Tytuł oryginału

THE LIFE OF JUDY GARLAND

Copyright © 2000 by Gerald Clarke

All rights reserved

Projekt okładki

Ewa Wójcik

Zdjęcia na okładce

Fot. Agencja Fotograficzna BE&W

domena publiczna, ze zbiorów autora

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Renata Bubrowiecka

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-7961-667-1

Warszawa 2014

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dedykuję L.A.S.

raz jeszcze, za wiarę i hart ducha

Forget your troubles and just get happy

You better chase all your cares away

Sing Hallelujah, come on, get happy

Get ready for the judgment day.

Furda kłopoty, łap swoje szczęście

Z twych myśli przegnać musisz każdy cień

Krzycz: „Alleluja”, łap swoje szczęście

Przygotuj się na sądny dzień.

Fragment piosenki Get Happy,

często śpiewanej przez Judy Garland

ROZDZIAŁ 1.

Ethel i Frank

ON POCHODZIŁ Z MIASTECZKA na Południu i jego uśmiech był równie promienny jak letnie słońce. Ona pochodziła z jeszcze mniejszej miejscowości na dalekiej Północy, a jej oczy – tak ciemne, że niemal czarne – były przenikliwe niczym zimowy wiatr. Porywy serca jednak nie wiodły obojga ani na Północ, ani na Południe, ani w żadnym innym kierunku wskazywanym przez kompas. Ich domem było proste drewniane podwyższenie postawione gdziekolwiek, o dowolnych rozmiarach i kształcie: dla Ethel i Franka Gummów bowiem żadna scena nie wydawała się zbyt nędzna czy mało znacząca.

Oboje wychowali się wśród dźwięku braw, a poznali się pod koniec 1911 lub na początku 1912 roku w Orpheum Theater – iluzjonie, jak wówczas nazywano takie przybytki – w Superiorze w stanie Wisconsin, hałaśliwym, tętniącym życiem porcie na zachodnim brzegu Jeziora Górnego. Miasto to, które zachowało wiele z żywiołowości pogranicza, szczyciło się licznymi miejscami tego rodzaju, a po trzeszczących drewnianych chodnikach wzdłuż głównej Tower Avenue przetaczał się tłum ludzi takich jak oni, niecierpliwie pragnących wedrzeć się w kipiący rozgłosem świat wodewilu.

Ethel bębniła na pianinie, akompaniując do filmów migoczących na ekranie Orpheum. Frank wyśpiewywał modne szlagiery, podczas gdy operatorzy zmieniali szpule z taśmą w aparacie projekcyjnym. Żył z dala od swojego domu rodzinnego w stanie Tennessee, wynajmując pokój od jej rodziców, Evy i Johna i Milne’ów. Wkrótce zakwitł między nimi romans, który przywiędł po nagłym wyjeździe Franka, po czym nieoczekiwanie po wielu miesiącach odrodził się ponownie, gdy młodzieniec wrócił pod koniec lata lub jesienią 1913 roku. Podjął pracę w Parlor Theater, ona grała na pianinie w Lyric, po drugiej stronie Tower Avenue. I tym razem 31 grudnia tego samego roku oboje odebrali z rąk urzędnika hrabstwa Douglas świadectwo uprawniające do zawarcia ślubu.

Najwyraźniej jednak coś napawało Franka niechęcią do podjęcia ostatecznego kroku, gdyż nosił ów ważki dokument w kieszeni przez ponad trzy tygodnie, ale ostatecznie w czwartek, 22 stycznia 1914 roku, o siedemnastej nastąpił wreszcie kres owej huśtawki emocjonalnej i w salonie domu państwa Milne’ów przy Banks Avenue stanęli przed obliczem nowo wyświęconego kapłana Kościoła episkopalnego, by wygłosić słowa przysięgi małżeńskiej. Ethel miała na sobie jedwabną suknię barwy écru, a w dłoni bukiet róż. Jej druhną była młodsza siostra Mary, a bywalec teatrów w Superiorze Alfred Street junior wystąpił jako drużba Franka.

Po obiedzie weselnym grupka uczestników ceremonii opatuliła się szczelnie przed przenikliwym wiatrem i temperaturą wynoszącą zaledwie kilka stopni powyżej zera – zima w tamtych stronach to nie fraszka – by przeprawić się na drugi brzeg St. Louis River, do pobliskiego miasta Duluth w stanie Minnesota. Tam kontynuowano zabawę w wynajętej przez ojca Ethel loży najlepszego wodewilu. Tego wieczoru jako gwiazda programu wystąpił jeden z najpopularniejszych wówczas piosenkarzy Ernest R. Ball, którego największy przebój był jak gdyby wprost stworzony na taką okazję, nosił bowiem tytuł Love Me and the World Is Mine[1]. Z brzmiącymi wciąż w uszach słodkimi słowami szlagieru państwo młodzi – ona miała dwadzieścia lat, on dwadzieścia siedem – pożegnali się i wyruszyli pociągiem w podróż poślubną do Minneapolis i Chicago.

Era kina dopiero się rodziła, ale pewien scenariusz stał się już filmowym standardem: chłopak poznaje dziewczynę, rozstają się, po czym łączą ponownie i następuje happy end. Szczęśliwi państwo młodzi, jak zauważono na łamach „Superior Evening Telegram”, wiernie odtworzyli ową fabułę. Ich romans, napisano w dzienniku, dorównał niektórym melodramatom wystawianym w teatrach, w których oboje pracowali: los, ów „arcywróg boga miłości”, rozdzielił ich, ale odnaleźli drogę do siebie, by Amor mógł ostatecznie zatriumfować, „jak zawsze w dobrych scenariuszach”. Lecz dobre scenariusze nigdy nie zdradzają wszystkiego. I tak też się stało z sentymentalną historią, jaką prasa stworzyła na temat miłości Ethel i Franka: prawda o ich życiu nie wyglądała tak ani wtedy, ani później.

*

OPUŚCIWSZY TENNESSEE pod koniec 1910 lub na początku 1911 roku, Frank przemierzył kilka stanów, zanim jesienią 1911 roku przybył do regionu Head of the Lakes, jak okolicę wokół Duluth i Superioru nazywają jej entuzjaści, i zanim w 1913 roku wrócił tam na dobre. W przeciwieństwie do niego Ethel nigdy nie oddalała się od często wzburzonych wód Jeziora Górnego, największego ze wszystkich Wielkich Jezior, nad którym się urodziła, dorastała, a w końcu wyszła za mąż.

Jej rodzice pochodzili z Kanady. Ojciec, John Milne (nazwisko wymawiane jednosylabowo, bez końcowej samogłoski), był synem szkockich imigrantów. Urodził się w 1865 roku w Hamilton w prowincji Ontario i podobnie jak jego ojciec pracował na kolei, a w 1888 roku objął posadę po drugiej stronie granicy, w Duluth, w przedsiębiorstwie South Shore & Atlantic Railway, którego pociągi kursowały wzdłuż południowego wybrzeża Jeziora Górnego. Matka Ethel, Eva Fitzpatrick Milne, najprawdopodobniej również przyszła na świat w prowincji Ontario, w mieście Cornwall, w 1864 roku, ale jej rodzina – ojciec był szewcem – najwyraźniej przeprowadziła się na drugi brzeg Rzeki św. Wawrzyńca, do miejscowości Massena w stanie Nowy Jork, kiedy Eva była jeszcze dzieckiem. Eva i John poznali się najprawdopodobniej w Marquette w stanie Michigan, ruchliwym porcie przypominającym Superior. Tam się pobrali w 1890 roku i tam 17 listopada 1893 roku urodziła się Ethel – pierwsze z ich ośmiorga dzieci.

John Milne związał się z linią South Shore na wiele lat, awansując z palacza na maszynistę – od wsypywania szuflą węgla na palenisko pod kotłem lokomotywy do rzeczywistego prowadzenia pociągu. Milne’owie osiedlali się kolejno w kilku miasteczkach hrabstwa Marquette, ale Ethel najbardziej wryło się w pamięć Michigamme, gdzie mieszkali od 1903 lub 1904 aż do późnego lata 1910 roku. Liczące nie więcej niż sześciuset mieszkańców Michigamme zapewniało wprawdzie niewiele udogodnień: urządzenia sanitarne ograniczały się do wygódek za domem, zimy zaś bywały tam tak mroźne, że można było zarabiać rąbaniem lodu pokrywającego jezioro Michigamme, czasami dochodzącego nawet do 75 centymetrów grubości, i dostarczaniem go do miast pozbawionych takich naturalnych substancji chłodniczych – ale bywało tam też również niezwykle przyjemnie. Choć o rozrywki należało zatroszczyć się samemu, bo ludzie w Michigamme nie trwonili na nie pieniędzy. Większość zimowych wieczorów więc wypełniały tańce, mecze koszykówki albo zebrania takiego czy innego klubu. Kiedy zaś wiosną topniał śnieg, otwierały się raptem wszystkie drzwi i mieszkańcy wybiegali na zewnątrz niczym więźniowie, którzy odzyskali wolność. W Dzień Niepodległości linia South Shore obniżała ceny biletów i ludzie z całego hrabstwa zjeżdżali się do Michigamme słynącego z entuzjazmu, z jakim świętowano tam rocznice powstania narodu.

Państwo Milne’owie, energiczni i towarzyscy, wyróżniali się wśród obywateli miasteczka, zwłaszcza jeśli chodziło o życie muzyczne. Eva i John umieli śpiewać i grać na instrumentach – ona na pianinie, on na skrzypcach – i na początku małżeństwa niekiedy objeżdżali owe północne okolice, prezentując własnoręcznie przyrządzane medykamenty. Przyciągali ciekawskich muzyką, po czym nakłaniali ich do zakupu paskudnego w smaku środka na przeczyszczenie, otrzymywanego z kory szakłaku amerykańskiego.

Niektórzy rodzice rozbudzają w swoich dzieciach upodobanie do lektury czy sportu, a ich potomstwo zasila później szeregi pisarzy lub lekkoatletów. Podobnie Eva i John wpajali swoim córkom i synom miłość do muzyki, a oni zostawali wokalistami i pianistami. Występy były dla nich czymś równie naturalnym jak oddychanie, a dzieci Milne’ów niemal zaraz po tym, jak nauczyły się chodzić i mówić, zaczynały śpiewać, tańczyć lub ćwiczyć gamy na klawiaturze. W ciągu dnia nie było prawie godziny, by w ich domu przy Railroad Street nie rozbrzmiewały jakieś tony lub akordy. Może i mieszkali na prowincji, z dala od opery, filharmonii czy wodewilu, ale nigdzie żadna rodzina nie starała się tak usilnie o zadowolenie widowni jak Milne’owie z Michigamme.

Pierwsi w ślady rodziców poszli Ethel i jej młodszy brat Jack. Swoją grą, śpiewem i tańcem w duecie robili na szkolnych zabawach tak ogromne wrażenie, że zasłużyli na specjalną wzmiankę w księdze przygotowanej z okazji stulecia miasteczka, a wydanej ponad sześćdziesiąt lat po ich wyprowadzce. Ethel nie była najzdolniejsza w rodzinie – o ten zaszczyt ubiegali się Jack, Mary i Norma – lecz górowała nad rodzeństwem wszechstronnością. Umiała śpiewać, grać na pianinie, tańczyć, a nawet komponować piosenki. Właściwie jeśli chodzi o umiejętności muzyczne, dość dobrze radziła sobie niemal pod każdym względem.

W tamtych czasach wiary i pobożności John Milne był dumnym i zdeklarowanym agnostykiem. Posunął się nawet do nadania swojemu trzeciemu synowi imienia na pamiątkę Roberta Ingersolla, myśliciela z końca XIX wieku, który objechał kraj z serią wykładów przeciwko ortodoksyjnej religii. Ingersoll czerpał radość z dopiekania „drogim, starym, głupim teologom”, jak się kiedyś wyraził, i podobnie John – który być może nazbyt lubił zaglądać do butelki – zdawał się z lubością dogryzać swojej drogiej starej małżonce, wiernej Kościołowi episkopalnemu. Eva, obdarzona równie silnym charakterem, nie pozostawała mu w tym względzie dłużna. Sprzeczki między nimi więc nigdy nie wygasały i w tym domu pełnym muzyki rzadko panowała prawdziwa harmonia.

Ethel odziedziczyła po rodzicach siłę charakteru i nieustępliwość, a także miłość do muzyki. Obdarzona niezmożoną energią i nieujarzmionym duchem, niepowstrzymanie dążyła do celu bez względu na to, jak długo trwała jego realizacja. Nikt z rodzeństwa nie dorównywał jej siłą woli, zatem relacje Ethel z rodzicami, zwłaszcza z Evą, nigdy nie układały się łatwo. Obie spierały się i kłóciły, mimo to – paradoksalnie – były sobie bliższe niż ludzie o zgodniejszym usposobieniu. Wydawało się, że z natury nie są w stanie znieść dłuższej rozłąki. Jeśli Frank do tej pory tego nie zauważył, to wkrótce miał się przekonać, iż nie żeni się z jedną córką Milne’ów, lecz z całą rodziną.

„Urodziwa panna Milne” – tymi słowy na łamach gazety wychodzącej w Superiorze określono niegdyś Ethel. Ale takim komplementem obdarzano wszystkie kobiety w dniu ślubu. Ani ładna, ani brzydka, należała do przeciętnej większości. Jej twarzy nie wyróżniało nic oprócz oczu – nie tylko niezwykle ciemnych, lecz także lekko zezujących. Była niska – miała nie więcej niż 152 centymetry wzrostu – i nieco korpulentna, podobnie jak wszystkie niewiasty z rodziny Milne’ów. Jako dwudziestolatka miała już figurę dojrzałej kobiety. Ogólnie rzecz biorąc, jej perspektywy matrymonialne przedstawiały się tak niewesoło, że Maude Ayres, sopranistka również zatrudniona w Orpheum, zareagowała zdumieniem na wieść o jej ślubie z Frankiem, uważanym za dobrą partię. Ayres sądziła, że Ethel wygrała los na loterii. Któż mógłby to zakwestionować? Wszyscy, którzy w tamtych czasach znali Franka, twierdzili, że dobrze wygląda, a niektórzy uważali go nawet za przystojnego. Obdarzony wzrostem nieco powyżej przeciętnej – około 175 centymetrów – miał ciemne włosy, niebieskie oczy i okrągłą, szczerą, miłą twarz. Ale większość ludzi nie wspominała jego powierzchowności, lecz urzekający sposób bycia. Umiał rozweselić ponure popołudnie lepiej niż najlepszy bourbon z Tennessee. Jeszcze po kilku dekadach od jego wyjazdu znajomi pamiętali owego młodzieńca, jego piosenki i uśmiechy tak doskonale, jak gdyby przed chwilą stał przed nimi. „Zawsze zadowolony, roześmiany”, wspominała go pewna kobieta, dodając: „Kiedy tylko wpadał Frank, zaczynała rozbrzmiewać muzyka”. Można więc chyba powiedzieć jedno: trudno byłoby znaleźć kogoś, kto nie lubiłby Franka Gumma.

*

FRANK BYŁ MOCNO i głęboko zakorzeniony w Tennessee. Oba rody – Gummów i Baugh, z którego pochodziła jego matka – żyły w tamtych stronach od początku XIX wieku, kiedy ów stan nadal był krajem pionierów. Jego dziadkowie byli już w średnim wieku – Mary Baugh zaraz po czterdziestce, a John po pięćdziesiątce – kiedy w 1857 roku urodziła się jego matka, Clemmie. Przyszła ona na świat jako ostatnie z sześciorga dzieci i fakt, że Mary Baugh przekroczyła już typowy wiek macierzyństwa, mógł przyczynić się do niepełnosprawności córki: Clemmie od czasów niemowlęctwa była kaleką.

W przeciwieństwie do państwa Baugh Martha i John Gumowie – niektórzy członkowie tej rodziny pisali swoje nazwisko przez jedno „m” – byli młodzi, kiedy w 1854 roku urodził się ojciec Franka, William Techumseh Gumm, pierwszy z ich siedmiorga dzieci. Will poślubił Clemmie w 1877 roku, lecz zamiast zabrać ją do własnego domu jak większość mężów, wprowadził się do przestronnego i okazałego domu teściów w Murfreesboro przy East Main Street, gdzie zamieszkiwała większość śmietanki towarzyskiej. W budynku tym, utrzymanym w stylu federalnym, o grubych ceglanych murach, z centralnym holem o szerokości ponad czterech metrów i pokojami wysokimi na trzy i pół metra, było dość miejsca dla Clemmie i jej nowo poślubionego męża, a także dla trzech lokatorów, których Mary Baugh musiała przyjąć po śmierci Johna, zmarłego w 1870 roku.

W kolejnych latach musiało się tam pomieścić również pięcioro dzieci Gummów. Clemmie, choć niepełnosprawna, rodziła co trzy lata. Pierwsza na świat przyszła w 1880 roku jedyna ich córka Mary, po niej Robert w 1883 roku, Frank w 1886 (20 marca, jeśli chodzi o ścisłość), William w 1889 i wreszcie Allie w 1892 roku. I choć rodzinie się nie przelewało, wydaje się, że na East Main Street żyło się dość przyjemnie. Pięcioro dzieci najwyraźniej łączyły bliskie relacje, a pewien krewny wspominał, że w salonie stale rozbrzmiewały piosenki. Podobnie jak Milne’owie, Gummowie również byli oddani muzyce.

Murfreesboro, położone w geograficznym centrum Tennessee, na szlaku życiodajnej linii kolejowej, podczas wojny secesyjnej było strategicznym celem, o który toczyły się ciężkie walki. I chociaż miasto nigdy nie odzyskało prestiżu, jakim się cieszyło, zanim przetoczył się przez nie wojenny cyklon, to w okresie dorastania Franka było miejscem przyjemnym. Liczyło zaledwie 5 tysięcy mieszkańców, z czego połowę stanowiła ludność ciemnoskóra, i pozostało na tyle niewielkie, że zachowało wiejski klimat – po ulicach swobodnie przechadzały się świnie i krowy – ale też było już na tyle duże, by oferować uroki miejskiego życia, jak teatr. Wielu jego obywateli wywodziło swoje korzenie z Wirginii i chętnie myślało, że zachowali również wyrafinowane maniery ze Starego Dominium. Sztuka konwersacji cieszyła się popularnością, a domy wedle powszechnego zwyczaju budowano blisko ulicy, żeby mieszkańcy mogli bez przeszkód, siedząc na ganku, wymieniać plotki z przechodniami. Każdy wiedział, kto w hierarchii stoi wyżej, a kto niżej od niego, i czyj mąż wymyka się z domu, by zaznać zakazanej przyjemności w Mink Slide, dzielnicy czerwonych latarni. W Murfreesboro niewiele spraw można było zachować w tajemnicy.

Pieniądze ceniono, lecz nie otaczano ich czcią, toteż Gummowie zachowali nienaruszoną reputację nawet wtedy, gdy ich finansowa sytuacja zmieniła się z kiepskiej na rozpaczliwą. Dwa lata po śmierci Mary Baugh, w 1892 roku, ogromna posesja została sprzedana, a Will i Clemmie wraz z gromadką dzieci musieli się przeprowadzić do pobliskiego ciasnego domku z cegły, jednej z trzech lub czterech nieruchomości, jakie Clemmie odziedziczyła po matce. Miały jednak nadejść jeszcze gorsze czasy. W październiku 1895 roku zmarła sama Clemmie, w wieku zaledwie trzydziestu ośmiu lat, a trzy miesiące później pożar częściowo zniszczył zatłoczony domek. Pozbawiony dachu nad głową, pieniędzy i perspektyw Will wystąpił do sądu słuszności hrabstwa Rutherford o pozwolenie na zakup za szczupły spadek dzieci większego, wygodniejszego domu położonego cztery przecznice dalej, przy Maney’s Avenue.

Była to jedna z kilku wizyt Willa w sądzie, który oficjalnie ogłosił jego niewypłacalność. Jedyne zabezpieczenie dzieci stanowił skromny dochód z odziedziczonych po Clemmie nieruchomości. Dokumenty sądowe nie zawierają żadnej wzmianki o chorobie czy kalectwie, które wyjaśniałyby niezdolność Willa do pracy – zeznał tylko, że nie może znaleźć posady – wydaje się zatem prawdopodobne, że od dnia ślubu był on finansowo zależny od krewnych żony. Cokolwiek jednak spowodowało jego nieudolność, wtrąciło jego dzieci w ubóstwo. Nie stać go było na zapewnienie im edukacji poza szkołą publiczną, a kiedy zużył większą część ich pieniędzy na zakup przestronniejszego domu, musiał stłoczyć je ponownie, by wygospodarować miejsce dla opłacającego czynsz lokatora, młodego lekarza z Missisipi.

*

WYBAWIENIE ZAOFIAROWAŁ FRANKOWI najbogatszy mieszkaniec miasta, George M. Darrow. Wraz z żoną Tempe mieszkał on w najpiękniejszym domu w okolicy – Oak Manor, eleganckiej willi w stylu włoskim – w którym oboje podejmowali gości wystawnymi obiadami z siedmiu dań. Tempe, której rodzina posiadała plantacje w Alabamie i Missisipi, zawsze była bogata; to jej majątek umożliwił nabycie Oak Manor i owe luksusowe obiady. George zaś wychował się w biedzie w stanie Nebraska, lubił zatem pomagać młodym ludziom znajdującym się w takiej sytuacji, w jakiej niegdyś był on sam.

Dzięki pieniądzom Tempe i własnej determinacji Darrow, noszący przydomek „Boss”, zawsze zdobywał to, na czym mu zależało. Kiedy nie mógł znaleźć amerykańskich robotników do wyremontowania Oak Manor w taki sposób, w jaki sobie życzył, sprowadził rzemieślników aż z Europy. Ponieważ w Murfreesboro nie było parafii Kościoła episkopalnego, do którego należał, sam ją założył. Jej skromny budynek o drewnianej konstrukcji wyglądał wręcz mizernie w porównaniu z okazałymi, od dawna dominującymi nad miastem świątyniami baptystów, metodystów i prezbiterian, ale parafia pod wezwaniem św. Pawła miała coś, czego inne mogły jej pozazdrościć: Franka Gumma, którego głos tak urzekł „Bossa”, że zaangażował chłopaka do swojego chóru. Kościół Darrowa nie mógł się równać z większymi rywalami pod względem liczby wiernych, ale kiedy Frank śpiewał solo, jego sopran – o brzmieniu tak czystym i uroczym jak samo dzieciństwo – bił na głowę wszystkie psalmy rozbrzmiewające w konkurencyjnych świątyniach.

Darrow, zaledwie o dwa lata młodszy od Willa Gumma, został ojcem chrzestnym Franka i wypełniał tę rolę, jak wszystkie inne, z niepohamowaną energią. W czerwcu 1899 roku, trzy miesiące po trzynastych urodzinach chrześniaka, Darrow wydobył chłopca z nękanego kłopotami ubogiego domu Willa i wysłał do episkopalnej szkoły, przeznaczonego dla młodszych słuchaczy oddziału University of the South, czyli Sewanee, jak zwykle nazywano tę uczelnię. Głos Franka stał się dlań istnym wybawieniem, gdyż Darrow wystarał się o stypendium dla nowego ucznia, który mógł od tej pory śpiewać w chórze Sewanee. „Jestem pewien, że ani Pan, ani nikt z zainteresowanych nigdy nie będzie żałował, iż dopomógł temu bystremu chłopcu”, pisał Darrow do dyrektora szkoły Lawtona Wigginsa. „Wie on bowiem, że wybrano go za zasługi dla chóru, i zawsze musi się starać, by się odwdzięczyć swoim dobroczyńcom”. Rankiem 13 czerwca, na kilka dni przed rozpoczęciem letniego semestru, ojciec chrzestny i jego podopieczny wyruszyli pociągiem do Sewanee, odległego o jakieś sto kilometrów na południowy wschód od Murfreesboro. Darrow osobiście przedstawił swojego młodego chrześniaka nowym protektorom i tak oto rozpoczął się okres, który Frank później nazwał „sześcioma najszczęśliwszymi i najpiękniejszymi latami w moim życiu”.

Uczelnia Sewanee, mało wówczas znana poza południem, wzbudzała we wszystkich związanych z nią ludziach fanatyczne oddanie. Usytuowana na wznoszącym się na ponad 500 metrów n.p.m. płaskowyżu, noszącym nazwę Cumberland Plateau, a często zwanym po prostu „Górą”, stanowiła akademickie orle gniazdo, które niewiele miało wspólnego z kłopotami świata u jego stóp. Leżała „wśród lasów, na szczycie górskiego bastionu zwieńczonego blankami błękitnych wąwozów”, pisał kwiecistym stylem w swojej autobiografii Lanterns on the Levee przyjaciel szkolny Franka, William Alexander Percy. „To miejsce tak piękne, że ludzie, którzy zawitali tam choć raz, zawsze w ten czy inny sposób tam powracają. Dla nich bowiem, dopóki mogą jeszcze dojrzeć jasną zieleń na tle wieczornego nieba, jest ono Arkadią”.

Obok skrupulatnie dawkowanej literatury klasycznej w Sewanee uczono dobrych manier i stylu, sposobu bycia dżentelmena. Było to miejsce przytulne i przyjacielskie, jak pisał Percy, „rozbudzające w człowieku beznadziejny sentyment i odbierające mu zdolność do wszystkiego z wyjątkiem zacnego życia”. Szkoła i Frank dokładnie spełniali wzajemne oczekiwania, a chłopak wywiązywał się z obietnicy, którą w jego imieniu złożył Darrow – wypełniał kaplicę wspaniałym głosem, który wreszcie po mutacji przekształcił się w znakomity tenor. Na łamach studenckiej gazety „Purple” w artykule o nabożeństwach wielkanocnych w 1900 roku pisano, że nigdy jeszcze w Sewanee nie słyszano tak wspaniałej muzyki, a szczególnie chwalono solowy śpiew Franka.

*

„HURA! HURA! To chłopcy z Sewanee”, tak brzmiały słowa szkolnej pieśni. „Porzućmy melancholię i odpędźmy humor zły,/ Póki jesteśmy w Sewanee”. Ale pod koniec 1904 roku, drugiego roku nauki Franka, jego beztroska młodość raptem się skończyła. Choć dwa lata dzieliły go od ukończenia szkoły, chłopak porzucił akademicką karierę i powrócił do Murfreesboro, prawdopodobnie żeby pomóc zubożałej rodzinie. Will Gumm zmarł w 1906 roku i przez następne cztery lata Frank w dzień pracował jako stenograf i dziennikarz sądowy, a wieczorami występował w teatrze należącym do jego wuja Waltera D. Foxa.

W 1909 roku Frank opuścił znajome strony i wyjechał do Tullahoma, kurortu leżącego około sześćdziesięciu kilometrów na południowy wschód. Jego wuj Walter, piastujący w tym stanie funkcję sekretarza braterskiej organizacji noszącej nazwę Rycerze Pytiasza, budował tam przytułek dla wdów i sierot po zmarłych członkach bractwa. Nadał placówce nazwę Ovoca i zabrał Franka z sobą jako swojego asystenta. W Tullahoma do chłopaka dołączyli jego siostra Mary, nadal niezamężna w wieku dwudziestu dziewięciu lat, oraz szesnastoletni brat Allie. Cała trójka zamieszkała w domku o drewnianej konstrukcji, stojącym przy East Lincoln Street, niecałą przecznicę od kościoła episkopalnego pod wezwaniem św. Barnaby. W nowym środowisku głos Franka ponownie otworzył przed nim wszystkie drzwi. Chłopak śpiewał w kościelnym chórze, dołączył do cieszącego się dużym wzięciem kwartetu występującego na przyjęciach i weselach, a wkrótce nawiązał stosunki z „najlepszym towarzystwem”, jak się wyraził jeden z prominentnych mieszkańców Tullahoma. Otaczany powszechnym podziwem miał przed sobą, jak się mogło wydawać, równie jasną przyszłość jak każdy inny młody człowiek w Tennessee. Zanim jednak dobiegł końca rok 1910 – a może nastąpiło to na początku roku 1911 – Frank zniknął z Tullahoma, z Tennessee, a nawet w ogóle z Południa.

W tamtych czasach w większości amerykańskich miasteczek istniał co najmniej jeden czynny teatr. Frank podróżował między nimi, występując w trzeciorzędnym wodewilu. Do września 1911 roku, kiedy pozostawił po sobie kolejny zapis w dokumentach, zapoznał się z rzemiosłem scenicznym na tyle dobrze, by zakupić własne niewielkie teatry. W najbardziej nieprawdopodobnym z miejsc – miasteczku Cloquet w stanie Minnesota, ośrodku przemysłu drzewnego – został przedsiębiorcą rozrywkowym, nabywając oba tamtejsze teatry: Bijou i Diamond. „Pan Gumm robi dobre wrażenie jako młody człowiek bardzo sprawny w swojej dziedzinie działalności, ożywiony niezmiernym pragnieniem zadowolenia amatorów teatru wśród publiczności w Cloquet”, pisano o nim w „Cloquet Pine Knot”. Ale po kilku tygodniach od przejęcia obu teatrów ów bardzo sprawny młody człowiek z niewiadomych powodów przekazał je starszemu bratu Bobowi, sam zaś przeniósł się o trzydzieści kilometrów na wschód – do Superioru, Orpheum Theater i do Ethel Milne.

*

ETHEL I FRANK po raz pierwszy zbliżyli się do ołtarza w 1912 roku, niedługo po tym, jak się poznali. Ethel była tak pewna, że się pobiorą, iż śmiało – i pochopnie – zaprosiła sceniczną partnerkę Franka, śpiewaczkę Maude Ayres, na kolację zaręczynową, wydaną na scenie Orpheum pomiędzy kolejnymi przedstawieniami. Ethel miała godny pozazdroszczenia talent do stwarzania czegoś okazałego ze skromnych środków, przemieniła więc karciany stolik w świąteczny stół przykryty wykrochmalonym białym obrusem, na którym ustawiła pieczonego kurczaka, sałatkę, bułki, kieliszki do szampana, a nawet ślubny tort. W towarzystwie rzędów pustych krzeseł, tłoczących się niczym milczący świadkowie w ciemności pod sceną, cała trójka wzniosła toast za przyjaźń, wesoło spoglądając w przyszłość. Ale Ethel świętowała za wcześnie. Zanim zdążyli wygłosić oficjalną przysięgę małżeńską, Frank wyjechał z Superioru tak nagle, jak wcześniej opuścił Tullahoma i Cloquet.

Zgodnie z jego wspomnieniami Frank w następnych miesiącach odwiedził dwadzieścia osiem stanów, prawdopodobnie występując znowu w ramach wodewilowego tournée w zapadłych miasteczkach, podobnych do Cloquet, na scenach takich teatrów, jak Bijou i Diamond. W końcu wylądował w Portland w stanie Oregon, gdzie przez rok lub nieco dłużej zarządzał teatrem Crystal przy Killingsworth Avenue. Ale i w Portland, wówczas tętniącym życiem hałaśliwym mieście portowym przypominającym Superior, nie zagrzał długo miejsca. Nim nastała jesień 1913 roku, z powrotem śpiewał w Superiorze na scenie teatru Parlor przy Tower Avenue, odnowił też romans z Ethel, której uparta chęć poślubienia go nie osłabła mimo wielu miesięcy jego nieobecności.

Od czasu opuszczenia Tennessee Frank podróżował po całym kraju w oszałamiającym tempie, niczym pocisk, który chybił celu, a teraz miota się w bezładnych rykoszetach. Niekiedy jego zachowanie – na przykład nagły wyjazd z Cloquet, a później równie pospieszna rejterada z Superioru – sprawiało wrażenie nieobliczalnego, ale Frank nie był szalony, a jego decyzje faktycznie były wyjątkowo rozsądne. Miał on bowiem sekret, który tłumaczył wszystko: był absolutnym homoseksualistą, a jego zaloty do młodych mężczyzn i nastolatków niekiedy sprawiały, że uznawano go za persona non grata w miejscowościach, w których się osiedlał, jak Cloquet. „Oskarżono go, że jest dewiantem, nie pozostało mu więc nic innego, jak szybko wyjechać z miasta”, mówiła Ayres.

Kiedy wieść o jego skłonnościach dotarła do Superioru, uznał, że i stąd lepiej będzie się ulotnić. „Wszyscy w Superiorze plotkowali o tej sprawie”, wspominała Ayres. „Zaskoczyło mnie to, bo wcześniej nie miałam o niczym pojęcia”. Nie wiadomo, co o tym sądziła Ethel, ale po powrocie Franka jesienią 1913 roku była gotowa przyjąć jego oświadczyny. Ich ślub tamtego chłodnego styczniowego popołudnia zaiste stanowił zwycięstwo boga miłości, jak pisano w gazecie z Superioru. Ale dziennikarz nie dodał – bo w istocie tego nie wiedział – jakiż imponujący triumf odniósł Amor tamtego dnia.

*

DNI SPĘDZANE PRZEZ FRANKA na podróżach o szaleńczo zygzakowatych trasach dobiegły końca i przez ponad dekadę wydawało się, że historia jego i Ethel zakończy się happy endem. Jak gdyby posłuszni pełnemu nadziei scenariuszowi z gazety wkrótce po zakończeniu miesiąca miodowego wyjechali z Superioru do jednego z owych zdobnych w gwiaździste sztandary, amerykańskich w każdym calu miasteczek, które wytwórnie filmowe będą później z drobiazgową starannością odtwarzać w studiach wokół Hollywood – osiedli w Grand Rapids w stanie Minnesota, mieście otoczonym jeziorami, lasami i wszelkimi innymi darami natury. Dochowali się tam trzech córek, które ich śladem stanęły na scenie, kiedy tylko wyrosły z pieluch. Wszystkie trzy miały talent. A najmłodszą z nich los obdarzył geniuszem.

Ich nowe życie rozpoczęło się 5 marca 1914 roku, kiedy nowożeńcy zostali zaangażowani do jednego z dwóch teatrów w Grand Rapids – New Grand. Frank był kierownikiem placówki oraz śpiewakiem, Ethel zaś grała na pianinie, podobnie jak w Superiorze akompaniując do niemych filmów. Duet Gummów natychmiast odniósł sukces – „Frank Gumm wciąż urzeka publiczność intensywnym akcentem z Południa”, miał wkrótce napisać reporter „Grand Rapids Herald-Review” – a ich przybycie zapowiadało szybką klęskę teatru Gem, jedynego konkurenta New Grand. Ethel i Frank odkryli dla siebie niszę w show-biznesie, nawet jeśli niewielką.

Prawdopodobnie małżonkowie początkowo nie uważali Grand Rapids, miasta odległego zaledwie o sto dwadzieścia kilometrów od Superioru, za coś więcej niż przejściowe miejsce pobytu, przystanek na początku długiej podróży. Podobnie jak wszyscy młodzi wykonawcy żywili ambicje, by zagrać na bardziej prestiżowych scenach w większych miastach: Minneapolis, St. Louis, Chicago, a pewnego dnia może nawet w Nowym Jorku. Podczas spędzonych razem miesięcy przygotowali numer sceniczny i nie mogli się doczekać dnia, w którym wypróbują go na tournée. Stworzyli sobie pseudonimy: Jack i Virginia Lee, oraz nazwę duetu: Sweet Southern Singers. Nazwisko „Gumm” nie brzmiało zbyt dobrze na teatralnej scenie.

Virginia i Jack mogli słodkimi głosami uwodzić publiczność, ale Frank i Ethel nie chcieli zrezygnować z bezpieczeństwa stałej posady w Grand Rapids tylko dla nadziei na sukces. Wyjednali zatem u właścicieli New Grand, Jamesa Barlowa i Freda Bentza, pozwolenie na zimowy wyjazd, z którego mieli wrócić wiosną. Naginając prawdę do swoich potrzeb, wytłumaczyli się chęcią spędzenia zimy na Florydzie z rodzicami Franka, choć ci przebywali na stałe na cmentarzu w Murfreesboro. Aby ułatwić właścicielom teatru wyrażenie zgody, małżonkowie na czas swojej nieobecności zaangażowali na zastępstwo dwoje rodzeństwa Ethel: Mary i Jacka Milne’ów. Barlow i Bentz zgodzili się i w połowie grudnia 1914 roku Ethel i Frank Ethel wyruszyli w trasę, by spróbować swoich sił w wodewilu.

Pierwszym, nieodległym przystankiem było Cloquet, gdzie na grzechy młodości Franka sprzed trzech lat przymknięto oczy. W drugiej kolejności zawitali w Superiorze. Może i zamierzali w końcu dotrzeć na Florydę, ale kres ich podróży i marzeń nastąpił w Chicago, gdzie Ethel powaliła grypa tak ciężka, że granicząca z zapaleniem płuc. Kobieta wstała z łóżka dopiero po trzech tygodniach tylko po to, by zlegnąć ponownie w domu rodziców w Superiorze. Po dwóch miesiącach od wyjazdu, 20 lutego 1915 roku, Gummowie powrócili do Minnesoty, a rozbłyskujące w ich marzeniach jaskrawe reflektory przeistoczyły się w jedyną samotną latarnię nad głównym skrzyżowaniem w Grand Rapids. Mimo to choroba Ethel mogła być zrządzeniem losu. Choć artystom nie można było odmówić talentu, według wszystkich relacji numer sceniczny Virginii i Jacka Lee cechował większy zapał niż dopracowanie, zatem prawie na pewno nie zrobiliby wielkiej kariery ani nawet nie zbliżyliby się do urzeczywistnienia swojego celu. Grypa prawdopodobnie oszczędziła im lat daremnych zmagań i serii noclegów w ponurych trzeciorzędnych hotelach.

Jeśli znalazłszy się z powrotem w Grand Rapids – w dodatku tak szybko – czuli się pokonani, to nie przyznawali się do tego. Jeżeli odczuwali rozczarowanie, to osłodził im je rekordowy tłum, który pierwszego wieczoru powitał ich na widowni New Grand. Frank powiedział reporterowi „Herald-Review”, że wprawdzie widział wiele miast, ale „żadne w jego oczach nie przewyższało Grand Rapids i prawdopodobnie, ku swemu zadowoleniu, nadal tu pozostanie”.

Tak też się stało na wiele lat. Pokegama Avenue nie mogła się równać prestiżem z Broadwayem czy nawet z Tower Avenue w Superiorze, ale publiczność w New Grand biła brawo równie głośno jak w innych teatrach, w których Virginia i Jack Lee mieli nadzieję wystąpić. Ponadto Grand Rapids miało co najmniej jedną przewagę nad niebezpieczną trasą wodewilowego tournée: było odpowiednim miejscem do założenia rodziny. Nagle okazało się to istotną kwestią, gdyż Ethel była w ciąży. Być może szczęście, które zdawało się knuć przeciwko nim, od początku stało po ich stronie.

*

Reszta w pełnej wersji

1 „Pokochaj mnie, a świat będzie należał do mnie”. Wszystkie przypisy zamieszczone w treści książki pochodzą od tłumacza. Przypisy odautorskie znajdują się na końcu.

ROZDZIAŁ 2.

Wąski strumień i miłość niczym Niagara

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 3.

Księżniczka w królestwie fantazji

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 4.

Produkcja nr 1060 – Czarnoksiężnik z Oz

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 5.

Mężczyźni jej marzeń

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 6.

Podróż donikąd koleją Gar-Rose

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 7.

Zakochana w Harvard College

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 8.

Ślub produkcji Metro-Goldwyn-Mayer

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 9.

Piekło w niebiosach

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 10.

„Jestem uzależniona”

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 11.

Zmartwychwstanie

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 12.

Złoty interes i śmierć na parkingu

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 13.

Stado Szczurów z Holmby Hills

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 14.

Impas w hotelu Stanhope i koniec małżeństwa z Sidem

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 15.

Potrzeba bycia potrzebną i klęska w Melbourne

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 16.

Liza na skrzydłach huraganu

Dostępne w pełnej wersji

ROZDZIAŁ 17.

„Widziałam chwałę przyjścia Pana”

Dostępne w pełnej wersji

Bibliografia

Dostępne w pełnej wersji

Podziękowania

Dostępne w pełnej wersji

Pochodzenie fotografii

Dostępne w pełnej wersji