Spis treści

Karta redakcyjna

Prolog, część 1. 26 lutego 1806 roku

Prolog, część 2. 25 stycznia 2007 roku

Przypisy

Tytuł oryginału: THE BLACK COUNT.
GLORY, REVOLUTION, BETRAYAL,
AND THE REAL COUNT OF MONTE CRISTO

Opieka redakcyjna: WALDEMAR POPEK

Redakcja: JUSTYNA CHMIELEWSKA

Adiustacja: HENRYKA SALAWA

Korekta: ANNA DOBOSZ, EWA KOCHANOWICZ, ANDRZEJ STAŃCZYK, ANETA TKACZYK

Projekt okładki: ERIC WHITE

Ilustracja na okładce: SAM WEBER

Opracowanie komputerowe okładki i map: PIOTR KOŁODZIEJ

Redakcja techniczna: BOŻENA KORBUT

Skład i łamanie: Infomarket

Copyright © 2012 by Tom Reiss
All rights reserved.

© Copyright for the Polish translation by Marek Fedyszak
© Copyright for the Polish edition by Wydawnictwo Literackie, 2014

The translation published by arrangment with Crown Publishers, an imprint of the Crown Publishing Group, a division of Random House, Inc.

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-05273-0

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

PROLOG, CZĘŚĆ 1

26 lutego 1806 roku

Zbliżała się północ 26 lutego 1806 roku i Alexandre Dumas, przyszły autor Hrabiego Monte Christo i Trzech muszkieterów, spał w domu swojego wuja. Nie miał jeszcze czterech lat. Nocował tam, ponieważ jego ojciec był poważnie chory i matka uznała, że najlepiej będzie wyekspediować dziecko z domu. Gdy zegar wybił północ, chłopca obudziło głośne pukanie. W świetle lampy zobaczył siedzącą na łóżku wyraźnie przerażoną kuzynkę. Alexandre wstał i ruszył w stronę drzwi. Czterdzieści parę lat później wspominał w swoich pamiętnikach:

„Moja kuzynka zawołała:

– Dokąd idziesz?!

– Przecież widzisz – odparłem cicho. – Otworzę drzwi tacie, przyszedł się pożegnać.

Biedna dziewczynka wyskoczyła z pościeli zatrwożona, złapała mnie, gdy kładłem dłoń na klamce, i zaciągnęła z powrotem do łóżka.

Szarpałem się w jej ramionach, krzycząc ze wszystkich sił:

– Do widzenia, tato! Do widzenia!”.

Nazajutrz rano dorośli przyszli obudzić dzieci i powiedzieli Alexandre’owi, że w nocy zmarł jego ojciec[a].

„– Mój tata nie żyje? – powiedziałem. – Co to znaczy?

– To znaczy, że już go nie zobaczysz.

– Co przez to rozumiesz?... Dlaczego już go nie zobaczę?

– Dlatego że Bóg zabrał go do siebie.

– Na zawsze?

– Na zawsze.

– I mówisz, że już nigdy... przenigdy go nie zobaczę?

– Nie.

– A gdzie mieszka Bóg?

– W niebie.

Przez dłuższą chwilę głęboko się nad tym zastanawiałem. Nawet jako dziecko, nawet niemądre, rozumiałem, że w moim życiu zdarzyło się coś nieodwracalnego. Potem, wykorzystując moment, gdy dorośli przestali zwracać na mnie uwagę, uciekłem z domu wuja i pobiegłem prosto do matki.

Wszystkie drzwi były pootwierane, twarze wszystkich przerażone; wyczuwało się obecność śmierci.

Wszedłem nie zauważony przez nikogo. Znalazłem pokoik, gdzie przechowywana była broń; zarzuciłem na ramię strzelbę, która należała do mojego ojca i którą często obiecywał mi dać, gdy dorosnę.

Tak uzbrojony, ruszyłem po schodach.

Na pierwszym piętrze spotkałem matkę.

Właśnie wyszła z komnaty śmierci... Twarz miała mokrą od łez.

– Dokąd się wybierasz? – zapytała, zaskoczona moim widokiem, myślała bowiem, że jestem u wuja.

– Do nieba – odparłem.

– Co przez to rozumiesz?

– Przepuść mnie.

– A co będziesz tam robić, biedaku?

– Idę tam zabić Boga, który zabił tatę.

Matka przytuliła mnie tak mocno, iż myślałem, że uduszę się w jej ramionach”.

Alexandre Dumas napisał te słowa, gdy skończył czterdzieści pięć lat i uznał, że już czas zastanowić się nad własną egzystencją. Swoje pamiętniki zakończył na trzydziestym pierwszym roku życia – na długo przed opublikowaniem pierwszej książki – poświęcił jednak ponad dwieście stron historii równie fantastycznej jak każda z jego powieści: życiu swojego ojca, generała Alexandre’a – Alexa – Dumasa, czarnoskórego mężczyzny z kolonii, który ledwie uszedł z życiem podczas rewolucji francuskiej, a później został dowódcą armii liczącej pięćdziesiąt tysięcy żołnierzy. Rozdziały o generale Dumasie napisane zostały na podstawie wspomnień matki i przyjaciół ojca oraz urzędowych dokumentów i listów, które otrzymał od matki i francuskiego Ministerstwa Wojny. Jest to naturalistyczna i zjadliwa, lecz szczera próba biografii, pełna luk, pominięć oraz rekonstrukcji scen i dialogów. Opowieść o ojcu kończy się przytoczoną powyżej sceną, przedstawiającą okoliczności, w jakich dowiedział się o jego śmierci; od tego momentu Alexandre Dumas przedstawia historię własnego życia.

Każdemu, kto sceptycznie odnosił się do faktu, że mały chłopiec mógł zapamiętać takie szczegóły, Dumas odpowiedział ustami Hayde, białej niewolnicy, bohaterki Hrabiego Monte Christo. Jej ojciec zmarł, zdradzony i zamordowany przez jednego z głównych złoczyńców z tej powieści, gdy Hayde była jeszcze dzieckiem. Po wzruszających słowach na temat ojca wyznaje przed komisją Izby Parów: „Miałam cztery lata, ale wypadki te były dla mnie tak ważne, że pozostał mi w pamięci każdy szczegół. Stoją mi jak żywe przed oczyma”[1].

Pamięć o człowieku jest w powieściach Alexandre’a Dumasa niezwykle ważna. Najcięższym grzechem jest natomiast zapomnienie. Złoczyńcy z kart Hrabiego Monte Christo nie mordują głównego bohatera Edmunda Dantèsa – każą go wtrącić do lochu, gdzie siedzi zapomniany przez cały świat. Bohaterowie książek Dumasa nigdy o niczym i nikim nie zapominają: Dantès ma doskonałą pamięć do szczegółów ze wszystkich dziedzin, do dziejów świata i do wszystkich osób, które spotkał. Kiedy po kolei staje twarzą w twarz z ludźmi, którzy w tak okrutny sposób pozbawili go tożsamości, stwierdza, że zapomnieli o jego istnieniu, a tym samym o swojej zbrodni.

Podjąłem się zadania rekonstrukcji życia tego zapomnianego bohatera, generała Alexandre’a Dumasa, z uwagi na ów przytoczony tu fragment wspomnień jego syna, które przeczytałem w dzieciństwie i na zawsze zapamiętałem.

PROLOG, CZĘŚĆ 2

25 stycznia 2007 roku

Niestety, sytuacja jest bardzo delikatna – powiedział zastępca burmistrza. – I bardzo kłopotliwa.

Fabrice Dufour, zastępca mera miasteczka Villers-Cotterêts, miał zbolałą minę. Był odpowiedzialny za dziedzictwo kulturowe mieściny, które – mimo jej skromnego wyglądu – było wymowne. Pochodziło ono z krótkiego momentu w szczytowym okresie potęgi przedrewolucyjnej Francji, gdy po śmierci Ludwika XIV w 1715 roku jego bratanek Filip, książę Orleanu i regent w królestwie pięcioletniego Ludwika XV, uznał, że dwór królewski powinien spędzać tu jak najwięcej czasu. To niczym nie wyróżniające się miasteczko położone osiemdziesiąt kilometrów na północ od Paryża zyskało wielką sławę za sprawą królewskich skandali, złego zachowania mieszkańców i rozpusty, co w osiemnastowiecznej Francji o czymś świadczyło. Wczesnorenesansowy zamek widoczny z okna gabinetu, w którym siedziałem, był niegdyś miejscem rozbieranych przyjęć i wielkich orgii, w czasie których do zwyczajów należały sadomasochistyczne krępowanie partnerów, obcowanie członków rodziny królewskiej z mieszczanami oraz profesjonalna pomoc prostytutek płci obojga. Te zabawy nazywano nocami Adama i Ewy, a jeden z dworzan wspominał, że „po podaniu szampana zgaszono światła i nagie towarzystwo zaczęło oddawać się wzajemnemu biczowaniu, wybierając partnerów i partnerki w ciemności na chybił trafił, z sumiennością, która ogromnie bawiła Jego Wysokość”.[a]

Wiele lat później Ludwik XVI, wstydliwy i niezdarny mąż Marii Antoniny, rumienił się ponoć, gdy słyszał nazwę tego miasteczka – co nieczęsto mu się zdarzało po roku 1723, wtedy bowiem zmarł regent i życie dworskie przeniosło się z powrotem do Wersalu. O Villers-Cotterêts tak naprawdę usłyszano ponownie dzięki człowiekowi, o którym przyjechałem tutaj czegoś się dowiedzieć, a który tu mieszkał i zmarł w okresie rewolucji francuskiej. Sam przejmujący prowincjonalizm tego miejsca, wyraźnie wyczuwalny w tym zimnym i dżdżystym styczniowym dniu, dawał mi nadzieję, że pewne dokumenty, w których istnienie wierzyłem, wciąż się tam znajdują.

Zastępca mera za swoim biurkiem prezentował się imponująco. Miał amblyopię w oku, którym odruchowo zezował, oraz równie odruchową skłonność do uśmiechania się nieznacznie podczas rozmowy.

– Bardzo delikatna – powtórzył stanowczo.

Milczał potem chyba przez trzydzieści sekund, spoglądając znacząco na mnie, na okno i przedmioty leżące na jego biurku. Na stoliku, obok stosu broszur poświęconych zamkowi, zauważyłem magazyn motocyklowy. Nie byłem pewny, ale miałem wrażenie, że zastępca burmistrza ma tusz na rzęsach. Jego duże piwne oczy wydawały się trochę zbyt wyraźnie zarysowane.

Pokręcił głową, uśmiechnął się i cmoknął.

– Wiem, przyleciał pan aż z Ameryki, żeby się z nią zobaczyć, ale obawiam się, że nie da się tego załatwić.

Zacząłem przygotowywać w myślach stosowny protest po francusku. W tutejszej kulturze, bardziej niż w jakiejkolwiek innej, szanuje się protest i właśnie dlatego Francuzi wstrzymują produkcję i pracę w kluczowych branżach i instytucjach podczas ogólnokrajowych strajków – ale trzeba protestować właściwie. Zanim jednak zdążyłem wypowiedzieć choćby słowo, zastępca mera znowu przemówił.

– Nie da się tego załatwić, proszę pana, ponieważ osoba, z którą przyjechał pan się zobaczyć, nie żyje.

Myślałem, że się przesłyszałem. Pracownica miejscowego muzeum, która zgodziła się ze mną spotkać – miała na imię Élaine – nie sprawiała wrażenia, jakby była osobą starszą. Uważałem, że nie muszę pamiętać jej nazwiska, ponieważ była jedynym, oprócz strażnika, pracownikiem tej instytucji.

– To stało się zupełnie niespodziewanie – wyjaśnił zastępca mera. Wydawało mi się, że dodał coś o chorobie, chyba o raku, ale nie byłem pewien. Szok wywołany tą wiadomością najwyraźniej znacznie obniżył moją zdolność rozumienia języka francuskiego.

– Nie wspominała o tym, że choruje – odparłem przepraszającym tonem.

– Wszyscy jesteśmy wstrząśnięci i zasmuceni.

Wymamrotawszy słowa kondolencji, próbowałem zebrać myśli i wytłumaczyć, jak ważne jest obejrzenie dokumentów, które Élaine przechowywała – większości z nich nie ujawniano od dwustu lat, z wyjątkiem tych nielicznych przypadków, gdy jeden kolekcjoner mało znanych francuskich pamiątek historycznych sprzedawał je drugiemu, aż w końcu trafiły tutaj, do maleńkiego muzeum, które uzyskało skromną dotację na ich zakup. Zapytałem, czy ktoś przejął obowiązki Élaine; zastępca mera pokręcił głową. Czy ktoś zinwentaryzował zawartość jej gabinetu? Przejrzał dokumenty? Czy mógłbym je zobaczyć?

– Sęk w tym, że w jej gabinecie nie ma żadnego z tych dokumentów – odparł zastępca mera. – Élaine martwiła się o ich bezpieczeństwo i umieściła je w sejfie. W bardzo dużym i bardzo bezpiecznym sejfie. Gdy zmarła, szyfr zabrała ze sobą do grobu. Nikomu go nie zdradziła. Lubiła załatwiać wszystko sama. Szukaliśmy wszędzie, ale nie udało nam się go odnaleźć... Obawiam się, proszę pana, że nic się nie da zrobić. Kilka tygodni temu nie byłoby z tym problemów, ale teraz, niestety, cóż... sytuacja jest bardzo delikatna. – Spojrzał na mnie spod przymkniętych powiek. – Wręcz dramatyczna.

Chociaż wypowiedział to słowo z całkowitym spokojem, wybrał je nieprzypadkowo. Ten prowincjonalny urząd państwowy, przycupnięty na dziedzińcu sławnego starego zamku, znajdował się przy tej samej ulicy co małe muzeum, w którym Élaine lubiła wszystko załatwiać sama. Nosiło ono nazwę Musée Alexandre Dumas. Wątpliwe jednak, czy ktoś poza garstką zwiedzających miasto zdawał sobie sprawę, że sławny autor tylu popularnych i lubianych powieści, który urodził się tutaj, był synem wielkiego człowieka – generała Alexandre’a Dumasa.

*

Alexandre Dumas starszy, bohater niniejszej opowieści, urodził się w 1762 roku jako syn Antoine’a Alexandre’a de l’Isle, we francuskiej kolonii Saint-Domingue, eksportującej cukier trzcinowy. Antoine był szlachcicem ukrywającym się przed rodziną oraz prawem i spłodził chłopca z czarną niewolnicą. Później wrócił do Francji, porzucił swój pseudonim, odzyskał prawdziwe nazwisko i tytuł – Alexandre Antoine Davy, markiz de la Pailleterie – i sprowadził zza oceanu swojego czarnoskórego syna, by zamieszkać wraz z nim w przepychu i luksusie nieopodal Paryża. Chłopak odrzucił jednak nazwisko ojca razem z tytułem szlacheckim. Zaciągnął się do armii francuskiej jako zwykły szeregowiec, podając w dokumentach werbunkowych nazwisko panieńskie matki. Gdy wkrótce awansował dzięki swoim zasługom, przestał podpisywać się imieniem Alexandre, wybierając krótką i prostą formę: Alex Dumas.

Alex Dumas był wytrawnym żołnierzem, człowiekiem bardzo aktywnym i odznaczającym się odwagą cywilną. Słynął z siły, umiejętności władania białą bronią, męstwa i talentu do wychodzenia obronną ręką z najgorszych tarapatów. Ale znany był również z bezczelnych ripost i skłonności do narażania się władzom. Jako generał budził strach wśród wrogów i miłość swoich żołnierzy, był bohaterem w świecie, który nie lekceważył tego miana.

Potem jednak, w wyniku perfidnego spisku, został osadzony w twierdzy i siedział tam, podtruwany przez nieznanych wrogów, bez nadziei na ratunek, zapomniany przez ludzi. Nie przypadkiem jego losy przypominają przeżycia młodego żeglarza Edmunda Dantèsa, mającego właśnie rozpocząć błyskotliwą karierę i poślubić ukochaną kobietę, który zamknięty bez świadków i procesu w lochu twierdzy zwanej zamkiem If, położonej na wyspie, uzmysławia sobie, że jest pionkiem w niewyobrażalnej intrydze. Ale w odróżnieniu od bohatera napisanej przez swojego syna powieści Hrabia Monte Christo Alex Dumas nie spotkał w lochu dobroczyńcy, któremu zawdzięczałby wolność i dostęp do ukrytego skarbu. Nigdy nie poznał przyczyn swojej udręki, nagłego upadku z wyżyn chwały na dno cierpienia.

Przybyłem do Villers-Cotterêts, żeby odkryć prawdę o tym, co spotkało tego najżarliwszego obrońcę wolności, równości i braterstwa.

Generał Dumas stał się legendą za życia. W oficjalnych relacjach z tamtego okresu często przytaczane są barwne anegdoty na jego temat. David Johnson w swojej książce The French Cavalry, 1792–1815 pisze o początkach kariery generała: „Dumas oprócz tego, że był pierwszorzędnym żołnierzem, przypuszczalnie przewyższał siłą wszystkich swoich towarzyszy broni [...]. W szkole jeździeckiej lubił stawać w strzemionach, chwytać rękami belkę i podnosić wierzchowca nogami w żelaznym uścisku”. Bardziej wiarygodna historia, która pojawia się w licznych relacjach, mówi o tym, że kiedyś stoczył w ciągu jednego dnia trzy pojedynki, zwyciężając we wszystkich, mimo że doznał ciętej rany głowy[b]. Opowieść ta z pewnością stanowi kanwę najbardziej znanych i komicznych scen w Trzech muszkieterach, gdzie d’Artagnan wyzywa na pojedynek Portosa, Atosa i Aramisa tego samego popołudnia (scena kończy się szczęśliwie – „Jeden za wszystkich, wszyscy za jednego!” – gdy pojawia się prawdziwy wróg).

Alex Dumas po raz pierwszy zwrócił uwagę swoich dowódców, gdy będąc jeszcze kapralem, sam jeden schwytał dwunastu żołnierzy wroga i przyprowadził ich do obozu. Niedługo potem na czele czterech kawalerzystów zaatakował placówkę przeciwnika obsadzoną przez ponad pięćdziesięciu żołnierzy – własnoręcznie zabił sześciu i wziął szesnastu jeńców. Jak podsumował kronikarz paryskiej socjety na początku XIX wieku: „Takie błyskotliwe poczynania, w połączeniu z atrakcyjną fizjonomią oraz niezwykłą siłą i okazałą posturą, zapewniły mu szybki awans. Niebawem zaś swoim talentem dowiódł, że w pełni na to zasłużył”[c].

Gwiazda Alexa Dumasa świeciła coraz silniejszym blaskiem, lecz on nie ograniczał się do wydawania rozkazów, by potem trzymać bezpieczny dystans, podczas gdy jego podwładni narażali się na niebezpieczeństwo. Dowodził nimi, jadąc zawsze na czele oddziału. Jeden z jego oficerów zauważył kiedyś: „Mój drogi, sprawiasz, że drżę, ilekroć widzę, jak dosiadasz konia i galopujesz, prowadząc swoich dragonów. Zawsze wtedy myślę: to niemożliwe, by wrócił cały, skoro tak pędzi. Co by się ze mną stało, gdybyś dał się zabić?”.[d]

Nawet gdy został generałem i dowodził tysiącami żołnierzy, Dumas zawsze wolał prowadzić małe oddziały w specjalnych operacjach, w których żeby zwyciężyć, musiał wykorzystać zalety swojego umysłu i wielką sprawność fizyczną[e]. Jako général en chef, naczelny dowódca Armii Alp, z grubsza odpowiednik dzisiejszego „czterogwiazdkowego” generała, wkładał buty z kolcami i nocą prowadził swoich ludzi po lodowych ścianach, które sprawiały wrażenie nie do sforsowania[f]. A wszystko po to, żeby zaskoczyć austriacką baterię dział, które wydawały się tak samo nie do zdobycia jak później działa Nawarony. Akcja powiodła się i w efekcie Dumas zwrócił przeciw wrogowi jego własne armaty, zmuszając go do natychmiastowej kapitulacji. Nie tylko wziął tysiąc siedmiuset jeńców i ponad czterdzieści dział, ale też zdobył Mont-Cenis, alpejską przełęcz o strategicznym znaczeniu.

Gdy w czasach rewolucji francuskiej obaj byli jeszcze generałami, Napoleon uczcił dokonania Alexa Dumasa w ulubiony wówczas klasyczny sposób, ogłaszając go nowym wcieleniem Horatiusa Coclesa, bohatera antycznego, który ocalił rzymską republikę, powstrzymując barbarzyńskich najeźdźców przed przekroczeniem Tybru. (Francuscy rewolucjoniści, podobnie jak amerykańscy, żyli w świecie pełnym aluzji klasycznych – nazywali George’a Washingtona Cincinnatusem).

Gdy Napoleon rozpoczął inwazję na Egipt, Dumas trafił tam jako dowódca kawalerii, i właśnie wówczas ci dwaj tak bardzo różni żołnierze się znienawidzili. W tym starciu chodziło o idee – Dumas pragnął walczyć o wyzwolenie świata, a nie o panowanie nad nim – ale także o sprawy osobiste.

„Muzułmanie wszystkich klas, którym udało się zobaczyć generała Bonapartego, byli zdumieni, jak niskim i chudym jest człowiekiem – napisał naczelny lekarz wyprawy[g]. – Tym spośród naszych generałów, którego powierzchowność robiła na nich większe wrażenie, był... dowódca kawalerii generał Dumas. Gdy na ich oczach przeskakiwał na grzbiecie konia okopy, jadąc wykupić naszych jeńców, wszyscy sądzili, że ten przypominający centaura ciemnoskóry mąż dowodzi całą ekspedycją”.

*

Mierzący ponad metr osiemdziesiąt i atletycznie zbudowany Alex Dumas wspaniale się prezentował wśród francuskiej elity. Jak to się jednak stało, że do niej wszedł – i był wręcz wysławiany jako bohater narodowy – w czasach, gdy podstawą i źródłem francuskiego bogactwa było niewolnictwo czarnych w koloniach?

Żywot generała Alexa Dumasa jest niezwykły pod tyloma względami, że łatwo zapomnieć o tym, co było w nim najbardziej uderzające – wiódł go czarnoskóry człowiek w świecie białych, pod koniec XVIII wieku. Jego matka, Marie Cessette Dumas, była niewolnicą, on sam zaś na krótko został sprzedany w niewolę przez własnego ojca, zbiegłego arystokratę, który potrzebował pieniędzy na podróż powrotną do Francji. Nim jednak Alex skończył dwadzieścia lat, sam również dotarł nad Sekwanę. Studiował filologię klasyczną oraz filozofię, nabrał manier oraz nauczył się jeździć konno, tańczyć i pojedynkować. Życie spędzane na paryskich przyjęciach, w teatrach i buduarach skończyło się po kłótni z ojcem, kiedy Alex zaciągnął się do kawalerii w służbie królowej. Było to w 1786 roku, w przededniu rewolucji francuskiej, i gdy nadciągnęła dziejowa burza, Dumas wykorzystał szansę – zrobił błyskawiczną karierę w szeregach armii rewolucyjnej. Został dowódcą całych dywizji i armii. Miało minąć sto pięćdziesiąt lat, zanim kolejny czarnoskóry oficer na Zachodzie zaszedł tak wysoko.

Wyjaśnienie, jak takie życie w ogóle było możliwe, kryje się w kolejnej zapomnianej historii – dziejach pierwszego na świecie ruchu w obronie praw obywatelskich. W latach pięćdziesiątych XVIII wieku, za panowania Ludwika XV, grupa zawziętych prawników wystąpiła przeciwko najpotężniejszym interesom we Francji – pozostającym w rękach kolonialnego lobby cukrowniczego – i wywalczyła szokująco szerokie prawa dla kolorowych. Niewolnicy wywiezieni z kolonii do Francji wnosili do sądów pozwy przeciwko swoim panom i zyskiwali wolność. (Porównajmy to z niechlubnym orzeczeniem amerykańskiego Sądu Najwyższego, który w latach pięćdziesiątych XIX wieku, w sprawie Dreda Scotta, stwierdził, że czarni są „o tyle gorsi, że nie mogą mieć żadnych praw, które biały człowiek byłby zobowiązany szanować”. W orzeczeniu tym właściwie posłużono się językiem drwin z francuskich procesów o wolność z poprzedniego stulecia). Francuskie procesy odbyły się o wiele wcześniej niż sprawa Somerseta, która zapoczątkowała abolicjonizm w Anglii.

Dzięki rewolucji 1789 roku marzenie o równości we Francji nagle spełniło się w całej rozciągłości. Dumas nie był jedynym Francuzem rasy mieszanej, który doszedł do zaszczytów. Do walki ruszył wraz z kawalerem de Saint-Georges’em, słynnym w całej Europie mistrzem fechtunku (oraz uznanym kompozytorem i muzykiem). Podobnie jak Dumas kawaler de Saint-Georges był mieszańcem – jego matka była wcześniej niewolnicą. Gdy wybuchła rewolucja, kawaler de Saint-Georges utworzył korpus kawalerii konnej Légion Noire, Czarny Legion, i zwerbował Dumasa na swojego zastępcę.

W wieku trzydziestu jeden lat Dumas awansował do stopnia generała, zyskawszy wcześniej niemal powszechny podziw oficerów i żołnierzy, którzy walczyli u jego boku. Pewien wychowany w Prusach francuski oficer, który obnosił się ze swoim „przerażeniem czarnuchami” (nie mówiąc o „nieustającej niechęci do żydów”), napisał mimo to, że generała „można nazwać najlepszym żołnierzem na świecie”[h].

Historia Dumasa znakomicie pokazuje istotę pierwszej prawdziwej epoki wyzwolenia: tej jednej dekady, w której rewolucja francuska nie tylko prowadziła do zniesienia niewolnictwa i dyskryminacji ze względu na kolor skóry, ale również zburzyła mury żydowskich gett oraz zaoferowała żydom pełnię praw obywatelskich i politycznych, kładąc kres niemal powszechnej nietolerancji, która utrzymywała się w Europie od starożytności[i]. Generał Alexandre Dumas, jak napisał pod koniec XIX wieku francuski historyk Chevrier, „był żywym symbolem tej nowej równości”.

Przypisuje się duże znaczenie początkom abolicjonizmu w świecie brytyjskim i podnoszenia kwestii równości podczas wojny o niepodległość Stanów Zjednoczonych, lecz życie Alexandre’a Dumasa dowodzi, że to rewolucja francuska była pierwszym krokiem na drodze do pełnego wyzwolenia, a wiążące się z nią marzenia i rozczarowania przez dwa następne stulecia kształtowały dzieje wolności i uprzedzeń. W tej rewolucyjnej epoce wyzwalania od dyskryminacji na tle rasowym znaczna część świata poznała nowoczesną ideę wolności – ideę głoszącą, że wszyscy ludzie, bez względu na religię i rasę, zasługują na równe prawa, szanse i na szacunek. Owa idea wywołała jednak też gwałtowną reakcję ze strony ówczesnych rasistów i antysemitów, którzy wcześniejsze przesądy połączyli z nowymi ideologiami politycznymi i naukowymi.

W okresie rewolucyjnego terroru Dumas wykazał się powściągliwością i człowieczeństwem, które mógł przypłacić utratą stanowiska dowódcy, lub nawet życia. W czasach gdy najbardziej radykalni obrońcy wolności, równości i braterstwa popełniali w imię tych ideałów potworne zbrodnie, on nigdy nie wzbraniał się przed chronieniem ofiar bez względu na ich pochodzenie lub głoszone przekonania. Wysłany, by zdławić rojalistyczne powstanie na zachodzie Francji, w Wandei – najmroczniejszy epizod rewolucji francuskiej – generał Dumas naraził swoją karierę, by sprzeciwić się rozlewowi krwi, który obserwował wszędzie dokoła. Później sprzyjający rojalistom Henri Bourgeois napisał o tym „wielkodusznym republikaninie”, że należał do nielicznych generałów, którzy byli „zawsze gotowi oddać życie na polu walki, lecz woleli raczej złamać miecz, niż przystać na rolę katów”.

Dumas, syn markiza i niewolnicy, patrzył na świat z wyjątkowej perspektywy człowieka wywodzącego się jednocześnie z wyżyn i nizin społecznych. Jako prawdziwy idealista, nie porzucił swoich poglądów, gdy tylko przestały się innym podobać. Jego pojmanie i uwięzienie w twierdzy wroga, gdzie przebywał w okropnych warunkach przez dwa lata – dopóki nie został wypuszczony i nie wpadł w jeszcze bardziej mroczną sieć zdrady we własnym kraju – stanowiły zapowiedź tego, co miało się stać z ideałami równości i braterstwa, zwłaszcza w przypadku kolorowych Francuzów i Francuzek. A w miejscu jego narodzin, kolonii Saint-Domingue, doszło do gwałtownej rewolucji i powstania niepodległego Haiti, które państwa białych poddały ostracyzmowi i które z wysokiej pozycji w gospodarce światowej przesunęło się na jej nędzny margines.

*

Wspomnienie oszałamiającego awansu i dotkliwego upadku generała Dumasa prześladowało jego syna. „Uwielbiałem mojego ojca – pisze autor Trzech muszkieterów. – I nadal darzę go miłością równie głęboką i szczerą, jaką darzyłbym go, gdyby czuwał nade mną w młodości i gdybym miał szczęście od dzieciństwa do dorosłości wspierać się na jego silnym ramieniu”.

Ojciec Alexa wdał się w bajkowy wręcz romans z Marie-Louise Labouret, białą kobietą z szanowanej mieszczańskiej rodziny. Zakochali się w sobie, gdy przybył, by bronić jej rodzinnego miasta przed aktami przemocy w pierwszych miesiącach rewolucji. W taki oto sposób siedzibą rodziny Dumasów stało się Villers-Cotterêts. Oberżysta Charles Labouret, ojciec Marie-Louise, wzbogacił się na ciekawskich, których w coraz większej liczbie przyciągał do miasteczka tętniący życiem dwór Orleanów. Jedynym warunkiem zgody ojca Marie-Louise na małżeństwo córki było to, by pretendent do jej ręki, wtedy jeszcze szeregowy kawalerzysta w służbie królowej, otrzymał pierwszy awans i uzyskał stopień sierżanta. Kiedy Dumas ponownie się oświadczył, był już o cztery stopnie wyższy rangą. On i Marie-Louise spłodzili troje dzieci[j]. Alexandre, pisarz, był ich ostatnim dzieckiem i jedynym synem.

W sensie literackim przeżycia jego ojca stanowiły najbardziej bezpośrednią inspirację dla powieści Georges, w której młodzieniec rasy mieszanej, pochodzący z francuskiej kolonii eksportującej cukier trzcinowy, dociera do Paryża, staje się wspaniałym fechmistrzem i wraca na wyspę, żeby pomścić dawną zniewagę na tle rasowym (której opis jest niemal dokładnym przypomnieniem bolesnego incydentu z czasów młodości generała Dumasa).

Pod koniec powieści Georges żeni się z kobietą swoich marzeń, góruje nad białymi odwagą i umiejętnościami, stacza pojedynki, ratuje z opresji młode damy i przewodzi nieudanemu powstaniu niewolników, przez co trafia na szafot. W ostatnim momencie zostaje jednak ocalony przez brata, Mulata, kapitana statku transportującego niewolników.

Georges ma wiele cech Edmunda Dantèsa, hrabiego Monte Christo, który pojawił się na kartach powieści opublikowanej kilka miesięcy później. Pamięta wszystko z obsesyjną, encyklopedyczną wręcz dokładnością. Kiedy wraca, by stanąć twarzą w twarz z białymi, którzy wyrządzili krzywdę jego rodzinie, na każdym kroku korzysta z tego, że żyją oni wyłącznie teraźniejszością. Przeszłość nie jest dla nich tak żywa jak dla niego, nie pamiętają jej, nie dostrzegają więc rzeczywistości. Rzeczywistością jest zaś marzenie, którego uosobieniem jest Georges – marzenie o tym, że czarny człowiek może zostać szlachcicem i być lepiej wykształcony, bardziej utalentowany i wpływowy niż biali właściciele plantacji.

Autor Hrabiego Monte Christo dostarczył wzorcowego wyjaśnienia dotyczącego źródeł tej książki[k]. (Wyraźnie brakuje w nim jednak informacji, że jego niegodziwy stryj Charles wykorzystywał kiedyś karaibską wyspę o nazwie Monte Cristo do przemytu cukru i niewolników). Główny wątek powieści, o czym napisał w eseju, opierał się na zaczerpniętej z archiwów paryskiej policji przerażającej historii człowieka, który pod fałszywymi politycznymi zarzutami trafił do więzienia, zdradzony przez grupę zawistnych przyjaciół. Spędziwszy siedem lat za kratami, po zmianie rządu został uwolniony i zaczął tropić dawnych druhów i mordować ich z zimną krwią jednego po drugim. Dumas wykorzystał wiele szczegółów z tej policyjnej relacji, ale jej główny bohater był zupełnie niepodobny do powieściowego hrabiego, który chociaż nieugięty, przejawiał przecież ludzkie odruchy.

W zakończeniu eseju powieściopisarz stwierdza, że różne jego wyjaśnienia mogą się wydawać tylko pustymi słowami i zasłoną skrywającą prawdę. „I teraz wszyscy mogą poszukiwać innego źródła Hrabiego Monte Christo niż to, które tu przedstawiłem – napisał – ale znajdzie je tylko człowiek bardzo zmyślny”.

Nie wiadomo, na co liczył pisarz, mobilizując czytelników do poszukiwań innego źródła inspiracji do napisania tej książki, ale prawdopodobnie miał nadzieję, że ktoś trafi pewnego dnia na inny pierwowzór skrzywdzonego bohatera jego powieści. Już wcześniej przeobraził postać swojego ojca w Georges’a, mszczącego się na wrogach ciemnoskórego bojownika, walczącego o sprawiedliwość, ale prawdziwa historia z kryminalnych archiwów, na której oparł następną książkę, stwarzała szansę zuniwersalizowania ojcowskich zmagań. Obdarzając Edmunda Dantèsa pewnymi cechami Alexa Dumasa, uczynił z przestępcy – kogoś w rodzaju współczesnego seryjnego zabójcy – uosobienie powszechnych dążeń do sprawiedliwości.

W Hrabi Monte Christo Dumas przypisał swojemu zdradzonemu bohaterowi nie tylko los, jaki w ostatnich latach życia był udziałem jego ojca, ale i pozwolił mu poczuć wspaniały smak mrocznego triumfu. W Edmundzie Dantèsie można dostrzec zapowiedź głównych postaci współczesnych powieści kryminalnych i sensacyjnych, od Batmana po Jasona Bourne’a. Żadna inna dziewiętnastowieczna powieść przygodowa nie znalazła takiego oddźwięku. Po ucieczce z lochu więziennego i zdobyciu skarbu Monte Christo Dantès buduje w grotach na wyspie luksusową podziemną kryjówkę. Staje się mistrzem wszystkich stylów walki, chociaż do pokonania wrogów wykorzystuje głównie własny umysł, naginając prawo oraz nakłaniając różne instytucje do działania zgodnie z jego wolą. Wiedząc, że świat jest zdeprawowany i pełen zła, hrabia staje się mistrzem deprawacji i przemocy – a wszystko to w celu pomagania ludziom najsłabszym i najbardziej prześladowanym. Monte Christo jest pierwszym bohaterem literackim, który ogłasza się nadczłowiekiem, ubiegając znacznie Nietzschego[2] oraz narodziny komiksu.

Alexandre Dumas pisarz dorastał w zupełnie innym świecie niż jego ojciec – w świecie nasilającego się raczej niż słabnącego rasizmu. Jego kolega po piórze – Balzac – mówił o nim „ten czarnuch”. Po sukcesie Trzech muszkieterów i Hrabiego Monte Christo krytycy przypuścili długi i niszczący atak na Dumasa, szydząc z jego afrykańskich korzeni. Był on chwastem z tropików na literackiej glebie Francji. Jeden z krytyków, Eugène de Mirecourt, oświadczył: „W skórze monsieur Dumasa kryje się dzikus... Murzyn!”.

W latach pięćdziesiątych XIX wieku gazetowi rysownicy przedstawiali pisarza przez pryzmat rasistowskich klisz, szydząc z jego literackich wysiłków. Dobrze znana karykatura ukazuje Dumasa pochylającego się nad rozgrzanym piecem, na którym w wielkim kotle gotują się żywcem biali bohaterowie jego książek – wyłupiastymi oczami spogląda demonicznie na muszkietera, którego unosi ku niesamowicie grubym wargom, najwyraźniej gotów skosztować mięsa Europejczyka. Pisarz był czarny tylko w jednej czwartej, a jego ojciec w połowie, lecz od końca XVIII wieku, gdy afrykańskie pochodzenie ojca wzbudzało zachwyt, stosunek do kolorowych radykalnie się zmienił.

Pisarz starał się lekceważyć jawnie rasistowskie zniewagi, ale zapewne dotykały go one do żywego. Najgorsze było jednak to, że zapomniano o jego ojcu, generale. Syn nigdy nie zdołał odkryć całej prawdy o ojcu ani przywrócić należnego mu miejsca w książkach historycznych. Pomścił go jednak w inny sposób: tworząc fikcyjne światy, gdzie żaden złoczyńca nie unika kary, a porządni ludzie są strzeżeni i chronieni przez nieustraszonych, obdarzonych niemal nadludzkimi siłami bohaterów – postaci bardzo podobne do Alexa Dumasa.

*

W Château de Vincennes, przypominającej Bastylię twierdzy, w której dziś przechowywane są francuskie archiwa wojskowe, przeczytałem tysiące listów o generale Dumasie i tych napisanych przez niego samego. Minąwszy naturalnej wielkości portrety Napoleona oraz żyrandol wykonany z setek garłaczy, zasiadłem w otoczeniu sędziwych weteranów sprawdzających informacje o swoich pułkach, przewracających cienkie niczym bibuła kartki i czytających sporządzone na maszynie meldunki z XX wieku. Wertowałem stosy zapisanych starannie na grubym pergaminie dokumentów, które ukazywały rewolucję francuską jako spektakl pełen nieustannej walki.

Pięknym charakterem pisma, w którym rozpoznawałem rękę Alexa Dumasa, zaskakująco otwarcie opowiadał on o swoich nadziejach na przyszłość, o zniechęceniu wojskiem i wierze w ideały, o które walczył. Szlachetność serca i szalona odwaga, które sprawiły, że był jednym z najwspanialszych żołnierzy swojej epoki, widoczne są nawet w stertach jego codziennych raportów wymaganych przez wojskową biurokrację. Szyderstwa z armijnych procedur, bezwzględne przestrogi dla tych, którzy znęcali się nad cywilami, oraz kąśliwe docinki pod adresem dowodzących zza biurka tchórzliwych generałów często budziły mój gromki śmiech. Życzliwość dla innych żołnierzy i chęć poświęcenia wszystkiego dla praw człowieka i dobra obywateli, bez względu na rodzaj przeszkód, wzruszały mnie czasem niemal do łez.

Chociaż w dziewiętnastowiecznych opracowaniach historycznych dotyczących wojska znalazłem dokumentację jego służby, meldunki z pola walki oraz anegdoty o generale, niewiele zdołałem się dowiedzieć o Alexie Dumasie jako człowieku – nie było tam żadnych listów miłosnych, pamiętnika, ani nawet testamentu. Jakby wspomnienie o nim zatarła sława syna i wnuka, którzy nosili jego imię. Nawet miano „Dumas père” (Dumas ojciec), pod którym pisarz jest znany we Francji, eliminuje generała Dumasa – odróżnia jedynie autora Trzech muszkieterów od „Dumas fils” (Dumasa syna), dramatopisarza, twórcy sztuki teatralnej, na której Verdi oparł Traviatę. Co więcej, odkryłem, że muzeum Alexandre’a Dumasa w Villers-Cotterêts, wprawdzie „poświęcone życiu i twórczości trzech Dumasów”, mieści głównie zbiór oddający hołd powieściopisarzowi. Ma też salę średniej wielkości poświęconą dramaturgowi i mały pokój poświęcony generałowi. Było tam zaledwie kilka portretów, parę listów na temat jego wyczynów bitewnych oraz kosmyk jego czarnych kręconych włosów[3]. Moja nadzieja na to, że zrozumiem postać generała Dumasa, opierała się na przypuszczeniu, że muzealny sejf zawiera jego listy oraz dokumenty, które były dla niego naprawdę ważne i które Marie-Louise, wdowa po nim, przekazała zapewne ich synowi.

Muzeum sprzedawało broszurę opowiadającą o okolicznościach powstania placówki, napisaną z żarliwym zamiłowaniem do biurokratycznych szczegółów, które mieszkańcom Ameryki Północnej trudno pojąć. Czytając o ponad dekadzie bezpardonowych walk między władzami miasta, regionu i rządem centralnym o status artefaktów rodu Dumasów, straciłem nadzieję na rozwiązanie własnego problemu – uzgodnienie procedury otwarcia sejfu mogło zająć miejskim biurokratom wiele miesięcy, może nawet lat. Nie spieszyło im się. Przedmioty z sejfu, zanim tam trafiły, przez dziesiątki lat gromadziły się w muzealnych biurach na pierwszym piętrze, a jedyna osoba, która o nich wiedziała i troszczyła się o nie, już nie żyła.

Ilekroć telefonowałem, zastępca mera, Dufour, mówił mi, że bada sprawę i sprawdza, co miasto ma zamiar zrobić w sprawie sejfu. Zapewniał, że za dwa dni będzie wiedział. A potem znów, że za dwa dni. Potem, że za dziesięć. Potem trudno mi było się do niego dodzwonić. Kursowałem między Villers-Cotterêts a Paryżem, a później wracałem do Nowego Jorku i leciałem znów do Paryża.

W końcu dowiedziałem się, że w Villers-Cotterêts jest jeszcze paru zwolenników generała Dumasa. Nazwali siebie Stowarzyszeniem Trzech Dumasów, czyli po prostu dumasowcami. Nie była to liczna grupa, raczej wąski krąg około tuzina weteranów, którzy uważali się za propagatorów odwagi, koleżeństwa i dumasowskiego ducha. Zbierali się w Le Kiosque, niewielkiej restauracji połączonej z antykwariatem. Firmą tą kierował monsieur Goldie, który donośnie pokrzykiwał w języku francuskim z portugalsko-szkockim akcentem i którego dziadkowie, obaj pochodzący z brytyjskich Indii, trafili tu po wielu przygodach. Wziąłem udział w dorocznym zjeździe dumasowców, gdzie poznałem Irankę z Marylandu, która tłumaczyła wszystkie dzieła Dumasa na perski. Nowo wybranym prezesem stowarzyszenia został dyrektor międzynarodowej firmy, elegancki mężczyzna, który dał się wciągnąć w całą tę sprawę, ponieważ przypadkiem kupił mały zamek na peryferiach miasta, wynajmowany przez generała Dumasa w 1804 roku. Obecnie mieszka w stolicy Kazachstanu Ałma Acie, ale postanowił wrócić do Villers-Cotterêts i przewodniczyć obradom.

Prawdziwą jednak głową – i sercem – stowarzyszenia był niegdysiejszy sprzedawca win, który założył je i przez wiele lat stał na jego czele, a teraz zrezygnował z funkcji przewodniczącego. Nazywał się François Angot, a przedstawiciele jego rodu piastowali urząd miejskiego łowczego, podtrzymując tradycję, która przez wieki czyniła pobliski las Retz celem wizyt członków rodziny królewskiej. Podobnie jak nowy szef stowarzyszenia, Angot związał się z trzema Dumasami w wyniku zakupu nieruchomości – transakcji zawartej tuż po drugiej wojnie światowej, gdy jego ojciec nabył dom, w którym generał Dumas dokonał żywota. (Gdy ojciec Angota został zmuszony do sprzedaży domu na początku lat sześćdziesiątych, próbował przekonać do jego zakupu władze miasta. Te jednak nie wykazały wystarczającego zainteresowania, a nowy właściciel, dentysta, postawił zamykaną na klucz bramę i znak zakazu zatrzymywania się, skierowany do wścibskich poszukiwaczy osobliwości. Właśnie wtedy Angot uznał, że aby podtrzymać w mieście pamięć o trzech Dumasach, potrzebne jest stowarzyszenie).

Wskutek wypadku samochodowego Angot chodził o kulach. Poruszał się znacznie szybciej ode mnie, kiedy bowiem chciał pokonać jakiś dystans, pochylał gwałtownie ciało, następnie stawiał kule daleko przed sobą i wspierając się na nich, wykonywał skok. Przypominał szalone wahadło albo lekkoatletę. I niestrudzenie pokazywał mi dumasowskie detale w każdym zakątku miasta – nawet w zwykłych barach i oberżach z neonem oraz plakatami sportowymi i zdjęciami nagich kobiet na ścianach wywieszano sztampowe portrety powieściopisarza Alexandre’a Dumasa.

Angot cytował fragmenty Trzech muszkieterów, jakby to był Szekspir, i dostrzegłem na nowo siłę, z jaką te opowieści inspirują ludzi do dalszej ochoczej jazdy bez względu na to, jak marny jest ich wierzchowiec. Oznajmił, że politycznie jest légitimiste – popiera nie monarchię jako taką, lecz monarchię Burbonów, sprawę najbardziej przegraną – a mimo to nigdy nie powiedział złego słowa o żadnym demokracie. Jego idealizację ancien régime’u łącznie z zamiłowaniem do fularowych krawatów w lilie i noży do papieru równoważyła nieokiełznana miłość do generała Dumasa, ultrarepublikanina i demokraty, którego poważał jako najwspanialszego przedstawiciela najznakomitszego rodu.

Dyskutowaliśmy niezliczoną ilość razy o tym, jak mógłbym rozwiązać problem sejfu. Zasięgnąwszy rady fachowca, usłyszałem, że poza wysadzeniem drzwi możliwości jest niewiele. Wymagałoby to pomocy specjalisty – sapera, ślusarza, lub nawet kasiarza, nie mówiąc już o pozwoleniu. Jak jednak miałem tego dokonać bez współpracy z władzami miasta?

Angot się nie zrażał.

– Cóż warta jest przygoda bez odrobiny niebezpieczeństwa? – zapytał z błyskiem w oku.

Zacząłem podejrzewać, że zastępca mera, Dufour, też wykazuje trochę zrozumienia dla tego problemu – po prostu uwierzył w tę sprawę. Ktoś mi powiedział, że zanim został mianowany zastępcą mera odpowiedzialnym za kulturę, interesował się głównie samochodami i motocyklami. Nie było jasne, czy kiedykolwiek przeczytał powieść najsłynniejszego syna tej ziemi. Trzeba więc było uczynić zeń wielbiciela Dumasa w najszerszym znaczeniu tego słowa. Zasięgnąwszy rady dumasowców, zaprosiłem go na suty obiad w Le Kiosque, gdzie przy kilku daniach zakrapianych rozmaitymi winami i koniakami, które oceniał wyczerpująco w iście francuskim stylu, wyjaśniłem dokładnie, dlaczego zbadanie dokumentów złożonych w sejfie jest tak ważne dla Francji. Sejf mógłby ujawnić prawdę kryjącą się za niektórymi z najbardziej uwielbianych opowieści literackich, a Villers-Cotterêts miałoby swój ważny wkład w kulturę światową. Podkreśliłem też fakt, że naród francuski zniósł bariery rasowe wiele lat przed innymi.

Zastępca mera stopniowo się ożywiał, a nawet zaczynał się ekscytować.

– Jeden za wszystkich, monsieur Reiss! – powiedział, wznosząc kieliszek. – Musimy otworzyć ten sejf!

Gdy przepraszał, że musi pędzić z powrotem do swoich merowskich obowiązków, serdecznie uścisnął mi dłoń. Miałem nowego sojusznika, przynajmniej dopóty, dopóki alkohol nie wywietrzał mu z głowy.

Uznałem to za zachętę do włamania się do sejfu – w imię historii, przeznaczenia oraz z powodu tego, co znajdowało się w środku – i nie traciłem czasu. W stolicy regionu znalazłem ślusarza, który zapewnił, że ma doświadczenie w takich sprawach, i umówiłem się z nim po zamknięciu muzeum. Zatwierdziłem swój plan u zastępcy mera, który poruszył kwestię datku – dwa tysiące euro w gotówce, s’il vous plaît – na Bezpieczny Fundusz Pomnika Generała Alexandre’a Dumasa.

Nazajutrz w muzeum pojawił się ślusarz ze skrzynkami pełnymi wiertarek i innego sprzętu. Zastępca mera załatwił, by na muzealnym dziedzińcu postawiono dwóch policjantów i ochroniarzy. Sejf znajdował się na piętrze w kącie składu zawalonego tekturowymi pudłami, starymi ubraniami, skorupami kopii klasycystycznej ceramiki oraz kilkoma nieco naruszonymi manekinami z domu towarowego, które nasunęły mi myśl o ścinaniu głów w czasie rewolucji. Tuż obok sejfu stał przepołowiony manekin – na jego górnej części wisiał trójkolorowy bandolier w rodzaju tych, które francuscy urzędnicy noszą podczas oficjalnych uroczystości; dolna część, umieszczona obok, była odziana w białe męskie slipy.

Ślusarz zdjął skórzaną kurtkę i równo poukładał wiertarki. Obejrzał uważnie sejf i ostrożnie przyłożył do drzwiczek jakiś elektroniczny przyrząd.

– Chodzi o miejsce – rzekł. – Trzeba wiedzieć, gdzie wywiercić otwór.

Potem wszystko potoczyło się tak jak w filmach – szukanie odpowiedniego miejsca stetoskopem, wiercenie, nasłuchiwanie, znowu wiercenie, szczęknięcia zamka, nasłuchiwanie, stukanie, wiertarka, nasłuchiwanie... W końcu znalazł właściwe miejsce! Gdy naparł ciałem na wiertarkę, poleciały iskry i wstrzymałem oddech.

Drzwi otworzyły się na oścież i naszym oczom ukazały się stosy papieru – dwa lub dwa i pół metra zniszczonych teczek, pudeł, pergaminów i pisanych na pelurze dokumentów, zbieranych całymi latami przez Élaine. Wszystkie one odnosiły się do Alexandre’a Dumasa – ojca, syna bądź wnuka – lecz ja musiałem przedrzeć się przez nie, poszukując jedynie tego, co dotyczyło generała. Zgodnie z umową zawartą z zastępcą mera miałem tylko dwie godziny na sfotografowanie wszystkiego, co tylko zdołam, a potem policjanci stojący na straży na zewnątrz mieli zabrać zawartość sejfu i przenieść ją nie wiadomo dokąd i na jak długo. Wyjąłem aparat z porządnym obiektywem i wziąłem się do pracy.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

PRZYPISY

PROLOG, CZĘŚĆ 1, 26 LUTEGO 1806 ROKU

[a] zmarł jego ojciec: Świadectwo zgonu Alexandre’a Dumasa („Acte de Décès de Monsieur Thomas Alexandre Davy Dumas Delapailleterie [sic!] [,] Général de Division”) z 27 lutego 1806 r., MAD.

PROLOG, CZĘŚĆ 2, 25 STYCZNIA 2007 ROKU

[a] nocami Adama i Ewy i „po podaniu szampana”: Ernest Roch, L’ancien château royal, „Bulletin de la Société Historique de Villers-Cotterêts” 1909, nr 5, s. 249, cytujący słowa pani de Tencin i księcia de Richelieu. (Roch, badający historię Villers-Cotterêts i tego regionu w latach przed pierwszą wojną światową, walnie przyczynił się do utworzenia Muzeum Alexandre’a Dumasa. Miał ku temu osobiste powody: jego matka, Louise Boivin, miała romans z Dumasem i w mieście zawsze uważano, że Ernest jest nieślubnym synem pisarza – i tym samym wnukiem generała Dumasa).

[b] w ciągu jednego dnia trzy pojedynki: MM, s. 28; Ernest d’Hauterive, Un soldat de la Révolution. Le Général Alexandre Dumas (1762–1806), Paryż 1897, s. 78; Placide David, Le général Th. Alexandre Dumas, w: Sur les rives du passé. Choses de Saint-Dominque, Montreal 1972, s. 40.

[c] Takie błyskotliwe poczynania: Jean-Baptiste Courcelles, Dumas (Alexandre Davy), w: Dictionnaire historique et biographique des généraux français, depuis le onzième siècle jusqu’en 1823, t. IX, Paryż 1821–1823, s. 502.

[d] Mój drogi, sprawiasz: Tym oficerem był generał Barthélemy Joubert, uczynił to w Tyrolu. Relacja Dermoncourta przytoczona w MM na s. 118.

[e] dowodził tysiącami żołnierzy: Dowodził na przykład dywizją liczącą trzy tysiące żołnierzy w dolinach Bardonnèche i Cézanne w walkach o zdobycie Mont-Cenis. Dumas do Komitetu Ocalenia Publicznego, 14 maja 1794 r., SHD 3B9.

[f] dzisiejszego „czterogwiazdkowego” generała: Według słownika wojskowości z 1898 roku, który nawet obecnie wydaje się odpowiednim źródłem, général de division nosi trzy gwiazdki, général de corps d’armée – cztery, a général d’armée – pięć. Dumas zajmował stanowiska odpowiadające wszystkim tym trzem rangom. Zapis z Dictionnaire militaire, encyclopédie des sciences militaires, przytoczony w zakładce sekcji „Les grades” na stronie internetowej francuskiego Ministerstwa Obrony: www.defense.gouv.fr./terre/bloc-les-essentiels/les-grades.

[g] „Muzułmanie wszystkich klas”: René-Nicolas Desgenettes, Souvenirs de la fin du XVIIIe siècle et du commencement du XIXe, t. III, Paryż 1836, s. 124. Wiem, że istnieją tylko dwa egzemplarze tego niepublikowanego tomu, jeden w Bibliothèque de l’Institut de France (w Paryżu), a drugi w Bibliothèque centrale du Service des Armées (w Val-de-Grâce).

[h] „przerażeniem czarnuchami” oraz dwa następne cytaty: Paul Thiébault, Mémoires du général baron Thiébault, t. I, Paryż 1893, s. 6, i t. II, s. 31.

[i] zaoferowała żydom pełnię praw obywatelskich i politycznych: Dekret Zgromadzenia Narodowego z 27 września 1791 r., w: Archives parlementaires de 1787 à 1860, t. XXXI (1888), s. 372–373.

[j] spłodzili troje dzieci: Alexandrine-Aimée Dumas, ur. w 1793 r.; Louise-Alexandrine Dumas, ur. w 1796, zm. w 1797 r.; Alexandre Dumas, ur. w 1802, zm. w 1870 r.

[k] wzorcowego wyjaśnienia źródeł tej powieści: Wersja Dumasa jest powtórzona np. przez Davida Cowarda we Wprowadzeniu do The Count of Monte Cristo (Oxford 2008), s. IX–XXI; w True Stories of Immortal Crimes Harry’ego Ashtona-Wolfe’a (Londyn 1930), s. 15–33; w Alexandre Dumas, père: His Life and Works Arthura Davidsona (Filadelfia 1902), s. 258–261. Wyjątek stanowi Gilles Henry i jego Les Dumas: Le secret de Monte Cristo, Condé-sur-Noiraud 1982.

[1] Wszystkie cytaty z Hrabiego Monte Christo w przekładzie J. Rogozińskiego (przyp. tłum.).

[2] Włoski marksista Antonio Gramsci w szczytowym okresie mody na Nietzschego, na początku XX wieku, posunął się do deklaracji, że „wielu samozwańczych wyznawców jego filozofii to zwyczajni... dumasowcy, którzy zgłębiwszy po amatorsku dzieła niemieckiego filozofa, «usprawiedliwiają» nastroje wywołane lekturą Hrabiego Monte Christo”.

[3] Odwiedziłem później paryski sklep w pobliżu Pałacu Luksemburskiego, gdzie sporo dowiedziałem się o ożywionym handlu puklami włosów znanych ludzi z czasów rewolucji i epoki napoleońskiej.