranie danych wywiadowczych o tematyce wojskowej, funkcjonariusz konsularny Molly dołączył do wspomnianej przesyłki Biuletyn Informacyjny nr 2 wydany przez Inspektora Straży Celnej w dniu 1 lutego 1928 roku. Zawierał on najistotniejsze informacje, które napłynęły z poszczególnych Inspektoratów Okręgowych w okresie od 26 do 31 stycznia 1928 roku. W pierwszej kolejności wymieniono informacje pochodzące z mazowieckiego Inspektoratu. I tak na przykład w Turośli [niem. Turoscheln] wywiadowcy celni stwierdzili obecność organizacji przygotowania wojskowego Stahlhelm. Należało do niej 100 młodych mężczyzn w wieku od 16 do 21 lat z Turośli, Zdunów, Zimna, Wielkiego Lasu oraz Małej Góry. Na jej czele stał lokalny nauczyciel, były oficer, Jacobi. Szkolenia przygotowujące do służby strzeleckiej odbywały się pod okiem żandarma raz w tygodniu, w niedzielę lub w inny dzień świąteczny, w Turośli. Broń przechowywana była w budynku szkolnym. Do ćwiczeń używano mauserów. Na ostre strzelanie, odbywające się raz w miesiącu, przyjeżdżał oficer z Johannisburga. Od czasu do czasu celem wygłoszenia prelekcji o znaczeniu armii w działalności obronnej i organizacji militarnych w przygotowaniu ogólnowojskowym przybywali do Turośli oficerowie ze stacjonujących w okolicy pułków. W innym fragmencie biuletynu można było przeczytać, że według informacji pochodzących od agenta Straży Celnej, w Reichswehrze wypłacano następujące kwoty jako żołd: szeregowcy otrzymywali 56 marek miesięcznie, gefrajter 74 marki, podoficer 90 marek, unterfeldfebel 104 marki, a feldfebel 120 marek. Pomorski Inspektorat informował między innymi o tym, że w Bukowinie w okręgu lęborskim istniał związek wojskowy zwany Młodym Stahlhelmem. Liczył około 20 członków. Szefem był właściciel ziemski z Bukowiny, von Vels. Z kolei w Grunen w okręgu Piły istniało spore prawdopodobieństwo, że duży skład broni i amunicji ukryty jest w majątku barona Kniggego. 14 stycznia 1928 roku o godzinie 10.30 zauważono przelot niemieckiego samolotu nr B 1233 z Kamienicy w kierunku Wolnego Miasta Gdańska. W wyniku defektu silnika samolot ten o godzinie 10.50 przymusowo lądował w Gowidle. W wyniku przeprowadzonych przesłuchań załogi, pilota Georga Handrohta i obserwatora Erika Aprechta, ustalono, że odbywali oni lot z Elbląga do Berlina. Samolot należał do Wschodniopruskiego Stowarzyszenia Lotniczego w Elblągu. Urząd Celny w Gowidle zajął maszynę i dokonał jej częściowego demontażu. Decyzją dyrekcji ceł samolot miał być dostarczony na granicę z Niemcami w celu przekazania go władzom Rzeszy. Do chwili publikacji biuletynu pozostało to tylko w fazie intencji. Pilotów policja przewiozła do Kartuz i oddała do dyspozycji Sądu Okręgowego celem przeprowadzenia stosownego śledztwa, którym kierował komisarz Łuczek. Według wstępnych ustaleń podejrzenia prowadzenia działalności szpiegowskiej nie zakładano.

Oprócz powyżej wspomnianych „niezwykle istotnych" informacji o charakterze militarnym w biuletynie znalazły się też opisy wielu wpadek zawodowych przemytników. Dla przykładu w dzień wigilijny, 24 grudnia 1927 roku, na odcinku Baumbruck–Neudorf–Buchwalde przeprowadzono obławę, w wyniku której funkcjonariusze Straży Celnej i Urzędu Celnego zatrzymali niejakiego Biernata z Predonic w okręgu kartuskim. Osobnik ten miał ukryte w drewnianej protezie nogi trzy futra lisie, które po spieniężeniu na terenie Niemiec zamierzał zamienić na artykuły galanteryjne i powrócić z nimi do Polski. Oczywiście przez „zieloną" granicę. Jak precyzyjnie zaznaczono w informacji, Biernat stracił nogę w trakcie szmuglu wyrobów tytoniowych z Wolnego Miasta Gdańska do Polski. Za dogłębne wyjaśnienie tego incydentu odpowiedzialny został szef komisariatu w Sierakowicach. Z kolei na odcinku granicznym kontrolowanym przez komisariat w Dąbrowie zatrzymano dwie osoby, które posiadały przy sobie przeszmuglowane artykuły w postaci 56 i pół kilograma rodzynek oraz 21 kilogramów i 700 gramów tytoniu. Kolejny sukces odniosła Straż Celna na drodze między Wielkimi Uściankami a Grajewem. Funkcjonariusze zatrzymali pięć osób uzbrojonych w dwa rewolwery (typu Mauser oraz Frankot), 20 sztuk amunicji oraz bagnet. Zostali oni przewiezieni do komisariatu policji w Grajewie.

Tak wyglądał przeciętny dzień na granicach naszego państwa. Można by rzec — standardowe wydarzenia, standardowe procedury. Pewnie należałoby w ogóle pomijać tego typu wiadomości, gdyby nie pewne „ale". Otóż obowiązkiem naszej „defensywy" było, tak szybko jak tylko możliwe, ustalić, jakim sposobem urzędnik konsulatu niemieckiego w Wolnym Mieście Gdańsku, Molly, wchodził w posiadanie tajnych i poufnych dokumentów Straży Celnej, a potem Straży Granicznej. Gdzie w polskich szeregach znajdowało się źródło tego przecieku? Odpowiedzi na pytanie, czy to się ostatecznie udało, jak dotąd, nie byłem w stanie ustalić.

Dla czytelników zainteresowanych kulisami negocjacji zmierzających do przeprowadzenia kolejnych wymian aresztowanych i skazanych na kary więzienia szpiegów tom ten będzie na pewno bardzo przydatny. Udało mi się bowiem zgromadzić dużą liczbę dokumentów, zarówno polskich, jak i niemieckich, które odsłaniają zakulisowe mechanizmy prowadzenia negocjacji oraz rodzenia się ostatecznych decyzji politycznych o wyrażeniu zgody lub nie na dokonanie poszczególnych wymian (sprawy Biedrzyńskiego, Preissa, Koppenatscha, Notznego, Dziocha itd.).

Mam również cichą nadzieję, że książka ta przybliży czytelnikom formy i sposoby pracy oficerów Oddziału II SG, pokaże prawdziwą wartość zdobywanych materiałów i na tej podstawie da możliwość, każdemu z Państwa z osobna, dokonania własnej oceny rzeczywistej przydatności tej organizacji w sferze szeroko pojętej obrony polskich interesów narodowych. A w szczególności obrony niepodległości i suwerenności Drugiej Rzeczypospolitej.

1. W cytowanych tekstach została zachowana oryginalna pisownia.

ROZDZIAŁ I

Adam Biedrzyński
— komisarz straży granicznej

Motto:

Wiedza jest obrazem prawdy.

„ILUSTROWANY KURYER CODZIENNY"

Kraków, wtorek, 27 maja 1930 r.

„Niemcy porwali z terytorjum Polski dwóch oficerów straży granicznej!

W strzelaninie podkomisarz Liśkiewicz ranny? — Specjalna komisja polska na miejscu wypadku.

Toruń, 25 maja. W nocy, t.j. 24 na 25 b.m. Na odcinku granicznym Opalenie, po prawej stronie Wisły, porwani zostali prawdopodobnie przez niemiecką straż graniczną dwaj oficerowie polskiej straży granicznej, a mianowicie podkomisarz Liśkiewicz, kierownik komisarjatu straży granicznej w Rakowcu, i komisarz Biedziński. [Oczywiście jest to pomyłka. Chodziło o komisarza Adama Biedrzyńskiego — M.Z.].

Porwanie nastąpiło w chwili, gdy oficerowie oddalili się od patroli, która im towarzyszyła, przyczem nastąpiła strzelanina, w czasie której, jak słychać, ranny został podkomisarz Liśkiewicz.

Ponieważ wypadek miał miejsce na terytorjum polskiem, przeto istnieje przypuszczenie, iż ma się tu do czynienia z prowokacją ze strony niemieckich władz granicznych.

W tej sprawie interwenjować będzie u władz niemieckich specjalna komisja polska, która dziś przybyła na miejsce wypadku".

„GAZETA BYDGOSKA"

„Kurjer Bydgoski"

Bydgoszcz, środa, 28 maja 1930 r.

„Echa porwania dwóch polskich komisarzy straży granicznej pod Opaleniem.

Warszawa, 27.5. (Tel. wł.). — Szczegóły o porwaniu dwóch polskich komisarzy straży granicznej są następujące:

W sobotę około godziny 23 na odcinku granicznym przy moście pod Opaleniem, w powiecie gniewskim, polski patrol straży granicznej, z komisarzami Liśkiewiczem i Biedrzyńskim na czele, odbywał normalną turę wzdłuż granicy. W pewnej chwili z zarośli posypały się strzały, które zraniły Liśkiewicza. Wywiązała się strzelanina obustronna, podczas której obaj komisarze zostali porwani przez organa niemieckiej straży granicznej, operującej z zasadzki.

Uprowadzonych komisarzy odwieziono do Kwidzynia, gdzie ranny komisarz Liśkiewicz podobno zmarł.

Po otrzymaniu wiadomości o zajściu starosta powiatowy w Gniewie starał się o nawiązanie łączności z władzami niemieckiego odcinka granicznego, celem wyjaśnienia zajścia, jednak władze niemieckie odmówiły jakichkolwiek informacyj.

Komisja śledcza, zestawiona na miejscu z władz lokalnych, administracyjnych, rządowych i straży granicznej, dokonała wizji lokalnej w miejscu ranienia kom. Liśkiewicza i zabezpieczyła ślady krwi, znajdujące się w znacznem oddaleniu od linji granicznej i prowadzące do granicy niemieckiej. Wyraźnie widać ślady wleczenia rannego komisarza po ziemi.

W poniedziałek Rząd polecił posłowi Knollowi w Berlinie złożyć w urzędzie spraw zagranicznych Niemiec protest przeciwko naruszeniu terytorjum polskiego i zażądać satysfakcji, ukarania winnych oraz odszkodowania dla rannego komisarza.

Berlin, 26.5. (PAT). Dziś wiecz[orem] poseł Rzeczypospolitej w Berlinie p. Roman Knoll złożył w niemieckim urzędzie spraw zagr[anicznych] energiczny protest w związku z zajściem pod Opaleniem. — Wobec tego, że relacje niemieckie o przebiegu zajścia są sprzeczne z posiadanemi przez stronę polską materjałami, poseł Knoll zaproponował przeprowadzenie wizji lokalnej przez specjalną komisję polsko-niemiecką.

Toruń, 26.5. (PAT). W sprawie uprowadzenia do Niemiec 2 oficerów straży granicznej na odcinku Neuhoefen [Nowy Dwór]– Opalenie dalsze śledztwo wykazało, że Grenzpolizei przygotowała planową zasadzkę na patrol polskiej straży granicznej na tym odcinku. Jak wynika z dochodzeń, Grenzpolizei strzelała z tyłu z 2 stron do patrolu polskiego, wskutek czego patrol straży granicznej, złożony z kilku ludzi, zmuszony był wycofać się z ostrzeliwanego miejsca. O powyższym świadczą ślady rozrzuconych w łańcuch strażników niemieckich, ostrzeliwujących patrol polski. W czasie tej strzelaniny raniony został komisarz Liśkiewicz, którego wraz z podkomisarzem Biedrzyńskim Niemcy uprowadzili na swój teren. Komisarz Liśkiewicz został raniony na terytorjum polskiem, czego dowodzą ślady krwi w odległości półtora metra od granicy. Jak się dowiadujemy, ciężko rannego komisarza Liśkiewicza rzucono do auta, gdzie podobno zmarł wskutek upływu krwi. Podkomisarza Biedrzyńskiego przewieziono do Elbląga, gdzie osadzono go w więzieniu.

Berlin, 26.5. (PAT). Biuro Wolfa donosi, że urząd spraw zagr[anicznych] Rzeszy, stojący w stałym kontakcie z rządem pruskim, przedsięweźmie wraz z rządem pruskim wszelkie kroki, aby wyjaśnić wypadek w pobliżu Neuhoefen pod względem faktycznym i z punktu widzenia prawa międzynarodowego, oraz ustalić linję dalszego postępowania.

Dzisiejsza prasa wieczorna, zamieszczając oficjalny komunikat o zajściu granicznem w pobliżu Opalenia, zaopatruje swoje depesze krótkiemi komentarzami. «B. Z. Am Mittag» informuje, że zdaniem pruskiego min[isterstwa] spraw wewn[ętrznych] nie chodzi tu o konflikt z pruskimi urzędnikami granicznemi. — Dziennik przypomina przy tej sposobności, że oprócz niemieckich urzędników pogranicznych i Reichswehry, patroluje na granicy jeszcze żandarmeria niemiecka. «Nacht-Ausgabe» podkreśla, że Reichswehra zupełnie nie brała udziału w incydencie. «Lokal Anzeiger» wyraża ubolewanie, że urzędy niemieckie zwlekają z wyjaśnieniami, pozwalając stronie polskiej przedstawić bieg wypadków. «Deutsche Allg[emeine] Ztg. [Zeitung]» zarzuca polskiej straży granicznej, że zachowuje się zawsze prowokacyjnie. Dziennik wzywa rząd, aby dziennikom warszawskim w energicznej formie zwrócił uwagę na niemożliwy do zniesienia stan stosunków na pograniczu polsko-niemieckiem.

Warszawa, 27.5. (Tel. wł.). Dzisiejsza prasa poranna donosi, że według informacyj otrzymanych z Malborka, komisarz Liśkiewicz zmarł wczoraj rano w Kwidzyniu".

„DZIENNIK POZNAŃSKI"

Pismo polityczne

Poznań, czwartek, 29 maja 1930 r.

„Bestialska zbrodnia Niemców pod Opaleniem była uplanowana pod wodzą dwóch specjalnie delegowanych oficerów Reichswehry.

Warszawa (PAT). Za pośrednictwem poselstwa Rzeczypospolitej w Berlinie rząd niemiecki podał do wiadomości rządu polskiego, że zgadza się na proponowane przez rząd polski niezwłoczne powołanie specjalnej komisji polsko-niemieckiej, której zadaniem będzie w drodze wizji lokalnej ustalenie przebiegu zajścia granicznego pod Opaleniem. Komisja przystąpi do pracy w dniu 28 b.m. na miejscu zajścia. Ponadto rząd niemiecki wyraził zgodę, by przy sekcji zwłok zastrzelonego komisarza Liśkiewicza był obecny polski lekarz sądowy.

Berlin (PAT). Według wiadomości podawanych przez prasę niemiecką, nie jest rzeczą wykluczoną, że min[ister] spraw zagr[anicznych]. Rzeszy Curtius[2] zreferuje stanowisko rządu w sprawie wypadku na granicy polsko-niemieckiej na plenum Reichstagu, skoro tylko przebieg sprawy zostanie wyjaśniony. Powodem [wystąpienia ministra według] przyjętych zwyczajów parlamentarnych [jest] skierowanie odnośnego pytania do ministra ze strony którejkolwiek frakcji parlamentarnej. Dotychczas nie wiadomo, czy odnośna interpelacja zostanie wniesiona, a jeżeli tak, to z ramienia jakiej frakcji.

Warszawa (Tel. wł.). Szczegóły zbrodni dokonanej na osobie ś.p. komisarza Liśkiewicza są tak wstrząsające i sensacyjne, że żadna najbardziej kłamliwa, najbardziej fantastyczna wrzawa prasy i radjostacyj niemieckich nie zatai, nie zagłuszy prawdy. Okazuje się, że śmierć komisarza Liśkiewicza nastąpiła wskutek upływu krwi i jeszcze w samochodzie, a więc w krótkim czasie po strzelaniu, a nie jak Niemcy utrzymują, dopiero w poniedziałek.

Świadczy to o niesłychanem barbarzyństwie żołdaków pruskich, którzy ciężko rannego komisarza Liśkiewicza i pobitego komisarza Biedrzyńskiego bez opatrunku, bez pomocy wrzucili do samochodu i powieźli do Kwidzynia.

Również zagadkowe i pełne tajemnicy jest zachowanie się władz niemieckich. Oto bowiem, kiedy onegdaj po południu o godzinie 5-ej starosta gniewski interwenjował u landrata kwidzyńskiego w sprawie wypadków na granicy, otrzymał odpowiedź, że landratowi nic oficjalnie nie jest jeszcze wiadomo. A było to przecież w 43 godziny po wypadkach.

JULIUS CURTIUS Z ŻONĄ I CÓRKAMI

JULIUS CURTIUS (Z LEWEJ) NA SPACERZE Z GUSTAVEM STRESEMANNEM

Nie ulega również żadnej wątpliwości, że na dwu komisarzy straży polskiej była uplanowana zasadzka. Świadczą o tem dwa fakty: pierwsze ślady krwi są odnalezione po stronie polskiej i śmiertelna rana kom. Liśkiewicza biegnie od brzucha w kierunku łopatki, a więc strzelano do idących z patrolem urzędników w pozycji leżącej. Charakterystyczną również okolicznością jest to, że tyraljera niemiecka, oczekująca na zbliżenie się zwykłego patrolu polskiego, składała się z 30 strażników.

Ponieważ nigdy niemieckie patrole graniczne nie są tak liczne, więc należy przypuszczać, iż była to zorganizowana «wyprawa».

Przypuszczenie to potwierdza jeszcze jedna pogłoska już zupełnie sensacyjna: że na czele «wyprawy» stało dwu tajemniczych oficerów niemieckich, jeden przybyły z Berlina, a drugi z Gdańska.

Jeżeli ta pogłoska okaże się prawdziwa, to łatwo będzie wysnuć wniosek, że zasadzka miała na celu pochwycenie określonych osób.

Odgłosy w prasie angielskiej

Londyn (PAT). Incydent w Opaleniu prasy angielskiej nie interesuje. Wiadomości o nim ukazały się jedynie w «Times’ie» i «Morning Post». W obu gazetach przedstawione są relacje zarówno polska, jak i niemiecka we własnych depeszach, przyczem depesze własne z Berlina, podając wersję niemiecką, są mniej przekonywające, aniżeli wersja polska. Bezstronny czytelnik angielski odnosi wrażenie, że słuszność jest raczej po stronie polskiej.

Nie wierzą Niemcom

Paryż (PAT). Wiadomość o incydencie granicznym polsko-niemieckim wywołuje wielkie poruszenie wśród francuskiej opinji publicznej. Cała prasa poranna zamieszcza telegramy agencyjne, oddając pierwszeństwo wiadomościom ze źródła polskiego. Jakkolwiek dzienniki wstrzymują się narazie od komentarzy, to jednak jest widocznem, iż mało przypisują wiary wersji niemieckiej. Południowy «Paris Midi» zamieszcza in extenso oficjalny komunikat polski.

Prowokacyjne stanowisko prasy niemieckiej

Berlin (Tel. wł.). Napaść niemiecka i zamordowanie polskiego komisarza stacji celnej przez straż niemiecką przedstawia cała prasa tutejsza, bez względu na zabarwienie polityczne i partyjne, wprost jako prorokujące polską [prowokację polską] i wyzyskuje cały incydent dla celów polityki rewizjonistycznej, przyczem kuje z tego broń dla propagandy antypolskiej.

«Boergen Ztg. [Zeitung]» dowodzi, że sytuacja na pograniczu polsko-niemieckiem staje się coraz bardziej nieznośna z winy Polski, która czując poparcie Francji, ucieka się do prowokacyjnych ekscesów.

«Kreuszeitung» ostrzega opinję publiczną przed dążnościami porozumiewawczymi z Polską i na równi z innemi pismami nacjonalistycznemi stara się dowieść, że policja polska przekroczyła rzekomo granicę niemiecką poprostu dla przeprowadzenia wywiadu.

Berlin (Tel. wł.). Wczorajsza «Deutsche Allg. Ztg. [Zeitung]» stwierdza, że stosunki w pasie granicznym polsko-niemieckim stały się niemożliwe i niepodobna kontynuować tego stanu rzeczy. «Wszystko to zawdzięczamy — pisze dziennik — przeprowadzeniu bezsensownej granicy».

Prasa niemiecka od samego początku całe zajście na pograniczu polsko-niemieckim traktuje ze stanowiska niemieckiego prestige’u i z góry wzywała rząd Rzeszy do odrzucenia noty polskiej".

„GAZETA BYDGOSKA"

„Kurjer Bydgoski"

Bydgoszcz, niedziela, 1 czerwca 1930 r.

„Echa bandyckiego napadu pod Opaleniem.

Przewrotni krzyżacy chcą kom. Biedrzyńskiego sądzić za «zdradę stanu». Dwa spotkania komisji na miejscu zbrodni i szczegóły śledztwa. Prasa niemiecka spuściła z tonu. Opinja prasy francuskiej.

Warszawa, 30.5. (Tel. wł.). — Władze administracyjne i sądowe Prus Wschodnich skierują «sprawę» komisarza straży granicznej Biedrzyńskiego do prokuratora Rzeszy. Tenże ma zaopinjować, czy sprawa nadaje się do postępowania sądowego, i ewentualnie przekazać ją sądowi Rzeszy w Lipsku jako instancji dla spraw o zdradę stanu.

Opalenie, 30.5. Członkowie komisji mieszanej ze strony Polski mieszkają w Gniewie, ze strony Niemiec w Kwidzyniu. Dotychczas nastąpiły dwa spotkania na miejscu zbrodni pod Opaleniem. Praca komisyj rozpoczyna się o godzinie 9 i trwa przez cały dzień. — Przypuszcza się, że za kilka dni członkowie komisyj spiszą wspólny protokół.

Warszawa, 30.5. (Tel. wł.). Mieszana komisja śledcza polsko-niemiecka, podczas badania stanu rzeczy pod Opaleniem, stwierdziła ślady prowokacji niemieckiej. Nazwisko prowokatora trzymane jest w tajemnicy. Komisja wezwała do złożenia zeznań dwóch funkcjonarjuszy niemieckich Knappego i Stullicha, którzy odmówili jakichkolwiek wyjaśnień, wobec tego członkowie komisji postanowili zwrócić się do obu rządów o zwolnienie funkcjonarjuszy z tajemnicy służbowej. Strona niemiecka odmówiła sprowadzenia przed komisję śledczą podkomisarza Biedrzyńskiego, gdyż jak oświadczyły władze niemieckie, został on oddany do dyspozycji władzy prokuratorskiej Rzeszy.

Pogrzeb śp. komisarza Liśkiewicza odbędzie się dziś w piątek w Tczewie. Eksportacją zwłok do Polski zajmował się konsul polski Mierzyński. Po dokonaniu sekcji zwłok śp. Liśkiewicza, wyjęto tę część kręgosłupa, w której utkwiła kula rewolwerowa.

Berlin, 30.5. (Tel. wł.). W prasie berlińskiej w związku z zajściami pod Opaleniem daje się zauważyć ton mniej pewny siebie. «Berliner Tageblatt», nie podając nowych szczegółów, wyraża zadowolenie, że opinja w Polsce już nieco się uspokoiła, co się przyczyni do spokojnego zbadania sprawy.

Nacjonalistyczna «Deutsche Allgem. Ztg. [Zeitung]», podkreślając z pewnem niezadowoleniem brak dotychczasowy urzędowego wyjaśnienia zajścia, zastrzega się jednak, że nie należy tego uważać za objaw «złego sumienia» po stronie niemieckiej.

Znamienny jest głos «Germanii», która, powtarzając wersję, że Niemcy podstępem zwabili Polaków na terytorjum niemieckie pod pretekstem wydania im jakichś dokumentów — pisze: «Nie jest tajemnicą, że służba wywiadowcza w rozmaitych krajach pracuje sposobami bardzo skomplikowanemi i nie wolnemi od zarzutów. Że szpiegostwu cudzoziemskiemu trzeba w Niemczech przeciwstawiać kontrszpiegostwo — to wynika z pożałowania godnej sytuacji. Nowoczesnemu państwu trudno tego uniknąć».

Paryż, 30.5. (PAT). W dzienniku «La Victoire» Bienaime oświadcza, że, nie wchodząc w to, kto odpowiada za zajścia pod Opaleniem, należy podkreślić fakt, że Prusacy uważają siebie w prawie mordowania funkcjonarjuszy cudzoziemskich, gdy ci zrobią dwa kroki na ich terytorjum. 43 lata temu Bismarck wykazał tę samą mentalność, gdy kazał aresztować na granicy Lotaryngji francuskiego komisarza policji Schneebele’a [Schnaebele’a]. Mentalność pruska pozostała więc tą samą. Prusak wierzy jedynie w siłę, zachwyca się jedynie siłą, siła służy mu za prawo. Niestety, pacyfiści francuscy nie chcą tego widzieć. Polacy jednak nie dali się omamić. Rozumieją oni dobrze, że nie nastąpiła chwila, aby wołać «precz z karabinami, precz z armatami». Polska nie jest wychowana na histerji pacyfistycznej, która powoli zaraża wszystkie warstwy społeczeństwa francuskiego. W ciągu 100-lecia Polska walczyła o niepodległość. Młodzież polska wie o tem dobrze i z gorącem sercem przyjmuje wszystkie obowiązki, spadające na naród niezależny, który niepodległość swą chce zachować.

«Temps» pochwala umiarkowane stanowisko Polski w sprawie zajść pod Opaleniem.

Uroczysty pogrzeb ś.p. podkom. Stanisława Liśkiewicza

Żałobna ta manifestacja była skupieniem całej Polski.

W pogrzebie wziął udział około 8-tysięczny tłum obywatelstwa.

Opalenie, 30.5. (Tel. wł.). Wczoraj rano landrat kwidzyński Ullmer wydał władzom polskim zwłoki ś.p. podkomisarza Stanisława Liśkiewicza. — Zwłoki spoczywały w trumnie bogato przybranej kwiatami. Wydano zwłoki w tym samem miejscu granicy polsko-niemieckiej pod Opaleniem, gdzie ś.p. Liśkiewicz zginął od kuli zbójeckiej. Zwłoki pod honorową eskortą czterech strażników granicznych odstawiono samochodem do Tczewa. Przez wszystkie miejscowości, przez które zwłoki przewożono, bito w dzwony.

Tczew, 30.5. (Tel. wł.). Dziś popołudniu o godz. 17 odbył się tu nadzwyczaj uroczysty pogrzeb zabitego przez Niemców pod Opaleniem podkomisarza straży granicznej ś.p. Stanisława Liśkiewicza.

Kondukt żałobny wyruszył z FARY [ŚWIĘTEGO KRZYŻA], poprzez ulice szczelnie wypełnione publicznością, na miejscowy cmentarz. Przed trumną, niesioną przez żołnierzy straży granicznej szły: orkiestra wojskowa, honorowa kompanja piechoty [2 baon strzelców], oddział straży granicznej, kolejowe przysposobienie wojskowe, orkiestra kolejowa, powstańcy i wojacy, bractwo kurkowe, straż ogniowa, urzędnicy celni, «Sokół», wszystkie te organizacje ze sztandarami; następnie bardzo liczna młodzież szkolna miejscowych szkół powszechnych i średnich. Przed trumną niesiono 25 [według «Dziennika Poznańskiego» 30] wspaniałych wieńców z napisami na wstęgach: «Poległemu w służbie dla Ojczyzny››, «Poległemu w obronie Wisły» i.t.p. Za trumną szła wdowa, następnie wicewojewoda Seydlitz, komendant straży granicznej płk Orzechowski [«Dziennik Poznański» prawidłowo podał, że był to płk Jan Jur-Gorzechowski[3]], kierownik inspektoratu pomorskich straży granicznych [major] Dunin-Wąsowicz, dalej liczny zastęp oficerów, potem starosta, burmistrz [Wojczyński] i.t.d., wreszcie nieprzejrzane tłumy obywatelstwa. Uczestniczyło w pogrzebie co najmniej 8000 osób.

PŁK JAN JUR-GORZECHOWSKI,
KOMENDANT STRAŻY GRANICZNEJ

POGRZEB KOMISARZA STANISŁAWA LIŚKIEWICZA. KONDUKT ŻAŁOBNY NA ULICY MARSZAŁKA PIŁSUDSKIEGO W TCZEWIE

TRUMNA ZE ZWŁOKAMI KOMISARZA STANISŁAWA LIŚKIEWICZA NA CMENTARZU W TCZEWIE

Na cmentarzu nad otwartą mogiłą zaintonował «Requiem» i odbył modły «Za wojaków, którzy zginęli w obronie Ojczyzny», miejscowy proboszcz ks. Kupczyński [według «Dziennika Poznańskiego» był to ks. proboszcz Rydzewski]. Mów nie wygłoszono, podobnież nie było salwy honorowej. Cały pogrzeb miał charakter wielkiej, ale cichej i nadzwyczaj skupionej manifestacji narodowej, w której uczestniczył nietylko Tczew, lecz cała Polska.

Nowy incydent na granicy polsko-niemieckiej

Niemcy prowokują polską straż graniczną. Jeden z prowokatorów został aresztowany.

Chojnice, 31.5. (Tel. wł.). Wczoraj po południu na granicy polsko-niemieckiej w pobliżu miejscowości Charzykowo wydarzył się nowy incydent, świadczący o chęci prowokacji ze strony niemieckiej.

Mianowicie na oczach polskiej straży granicznej trzej obywatele niemieccy, w tem jedna kobieta, przekroczyli granicę, a gdy strażnicy zaczęli się do nich zbliżać, dwoje z nich cofnęło się na terytorjum niemieckie, trzeci zaś, niejaki Polermann, stanął w wyzywającej postawie na środku szosy i począł wymyślać strażnikom. Kiedy strażnicy go aresztowali, po niemieckiej stronie zbiegło się kilkadziesiąt osób, którzy obrzucali strażników polskich wyzwiskami i kamieniami.

Ciężkie więzienie za szpiegostwo

Wilno, 30.5. (PAT). Sąd okręgowy rozpoznawał sprawę Ignacego Kizmy, który, mieszkając po stronie sowieckiej, przechodził do Polski i zbierał materjały dla wywiadu bolszewickiego.

Procederem tym zajmował się on wraz z bratem Pawłem. Władze pograniczne aresztowały ich na pograniczu. Obaj przyznali się, że są na usługach komendanta sowieckiego w Szakowicach. Paweł zdołał zbiec, przed sądem stanął tylko jeden brat. Sąd wymierzył mu karę 10 lat ciężkiego więzienia".

„GAZETA BYDGOSKA"

„Kurjer Bydgoski"

Bydgoszcz, piątek, 6 czerwca 1930 r.

„Echa bandyckiego napadu pod Opaleniem

Warszawa, 4.6. (Tel. wł.). Niezależnie od śledztwa, prowadzonego w sprawie zajść pod Opaleniem przez polsko-niemiecką komisję mieszaną — przeprowadziła odpowiednie badania komenda główna naszej Straży Granicznej. Okazało się, że graniczni urzędnicy niemieccy w ciągu 6 ostatnich miesięcy wyznaczali szereg terminów zejścia się z granicznymi urzędnikami polskimi w celu udzielenia im pewnych informacyj i ciągle te terminy odkładali, aż wreszcie udało im się wciągnąć naszych urzędników w pułapkę. Polskie czynniki miarodajne po ukończeniu śledztwa komisji mieszanej, które zapewne uzupełnią wynik badań głównej komendy polskiej Straży Granicznej — rozpoczną pertraktacje z rządem niemieckim celem radykalnego zapobieżenia na przyszłość możliwości powtórzenia się podobnych incydentów, tak niepożądanych dla rozwoju normalnych stosunków sąsiedzkich. Metody bowiem, stosowane zresztą od szeregu lat i to nie tylko w stosunku do Polski przez pewne lokalne czynniki policji niemieckiej, muszą być zlikwidowane. Metody prowokacji i aresztowania niewygodnych funkcjonariuszów granicznych ościennego państwa, metody nie cofające się przed rozlewem krwi i pogwałcenie granicy, stanowią już same przez się źródło nie pożądanych zajść granicznych.

Katowice, 4.6. (Tel. wł.). Władze policyjne skonfiskowały dzisiejsze wydanie dziennika niemieckiego «Ostdeutsche Morgenpost» w związku z artykułami o zajściach granicznych pod Opaleniem.

Berlin, 4.6. (Tel. wł.). Jak donoszą z Kwidzynia, w związku z zajściem na granicy polsko-niemieckiej pod Opaleniem władze polskie miały ująć niejakiego Fude, obywatela niemieckiego, rolnika z powiatu świeckiego. Fude został w roku 1922 jako urzędnik zwolniony z niemieckiej Schupo. Strona niemiecka podkreśla fakt, że aresztowanie Fudego dziwnym zbiegiem okoliczności miało nastąpić w dniu 27 maja w nocy o godz. 3, czyli dwa dni przed posiedzeniem komisji mieszanej".

„GAZETA BYDGOSKA"

„Kurjer Bydgoski"

Bydgoszcz, niedziela, 8 czerwca 1930 r.

„Wyniki badań sprawy opaleńskiej

Orzeczenie komisji polskiej i niemieckiej.

Warszawa, 6.6. (PAT). Komunikat mieszanej komisji polsko-niemieckiej do badania zajścia granicznego pod Opaleniem w dn. 24 maja br.:

Polsko-niemiecka komisja do zbadania zajścia granicznego między Opaleniem i Neuhöfen [pol. Nowy Dwór] zebrała się w dniu dzisiejszym dla dalszych obrad w sprawie rzeczonego zajścia. W rezultacie strony wymieniły między sobą pisemne orzeczenia, zawierające ustosunkowanie się polskiej i niemieckiej delegacyj do wyników przewodu. Ponieważ, mimo wyczerpującej dyskusji, nie doszło do złożenia obu rządom wspólnego raportu, komisja postanowiła, aby zarówno niemieccy, jak i polscy członkowie komisji złożyli swym rządom obydwa orzeczenia do dalszej decyzji. Komisja uznała następujące swe prace za zakończone.

Orzeczenie polskich członków komisji mieszanej zostało zamknięte następującą konkluzją:

1) Agent niemieckiego wywiadu zaczepnego[4], który od r. 1912 był urzędnikiem, Bruno Fude, otrzymał polecenie od swej władzy, aby wciągnć w zasadzkę polskich funkcjonariuszy straży granicznej i zwabić ich na terytorjum niemieckie.

2) Wciągnięty w zasadzkę komisarz straży granicznej Liśkiewicz był zastrzelony przez niemiecką policję, zaś komisarz Biedrzyński został aresztowany i trzymany w więzieniu.

3) Postępowanie niemieckiej policji granicznej, która stworzyła całkowicie stan faktyczny z dnia 24 maja 1930, nie było wywołane ani potrzebą obrony granic państwa niemieckiego, ani koniecznością ochrony tajemnic państwowych.

4) Polska straż graniczna nie wkroczyła na niemieckie terytorjum.

5) Polska straż graniczna była ostrzeliwana na własnem terytorjum przez Niemców.

Jak się ponadto dowiadujemy, polscy przedstawiciele komisji mieszanej dla zbadania zajścia granicznego z dn. 24 maja ustalili, że akt prowokacji polskich funkcjonariuszy straży granicznej został przeprowadzony za pośrednictwem wspomnianego w komunikacie Bruno Fudego, który zanim wszedł w kontakt z organami polskiej straży granicznej, już był agentem strony przeciwnej. Fakt przejścia granicy przez oficerów straży granicznej, Biedrzyńskiego i śp. Liśkiewicza, został wykonany na propozycję i w towarzystwie urzędnika niemieckiej policji granicznej Stullicha, który z racji swego urzędowego stanowiska upoważnił polskich funkcjonariuszy straży granicznej do przejścia na teren niemiecki. W końcu delegaci polscy stwierdzili, że poza wprowadzonymi na teren niemiecki przez komisarza Stullicha komisarzem Biedrzyńskim i śp. Liśkiewiczem, nikt inny z funkcjonariuszy polskich granicy niemieckiej nie przekroczył.

W dniu jutrzejszym sędzia Luxenburg, przewodniczący delegacji polskiej do komisji mieszanej, złoży rządowi szczegółowe sprawozdanie z przebiegu i wyników prac komisji.

Berlin, 6.6. (Tel. wł.). Rząd niemiecki przyjął do wiadomości sprawozdania mieszanej komisji polsko-niemieckiej i powziął przekonanie, że tylko przedstawienie zajścia w ujęciu niemieckiej strony jest zgodne z rzeczywistością. Według tezy niemieckiej, przedstawionej w sprawozdaniu delegacji niemieckiej, zajście miało następujący przebieg:

Po stronie polskiej już od jesieni ubiegłego roku czyniono starania o uzyskanie od strażników niemieckich pewnych dokumentów. Strażnicy niemieccy ze względów na potrzebę skutecznej walki z podobnemi próbami zgodzili się pozornie na te propozycje. W dniu 24 maja dwóch urzędników polskiej straży granicznej przeszło na terytorjum niemieckie dla odebrania tajnych dokumentów z rąk straży niemieckiej. Obaj udali się uzbrojeni w rewolwery i granaty ręczne (!) do niemieckiego domku celnego, pozostawiając na granicy żołnierzy straży granicznej, również uzbrojonych. Kiedy po przybyciu Polaków do strażnicy niemieckiej celnicy niemieccy przystąpić chcieli do aresztowania Polaków, ci stawili opór z bronią w ręku. W trakcie strzelaniny raniony został jeden Niemiec, ten zaś ze swej strony zranił jednego z Polaków, który niestety potem zmarł. Równocześnie rozpoczęli znajdujący się na granicy żołnierze polskiej straży granicznej strzelaninę w kierunku niemieckiego domku paszportowego.

Na mocy powyższego rząd niemiecki polecił posłowi niemieckiemu w Warszawie wręczyć rządowi polskiemu notę, w której wyraża protest przeciw przekroczeniu granicy przez urzędników polskiej straży granicznej. Nota ta zostanie opublikowana po doręczeniu jej rządowi polskiemu.

(Taka ocena zajścia pod Opaleniem przez stronę niemiecką była do przewidzenia. — Red.)".

„DZIENNIK POZNAŃSKI"

Pismo polityczne

Poznań, czwartek, 12 czerwca 1930 r.

„Sześć dowodów zbrodni

Całe Niemcy stały się jakby olbrzymią fabryką do fałszowania prawdy o krwawem zajściu pod Opaleniem. Najwybitniejsi politycy, dziennikarze i publicyści, wszystko co najtęższe, najmędrsze, najzręczniejsze i najsprytniejsze w narodzie stanęło do rozsiewania fałszu, aby rafinowanem szalbierstwem obezwładnić polskie atuty. Mimo wszelkich dowodów, stwierdzających niezbicie, że incydent opaleński został sprowokowany przez Niemców, mimo naszej noty protestacyjnej i odpowiedzi na insynuacje rządu niemieckiego sporządzono w berlińskiej wylęgarni oszczerstwa politycznego jakiś ohydny dokument, krążący jak mistyczna harpia nad Polską. Kierownictwo wylęgarni paszkwilów, ukryte w mgłach anonimu, ma tysiące filji na całej kuli ziemskiej i wypuszcza kolejno to z tej, to z tamtej części świata na kraj nasz jadowite gazy. Cóż dziwnego, że w Anglji, Ameryce, a nawet we Francji znajduje od czasu do czasu jakichś bezkrytycznych ewangielistów politycznych, jakichś wizjonerów, lubiących wyjeżdżać na harce z legendowymi smokami, którzy skłaniają się do posłuchu lansowanym wersjom niemieckim? Czytelnikom pism zagranicznych, wnikającym w oficjalny komunikat niemiecki, opublikowany bez odczekania ostatecznej opinji komisji mieszanej, nie przeszło zapewne przez myśl, że stali się narzędziem intrygi politycznej. Jest niestety w szerokim świecie kategoria czytelników, zagłębiająca się w jednostronne komunikaty niemieckie, która nie szuka prawdy po drugiej stronie i upaja się samem hasłem. Można w nich wmówić wszelkie baśnie, można ich okłamywać na sto sposobów, można z nich uczynić bezwiednych najmitów najcyniczniejszej spekulacji, byle tylko na parawanie i szyldzie niemieckim namalowane było słońce i serce przebite siedmiu sztyletami. To wystarcza.

Chodzi o to, aby Polska zdarła wreszcie maski oszustów i trzasła pięścią prawdy między oczy kłamstwu i perfidji. Bo kłamstwem jest, co powiedziano w nocie niemieckiej, że pod Opaleniem nastąpiło naruszenie granicy niemieckiej, kłamstwem stwierdzenie, jakoby cała wina za krwawy incydent była po stronie polskiej straży granicznej. Przeczy temu nawet niemiecki socjalistyczny «Vorwärts», który powiada, że zwabienie w pułapkę na obszar niemiecki polskich urzędników, nawet gdyby byli szpiegami, nie jest żadnem bohaterstwem. Poza tem wydają się «Vorwärtsowi» argumenty rządu niemieckiego całkiem wątpliwej wartości, albowiem protest wręczony polskiemu ministerstwu spraw zagranicznych przez posła Rauschera nie został oparty na podstawie wspólnego rezultatu przeprowadzonych rokowań, lecz tylko na zasadzie jednostronnego śledztwa.

Komentarz «Vorwärtsu» mimo swych niedomówień zaczepia najwyraźniej nie tylko sam protokół, lecz i notę niemiecką. Jest to jedyne pismo niemieckie, które zdobywa się na odwagę nazwania rzeczy prawie, że po imieniu, które widzi, że ze strony niemieckiej zaszła prowokacja w najczystszej, a jednocześnie najbezczelniejszej formie.

Rząd niemiecki stwierdza między innemi, że urzędnicy jego pozornie zgodzili się na przekroczenie granicy przez urzędników polskich, że pozornie chcieli im dostarczyć ściśle poufnego materjału, że potem jednego z nich zabili, a drugiego uprowadzili. Więc jak to? «Dumni» i «prawi» urzędnicy niemieccy namawiają do czegoś, co sami poczytują za zbrodnię, a potem, gdy zwabione ofiary wchodzą w pułapkę, mordują je w bezczelny sposób?! Niech się schowają różne Gapony[5], niech schowają się prowokacyjne, w porozumieniu z carską Ochraną działające Azefy[6]! Urzędnicy pruscy stoją w kunszcie prowokacyjnym znacznie wyżej od nich.

Mieszana komisja polsko-niemiecka nie doszła — jak to czytamy w komunikatach — do porozumienia w sprawie zredagowania wspólnego raportu. Tem też zapewne tłumaczy się fakt, że polska komisja złożyła w osobnym i oddzielnym raporcie sześć niezbitych dowodów prowokacji niemieckiej. Dowodów tych Niemcy zbić nie mogą, toteż starają się zatuszować je wrzaskiem i krzykiem swojej prasy.

Co mamy czynić my?

Przede wszystkiem jedno:

Nie dopuszczajmy, aby po dawnemu w naszej reakcji przeciw bengalskiej dialektyce kuglarzów niemieckiej myśli i słowa, aby we wszystkich naszych maskach ochronnych przeciw trującym gazom propagandy niemieckiej, zwalającej winę za incydent w Opaleniu na Polskę, ujawnił się nadal nasz gest bezsiły, jakby coś niezaradnego i dyletanckiego. Skoro Niemcy zakładają pod fundamenty państwa polskiego miny najpodlejszego oszczerstwa — musimy miny te usunąć tak, aby odgłos eksplozji ich usłyszał cały świat. Spoglądamy w przyszłość z nieugientem postanowieniem dochowania wierności tym ideałom cywilizacji zachodniej, którym przez długie stulecia naszych dziejów nie sprzeniewierzyliśmy się nigdy. Ale przestrzegamy. Czasy są burzliwe, atmosfera przesycona elektrycznością — gra podstępna Niemców zaczyna brzydnąć wszystkim. Dalsze igranie z ogniem, dalsze prowokowanie może ściągnąć na nich przekleństwo pogardy całego świata. Niemcom nie wystarcza jeszcze straszny porachunek z przed dwunastu laty, nie wystarcza postawienie ich poza nawias cywilizowanych narodów. Prowokują nadal i plują dla odmiany raz na Francję, raz na Polskę.

Niemcy nadrabiają miną

Po zdemaskowaniu prowokacji pod Opaleniem.

Berlin (Tel. wł.). Wszystkie pisma berlińskie potępiają ostro notę Rządu polskiego w sprawie prowokacji niemieckiej pod Opaleniem. Z kół oficjalnych niemieckich oświadczają, że nota ta i zawarte w niej zarzuty w niczem nie zmieniają faktycznego stanu rzeczy.

Ujęcie niebezpiecznego szpiega na granicy niemieckiej pod Gardeją

Bydgoszcz (Tel. wł.). W pobliżu Gardeji na granicy niemieckiej ujęto niebezpiecznego szpiega Franciszka Kubackiego, zamieszkałego w Gardeji. Aresztowanie nastąpiło w chwili, gdy Kubacki czołgając się, usiłował przejść na stronę niemiecką.

Przy aresztowanym znaleziono liczny materjał szpiegowski. M.in. w gilzach[7] papierosów ukryte miał on notatki dotyczące rozlokowania oddziałów wojskowych na Pomorzu.

Kubacki przyznał się, iż od dawna stał na usługach organizacji wywiadowczej niem. sztabu generalnego, t. zw. «Abwehrstelle»".

Tyle informacji prasowych. A co naprawdę wydarzyło się nie tylko tej feralnej nocy, lecz także kilka miesięcy przed nią i po niej? Jaki był przebieg kolejnych wydarzeń, których kulminacją było starcie wywiadów Polski i Niemiec? Na ile nie tylko prasa polska, lecz także komisja rządowa były obiektywne w relacjonowaniu sprawy komisarzy Straży Granicznej, Adama Biedrzyńskiego i Stanisława Liśkiewicza? Niech ostatecznie nagromadzone emocje opadną i przemówią fakty.

Najpierw kilka zdań natury ogólnej. Atmosfera, jaka panowała na granicy z Niemcami, była od wczesnych lat dwudziestych napięta i pełna nerwowości. Mnożyły się mniej lub bardziej poważne incydenty. Porwań transgranicznych nie wykluczając. Nie cofano się przed żadnym ze sposobów eliminowania osób nadzwyczajnie aktywnych w prowadzeniu działalności wywiadowczej. Pojawiały się wszystkie znane w tej branży formy charakterystyczne dla bezwzględnej walki. Było kłamstwo, manipulacja, szantaż, puste obietnice, próby porwań etc. Zapomniano najwyraźniej o powiedzeniu szefa niemieckich służb wywiadowczych w okresie wielkiej wojny, pułkownika Waltera Nicolaia, który twierdził, że Nachrichtendienst ist Herrendienst („Wywiad jest służbą dżentelmenów"). Ta nieczysta walka dotyczyła w szczególności obszaru Pomorza i Prus Wschodnich. Aby być w zgodzie z faktami historycznymi, trzeba wspomnieć, że pierwszy incydent związany z próbą porwania miał miejsce na początku lat dwudziestych, a jego autorem był szef Ekspozytury nr 2 polskiego wywiadu działającej na terenie Wolnego Miasta Gdańska, rotmistrz Karol Dubicz-Penther. Osobą, którą chciał porwać, był Józef Kowalkowski. Przyjechał on w roku 1921 do Wolnego Miasta Gdańska, wynajął pokój hotelowy i rozpoczął działalność na rzecz wywiadu niemieckiego i... wywiadu własnego. Nauczony, że wywiady płacą za informacje, intensywnie poszukiwał nabywców, w szerszym niż tylko niemiecki kręgu światka szpiegowskiego kumulującego się w tym czasie w Wolnym Mieście Gdańsku. Dla Polaków Kowalkowski był zdrajcą. Poszukiwali go, by postawić przed sądem. W okresie wielkiej wojny służył w armii niemieckiej. Po powstaniu Rzeczypospolitej wstąpił do Wojska Polskiego. Udając wrogość do Niemców, był, trzeba to mu przyznać, znakomitym aktorem. Znalazła się dla niego praca w Ekspozyturze polskiego wywiadu w Grudziądzu. Po jej rozwiązaniu z powodu kompletnego nasycenia zdrajcami Kowalkowski pracował w Poznaniu. Też w wywiadzie. Był nawet kierownikiem Posterunku Oficerskiego. Krótko potem, objuczony polskimi tajnymi dokumentami, przekroczył „zieloną" granicę i znalazł się w swoim mateczniku, w Rzeszy. Był autorem wielu poważnych strat, jakie polska służba wywiadu poniosła na kierunku niemieckim. Między innymi do więzienia trafiła czteroosobowa rodzina Mayów[8] dostarczająca bardzo rzetelne informacje ze Szczecina i jego okolic.

Rotmistrz Dubicz postanowił działać na własną rękę i sprawić, by Kowalkowski wreszcie stanął przed obliczem polskiego sądu. Wynajął kilka posłusznych i chętnych do zabawy panienek, które miały spić delikwenta, dodając mu również do kieliszka sproszkowany środek nasenny. Chrapiącym Kowalkowskim miał się zająć osobiście pan rotmistrz Dubicz, przewożąc go samochodem Ekspozytury przez punkt graniczny w Kolibkach do polskiej Gdyni. Nie wszystko jednak zadziałało po myśli pana rotmistrza. Panienki, owszem, były aktywne, zdrajca zapadł w sen, ale niestety lekki. Zdołał się obudzić tuż po wepchnięciu go przez Dubicza do samochodu. Będąc przekonany, że znajduje się w taksówce, zażądał, aby „taksówkarz", czyli polski rotmistrz, odwiózł go do wskazanego hotelu. Widząc fiasko swojego przedsięwzięcia, „taksówkarz" Dubicz-Penther spełnił oczekiwania swojego „klienta". Czy zażądał opłaty za kurs, tego nie byłem w stanie ustalić w dostępnych mi dokumentach. Krótko mówiąc, polski oficer wywiadu z jednej strony kompletnie się ośmieszył, także w oczach swoich podwładnych, a z drugiej stał się bohaterem przedsięwzięcia, które i Niemcy, i Polacy zaczęli stosować, tyle że z lepszym skutkiem, w kolejnych latach. Po tej dygresji wróćmy do głównego wątku.

LIST PRUSKIEGO MINISTRA SPRAW WEWNĘTRZNYCH Z DNIA 14 LIPCA 1923 ROKU NA TEMAT ARESZTOWANIA RODZINY MAY’ÓW
ŹRÓDŁO: AA — BERLIN

24 maja 1930 roku w Grabówku [niem. Klein Grabau], leżącym w powiecie kwidzyńskim w pobliżu linii kolejowej Kwidzyn–Smętowo, zostaje zatrzymany przez władze niemieckie komisarz polskiej Straży Granicznej, Adam Biedrzyński, by następnie decyzją sądu okręgowego w Kwidzynie z 28 maja 1930 roku zostać tymczasowo aresztowany i przewieziony do aresztu śledczego najpierw w Elblągu, a potem w Królewcu. W tym samym incydencie ranny został towarzyszący Biedrzyńskiemu podkomisarz Stanisław Liśkiewicz, a także niemiecki funkcjonariusz policji z Elbląga, Fritz Sender. Obydwaj jeszcze tej samej nocy zostali przewiezieni do szpitala w Kwidzynie.

Kim był nasz główny „bohater" w tej sprawie?

Adam Biedrzyński urodził się 7 grudnia 1895 roku w Wągrowcu [niem. Wongrowitz] jako syn Marcina i Elżbiety z domu Szudrzyńskiej. W chwili aresztowania posiadał obywatelstwo polskie, mieszkał w Czersku, był żonaty. Według informacji będących w dyspozycji niemieckich władz śledczych, do czasu tego incydentu nigdy nie wszedł w konflikt z prawem. Biedrzyński był synem przedwcześnie zmarłego w roku 1903 znanego w Wągrowcu kupca. Ponieważ miasteczko to było w tym czasie częścią pruskiej prowincji Poznań, stąd edukację swoją odbywał w języku niemieckim. W latach 1902–1906 uczęszczał do szkoły podstawowej, a następnie do gimnazjum o kierunku humanistycznym, które opuścił w roku 1914 bez świadectwa maturalnego. Natychmiast zgłosił się jako ochotnik do armii niemieckiej. Jednak z powodu wykrycia u niego bliżej nieokreślonej choroby nie został przyjęty do regularnej służby wojskowej. To niepowodzenie zaakceptował nadspodziewanie spokojnie. Po krótkich przemyśleniach postanowił zostać aptekarzem. Przez rok terminował w aptekach na terenie Leszna oraz Gniezna. 9 maja 1915 roku odczuwająca brak „mięsa armatniego" niemiecka armia stała się mniej wybredna w doborze chętnych do walki na frontach wielkiej wojny i przyjęła „schorowanego" Biedrzyńskiego w swoje szeregi. Skierowany został do szkoły dla rekrutów w drugim rezerwowym pułku piechoty w Świnoujściu. Tam przeszedł pierwsze przeszkolenie wojskowe. We wrześniu 1915 roku został wysłany do szkoły dla sanitariuszy wojskowych w Szczecinie, by w końcu wylądować jako sanitariusz w stopniu szeregowego w garnizonowym lazarecie w Gnieźnie. W styczniu 1917 roku Biedrzyński został odkomenderowany na front i służył w 49. pułku piechoty stacjonującym w północnowschodniej Francji, w okolicach małego, ale jakże od tamtej pory znanego, miasteczka Verdun. Dosłużył się tam stopnia podoficerskiego, a także odznaczony został Krzyżem Żelaznym drugiej klasy. Po niespełna pół roku, na wniosek swojej matki, która właśnie straciła drugiego syna w walkach toczonych przez armię niemiecką w rejonie jezior mazurskich, Adam Biedrzyński zostaje wycofany ze służby w wojskach liniowych. Na zapleczu toczących ciężkie boje wielkich armii, zgodnie z rozkazem, rozpoczął pełnienie służby w polowym lazarecie nr 17 przy 4. dywizji piechoty. W tymże lazarecie doczekał zakończenia wielkiej wojny i 11 grudnia 1918 roku, rozkazem okręgowego dowództwa w Gnieźnie, został zwolniony ze służby w wojsku niemieckim.

Natychmiast włączył się do walki o kształt przyszłych granic Rzeczypospolitej w spontanicznie organizujących się polskich siłach zbrojnych. Brał czynny udział w potyczkach z wojskami niemieckimi w rejonie Poznania. W roku 1919 zorganizował w swoim rodzinnym mieście Wągrowcu kompanię złożoną z Polaków, byłych żołnierzy służących w armii niemieckiej, która pod jego dowództwem, a był wówczas w stopniu plutonowego, pod nazwą pierwszej kompanii weszła w skład 4. Pułku Strzelców Wielkopolskich. Jako dowódca tej kompanii służył głównie na froncie litewsko-białoruskim wojny polsko-sowieckiej. Brał między innymi udział w ofensywie Mińsk–Bobrujsk oraz w walkach pozycyjnych nad Berezyną. W lutym 1919 roku został awansowany na stopień podporucznika. Za swoją waleczną postawę 14 września 1920 roku otrzymał, jako pierwszy żołnierz z czwartego pułku, najwyższe polskie odznaczenie wojskowe, Order Virtuti Militari V klasy. Dekoracji dokonał osobiście marszałek Józef Piłsudski. Niedługo potem kolejny medal stał się trwałym elementem jego munduru galowego. Tym razem otrzymał Krzyż Walecznych. Tuż przed ogłoszeniem zawieszenia broni w konflikcie zbrojnym z Sowietami Adam Biedrzyński dostał postrzał w ramię. Rana była na tyle poważna, że przez szereg miesięcy leczono go w kilku różnych szpitalach. Po powrocie do zdrowia został mianowany dowódcą 1. batalionu 4. Pułku Strzelców Wielkopolskich. Jak potem twierdził, był człowiekiem czynu, zawsze gotowym do walki, i stąd szybko znudziła mu się służba w wojsku w czasie pokoju. 31 marca 1921 roku przeszedł do cywila, biorąc urlop z wojska. Był zdecydowany, aby w pierwszej kolejności uzupełnić braki w wykształceniu.

Po uprzednim uzyskaniu świadectwa maturalnego podjął studia na uniwersytecie w Poznaniu na dwóch wydziałach jednocześnie, prawie oraz ekonomii. Po pierwszym semestrze zła sytuacja finansowa zmusiła go do porzucenia uczelni i podjęcia pracy zarobkowej. Z dniem 1 września 1922 roku został zatrudniony w Głównym Urzędzie Statystycznym w Warszawie jako urzędnik kontraktowy. W miejscu tym przetrwał do 31 grudnia 1923 roku. Styczeń spędził, obłożnie chory, w domowym łóżku.

W maju 1924 roku dostał propozycję pracy w Oddziale II Sztabu Generalnego. Przyjął ją bez chwili wahania. Przyszło mu to łatwo, bo, jak twierdził, od zawsze szukał i stabilizacji finansowej, i życia pełnego przygód. Był przekonany, że ta praca mu to zagwarantuje. Dzięki protekcji „dwójki" na początku maja 1924 roku został zatrudniony w Ministerstwie Spraw Zagranicznych jako kurier dyplomatyczny. Przydzielono go do Ekspozytury nr 2 [BIG — Biuro Informacyjne Gdańsk] wywiadu wojskowego, ukrytej w ramach struktur Polskiego Komisariatu Generalnego. Jego główną kwaterą stało się więc Wolne Miasto Gdańsk. W czasie pełnienia swych obowiązków podróżował głównie do Warszawy, ale także, od czasu do czasu, do Berlina, Olsztyna oraz Królewca. Miał dużą łatwość poruszania się w terenie. Władał biegle językiem niemieckim oraz francuskim. W grudniu 1925 roku porzucił stan kawalerski, żeniąc się z atrakcyjną Polką o wdzięcznym imieniu Zofia.

W końcu maja 1927 roku uznał, że podróże zbytnio go obciążają, i zrezygnował z pracy kuriera. Ministerstwo Spraw Zagranicznych, zgodnie z sugestią kierownictwa Oddziału II SG, miało już inne plany wobec Adama Biedrzyńskiego. Został mianowany referentem prasowym przy polskim wicekonsulacie w Szczecinie. Nie bez znaczenia przy rozpatrywaniu jego kandydatury była jego znajomość tego miasta z okresu służby w niemieckim wojsku. Dla polskiego wywiadu Szczecin stał się od pewnego czasu ważnym celem. Nie tylko z tego powodu, że był on siedzibą dowództwa Wehrkreis II i ważnym miastem portowym uczestniczącym w szybkim rozwoju wojskowej współpracy na linii Niemcy–Rosja, ale przede wszystkim dlatego, że Polacy weszli w posiadanie informacji świadczących o tym, że niemiecki wywiad ofensywny na Polskę systematycznie przesuwa tam swoją główną siedzibę operacyjną. Postawa dowództwa Oddziału II była w sprawie delegowania oficera wywiadu do pracy w Szczecinie wysoce przewrotna. Kiedy w wyniku kilkuletnich starań u władz niemieckich Polska w roku 1925 otrzymała wreszcie zgodę na otwarcie placówki wicekonsulatu w budynku przy ulicy Breitestrasse 46 [dziś: Księdza Kardynała Stefana Wyszyńskiego] i delegowała na jej kierownika Witolda Kolankowskiego[9], szefostwo „dwójki" niespecjalnie kwapiło się z szybkim wytypowaniem swojego kandydata do pracy operacyjnej pod przykryciem pracownika tego urzędu. Sytuacja miała dodatkowe elementy absurdu, ponieważ Kolankowski, będąc blisko związany z Oddziałem II, systematycznie, aczkolwiek nieskutecznie, nalegał na przysłanie oficera operacyjnego. Dopiero zmiana na stanowisku szefa placówki na osobę niechętną polskiemu wywiadowi (chodzi o Jerzego Lechowskiego) spowodowała w Oddziale II gwałtowne przyspieszenie momentu podjęcia decyzji co do wyboru kandydata. Tym razem głównym problemem do przezwyciężenia było negatywne stanowisko nowego szefa placówki w sprawie powiązania zadań konsulatu z pracą wywiadowczą, ale z tym sobie ostatecznie kierownictwo „dwójki" poradziło.

Adam Biedrzyński do Szczecina przybył wraz z małżonką w czerwcu 1927 roku. Zamieszkali przy Birkenallee 36 [dziś: Malczewskiego]. W strukturze polskiego wywiadu Biedrzyński podlegał bezpośrednio Alfredowi Birkenmayerowi z Ekspozytury nr 2 w Gdańsku. Zgodnie z otrzymanymi poleceniami w swojej pracy operacyjnej miał się przede wszystkim koncentrować na:

— obserwowaniu szczecińskiej Abwehrstelle oraz lokalnej policji,

— doprowadzeniu do zakupu planów garnizonów pomorskich,

— dotarciu do planów obrony kanału elbląskiego [niem. Oberland],

— zbieraniu danych o obecnym sposobie wykorzystania koszarów cesarskich,

— zdobyciu instrukcji używanej do ćwiczeń radiotelegrafistów Reichswehry.

By móc skutecznie realizować wyżej wymienione polecenia, otrzymał budżet operacyjny w wysokości 80 dolarów amerykańskich miesięcznie.

Co Biedrzyński osiągnął, działając na terenie Szczecina? Udało mu się zwerbować kilku przedstawicieli Polonii, a także wypracował dobre kontakty, jak przystało na referenta prasowego, z kilku niemieckimi dziennikarzami. Jako swoje źródła wymieniał między innymi niejakiego Olejnika, pracującego w Schupo, a także Alberta Golachinskiego, który obracał się wśród aktywnych członków organizacji Stahlhelm w Szczecinie. Korzystał też z gadatliwości kapitana w stanie spoczynku, Müllera, który na co dzień pasjonował się sprawami marynarki, zarówno wojennej, jak i handlowej. Dysponował również kilkoma innymi kontaktami, dzięki którym otrzymywał informacje o sprawach dotyczących lotnictwa oraz gospodarki w regionie Pomorza. Ocena centrali co do jego osiągnięć nie była wysoka. Powodem tego była wręcz niebywała, przekraczająca wszelkie dopuszczalne normy, gadatliwość Biedrzyńskiego. Jeżeli w taki czy inny sposób pozyskał względy danej osoby, to natychmiast musiał o tym wspomnieć innym z kręgu towarzyskiego, w którym się na co dzień obracał. Stanowiło to całkowite zaprzeczenie podstawowych zasad postępowania oficera wywiadu. Doskonale to uchwycił i opisał w piśmie do centrali następca Biedrzyńskiego, kapitan Chmarzyński. Centrala wywiadu w Warszawie z jednej strony akceptowała raporty Biedrzyńskiego, ale z drugiej rozpoczęła intensywne poszukiwania nowego kandydata na stanowisko referenta prasowego. Oficjalnie proces ten nazywano „realizacją decyzji o wzmocnieniu placówki bardziej doświadczonym oficerem". Wybrano ostatecznie kapitana Jana Chmarzyńskiego, który pojawił się w Szczecinie na nazwisku legalizacyjnym Stefan Christian.

Biedrzyńskiemu w kontynuowaniu pracy w Szczecinie przeszkodziła nie tylko ogólna ocena jego działania, lecz także wysoce niepokojąca informacja, która dotarła do centrali. Była krótka, ale za to bardzo treściwa. Jeden z policjantów niemieckich w trakcie zdrowo zakrapianej imprezy wygadał się, że polski referent prasowy z wicekonsulatu został już w szczegółach rozpracowany przez niemiecki kontrwywiad. Nie przystępowano do aresztowania go tylko z tego powodu, że był on zatrudniony przez Ministerstwo Spraw Zagranicznych. Niemieckie władze nie chciały jeszcze wówczas zadrażniać stosunków politycznych z Polską. No cóż, nie jest wytartym frazesem fakt, że gadatliwy oficer wywiadu nie ma przed sobą zbyt wybitnej kariery.

Po przetrwaniu w Szczecinie jednego roku z dniem 15 maja 1928 roku Biedrzyński ponownie pojawił się w swoim rodzinnym miasteczku, Wągrowcu. Tym razem planował przejąć sklep z artykułami kolonialnymi, który należał do jego matki. Nie minęły dwa tygodnie, a jego plany znów uległy radykalnej zmianie. Porzucił ideę o karierze kupca i zwrócił się pisemnie do szefa Oddziału II o pomoc w przyjęciu go w szeregi Wojska Polskiego w charakterze oficera zawodowego. Kierownictwo „dwójki" podjęło salomonową decyzję.

LISTOPAD 1929 ROKU. ZJAZD KONSULÓW POLSKICH W NIEMCZECH. OD LEWEJ SIEDZĄ: KONSUL GENERALNY W KRÓLEWCU, KAZIMIERZ PAPÉE, DYREKTOR DEPARTAMENTU KONSULARNEGO MSZ, PŁK WACŁAW JĘDRZEJEWICZ, POSEŁ NADZWYCZAJNY I MINISTER PEŁNOMOCNY W BERLINIE, ROMAN KNOLL, KONSUL GENERALNY W BERLINIE, STANISŁAW ZIELIŃSKI, RADCA HANDLOWY POSELSTWA POLSKIEGO W BERLINIE, ZYGMUNT RAWITA-GAWROŃSKI. STOJĄ W PIERWSZYM RZĘDZIE OD LEWEJ: KONSUL W EŁKU, ZYGMUNT LICZBIŃSKI, KONSUL W HAMBURGU, WŁADYSŁAW NAMYSŁOWSKI, RADCA POSELSTWA W BERLINIE, KAZIMIERZ WYSZYŃSKI, KONSUL W LIPSKU, JERZY ADAMKIEWICZ, KONSUL GENERALNY W BYTOMIU, LEON MALHOMME, KONSUL W KOLONII, RUSIECKI, RADCA POSELSTWA W BERLINIE, SZCZĘSNY ZALESKI, KONSUL WE WROCŁAWIU, WDZIĘKOŃSKI, KONSUL W SZCZECINIE, JERZY LECHOWSKI, KONSUL W OLSZTYNIE, JÓZEF GIEBUROWSKI, KONSUL GENERALNY W MONACHIUM, ALEKSANDER ŁADOS, RADCA EMIGRACYJNY POSELSTWA W BERLINIE, IGNACY ZIĘTKIEWICZ, KONSUL W PILE, KAZIMIERZ SZWARCENBERG-CZERNY, RADCA POSELSTWA W BERLINIE, KOCIURZYŃSKI, KONSUL WE FRANKFURCIE, SYLWESTER GRUSZKA.

„Biedrzyński nie trafi do wojska, nie będzie też zatrudniony bezpośrednio w Oddziale Drugim SG, natomiast znajdzie pracę w strukturach Straży Granicznej, która zastąpiła zlikwidowaną z dniem 2 kwietnia 1928 roku Straż Celną".

Miał w ten sposób wykorzystywać w pracy swoje doświadczenie operacyjne w organizowaniu siatek informatorów. 1 czerwca 1928 roku wstępuje do, podlegającej Ministerstwu Skarbu, Straży Granicznej i skierowany zostaje do jej pomorskiego oddziału w charakterze oficera informacyjnego Pomorskiego Inspektoratu Okręgowego. W sierpniu tego samego roku kpt. Birkenmayer z Oddziału II SG polecił zatrudnić go dodatkowo w szeregach „dwójki" jako agenta o numerze 604p. Wiązało się to z otrzymywaniem niejawnego dodatkowego wynagrodzenia. Miejscem stacjonowania Biedrzyńskiego stał się od tej pory Czersk, położony, jak dla żądnego podróży oficera, „na końcu świata". Nie było to miasteczko, które w jakikolwiek sposób odpowiadało jego ambicjom i marzeniom. W stosunku do poprzedniej pracy na placówce w Szczecinie odczuł także duży regres płacowy. W Szczecinie pobierał z funduszu Ministerstwa Spraw Zagranicznych pensję referenta prasowego, a z centrali Oddziału II dodatkowe wynagrodzenie agenta. Razem było tego około 1300 zł. Kwota, jak na realia II RP, bardzo znacząca. Ponadto dysponował funduszem operacyjnym pozwalającym mu odgrywać rolę człowieka z szerokim gestem. Po powrocie ze Szczecina nie miał jednak wyjścia. Brał to, co mu proponowano. Przez długi czas nie potrafił zapomnieć stwierdzenia, jakie przy zatrudnianiu wyraźnie usłyszał i to bezpośrednio z ust Birkenmayera, że jest dłużnikiem wywiadu.

— Daliśmy panu miejsce pracy, a więc co by nie mówić zabezpieczyliśmy panu byt. Z całą mocą zapewniam, że po pańskiej dekonspiracji w Szczecinie nie musieliśmy tego robić. Tym bardziej że pańska postawa ułatwiła niemieckiemu kontrwywiadowi dekonspirację.

Wypowiedź tę bardzo dobrze zapamiętał. Szczególnie zaś nacisk położony na słowo dekonspiracja. Zdał sobie wówczas jasno sprawę z tego, że przełożeni z „dwójki" najwyraźniej nie byli zadowoleni z jego niektórych zachowań w trakcie wypełniania zadań na gruncie szczecińskim.

Biedrzyński, wewnętrznie głęboko tym zbulwersowany, podjął ciche postanowienie, że swoją pracą, a przede wszystkim jej wynikami, szybko udowodni tym, którzy go nie potrafili należycie docenić, w jak wielkim byli błędzie. Aby wrócić do tego, co tak bardzo polubił, a więc do życia na placówkach zagranicznych, musiał najpierw stać się człowiekiem sukcesu w prowincjonalnym Czersku. Chciał dokonać czegoś spektakularnego, aby kierownictwo „dwójki" wreszcie dostrzegło w nim cechy charakterystyczne dla nieustraszonego, rasowego oficera wywiadu. To było ambitne, ale jednocześnie niebezpieczne postanowienie. W ślepej pogoni za osiągnięciem błyskawicznego sukcesu zaczął zaniedbywać podstawowe zasady zarówno konspiracji, jak i osobistego bezpieczeństwa, swojego i podległych mu funkcjonariuszy.

W pierwszych miesiącach służby w Straży Granicznej piastował funkcję podkomisarza, by od 1 stycznia 1929 roku stać się komisarzem Okręgowej Inspekcji Granicznej. Wśród obowiązków, które miał wypełniać, należy wymienić walkę z przemytem oraz zbieranie informacji o charakterze czysto wywiadowczym z całego regionu Pomorza.

Szczegółowe zadania spoczywające na wywiadzie Straży Granicznej zebrano w instrukcji o zasadach współpracy z Oddziałem II SG. Według tych zasad oficerowie informacyjni Straży Granicznej mieli działać w pasie o głębokości do 15–30 kilometrów od granicy. Prowadzone na co dzień działania powinny polegać na systematycznym rozpoznawaniu: obszaru, jego infrastruktury, spraw narodowościowych oraz gospodarczych. Należało też precyzyjnie i systematycznie dążyć do ustalenia dyslokacji sił nieprzyjaciela. Aby przeprowadzić werbunek płatnych agentów i konfidentów, funkcjonariusze Straży Granicznej musieli uzyskać uprzednią zgodę Oddziału II. Wyniki rozpoznań oraz informacje od agentów i konfidentów zobowiązani byli bezzwłocznie przesyłać do lokalnych ekspozytur Oddziału II.

Inspekcja graniczna w Czersku, w której Biedrzyński był jedynym oficerem wywiadu, stanowiła jedną z wielu tego typu placówek na Pomorzu. W regionie tym istotną rolę odgrywała placów ka umiejscowiona w Tczewie, której podlegało szereg komisariatów granicznych, w tym i komisariat w Rakowcu [niem. Rakowitz]. Komisariatem w Rakowcu kierował podkomisarz Stanisław Liśkiewicz, który miał do pomocy kilku funkcjonariuszy granicznych, a w tym niejakiego Stanisława Manię zamieszkałego w Rakowcu oraz Jana Tórza (znanego Niemcom także pod nazwiskiem Tusz) z Nowego [niem. Neuenburg].

Z informacji uzyskanych z wielu wcześniej zlikwidowanych spraw wywiadowczych, a przede wszystkim od zdrajcy, podkomisarza Okręgowego Inspektoratu w Czersku, Franciszka Kuliga, Niemcy doskonale wiedzieli o fakcie, że Straż Graniczna prowadziła wspólnie z Oddziałem II Sztabu Głównego wywiad przeciwko ich państwu. Zdrajca Kulig stracił pracę w wyniku oskarżenia go o malwersacje finansowe. Dotknięty do szpiku kości tą, jak mówił, całkowicie niesprawiedliwą decyzją postanowił się zemścić na swoich przełożonych. W listopadzie 1928 roku przeszedł przez „zieloną" granicę w rejonie Lipusza. Zgłosił się w Bytowie do lokalnego komisariatu policji kryminalnej oraz granicznej. Przekazał im wszystko, co tylko wiedział o metodach pracy oficerów informacyjnych Straży Granicznej, a przede wszystkim zdradził nazwiska wielu agentów. Jakby tego było mało, Kulig podjął się także roli agenta werbunkowego. Znał wielu Polaków i ich przywary, co w sposób oczywisty bardzo ułatwiało mu tę pracę. W Niemczech pozostawał w bezpośrednim kontakcie z komisarzem Kirschnerem, który kierował przygranicznym wywiadem w regionie Bytowa.

Do końca nie było jasne, czy Kulig znał także precyzyjne szczegóły związane z agenturą prowadzoną przez Adama Biedrzyńskiego. Chodziło o:

— agenta numer 2571 rozpracowującego organizacje kombatanckie [niem. Krieger Verein] działające na terenie Wierzchucina w powiecie lęborskim,

— agenta numer 563, który działając na terenie Sępolna Człuchowskiego, skupiał swoją uwagę na związkach sportowych,

— agenta numer 557 mającego dostęp do Schupo [Schutzpolizei],

— agenta numer 560 rozpracowującego organizację Jungdeutsche Orden, w skrócie Jungdo; była to powołana do życia w roku 1920 organizacja młodzieżowa zwana po polsku Zakonem Młodoniemieckim,

— agenta numer 558, który koncentrował się na zbieraniu informacji z wnętrza Reiterverein, a więc Związku Jeździeckiego działającego na terenie Człuchowa.

Od zdrajcy Kuliga i innych swoich źródeł pracujących w Polsce służby niemieckie doskonale wiedziały o tym, że również komisarz Adam Biedrzyński był osobiście zaangażowany w zbieranie i przesyłanie swoim przełożonym materiałów o charakterze wywiadowczym. Aby nie być gołosłownym, podam kilka przykładów świadczących o stanie ich wiedzy o rzeczywistej roli polskiego komisarza. Niemcy wiedzieli na przykład, że:

— Biedrzyński, podpisując listy przewodnie, do których załączone były tajne informacje, lub podpisując się pod rozkazami, używał kryptonimu „Lindau",

— działalność wywiadowcza placówki w Czersku kryła się pod kryptonimem „Zabore",

— blisko współpracujący z Biedrzyńskim funkcjonariusz o nazwisku Mania w szeregach wywiadowców był znany jako „Mainas".

Dodatkowo służby niemieckie dysponowały kopiami części korespondencji wymienianej przez Biedrzyńskiego z innymi funkcjonariuszami. Poniżej podaję kilka przykładów.

1. List z 10 października 1929 roku wysłany przez „Zabore" do „Mainasa":

„PILNE! (L.dz. nr 50/II Tajne).

Jeżeli nie jest możliwym zdobycie rozkazów żandarmerii z okręgów Sztum oraz Kwidzyń polecam zakup kalendarzy ojczyźnianych (stron rodzinnych) z okręgów Sztum i Kwidzyń. Tą drogą istnieje możliwość zebrania danych o poszczególnych oddziałach, urzędach czy posterunkach żandarmerii wraz z nazwiskami dowódców tych placówek, ich miejsc zamieszkania, ewentualnie numerów telefonów. Tego typu informacje pomieszczone są w tak zwanej «Książce adresowej N.N.», która umieszczona jest na ostatniej stronie. Po zapoznaniu się [z tym listem] spalić.

Podpis: Lindau"

2. 12 listopada 1929 roku, przypuszczalnie na polecenie dowództwa Straży Granicznej mającego swoją siedzibę w Warszawie, Biedrzyński-„Lindau" przesłał pismo do Stanisława Manii-„Mainasa" oraz Jana Tórza-„Görza" o następującej treści:

„L.dz. 93/D./B./29 12 listopada 1929 roku

Ściśle tajne!

a) Do Mainasa

b) Do Görza

Zgodnie z wiadomością, która do nas dotarła, w latach 1928/29 rampa kolejowa w Ostródzie [niem. Osterode] została poważnie rozbudowana. Poszukuję potwierdzenia tej informacji. Jednocześnie zobowiązuję, aby ustalić jakość oraz rozmiar poprzedniej i obecnej rampy, jak i rodzaj użytych materiałów budowlanych.

Powyższe polecenie winno być wykonane do dnia 25 listopada 1929 roku.

Podpis: Lindau"

3. Kilka dni później, bo 18 listopada 1929 roku, Biedrzyński, w związku z rozkazem dowództwa Straży Granicznej, ponownie wysyła pismo adresowane do Jana Tórza. Oto jego treść:

„95./II.B.29.

Do: Görza

1) W załączeniu przesyłam sumę 40 złotych, która jest wypłatą za zwerbowanie konfidentów oraz agentów, jak i nagrodą za dostarczone materiały wywiadowcze. Dołączone pokwitowanie należy podpisać kryptonimem bez umieszczania daty.

2) Jednocześnie domagam się podjęcia energicznych kroków celem ustalenia zarówno ich adresów prywatnych, jak i służbowych, uzyskania planu pomieszczeń, które zajmują w budynkach biurowych, a także sprecyzowania, czym się konkretnie zajmują i z kim utrzymują kontakty. Największą wagę przywiązuję do uzyskania dokumentów, z których wynikać będzie, że ci [zwerbowani] oficerowie powiatowi oraz regionalni rzeczywiście są tam zatrudnieni i wydają rozkazy. Za tego typu dokumenty ustalam wysoką nagrodę.

3) W miesiącu grudniu tego roku poprzez kolejowe, jak i inne przejścia graniczne przybędzie z Niemiec dziesięć tysięcy polskich pracowników sezonowych. Oczekuję wypytania najinteligentniejszych z robotników w tematach będących przedmiotem naszych zainteresowań.

Podpis: Lindau"

I tak docieramy do początków sprawy, którą od jej zarania i budował, i kierował komisarz Adam Biedrzyński, a której tragiczne następstwa w postaci śmierci polskiego funkcjonariusza Straży Granicznej wstrząsnęły całym krajem.

W Polsce, w Trylu [niem. Treul] w powiecie świeckim [niem. Schwetz], w połowie roku 1921 [niektóre źródła wskazują tę datę jako początek 1922 roku; ja natomiast oparłem się na danych zamieszczonych w wyroku sądu polskiego] w gospodarstwie o wielkości około 80 mórg zamieszkał niemiecki rolnik, Bruno Fude. Gospodarstwo to należało do jego rodziców, Hermanna i Johanny z domu Wolert, i leżało w bezpośrednim sąsiedztwie granicy polsko-niemieckiej. Bruno Fude, urodzony 27 czerwca 1895 roku w Trylu w okręgu świeckim, zanim osiadł na stałe w od niedawna niepodległej Rzeczypospolitej, pracował jako funkcjonariusz niemieckiej Schutzpolizei. Piastował funkcję asystenta kryminalnego w wydziale śledczym policji w Malborku. Jako wywiadowca policyjny wyróżniał się dużą inteligencją. Aby nie wzbudzać podejrzeń i nie zostać ujawnionym, zawsze wypełniał swoje obowiązki w ubraniu cywilnym. Mundur po raz ostatni miał na sobie w czasie służby w armii. Do policji trafił prosto z wojska, do którego zgłosił się na ochotnika. Brał bezpośredni udział w ciężkich walkach frontowych w czasie wielkiej wojny.

Po pięciu latach pobytu w Polsce, a dokładnie mówiąc, było to 18 listopada 1926 roku, rodzice Bruno Fudego podpisali stosowny akt notarialny przenoszący prawo własności zarówno 80-morgowego gospodarstwa rolnego w Trylu, jak i działki budowlanej w miasteczku Nowe na syna i jego niedawno poślubioną wybrankę, Margaretę z domu Franz. Chociaż od tego czasu minęły już ponad trzy lata, Sąd Okręgowy w Grudziądzu nadal nie dokonał stosownego wpisu w księdze wieczystej. Jako wytłumaczenie tego, cokolwiek by mówić, skandalicznego faktu urzędnicy sądowi podawali brak niektórych z urzędowych pozwoleń, które były absolutnie niezbędne w przypadku transakcji przeprowadzanej na terytorium polskim przez obcokrajowców. Fude był Niemcem. W opinii sąsiadów i polskiej policji uchodził za człowieka spokojnego, nieszukającego problemów z prawem. Wszyscy wiedzieli, że nie znał języka polskiego i że swoją postawą skłaniał się zarówno w sprawach narodowościowych, jak i politycznych ku państwu niemieckiemu. Jednak w publicznym okazywaniu tego typu postawy zachowywał daleko idącą wstrzemięźliwość. Na terenie Rzeszy Niemieckiej posiadał wielu krewnych. Od szeregu lat nie miał jednak możliwości podróżowania do kraju swojego urodzenia. Na przeszkodzie stał urząd polskiego starosty, który traktując go jako obcokrajowca, systematycznie odmawiał wydania karty uprawniającej do przekraczania granicy. W związku z tymi urzędowymi szykanami Fude próbował nawet wystąpić do władz polskich o przyznanie mu obywatelstwa polskiego. Nic nie wskórał. Władze pozostawały niewzruszone wobec jego chęci systematycznego odwiedzania krewnych po drugiej stronie granicy. W sposób oczywisty skutkowało to tym, że miał wielu gości przybywających z wizytą z kraju jego urodzenia. Często zapraszał ich do restauracji Borkowskiego w Nowem. Niekiedy udało się podsłuchać, jak w trakcie biesiady delikatnie żartował z polskich urzędników, którzy traktowali go na terytorium naszego kraju jak intruza. Pomimo tych drobnych przewinień lokalne władze silnie skłaniały się ku opinii, że Bruno Fude zachowuje należytą lojalność wobec państwa polskiego.

W październiku 1929 roku Niemiec Bruno Fude spotkał się z polskim funkcjonariuszem Straży Granicznej, wachmistrzem Janem Tórzem. Znali się już od 1926 roku. W toku rozmowy Polak zapytał go, czy długotrwałe starania o uzyskanie polskiego obywatelstwa zakończyły się wreszcie sukcesem. Fude zaprzeczył.

— Przyznać muszę, panie Tórz, że moje rozmowy z urzędem starosty są zawsze toczone w atmosferze szacunku i wzajemnego poszanowania, ale nie wnoszą nic nowego do poprawy mojej sytuacji. Jak nie podróżowałem do Rzeszy, tak nie podróżuję.

— A nie chciałby pan spróbować najpierw zasłużyć się Polsce? Jestem przekonany, że w tego typu okolicznościach zdecydowanie łatwiej byłoby panu uzyskać nasze obywatelstwo.

— A na czym zdobywanie, jak pan to nazwał, zasług miałoby według pana polegać? Co takiego powinienem zrobić?

— Ponieważ znamy się już kilka lat, to powiem panu wprost. Na zbieraniu w Niemczech i dostarczaniu do Polski informacji o charakterze wywiadowczym.

— To trudne i bardzo niebezpieczne zadanie.

— Ależ panie Fude, dla pana to prosta sprawa. Ma pan w Rzeszy mnóstwo krewnych, sam pan w końcu też wcześniej tam pracował w instytucji, która nas od dawna bardzo interesuje. Jeżeli tylko pan wykorzysta swoje kontakty, to zdobędzie pan wszystko, o co nam chodzi.

— Ale ja już przecież od prawie ośmiu lat jestem w Polsce. Moja ostatnia „firma" to już dla mnie bardzo odległa przeszłość.

— Pańscy koledzy chyba zostali? Z tego, co się zdołałem zorientować, to tylko pan się przeprowadził w nasze strony.

— A co konkretnie pana interesuje?

— Chciałbym, aby pan zdobył w Niemczech rozmaite poufne materiały. Chodzi mi przede wszystkim o statuty oraz opisy zasad funkcjonowania związków jeździeckich, Stahlhelmu i innych ważnych organizacji w okręgu kwidzyńskim [niem. Marienwerder], takich jak na przykład pana ostatni pracodawca, a więc Schutzpolizei. Aby pan nie był stratny, to z góry zapewniam, że bez najmniejszego ociągania pokryję pana wszelkie związane z tym wydatki. Nieco później, po spokojnym przestudiowaniu i dokonaniu oceny wartości dostarczonych przez pana materiałów, wypłacę panu także stosowną nagrodę.

— Nagroda nagrodą, a co z obywatelstwem polskim?

— Ja nie tylko jestem przekonany, ale ja wiem, że to będzie dla pana najkrótsza, a może i jedyna droga, aby je uzyskać, panie Fude.

— Jest pan tego pewien?

— Całkowicie.

— Spróbuję panu zaufać, panie Tórz. Jestem gotowy podjąć się zadania, które pan mi wstępnie zarysował. Rezultatów nie mogę panu zagwarantować, ale przyrzekam, że spróbuję być wysoce efektywny. Przypominam jednak, że nic mi się nie uda, jeżeli w pierwszej kolejności nie dostanę papierów umożliwiających swobodne przekraczanie granicy polsko-niemieckiej. Dobrze pan wie, że jak dotąd jestem tutaj od wielu lat całkowicie uziemiony. Czuję się jak zakładnik albo strażnik rodzinnego majątku.

— Z tym to akurat jest najmniejszy problem. Ja się tym zajmę i wkrótce zakończą się pana udręki wynikające z tego, jak to pan nazwał, uziemienia. Dostanie pan wymaganą kartę. Zacznie pan podróżować. I to szybko.

Po zakończeniu rozmowy Tórz sporządził stosowny raport z jej przebiegu, który przekazał swojemu bezpośredniemu przełożonemu, podkomisarzowi Stanisławowi Liśkiewiczowi. Tą drogą trafił on w dalszej kolejności na biurko urzędującego w Czersku komisarza Adama Biedrzyńskiego, który po zapoznaniu się z jego treścią przesłał bez najmniejszej zwłoki pismo adresowane bezpośrednio do Tórza-„Görza". Oto jego treść:

„Zabore 17 października 1929 roku

L.dz. nr 59/II.P./Taj.29

Ściśle tajne!

Do Pana Görza

W nawiązaniu do sprawy Fudego oczekuję podania, w jakim przedziale czasowym rozważa on odbycie swojej podróży do Niemiec (dokładny termin winien być precyzyjnie podany). Zwracam uwagę, że jednorazowe pozwolenie [niem. Einzelausweis] ważne jest przez okres 3 dni. Jeżeli jest to niezbędne, możemy mu przyznać pozwolenie nieograniczone ilością dni. Później, po dokonanej przez nas ocenie jego pracy, może być mu wydana karta stała.

Podpis: Lindau"

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

2. Julius Curtius urodził się 7 lutego 1877 roku w Duisburgu, zmarł 10 listopada 1948 roku w Heidelbergu; niemiecki prawnik i polityk (Deutschen Volkspartei-DVP). Wywodził się z rodziny fabrykantów, która w XVIII wieku zlatynizowała swoje nazwisko z Korte na Curtius. Jego ojciec, Friedrich, był właścicielem fabryk ultramaryny oraz ałunu, natomiast brat, Theodor, był uznanym chemikiem. Po ukończeniu gimnazjum studiował prawo na uniwersytetach w Bonn, Kilonii oraz Strasburgu. W roku 1905 poślubił Addę Carp, córkę znanego prawnika, Eduarda Carpa. W czasie wielkiej wojny w stopniu kapitana służył w piechocie. W roku 1926 został ministrem przemysłu w rządzie kanclerza Hansa Luthera. Po śmierci ministra spraw zagranicznych, Gustava Stresemanna (zmarł 3 października 1929 roku), Curtius objął z dniem 8 listopada 1929 roku to wakujące stanowisko. Piastował je do 3 października 1931 roku, po czym kontynuował karierę prawniczą.

3. Jan Tomasz Jur-Gorzechowski urodził się 21 grudnia 1874 roku w Siedlcach w rodzinie Henryka, powstańca z 1863 roku, i Zofii z domu Tonkel-Ślepowron; zmarł 21 czerwca 1948 roku w Brookwood w hrabstwie Surrey w Anglii. W latach szkolnych oraz studenckich był członkiem młodzieżowych organizacji konspiracyjnych. Od roku 1904 należał do Organizacji Bojowej PPS. Był organizatorem oraz dowódcą akcji uwolnienia w roku 1906 dziesięciu bojowników PPS (skazanych na karę śmierci) z więzienia na Pawiaku. W roku 1914 wstąpił do Legionów Polskich. Od 11 listopada 1918 roku był komendantem Milicji Miejskiej w Warszawie, a następnie dyrektorem Policji Państwowej i dyrektorem Departamentu Bezpieczeństwa w MSW. Od 12 grudnia 1928 roku do 1 marca 1939 roku był komendantem głównym Straży Granicznej. Z dniem 1 marca 1939 roku przeszedł w stan spoczynku. Po kampanii wrześniowej 1939 roku został internowany w Ploeszti w Rumunii, skąd przedostał się na Bliski Wschód, gdzie od grudnia 1940 roku do kwietnia 1943 roku należał do Ośrodka Zapasowego Samodzielnej Brygady Strzelców Karpackich. W latach 1922–1929 pozostawał w drugim związku małżeńskim z Zofią Nałkowską. Miał syna z pierwszego małżeństwa, który zginął w kampanii wrześniowej 1939 roku.

4. Wywiad zaczepny = wywiad płytki — rozpoznanie wywiadowcze o charakterze wojskowym prowadzone na odległość do 50 kilometrów od własnych granic w głąb terytorium przeciwnika (na ogół państw sąsiednich); obserwowanie i zbieranie informacji o sytuacji na tym terenie, a przede wszystkim sygnalizowanie o koncentracji wojsk i przygotowaniach do podjęcia działań zbrojnych; także rozpoznawanie stosunków narodowościowych, spraw gospodarczych, zbieranie informacji o potencjale ochronnym (aktywność kontrwywiadu, policji). (J. Larecki, „Wielki leksykon służb specjalnych świata", Książka i Wiedza, Warszawa 2007).

5. Ojciec Gapon, Georgij Apollonowicz Gapon, urodzony 17 lutego 1870 roku, zmarł 10 kwietnia 1906 roku; rosyjski ksiądz i przywódca klasy robotniczej przed rewolucją 1905 roku. Był organizatorem (pod tajnym patronatem Ochrany, carskiej tajnej policji) zgromadzenia rosyjskich robotników zakładów przemysłowych w Sankt Petersburgu.

6. Azaf Ewno — urodził się w roku 1869 jako syn ubogiej żydowskiej rodziny, zmarł w roku 1918. W trakcie pobytu w Niemczech wstąpił do partii socjaldemokratycznej i jednocześnie stał się płatnym konfidentem Ochrany.

7. Gilza — rodzaj papierowego filtra.

8. Chodzi o Franza Maya, urodzonego 24 marca 1876 roku w Kosten, jego małżonkę, Hedwig May, urodzoną 17 marca 1872 roku w Bydgoszczy, oraz ich synów, Edmunda Maya, urodzonego 7 sierpnia 1900 roku w Szczecinie, i Stefana Maya, urodzonego 1 sierpnia 1899 roku w Szczecinie.

9. Witold Kolankowski, urodzony 25 września 1885 roku, przed podjęciem pracy w Szczecinie był pracownikiem konsulatu RP w Antwerpii, potem pracował w centrali MSZ w Warszawie, a następnie w wicekonsulacie RP w Pile. Placówkę w Szczecinie objął oficjalnie 15 lutego 1925 roku. Miał duże kłopoty, jeśli chodzi o współpracę z lokalnymi władzami, które zapewne wiedząc o jego związkach z Oddziałem II SG, były wobec niego niechętne, a często wręcz nieprzyjazne. Stąd decyzja o jego przedwczesnym odwołaniu. Z dniem 1 stycznia 1927 roku obowiązki kierownika placówki w Szczecinie objął Jerzy Lechowski.

ROZDZIAŁ II

Anton Preiss
— sekretarz kryminalny
niemieckiej policji

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ III

Johann August Koppenatsch
— asystent kryminalny

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IV

Kapitan Eginhard Notzny —
Schutzpolizei Bochum

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ V

Maria Remiorz i Heinrich Suschka

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VI

Josef Kopietz
i Alfons Urbańczyk

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VII

Josef i Johann Zelawscy

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ VIII

Ignatz Sikora

Dostępne w wersji pełnej

ROZDZIAŁ IX

Maximilian Matzner
oraz Werner Matzner

Dostępne w wersji pełnej

DOKUMENTY

Dostępne w wersji pełnej

Copyright © Marian Zacharski, 2014

All rights reserved

Opieka redakcyjna

Anna Stankiewicz

Projekt graficzny okładki i stron tytułowych

Agnieszka Herman

Opracowanie graficzne i techniczne

Barbara i Przemysław Kida

Materiały, jeśli nie zaznaczono inaczej,

pochodzą ze zbiorów Autora

Wydanie I

ISBN 978-83-7785-524-9

Zysk i S-ka Wydawnictwo

ul. Wielka 10, 61-774 Poznań

tel. 61 853 27 51, 61 853 27 67, faks 61 852 63 26

Dział handlowy, tel./faks 61 855 06 90

sklep@zysk.com.pl

www.zysk.com.pl

Plik opracował i przygotował Woblink

woblink.com