Spis treści

Spis treści

XX62

Złoto

Śliwka

Sól

Czaszka

Wiatr

Błoto

Mięso

Woda

Krew

XX59

Czaszka

Błoto

Mięso

Śliwka

Sól

Złoto

Woda

Błoto

Wiatr

Krew

Woda

XX42 / XX62

Wiatr wiatr wiatr wiatr wiatr

XX67

Błoto

Woda

Mięso

Czaszka

Śliwka

Wiatr

Krew

Złoto

Sól

Złoto

Złoto

Podziękowania

Wszystkie rozdziały dostępne są w pełnej wersji książki

Tytuł oryginału: How Much of These Hills is Gold

Redakcja: Ida Świerkocka
Projekt okładki: Magda Kuc
Korekta: Marzena Kos / Słowne babki, Beata Wójcik
Redaktor prowadzący: Bartłomiej Nawrocki

How Much of These Hills is Gold © C Pam Zhang, 2020
First published by Riverhead Books an imprint and division of Penguin Random House LLC.
Translation rights arranged by AJA Anna Jarota Agency and The Clegg Agency, Inc., USA.
All rights reserved
Copyright © for the Polish translation by Aga Zano, 2021
Copyright © for the Polish edition by Echa an imprint of Wydawnictwo Czarna Owca, Warszawa 2021

Wszelkie prawa zastrzeżone. Niniejszy plik jest objęty ochroną prawa autorskiego i zabezpieczony znakiem wodnym (watermark).
Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku.
Rozpowszechnianie całości lub fragmentu niniejszej publikacji w jakiejkolwiek postaci bez zgody właściciela praw jest zabronione.

Wydanie I

ISBN: 9788380159792

Konwersję do wersji elektronicznej wykonano w systemie Zecer.

Mojemu ojcu,
Hongjianowi Zhangowi,
ukochanemu, lecz nie dość poznanemu.

Ta ziemia nie jest waszą ziemią.

CZĘŚĆ PIERWSZA

XX62

Złoto

Ba umiera w nocy, więc trzeba zdobyć dwa srebrne dolary.

Nad ranem Sam wystukuje rozzłoszczony rytm na klepisku, chodzi tam i z powrotem, ale Lucy czuje, że zanim odejdą, musi przemówić. Cisza jej ciąży, napiera tak mocno, aż Lucy ustępuje.

– Przepraszam – mówi do ba, leżącego na materacu. Pościel, w którą jest owinięty, to jedyny skrawek czystego materiału w mrocznej, zapylonej chacie, wszystko jest czarne od węgla. Ba nie zwracał uwagi na bałagan za życia; po śmierci omija go nieprzyjemnym, zmrużonym wzrokiem tak samo jak wcześniej. Lucy też omija spojrzeniem. Tylko Sam na nie zasługuje. Sam: oczko w głowie, krągły kłębek zniecierpliwienia, krążący przy drzwiach w za dużych butach. Za życia ojca łączyła ich nierozerwalna więź, a teraz Sam nie chce odwzajemnić jego spojrzenia. Dopiero wtedy do Lucy dociera: ba naprawdę odszedł.

Dziewczynka dłubie dużym palcem bosej stopy w klepisku, próbując wygrzebać jakieś słowa, których Sam wysłucha. Rozpostrzeć błogosławieństwo nad latami cierpień. Pył unosi się upiornie w świetle wpadającym przez jedyne okno. Trwa nieruchomo w bezwietrznym powietrzu.

Coś dźga Lucy w kręgosłup.

– Pif-paf – odzywa się Sam.

Ma jedenaście lat – Lucy dwanaście; jest drewnem – Lucy wodą, jak mawiała mama. Starsza siostra jest jednak wyższa aż o stopę. Sam wciąż ma miękkie, zdradliwie delikatne rysy.

– Za wolno. Nie żyjesz. – Sam zwija palce w pulchne piąstki i dmucha w lufę wyimaginowanego pistoletu. Tak jak ba. Tak to się robi jak należy, mawiał, a gdy Lucy odpowiedziała kiedyś, że te nowe pistolety się nie blokują i nie trzeba ich przedmuchiwać, to ba uznał, że przyda się, żeby ją zdzielić jak należy. Gwiazdy rozbłysły jej gdzieś za oczami, nos przeszyła ostra strzała bólu.

Nos Lucy nigdy się nie wyprostował. Pociera go teraz kciukiem i wspomina, co wtedy powiedział ba – że trzeba pozwolić, żeby samo się zagoiło jak należy. Popatrzył na Lucy po tym, jak rozlany siniak zbladł, i tylko pokiwał stanowczo głową. Jakby tak to zaplanował od początku. „Jak należy. Żeby ci się nie zapomniało, jaka jest kara za pyskowanie”.

Sam ma brudne policzki, umazane prochem strzelniczym tak, by smugi przypominały (w zamierzeniu) indiańskie barwy wojenne. Pod burą warstwą kryje się jednak nieskazitelnie gładka twarz.

Tylko ten jeden raz i tylko dlatego, że zaciśnięte dłonie ojca leżą bezradnie pod kocem – a może tak naprawdę jest dobra i mądra, bo jeśli go sprowokuje, to może ba wstanie i się na nią zamachnie? – Lucy robi coś, na co w innych okolicznościach nigdy by sobie nie pozwoliła. Też zwija dłonie w pięści, celuje z palców. Wbija je pod miękką brodę, tam, gdzie kończy się brud i sadza, a zaczyna dziecięcy tłuszczyk. Pod szczękę, którą dałoby się nazwać subtelnie zarysowaną, gdyby nie to, jak buńczucznie wysuwa się do przodu.

– To ty nie żyjesz – oznajmia. Wystarcza jedno pchnięcie i Sam wypada na dwór jak na banicję.

Słońce praży bez litości. Pora sucha w pełni, deszcz stał się odległym wspomnieniem. Ich dolina zmieniła się w bury spłacheć ziemi, rozpołowiony przez wijący się strumień. Po tej stronie stoją liche chaty górników, a po drugiej budynki na bogato, o porządnych murowanych ścianach i szklanych oknach. A wszystko to okalają ciągnące się w nieskończoność góry poprzetykane złotem; wśród wysokich, spierzchniętych od żaru traw, przycupnęły liche obozy poszukiwaczy złota i Indian, grupki vaqueros, podróżników i wyrzutków, a dalej rozdziawia się kopalnia, za nią kolejne, i jeszcze następne, i jeszcze.

Sam prostuje wąskie ramiona i przechodzi przez strumień, czerwień koszuli niesie się po jałowej ziemi jak krzyk.

Kiedy tu przybyli, dolina była jeszcze porośnięta wysoką żółtą trawą, na jej grzbiecie kłębiły się gęste dębowe zarośla, a po deszczu rosły maki. Trzy i pół roku temu przyszła powódź, podmyła krzewy, utopiła lub przegoniła połowę mieszkańców. Mimo to ich rodzina została, trwała samotnie na skraju doliny. Ba przypominał drzewo rozdarte piorunem: martwe w środku, lecz wciąż wczepione korzeniami w glebę.

A co teraz, kiedy już go nie ma?

Lucy stawia bose stopy w ślady butów, które zostawia Sam; milczy, oszczędza ślinę. Wody nie ma już od dawna, powódź zostawiła świat jeszcze bardziej spragnionym.

Mamy też nie ma już od dawna.

Za strumieniem ciągnie się szeroka ulica, rozmigotana i zakurzona jak wężowa skóra. Po obu stronach straszą sztuczne fasady: saloon, kowal, faktoria, bank, hotel. Ludzie zalegają w cieniu jak jaszczurki.

Jim siedzi w sklepie i skrobie w księdze rachunkowej. Jest szersza od niego i waży połowę tego, co on. Ponoć Jim ma w niej zapisane długi każdego w całej okolicy.

– Przepraszam – mamrocze Lucy, przeciskając się między dzieciakami, które kręcą się koło półki ze słodyczami, a w oczach mają pragnienie ucieczki od nudy. – Chcę przejść. Przepraszam. – Kurczy się w sobie. Dzieciaki rozchodzą się leniwie, trącając ją łokciami w ramiona. Dziś przynajmniej nie próbują jej szczypać.

Jim dalej patrzy w księgę.

– Dzień dobry, przepraszam? – mówi Lucy głośniej.

Tuzin oczu kłuje Lucy spojrzeniami, ale Jim ją ignoruje. Dziewczynka już wie, że to zły pomysł, ale mimo to opiera dłoń na skraju blatu, żeby ściągnąć na siebie uwagę.

Jim natychmiast odrywa oczy od książki. Czerwone oczy, zaognione przy powiekach.

– Precz z łapami. – Jego głos drga jak stalowy drut. Nie przerywa pisania. – Rano ladę myłem.

Za Lucy rozlegają się urywane rechoty. To nie przeszkadza dziewczynce, która po latach mieszkania w osadzie nie ma w sobie już nic miękkiego, co dałoby się rozedrzeć. Tylko jedna rzecz sprawia, że czuje się pusta w środku, tak jak wtedy, kiedy umarła mama: to spojrzenie w oczach Sam. Sam mruży oczy tak nieprzyjemnie jak ba.

Ha! Woła Lucy, bo Sam tego nie zrobi. Ha! Ha! Jej śmiech rozpościera się nad ich dwójką, czyni częścią stada.

– Dziś tylko całe kurczaki – oznajmia Jim. – Nie mam dla was łapek. Jutro przyjdź.

– Nie potrzebujemy prowiantu – kłamie Lucy, choć już czuje na języku tłuszcz spod kurzej skórki. Prostuje się, opuszcza ręce po bokach i zaciska dłonie w pięści. A potem mówi, po co przyszła.

„Ja cię nauczę jedynych czarodziejskich słów, co się liczą”, oznajmił ba, kiedy wyrzucał książki mamy do jeziorka, powstałego w dolinie po burzy. Walnął Lucy, żeby przestała płakać, ale rękę miał powolną. Prawie łagodną. Przykucnął, żeby przyjrzeć się, jak dziewczynka wyciera smarki z buzi. „Ting wo, słuchaj mnie, Lucy: na kredyt”.

Słowa ba na pewno podziałają, jest w nich jakieś zaklęcie. Jim przerywa pisanie.

– Co ty powiedziałaś?

– Dwa srebrne dolary. Na kredyt. – Głos ojca dudni jej w uchu, za plecami. Lucy czuje jego przesiąknięty whiskey oddech. Nie śmie się odwrócić. Nie wie, co zrobi, jeśli jego ciężka, wielka jak szpadel dłoń opadnie jej na ramię: czy wrzaśnie, roześmieje się, czy pobiegnie i rzuci mu się na szyję z takim impetem, że ba nie zdoła jej z siebie zrzucić, choćby nie wiedzieć jak wyklinał. Słowa ojca obijają jej się po gardle jak duch w ciemnym korytarzu. – W poniedziałek wypłata. Tylko trochę nam trzeba, żeby dociągnąć. Szczerze.

Dziewczynka spluwa na dłoń i wyciąga ją przed siebie.

Jim bez wątpienia nasłuchał się tej śpiewki od górników, ich wyschłych żon i dzieci pustych w środku. Biednych jak Lucy. Brudnych jak Lucy. O Jimie wiadomo, że poburczy, położy na ladzie potrzebny towar, a potem skasuje podwójnie po wypłacie. Raz przecież rozdawał bandaże na kredyt po wypadku w kopalni, prawda? Zrozpaczonym, bezradnym. Takim jak Lucy.

Tylko że nikt z nich nie jest tak całkiem jak Lucy. Jim mierzy ją wzrokiem. Bose nogi. Zapocona sukienka w nietwarzowym odcieniu granatu, zrobiona z resztek płótna po koszuli ojca. Chude ramiona, włosy sztywne jak druty. I jeszcze jej twarz.

– Ziarno dam tatkowi na kredyt – mówi Jim. – I części zwierząt najróżniejsze, czego wy tam się nie brzydzicie jeść. To też dam. – Sprzedawca podwija górną wargę, odsłaniając mokry skrawek dziąsła. U kogoś innego dałoby się to nazwać uśmiechem. – Ale po pieniądze to musisz go posłać do banku.

Ślina na nietkniętej dłoni Lucy zasycha, napina skórę.

– Proszę pana…

Sam łupie obcasem o podłogę, zagłuszając gasnący głos siostry. Wychodzi ze sztywno wyprostowanymi ramionami.

Sam jest drobnym dzieckiem, ale w buciorach z cielęcej skóry robi kroki jak dorosły. Rzuca długi cień, liżący Lucy po palcach u stóp; uważa cień za odbicie swoich prawdziwych rozmiarów, a niewielkie ciało za przejściową niewygodę. „Kiedy będę kowbojem”, opowiada. „Kiedy będę awanturnikiem”. A ostatnimi czasy: „Kiedy będę sławnym zbiegiem. Kiedy urosnę”. Sam ma jeszcze na tyle mało lat, by wierzyć, że pragnieniami można podporządkować sobie cały świat.

– Bank nie pomoże takim jak my – odzywa się Lucy.

Równie dobrze mogłaby nic nie mówić. Pył łaskocze ją w nosie, więc przystaje, żeby odkaszlnąć. Gardło jej się marszczy. Zwraca wczorajszą kolację na ulicę.

Od razu zbiegają się dzikie psy i zaczynają zlizywać zawartość jej żołądka. Przez chwilę Lucy się waha, choć Sam wybija butami niecierpliwy refren. Dziewczynka wyobraża sobie, że mogłaby porzucić jedynego członka rodziny, jaki jej pozostał, i opaść na ziemię między psy, walczyć z nimi o każdą kroplę tego, co należy przecież do niej. Ich życie składa się z brzucha i nóg, z karmienia i ucieczki. Prosty żywot.

Ogromnym wysiłkiem woli podnosi głowę i rusza dalej na dwóch nogach.

– Idziemy, partnerze? – mówi Sam. Tym razem to prawdziwe pytanie, a nie zwrot, przeżuwany w ustach, by nim splunąć. Po raz pierwszy dzisiaj Sam nie mruży ciemnych oczu. Pod ochroną cienia Lucy otworzyły się szeroko, coś się w nich na wpół roztapia. Lucy podchodzi, żeby dotknąć krótkich czarnych włosów tam, gdzie wystają spod przekrzywionej czerwonej bandany. Przypomina jej się, jak pachniały dawno temu, kiedy były tylko puszkiem na niemowlęcej skórze: jak drożdże, szczere słońce, oliwa. Jednak kiedy Lucy się porusza, przepuszcza promień światła. Sam zaciska oczy. Odchodzi. Lucy widzi wybrzuszone kieszenie spodni i wie, że te małe pięści znów są odbezpieczone.

– Idziemy – odpowiada.

Podłoga w banku jest zrobiona z błyszczących desek, jasnych jak włosy na głowie pani za ladą. Tak gładkich, że Lucy nie musi się obawiać drzazg włażących w stopy. Postukiwanie butów zyskuje teraz ostrzejszy ton, każdy krok brzmi jak strzał z pistoletu. To Sam. Kark ma poczerwieniały pod barwami wojennymi.

Tu-tuk, rozlega się w banku. Kasjerka się gapi.

Tu-tuk. Kobieta się wychyla. Za nią pojawia się mężczyzna. Z kamizelki zwisa mu łańcuszek.

TU-TUK TU-TUK TU-TUK. Sam staje na palcach przed ladą, zginając skórę na butach. Dotąd coś takiego byłoby nie do pomyślenia, buty były zbyt cenne.

– Dwa dolary srebrne – mówi Sam.

Usta kasjerki drgają.

– Czy macie…

– Nie mają tu konta – odzywa się mężczyzna. Patrzy na dzieci tak, jak patrzy się na szczury.

Sam milknie.

– Na kredyt – dodaje Lucy. – Prosimy.

– Widziałem was w okolicy. Ojciec was przysłał na żebry?

W pewnym sensie tak.

– W poniedziałek wypłata. Tylko trochę nam trzeba, żeby dociągnąć. – Lucy nie dodaje „szczerze”. Ten człowiek pewnie i tak nie chciałby tego usłyszeć.

– To nie towarzystwo dobroczynne. Zmiatajcie do domu, wy małe… – Wargi mężczyzny poruszają się jeszcze przez chwilę po tym, jak przestaje dobiegać z nich głos, niczym u tej kobiety, którą Lucy kiedyś widziała, jak mówiła językami, a na jej usta napierała jakaś obca siła. – …żebraki. Poszli mi stąd, bo wezwę szeryfa.

Strach przebiega Lucy po kręgosłupie zimnymi palcami. To nie jest strach przed bankierem. Przeraża ją Sam. Poznaje to spojrzenie. Myśli o ojcu, leżącym sztywno w łóżku, z rozchylonymi szparkami oczu. To ona pierwsza się obudziła dzisiaj rano. Znalazła ciało i czuwała przy nim, czekając, aż Sam wstanie, to ona zamknęła ojcu powieki – najlepiej, jak umiała. Sądziła, że ba umarł rozzłoszczony. Teraz wie, że się pomyliła: to było uważne spojrzenie drapieżnika, śledzącego ofiarę. Już dostrzega pierwsze sygnały, że Sam staje się naczyniem, które ojciec wziął w posiadanie. Sam ma w oczach tę samą zmrużoną czujność co ba. Sam nosi w ciele jego złość. A do tego trzeba dodać przyczółki, zajęte przez ojca już wcześniej: za duże buty i to miejsce na drobnym ramieniu, na którym opierał dłoń. Lucy już wie, czego się spodziewać. Ba będzie gnić dzień po dniu na materacu, a jego duch wylewać się z ciała i przenikać do ciała jego najmłodszego dziecka, aż pewnego dnia Lucy obudzi się i zobaczy, że zza tych błyszczących ciemnych oczu wyziera ojciec. A Sam przepadnie na zawsze.

Powinni pogrzebać go raz a porządnie, przycisnąć mu powieki srebrem. Lucy musi to wytłumaczyć bankierowi. Jest już gotowa błagać.

– Pif-paf – mówi Sam.

Lucy już ma powiedzieć: Sam, przestań się wygłupiać. Wyciąga rękę, by pacnąć pulchne brązowe palce, lecz nagle widzi, że stały się dziwnie błyszczące. Czarne. Sam trzyma pistolet ojca.

Kasjerka mdleje.

– Dwa srebrne dolary – powtarza Sam, teraz już niższym głosem. Czai się w nim cień głosu ba.

– Bardzo przepraszam – odzywa się Lucy. Unosi kąciki warg. Ha! Ha! – Wiecie, jak dzieci lubią się bawić, proszę wybaczyć…

– Wynocha, bo każę was zlinczować – warczy mężczyzna. Patrzy prosto na pistolet, który trzyma Sam. – Poszli mi stąd, wy małe, żółte brudasy.

Sam naciska spust.

Ryk. Huk. Świst. Lucy ma wrażenie, że coś potężnego przelatuje jej koło ucha. Że gładzi ją szorstkimi dłońmi. Kiedy otwiera oczy, powietrze jest szare od dymu, a Sam robi krok w tył i przyciska dłoń do policzka, posiniaczonego odrzutem pistoletu. Bankier leży na ziemi. Po raz pierwszy w życiu Lucy nie zważa na to, że Sam płacze, po raz pierwszy Sam schodzi na dalszy plan, a ona odwraca się, odpełza. Dzwoni jej w uszach. Wymacuje kostkę mężczyzny. Znajduje udo. Pierś. Całą, nienaruszoną pierś, z sercem bijącym w środku. Mężczyzna ma pręgę na skroni, bo uderzył głową o półkę, kiedy odskoczył. Poza tym nic mu nie jest. Pistolet nie wypalił.

Lucy słyszy śmiech ba, dobiegający z chmury dymu i prochu.

– Sam. – Dziewczynka powstrzymuje się, by też nie zacząć płakać. Teraz musi mieć więcej siły, niż potrafi w sobie znaleźć. – Sam, ty ośle, bao bei, ty mały, durny ośle. – Miesza słodkie z kwaśnym, obelgi i pieszczotliwe zwroty. Jak ba. – Musimy stąd iść.

To, jak ba przyjechał w te góry, by zostać poszukiwaczem złota, to historia prawie śmiechu warta. Jak tysiące innych przybyszów sądził, że żółte trawy tej krainy i słońce błyszczące jak złoty pieniążek zapowiadają jeszcze jaśniej migoczące zdobycze. Ale żaden z tych, którzy przywędrowali, by przekopywać Zachód, nie spodziewał się, jak wyschła i spragniona będzie ta ziemia, jak bezlitośnie wypije ich pot i siły. Nikt nie przewidział, jaka będzie skąpa. Większość przybyła za późno. Bogactwa zostały już wydobyte, skończyły się. Strumienie nie rodziły złota. Ziemia nie rodziła zboża. Zamiast tego przyjezdni znaleźli w zboczach gór o wiele mniej olśniewającą nagrodę: węgiel. Na węglu nikt się nie wzbogaci, nie nakarmi nim oczu ani wyobraźni. Dało się nim jednak wykarmić rodzinę – niemal się dało, mąką ruszającą się od wołków i resztkami mięsa, aż wreszcie wycieńczona marzeniami żona zmarła po wydaniu na świat syna. Wtedy zaś pieniądze oszczędzone na tym, że ubyło jednych ust do wykarmienia, ba mógł zacząć przeznaczać na picie. Miesiące nadziei, miesiące ciułania, i tyle z tego mieli: butelka whiskey, dwa groby wykopane tam, gdzie ich nikt nie znajdzie. Historia prawie śmiechu warta – ha! ha! – ba sprowadził tu rodzinę, żeby się wzbogacić, a teraz jego dzieci są gotowe zabić człowieka za dwa srebrne dolary.

A zatem kradną. Biorą, czego potrzebują, by uciec z miasta. Sam najpierw protestuje, z właściwym sobie uporem.

– Nikomu żeśmy krzywdy nie zrobili – dowodzi.

Tylko dlatego, że ci się nie udało, myśli Lucy.

– Przy takich jak my z byle czego da się zrobić przestępstwo. Jak będzie im wygodnie, to ustanowią dla nas nowe prawo. Już zapomniałaś?

Sam unosi podbródek, ale Lucy widzi, że się waha. Dzień jest bezchmurny, ale w tej chwili oboje czują, jak chlaszcze ich dawny deszcz. Pamiętają, jak wewnątrz szalała burza, i nawet ba nic nie mógł na to poradzić.

– Nie możemy czekać. Nawet z pogrzebem.

W końcu Sam kiwa głową.

Pełzną do szkoły, szorując brzuchami po ziemi. Zbyt łatwo, o wiele zbyt łatwo stać się tym, czym inni ich nazywają: zwierzętami, szumowinami, złodziejami. Lucy przekrada się wokół budynku do miejsca, o którym wie, że nie widać go zza tablicy. W środku rozlegają się głosy. Recytacja ma rytm bliski modlitwie, dudniący głos pana Leigha wzywa, chór uczniów odpowiada. Prawie, prawie, a Lucy przyłączyłaby się do nich.

Minęły już jednak całe lata, odkąd wolno jej było wchodzić do środka. Dwoje nowych uczniów zajmuje jej ławkę. Lucy gryzie się w policzek, aż do krwi, i odwiązuje od płotu siwą klacz nauczyciela, Nellie. W ostatniej chwili zabiera też ciężkie od owsa juki.

Po powrocie do domu Lucy mówi, że Sam ma spakować wszystko, co muszą zabrać. Ona zostaje na zewnątrz, obserwuje chatę i ogród. Ze środka dobiegają łomoty, brzęki, odgłosy furii i żałoby. Lucy nie wchodzi; Sam nie prosi o pomoc. W banku, kiedy Lucy przepełzła obok, by delikatnie dotknąć bankiera, między rodzeństwem pojawiła się niewidzialna ściana.

Lucy zostawia na drzwiach wiadomość dla pana Leigha. Próbuje sobie przypomnieć szumne frazy, których ją kiedyś nauczył, jakby mogły jej wystawić świadectwo bardziej przekonujące od kradzieży. Nie daje rady. Bazgrze „Przepraszam” w gęstych rządkach, od framugi do framugi.

Sam wyłania się ze środka i wynosi zwinięte koce, skromny prowiant, rondel i patelnię, a na koniec stary kufer mamy. Skrzynia szoruje po suchej glebie, długa niemal na wysokość człowieka, skórzane uchwyty trzeszczą pod jej ciężarem. Lucy nie ma pojęcia, jakie pamiątki Sam zabiera ze sobą, wie jednak, że nie należy przeciążać konia – ale panuje między nimi takie napięcie, że włosy jeżą się jej na karku. Nic nie mówi. Kiedy Sam się zbliża, Lucy wyciąga rękę z przywiędłą marchewką – to ich ostatnia odrobina słodyczy na długo. Znak pokoju. Sam wkłada połowę do pyska Nellie, a resztę chowa do kieszeni. Ten życzliwy gest podnosi Lucy na duchu, mimo że był skierowany do konia.

– Już po pożegnaniu? – pyta, kiedy Sam zarzuca Nellie sznur na grzbiet, zaplata kilka przesuwanych węzłów. Sam tylko stęka, wkładając ramię pod kufer, żeby go podnieść. Brązowa buzia czerwienieje, potem fioletowieje z wysiłku. Lucy pomaga. Skrzynia wpada w pętlę, a Lucy ma wrażenie, że ze środka dobiega jakiś łomot.

Sam gwałtownie odwraca głowę. Twarz ma ciemną, odsłania białe zęby. Przez Lucy przebiega strach. Robi krok w tył. Sam kończy wiązać sznur bez jej pomocy.

Dziewczynka nie idzie pożegnać się z ciałem. Miała na to kilka godzin dziś rano podczas czuwania. A prawdę mówiąc, ba umarł razem z mamą. To ciało od trzech i pół roku było puste, już dawno zniknął z niego człowiek, który tam dawniej mieszkał. A teraz nareszcie jadą dość daleko, by jego upiór za nimi nie podążył.

Moja Lucy, mówi ba, człapiąc prosto w jej sny, ben dan. Ty oślico.

Jest w dobrym humorze, jak rzadko. Używa najserdeczniejszej z obelg, tej, na której ją wychował. Lucy próbuje się odwrócić i na niego spojrzeć, ale nie daje rady obrócić głowy.

Czego ja cię uczyłem?

Lucy zaczyna tabliczkę mnożenia. Ustami też nie może poruszyć.

Nie pamiętasz, co? Z tobą tak zawsze, tylko naświnisz, namieszasz i pójdziesz. Luan qi ba zao, co za burdel. Rozlega się plaśnięcie śliny, to ba splunął z obrzydzeniem. Nierówny chód: chora noga, potem zdrowa. Nic nie umiesz porządnie zrobić, Lucy. Im bardziej Lucy rosła, tym bardziej on się kurczył. Rzadko jadł. Kiedy już brał coś do ust, to tylko podsycało jego złość, zawsze czuwającą u jego boku jak wierny stary kundel. Dui. Tak ma być, mówi teraz. Kolejne rozbryzgi śliny, coraz dalej od niej. Ba jest już pijany, zaczyna bełkotać. Tyszujomała. Kiedy poddał się z odpytywaniem Lucy z rachunków, wypełnił ich chatę językiem. Bogatym słownictwem, którego mama by nie pochwalała. Ty leniwe gów… – gou shi.

Lucy budzi się otoczona złotem. Suche żółte trawy na wzgórzach, wyższe od zająca, kołyszą się kilka mil za miasteczkiem. Muśnięte wiatrem błyszczą jak miękki metal. Kark Lucy pulsuje z bólu po nocy przespanej na ziemi.

Woda. Tego ją uczył ba. Zapomniała przegotować wodę.

Przechyla manierkę: pusto. Może tylko jej się śniło, że ją napełnia. Ale nie, przecież poszła w nocy nad strumień po wodę, bo Sam gorączkuje od późnego wieczora.

Słaba jesteś i głupia, szepcze ba. Gdzie ty trzymasz ten swój rozum, co to taka z niego jesteś dumna?

Słońce praży bez litości; ba znika, wystrzelając na pożegnanie ostatni jadowity pocisk. No popatrz, taki wspaniały rozum, a kiedy się boisz, to od razu wyparowuje.

Lucy znajduje pierwszy rozbryzg wymiocin, mieniący się jak ciemny miraż. Gęstwina much łazi leniwie po resztkach. Kolejne ślady prowadzą ją do strumienia, który w świetle dnia okazuje się błotnisty. Brązowy. Pełen nieczystości jak każdy inny strumień w górniczej okolicy. Zapomniała zagotować wodę. Kawałek dalej Sam leży bezradnie. Oczy ma zamknięte, pięści rozluźnione. Ubranie cuchnie i całe brzęczy.

Tym razem Lucy gotuje wodę, rozpala ognisko buchające takim żarem, że aż kręci jej się w głowie. Kiedy woda stygnie na tyle, na ile to możliwe, obmywa rozpalone ciało.

Sam trzepocze powiekami.

– Nie.

– Ćśś. Masz gorączkę. Daj mi pomóc.

– Nie. – Sam od lat kąpie się samodzielnie, ale przecież teraz to co innego.

Wierzga bezsilnie nogami. Lucy ściąga zaskorupiałe ubrania, wstrzymując oddech, by ochronić się trochę przed smrodem. Sam ma oczy tak rozpłomienione gorączką, że ich blask wygląda jak nienawistny grymas. Spodnie po ojcu, ściągnięte kawałkiem sznurka, zsuwają się bez trudu. Kiedy Lucy je zdejmuje, natrafia na coś ukrytego w pantalonach. Twardy, guzowaty kształt.

Lucy wyciąga spomiędzy nóg młodszej siostry połówkę marchewki; lichy substytut tej części ciała, której ba pragnął dla Sam.

Lucy kończy swoje zadanie, dłoń jej się trzęsie, szorując mocniej, niż zamierzała. Sam nie jęczy. Nie patrzy. Oczy ma zwrócone w stronę horyzontu. Udaje – jak zawsze, kiedy prawdy nie da się uniknąć – że nie ma nic wspólnego z tym ciałem, wciąż androgynicznym, docenianym przez ojca, który chciał mieć syna.

Lucy wie, że powinna coś powiedzieć. Ale jak wyjaśnić ten niepojęty pakt między siostrą a ojcem? Czuje, że w gardle wyrasta jej góra nie do pokonania. Wyrzuca zwiędłą marchewkę, a Sam podąża za nią wzrokiem.

Przez cały dzień Sam wymiotuje brudną wodą, a przez kolejne trzy leży w gorączce. Ma zamknięte oczy, kiedy Lucy przynosi owsiankę i gałęzie na ognisko. W tych niespiesznych godzinach Lucy przygląda się siostrze takiej, jaką już prawie zapomniała – ogląda jej drobne, pełne wargi, rzęsy ciemne i gęste jak paproć. Choroba wyostrzyła pyzate rysy Sam tak, że teraz przypominają twarz Lucy: pociągłą, mizerną, o poszarzałej skórze, bardziej żółtej niż brązowej. To twarz zdradzająca słabość.

Lucy rozpuszcza włosy Sam. Trzy i pół roku temu zostały ścięte na krótko, a teraz sięgają Sam za uszy. Cieniutkie jak jedwab, gorące od słońca.

Wysiłki Sam z początku wydawały się niewinne. Dziecinne. Krótkie włosy, błoto, barwy wojenne. Stare ubrania ba i zapożyczona od niego pewność siebie. Ale nawet kiedy Sam wypierała się maminej łagodności, zawzięcie pracowała i włóczyła z ojcem po wzgórzach, Lucy uważała to za zwykłe zabawy w przebieranki. Sprawy nigdy nie zaszły tak daleko. Nigdy wcześniej nie było marchewki, prób zmiany czegoś głęboko w środku.

Sprytne. Krótkie pantalony są zrobione z luźnego materiału, zaszytego na zakładkę tak, by powstała wewnętrzna kieszonka. Niezła robota jak na kogoś, kto zawzięcie odmawiał nauki dziewczyńskich zajęć.

Smród choroby wisi nad obozowiskiem, choć Sam nie ma już sraczki i czuje się na siłach, by kąpać się samodzielnie. Chmary much nadal jednak nie dają im spokoju, a Nellie bez przerwy strzepuje owady ogonem. Duma Sam już dość ucierpiała, więc Lucy nie wspomina o przykrych zapachach.

Któregoś wieczora Lucy wraca z wiewiórką, ulubionym przysmakiem Sam. Zwierzątko próbowało wdrapać się na drzewo ze złamaną łapą. Sam nigdzie nie ma. Nellie też nie. Lucy obraca się dookoła, ręce ma zakrwawione, serce tyka jej w piersi. Aby dogonić jego rytm, zaczyna śpiewać piosenkę o dwóch tygrysach, które bawiły się w chowanego. Minęło wiele lat, od kiedy przez tę ziemię płynął strumień dość głęboki, by mogło w nim pływać stworzenie większe od kojota; piosenka powstała za soczystszych czasów. Tej piosenki Sam – jeśli się boi i chowa – nie pomyli z niczym innym. Dwa razy Lucy wydaje się, że dostrzega pasy migające wśród zarośli. Tygrysku, tygrysku, śpiewa. Za plecami słyszy kroki. Lai. Przyjdź.

Cień połyka jej stopy. Coś uciska między łopatkami.

Tym razem Sam nie mówi „pif-paf”.

W głębokiej ciszy myśli Lucy krążą i spływają powoli, niemal spokojnie, tak jak powolne sępy, sunące nad ofiarą – nie ma po co się spieszyć, skoro już po wszystkim. Gdzie Sam schowała pistolet po ucieczce z banku? Ile nabojów jest wciąż załadowanych?

Zwraca się do Sam po imieniu.

– Strzym ryj. – To pierwsze słowa poza „nie”, jakie Sam wypowiada od początku choroby. – Zdrajców w tych stronach częstujemy ołowiem.

Lucy przypomina Sam, kim są. Partnerami.

Nacisk ustępuje i sunie niżej, na wysokość lędźwi Lucy. To naturalna wysokość ramienia Sam, jakby opadała z sił.

– Nie ruszaj się. – Znów naciska mocniej. – Mam na ciebie oko.

Lucy powinna się odwrócić. Powinna.

– Wiesz, kim ty jesteś? – warknął ba na Lucy, kiedy Sam wróciła ze szkoły ze śliwką pod lewym okiem. Ubranie Lucy było zbyt czyste, by ją wybronić. – Tchórzem. Masz zajęcze serce.

Tak naprawdę, kiedy Lucy patrzyła, jak Sam stawia się prześladującym ją dzieciakom, nie wiedziała, czy to odwaga kazała Sam krzyczeć. Czy odważniej jest wrzeszczeć i się miotać, czy może stać cicho jak Lucy i pozwalać, by rozbryzgi śliny spływały po spuszczonej nisko twarzy? Nie wiedziała wtedy i teraz też nie wie. Słyszy klaśnięcie lejców, rżenie Nellie. Kopyta dudnią o ziemię, każdy krok zwierzęcia drży pod bosymi stopami Lucy.

– Szukam mojej młodszej siostry.

Jest południe. Osada składa się ledwo z dwóch ulic i skrzyżowania. Wszystko, co żywe, przesypia żar, z wyjątkiem dwóch braci, kopiących puszkę, aż tani metal pęka. Już od jakiegoś czasu zerkają na bezdomnego psa i próbują go zwabić plecakiem pełnym jedzenia. Zwierzę jest głodne, lecz podejrzliwe, pamięta dawne razy.

Po chwili chłopcy podnoszą głowy i patrzą na Lucy jak na zjawę, przywianą tu, by przerwać ich nudę.

– Widzieliście ją?

Chłopcy z początku są zaskoczeni i niepewni, ale potem podchodzą bliżej. Wysoka dziewczynka o podłużnej twarzy, z krzywym nosem i dziwnymi oczami nad wysokimi, szerokimi policzkami. Ciało Lucy sprawia zaś, że jej twarz wydaje się jeszcze bardziej obca. Połatana sukienka, cienie starych sińców rozlane pod skórą. Chłopcy widzą dziecko kochane jeszcze mniej niż oni.

Ten pulchniejszy już ma powiedzieć, że nie, ale chudy daje mu kuksańca.

– Może tak, może nie. A jak wyglądała, co? Też miała takie kłaki? – Jedną ręką chwyta czarny warkocz. Drugą wykręca jej guzowaty nos. – I taki brzydki nochal? – Teraz obie pary rąk łapią Lucy za nadgarstek i kostkę, rozciągają wąskie oczy, mocno szczypią skórę napiętą na kościach policzkowych. – I takie śmieszne oczka?

Pies z ulgą przygląda się im z oddali.

Milczenie Lucy zbija ich z tropu. Gruby łapie ją za szyję, jakby chciał wycisnąć z niej jakieś słowa. Już miała do czynienia z takimi. To nie prześladowcy, którzy lecą prosto do ofiary, lecz ci drudzy: powolni, zezowaci albo jąkały, trzymający się z tyłu, niepewni. U nich nienawiść do Lucy miesza się z wdzięcznością za jej jeszcze większą odmienność, dzięki której oni mogą stać się częścią stada.

Na razie gruby patrzy jej w oczy, zastanawia się, ściska za gardło chyba dłużej, niż zamierzał. Lucy zaczyna się dusić. Kto wie, jak długo by ją tak trzymał, gdyby rozpędzone, krągłe brązowe ciałko nie łupnęło go w plecy. Pulchny chłopiec się przewraca, traci dech od uderzenia.

– Zostawcie ją – nakazuje postać. Oczy ma wściekłe, zmrużone.

Oddech wraca Lucy do płuc rozdygotaną falą, dziewczynka podnosi głowę i patrzy na Sam.

Sam gwiżdże, wzywając Nellie, ukrytą za dębem. Sięga do torby na końskim grzbiecie. Chłopcy nie mają pojęcia, co wyciągnie. Lucy ma wrażenie, że dostrzega błysk, twardy i czarny jak najczystszy węgiel. Ale najpierw coś wypada z kufra i ląduje w pyle.

Lucy kręci się w głowie. W pierwszej chwili myśli: ryż.

Po ziemi rozsypują się białe ziarenka, podłużne jak ryż, ale zaczynają się wić, pełzać i rozłazić, jakby się zgubiły i czegoś szukały. Twarz Sam nic nie zdradza. Lekki wiatr niesie odrażający smród zgnilizny.

Chudy brat robi krok w tył, potyka się, wrzeszczy: Larwy!

Nellie to poczciwa klacz z dobrego chowu, ale po pięciu długich dniach taszczenia na grzbiecie ciężkiej skrzyni pełnej strachu jest rozdygotana, oczy ma wielkie jak spodki, ledwo daje się opanować. Teraz, słysząc krzyk chłopca, bierze jego głos za komendę i wreszcie postanawia uciec.

Nie udaje się jej zbiec daleko, bo Sam mocno ściska lejce. Nellie się szarpie, garnki brzęczą na alarm. Węzeł puszcza, kufer się zsuwa, pokrywa odpada z łomotem. Ze środka wypada ramię. Strzęp czegoś, co kiedyś było twarzą.

Ba przypomina trochę suszoną wołowinę, a trochę coś wywleczonego z mokradeł. Chude kończyny sczerstwiały i stwardniały, zastygły w brązowych splotach. Miększe części – krocze, brzuch, oczy – pływają w zielonkawobiałych kałużach larw. Chłopcy tego nie widzą, nie przyglądają się. Uciekają natychmiast, kiedy rozpoznają w ruchliwym kształcie coś ludzkiego. Tylko Lucy i Sam patrzą. W końcu ba należy do nich. A Lucy myśli że, no cóż, ten widok nie jest w niczym gorszy od dziesiątek innych przemian jego twarzy pod wpływem whiskey czy złości. Podchodzi bliżej, spojrzenie Sam ciąży jej na plecach. Delikatnie opuszcza kufer na ziemię. Wkłada ciało z powrotem do środka.

Zapamięta ten widok.

Twarz ba ma w sobie coś jeszcze, coś wyraźniejszego niż ślad wściekłości i zapicia. Przypomina jej o tym jednym razie, kiedy widziała, jak płakał, i nie śmiała do niego podejść. Żałoba tak rozmyła jego rysy, że Lucy nie chciała, by jej życzliwy dotyk roztopił mu skórę. Bała się, że jego twarz się rozpłynie i odsłoni czaszkę. Teraz, gdy fragment kości wyziera spod ciała, okazuje się wcale nie taki straszny. Lucy zamyka pokrywę i zawiązuje paski po bokach. Odwraca się.

– Sam – mówi, i w chwili, gdy oczy ma jeszcze pełne ojca, widzi, jak coś w twarzy Sam rozpływa się tak jak jego zwłoki.

– Co?

Lucy przypomina sobie czułość: sądziła, że to uczucie umarło razem z mamą.

– Masz rację. Źle zrobiłam, że cię nie posłuchałam. Musimy go pochować.

Widziała więcej, niż sądziła, że zdoła wytrzymać, zniosła to, podczas gdy chłopcy stchórzyli. Uciekli, a wyobraźnia przez całe życie będzie im deptać po piętach. Ona nie odwróciła wzroku, więc być może to początek końca jej nawiedzeń. Wzbiera w niej wdzięczność do siostry.

– Tak celowałem, żeby nie trafić – mówi Sam. – W bankiera. Chciałem go tylko nastraszyć.

Lucy opuszcza wzrok, jak zawsze, na lśniącą od potu twarz Sam. Na tę twarz, brązową jak błoto i równie plastyczną; twarz zdolną odzwierciedlać uczucia z łatwością, jakiej Lucy może jej tylko zazdrościć. Maluje się na niej wiele emocji, lecz nigdy strach. Teraz jednak widzi w niej właśnie lęk. Po raz pierwszy w życiu widzi w Sam własne odbicie. I uświadamia sobie, że właśnie ta chwila – nie szkolne bójki, nie ucisk zimnej lufy pistoletu na plecach – ta chwila to czas na odwagę. Zamyka oczy. Przysiada z twarzą w ramionach. Uznaje, że najlepiej będzie milczeć.

Pada na nią chłodny cień. Bardziej czuje, niż widzi, jak Sam schyla się, wisi nad nią, też przysiada.

– Dalej nie mamy dwóch dolarów.

Nellie przeżuwa kępę traw, już spokojniejsza bez ciężaru na grzbiecie. Wkrótce znów będzie musiała go dźwigać, ale jeszcze nie. Na razie Lucy wyciąga dłoń w stronę Sam. Natrafia jednak na coś szorstkiego. Porzucony plecak chłopców. Lucy kołysze nim powoli. Przypomina sobie brzęk, z jakim ją uderzył. Wkłada rękę do środka.

– Sam.

Kawał solonej wieprzowiny, zatłuszczony papier, kryjący grudę sera albo smalcu. Landrynki. A głęboko pod spodem, wetknięte pod materiał – monety. Nie trafiłaby tam palcami, gdyby nie była córką poszukiwacza złota, uczoną przez niego: „Widzisz, Lucy, trzeba wyczuć, gdzie się coś kryje. Wyczuć to trzeba, po prostu”. Miedziane groszaki. Dziesięciocentówki z wizerunkami dzikich zwierząt. I srebrne dolary do położenia na rozpłyniętych białych oczach, by je porządnie zamknąć i wysłać duszę na wieczny dobry spoczynek.

Śliwka

To mama ustaliła reguły chowania zmarłych.

Pierwszą martwą istotą Lucy był wąż. Miała pięć lat i była pełna chęci zniszczenia, rozdeptywała kałuże tylko po to, by patrzeć, jak zatapiają świat. Skakała, lądowała. Kiedy fale się uspokoiły i w rowie nie było już wody, zobaczyła, że na dnie leży splątany czarny wąż. Był martwy.

Ziemia parowała cuchnącą wilgocią. Pąki na drzewach pękały, odsłaniając bledsze wnętrzności. Lucy pobiegła do domu z pokrytym łuską truchłem w rękach, świadoma, że świat odsłonił przed nią swoje ukryte dotąd oblicze.

Mama się do niej uśmiechnęła. Nie zmieniła wyrazu twarzy, kiedy Lucy rozłożyła dłonie.

Później, zbyt późno, Lucy pomyślała, że inna matka mogłaby na nią nakrzyczeć, złajać, skłamać. Że ba, gdyby był przy tym, może powiedziałby, że wąż śpi, i opowiedziałby jej jakąś bajkę, by wypędzić tchnienie śmierci przez okno.

Mama tylko odstawiła rondel z wieprzowiną i poprawiła fartuch. Lucy, powiedziała, zrobimy mu pogrzeb zhi shi, natychmiast, ale to inny przepis.

Lucy przygotowała węża do pogrzebu obok mięsa na obiad.

Po pierwsze: srebro. Żeby obciążyć ducha, wyjaśniła mama, odkrawając z mięsa czepek tłuszczu. Posłała Lucy do swojej skrzyni. Pod ciężkim wiekiem o osobliwym zapachu, między warstwami tkanin i suszonych ziół, Lucy znalazła srebrny naparstek, akurat dość duży, by pomieścić głowę węża.

Po drugie: woda. Żeby oczyścić ducha, mówiła, obmywając mięso w wiadrze. Powybierała larwy długimi palcami. Lucy stanęła przy niej i zanurzyła w wodzie ciało węża.

Po trzecie: dom. To najważniejsza zasada ze wszystkich, dodała, rozłupując nożem chrząstki. Srebro i woda mogą zapieczętować ducha na jakiś czas i ocalić go przed zniszczeniem, ale to dom pozwala mu osiedlić się bezpiecznie na stałe. To dom powstrzyma ducha przed wędrówką, niepokojem, wiecznym powracaniem na stare miejsce, jak migrujący ptak.

– Lucy? – odezwała się mama, a nóż znieruchomiał. – Wiesz gdzie?

Dziewczynka poczuła, że żar rozlewa jej się po twarzy, jakby matka zaczęła ją odpytywać z rachunków, których Lucy nie powtórzyła.

– Dom – powiedziała mama jeszcze raz, a Lucy powtórzyła za nią i przygryzła wargę. Wreszcie mama wzięła jej twarz w dłoń, ciepłą, śliską i woniejącą mięsem.

– Fang xin, spokojnie. Nie bój się. To nie takie trudne. Miejsce węża jest w jego norze. Widzisz? – Potem mama kazała Lucy zostawić pogrzeb i uciekać do zabawy.

Teraz znów uciekają, tak jak chciała mama, ale nie ma w tym już nic z zabawy.

Minęło tyle lat, a Lucy wciąż nie może uchwycić idei tego miejsca, które nazywa się domem. Mama tak chwaliła jej rozum, ale w istotnych sprawach okazuje się ciemniakiem. Nie zna żadnych odpowiedzi, potrafi tylko literować. Do domu. „D”, myśli w szeleście żółtych traw. „O”, dodaje, zgniatając łodygi pod stopami. „M”, kiedy kaleczy sobie duży palec i patrzy, jak ścieżynka krwi wzbiera niczym reprymenda. „U”, kończy, wbiegając na następne wzgórze, by dogonić Sam i Nellie, znikające już po przeciwnej stronie zbocza.

Co ma oznaczać „dom”, skoro ba uczynił ich życie tak niespokojnym? Zamierzał zdobyć fortunę za jednym zamachem, jego zawziętość przez całe życie pchała rodzinę naprzód jak wicher wiejący w plecy. Zawsze ku nowszemu. Dzikszemu. Ku obietnicy nagłego bogactwa i blasku. Latami uganiał się za złotem, za pogłoskami o niezajętych terenach i nieodkrytych żyłach. Po przybyciu na miejsce zawsze zastawali te same rozorane wzgórza i strumienie dławiące się gruzem. Poszukiwanie złota okazało się grą przypadku w takim samym stopniu co szulernie, które ba nawiedzał od czasu do czasu, a szczęście nigdy nie szło z nim pod rękę. Nawet kiedy mama w końcu zaprotestowała i uparła się, żeby żyli uczciwie z węgla, niewiele się zmieniło. Ich wóz sunął od kopalni do kopalni jak palec drapiący dno beczki w poszukiwaniu ostatnich drobinek cukru. Każda nowa kopalnia kusiła ludzi obietnicami wysokich wynagrodzeń, ale im więcej robotników przybywało, tym skromniejsza stawała się ich zapłata. Rodzina ruszała więc ku następnej górniczej osadzie, i jeszcze następnej. Oszczędności pęczniały i marniały między porami roku i równie konsekwentnie co pora sucha i deszczowa, gorąca i zimna. Czym był dom, skoro tak często przenosili się do nowych chat i namiotów, śmierdzących cudzym potem? Tej zagadki Lucy nie potrafiła rozwiązać.

To Sam, młodsza, lecz bardziej ukochana przez ojca, wyznacza szlak. Sam prze w głąb lądu, na wschód, przez wzgórza. Ruszają po drodze ubitej kołami wozów, która przywiodła kiedyś całą ich czwórkę do osady, rozjechanej na płasko przez górników, poszukiwaczy złota i Indian przybyłych tu przed nimi – a jeśli wierzyć słowom ojca, przed nimi ścieżkę wydeptały dawno już martwe bizony. Sam jednak zbacza z trasy, kowbojskie buty wiodą ją przez niezgniecione trawy i krzewy komarnika, przez osty i grube łodygi pokrzyw.

Pod nogami wyłania im się nowa, słabiej dostrzegalna ścieżka. Wąska, zarośnięta, ukryta przed wędrowcami. Ba twierdził, że poznał takie szlaki za sprawą Indian, z którymi handlował za miastem; Lucy uznawała to za puste przechwałki. Ba nie pokazywał szlaków tak jak blizny na słabszej nodze, którą – jak się zarzekał – zranił mu tygrys.

W każdym razie nie pokazywał im jej.

Idą wzdłuż parowu. Lucy trzyma głowę nisko, wpatruje się w suche koryto w nadziei, że napełni się, nim skończy im się woda w manierkach. Jest tak skupiona, że niemal przegapia pierwszego bizona.

Szkielet wyłania się z ziemi jak wielka biała wyspa. Cisza wokół niego jest jakby głębsza – może dlatego, że wygniecione trawy zamilkły. Sam bierze urwany wdech, brzmiący prawie jak szloch.

Widziały już kości dużych zwierząt przy drodze dla wozów, ale nigdy nie trafiły na cały szkielet. Podróżni przez lata na ich widok wyciągali z juków młotki i noże, pchani nudą i potrzebą, i korzystali z tego, co znaleźli, by przygotować ognisko do zrobienia posiłku, rozpiąć namiot albo postrugać sobie dla zabicia czasu. Te kości są nietknięte. Oczodoły wydają się błyszczeć, lecz to tylko gra cieni. Sam mogłaby przejść pod nienaruszonym sklepieniem żeber i nawet nie musiałaby się schylać.

Lucy wyobraża sobie szkielet obciągnięty mięsem i futrem, zwierzę stojące na czterech nogach. Ba twierdził, że te olbrzymy licznie zamieszkiwały kiedyś wzgórza, góry i równiny ciągnące się za nimi. Trzy razy większe od człowieka, a mimo to niewypowiedzianie łagodne. „Całe rzeki bizonów”, mawiał ba. Lucy pozwala, by przepłynęła przez nią ta starodawna wizja.

Przyzwyczajają się do widoku kości, ale rzadko natrafiają na żywe istoty inne niż muchy obsiadające kufer. Raz widzą w oddali jakąś postać, chyba Indiankę, machającą ręką. Sam staje z drżeniem na baczność, kobieta unosi rękę wyżej – a po chwili podbiega do niej dwoje dzieci. Maleńkie plemię oddala się, kompletne, choć tak nieliczne. Koryto parowu nadal jest spierzchnięte. Lucy i Sam popijają oszczędnie z manierek, odpoczywają przez chwilę na ocienionym zboczu. Za każdym czeka następne wzgórze, a za nim jeszcze jedno. Słońce praży bez ustanku. Kończą się skradzione zapasy. Wreszcie zaczynają jeść na śniadanie i kolację owies dla konia. Ssą kamyki, by wyciągnąć z nich odrobinę wilgoci, żują suche łodygi traw, aż rozmiękną im w zębach.

Lucy ignoruje głównie głód odpowiedzi.

Kiedy wyruszyła, Sam powiedziała tylko, że ba lubił przestrzeń. Dzikie równiny. Ale jak dzikie. I jak daleko? Lucy nie śmie pytać. Sam idzie z pistoletem obijającym się ciężko o biodro, przez co kroki stawia nieco zawadiacko, jak ojciec. Po śmierci matki Sam porzuciła czepki i ścięła długie włosy, przestała nosić sukienki. Chodziła z odkrytą głową po słońcu, aż zaczęła przypominać zasuszone polano, gotowe zająć się ogniem od najsłabszej iskry. Tutaj nie ma nic, co zgasiłoby trawiący ją ogień.

Tylko ba potrafiłby to zmienić.

– Gdzie moja córeczka? – pytał, rozglądając się po chacie, gdy wracał do domu pod koniec dnia. Sam chowała się i milczała, a ba jej szukał, podejmując ich prywatną grę. Wreszcie ryczał:

– Gdzie mój syn?

Wtedy Sam wyskakiwała z kryjówki.

– Tu jestem!

Ba łaskotał Sam, aż łzy napływały jej do oczu. Poza tym Sam nigdy nie płakała.

Po pięciu dniach w parowie pojawia się ciurkający strumyczek. Woda. Srebro. Lucy się rozgląda: nic, tylko stłoczone wzgórza. To miejsce już musi być dość dzikie, by pogrzebać ojca.

– Tutaj?

– Niedobrze – ocenia Sam.

– Tutaj? – pyta znów Lucy kilka mil dalej.

– Tutaj?

– Tutaj?

– Tutaj?

Trawy ją uciszają. Wzgórza pną się i opadają jak okiem sięgnąć. Na wschodzie majaczy błękitna smuga gór w głębi lądu. „D”, myśli Lucy, idąc dalej za siostrą. „O”. „M”. Głowa boli ją od spiekoty i głodu, zagadka się nie wyjaśnia. Przez kolejny tydzień snują się jak duchy, przed którymi ostrzegała mama, aż wreszcie odpada palec.

Pojawia się w trawie, wygląda jak przerośnięta brązowa szarańcza. Sam odeszła się wysikać – każda wymówka jest dobra, by na chwilę uciec od much i smrodu. Lucy schyla się, by obejrzeć owada. Stworzenie się nie rusza.

Suchy, krzywy kształt o dwóch stawach. Środkowy palec ojca.

Lucy krzyczy, woła Sam. Wtedy jednak uderza ją pewna myśl, nagła jak chlaśnięcie w policzek: skoro odpadł palec, to ręka już nie może uderzyć. Bierze głęboki oddech i otwiera kufer.

Ze środka wypada oskarżycielsko ręka ojca, a Nellie na ten widok przebiera nerwowo nogami. Lucy zbiera się na wymioty, ale się powstrzymuje. U dłoni brakuje nie jednego, lecz dwóch palców, dwie odsłonięte kostki sterczą jak ślepe oczy.

Lucy odchodzi dalej i dalej, przeczesując trawy, aż Nellie i kufer znikają jej z pola widzenia. Podnosi więc głowę.

Ba nauczył ją tej sztuczki, kiedy miała trzy albo cztery lata. Podczas zabawy straciła z oczu wóz. Przygwoździła ją nieskończona pokrywa nieba. Połacie traw wzdymały się i kłaniały niestrudzenie. Lucy nie była jak Sam, odważna od urodzenia, zawsze skłonna do wędrówki. Rozpłakała się. Kiedy ba znalazł ją kilka godzin później, wziął ją za ramiona i potrząsnął. A potem kazał spojrzeć w górę.

W tych stronach, jeśli postoisz dość długo pod otwartym niebem, dzieje się coś osobliwego. Z początku chmury płyną bez celu. Potem jednak zaczynają zawracać i wirować wokół ciebie. Poczekaj cierpliwie, a odkryjesz, że to nie wzgórza zmalały, tylko ty urosłaś. Jakbyś mogła jednym krokiem znaleźć się u stóp odległych błękitnych gór, jeśli tylko zechcesz. Jakbyś była olbrzymką, do której należy cała ta ziemia.

„Jeśli znów się zgubisz, pamiętaj, że to miejsce należy do ciebie tak samo, jak do każdego innego”, powiedział jej ba. „Nie bojaj się go. Ting wo, słyszysz mnie?”

Lucy przestaje szukać. Palec mógł wypaść wiele mil temu, a teraz już nie dałoby się go odróżnić od kości królików, tygrysów i kojotów. Ta myśl dodaje jej animuszu. Wraca do skrzyni i łapie ojca za rękę.

Za życia dłoń ba była wielka i zawzięta, a Lucy chętniej dotknęłaby grzechotnika. Po śmierci skurczyła się, jest rozmiękła i mokra. Ledwo stawia opór. Klei się, gdy Lucy wciska ją z powrotem do środka. Rozlega się seria pyknięć, jak trzask płonących gałązek. Gdy Lucy się odsuwa, ręki ojca i brakujących palców już nie widać.

Dziewczynka myje się w strumieniu, myśląc o palcu, schowanym w kieszeni. Jeśli spojrzeć na niego od tej strony, przypomina owada. Od innej – szpon. Gałązkę. Z ciekawości upuszcza go w błoto. Zwinięta psia kupa.

Trawy rozstępują się i szeleszczą, zawiadamiając o powrocie Sam, a Lucy przykrywa palec bosą stopą.

Sam przechodzi przez strumień, nucąc pod nosem, jedną ręką ściąga sznurek spodni. Znad górnej krawędzi wyziera koniuszek szarego podłużnego kamienia. Reszta kryje się pod materiałem.

Sam staje w miejscu.

– Ja tylko… – odzywa się Lucy. – Chciało mi się pić. Nellie została na miejscu. Ja tylko…

Lucy gapi się na spodnie Sam, a Sam na wysuniętą do przodu stopę Lucy. Kiepsko ukrywają swoje sekrety. Przez chwilę wydaje się, że któraś o coś zapyta i uwolni lawinę odpowiedzi.

Sam jednak pospiesznie mija siostrę. Powietrze rozdziera głośny chrzęst: Sam wyrywa trawy, by zrobić miejsce na ognisko. Lucy zawraca, żeby jej pomóc, wdeptuje palec w błoto. To sucha ziemia, głodna bogactw. Dziewczynka zapiera się mocniej, zagarnia stopą ziemię na wierzch. Mama ostrzegała przed nawiedzającymi duchami, ale co im zrobi jeden palec? Nie ma dłoni ani ręki, którą mógłby wyciągnąć, nie ma ramienia, by się zamachnąć, ani ciała, które nadałoby impet uderzeniu. „Tak to się robi jak należy”, mówił ba, a Lucy patrzyła z drugiego końca izby, jak uczy młodszą siostrę zamachu.

Wieczorem Lucy miesza owies jedną ręką; ta, którą dotknęła ojca, zwisa wzdłuż ciała. Nie może się pozbyć lepkiego wspomnienia. Nagle przypomina sobie palce mamy, jakby jeden strzęp melodii przywołał inny. Palce mamy. To, jak ściskały jej dłoń tamtej nocy, kiedy umarła.

Sam mówi.

Noc, tylko noc potrafi wydobyć z siostry pokłady słów. Kiedy wydłużone cienie zatapiają trawy w błękicie, a potem w czerni, Sam zaczyna snuć opowieści. Dziś mówi o mężczyźnie, którego dostrzegła na horyzoncie, jadącego na bizonie. Kiedy Sam po raz pierwszy napomknęła o pościgu, Lucy przez całą noc nie mogła zmrużyć oka. Nie napadły ich jednak tygrysy, nikt nie spuścił kojotów ze smyczy, nie opadła ich obława ludzi szeryfa. Te historie to dla Sam jedynie pocieszenie, otula się nimi tak, jak inne dziecko ukochanym kocem. Zazwyczaj Lucy cieszy się po prostu, że może słuchać głosu Sam, nawet jeśli pobrzmiewa w nim echo pustych przechwałek ba. Dziś jednak to porównanie jej nie uspokaja.

– Absurd – przerywa siostrze. – Nie mamy na to żadnych historycznych dowodów.

„Nauczycielska gadka”, prychał pogardliwie ba. Lucy jednak lubi długie słowa, bo odciągają jej uwagę od brudnej ręki.

– W książkach jest napisane, że w tych stronach bizony już wyginęły.

– Ba mówił, że to, co mężczyzna wie, i to, co czyta, to dwie różne rzeczy.

Każdej innej nocy Lucy by ustąpiła, ale dziś protestuje.

– Ty nie jesteś mężczyzną.

Sam składa dłonie, strzela knykciami. Lucy przygryza wargę.

– Chodzi mi o to, że jeszcze nie dorosłeś. Jesteśmy dziećmi, zapomniałeś? Potrzebujemy domu i jedzenia. Ale najpierw musimy go pogrzebać. Będą już dwa tygodnie od jego…

Sam zrywa się z miejsca i przydeptuje iskrę, która wyskoczyła z ogniska. Zajęła się od niej kępka trawy. Trzeba było oczyścić więcej ziemi wokół paleniska, dłużej popracować. Trzeba było, trzeba było. Ostatnio każdy drobiazg chwieje się na skraju katastrofy – migocząca gwiazda przypomina majaczącą lampę wyprawy poszukiwawczej, stukot kopyt Nellie brzmi jak odbezpieczany pistolet – a Lucy ma coraz mniej sił, by się tym przejmować. Jest wydrążona jak pusta łupina, tak że nawet wiatr mógłby ponieść ją w dal. Daj tym wzgórzom spłonąć, myśli, patrząc, jak Sam zadeptuje płomyk o wiele dłużej i mocniej, niż potrzeba. Sam zawsze znajduje sposób, by odwrócić uwagę, kiedy Lucy zbliża się do wymówienia tego jednego słowa.

…Śmierci, kończy Lucy w duchu. Śmierć, umarł, nie żyje. Składa te słowa w ziemi tak, jak zapewne została złożona skrzynia, w której spoczęła mama. Lucy wyobraża sobie ziemię spadającą na uchwyty i drewno. Garści, łopaty, uklepane na płasko. Mają srebro. Mają wodę. Dlaczego Sam wciąż idzie naprzód?

– Co sprawia, że dom jest domem? – pyta głośno Lucy, a Sam po raz pierwszy od wielu dni patrzy jej prosto w twarz. To pytanie ściąga wspomnienie o trójnogim psie.

Lucy po raz pierwszy zobaczyła psa po drugiej stronie jeziorka, powstałego z napęczniałego po burzy strumienia. To było na dzień po śmierci mamy, pies błysnął białym futrem nad stalowoszarą wodą. Lucy wzięła go za ducha, dopóki nie zaczął uciekać – żaden duch by się tak nie chybotał. Zwierzę kulało jak ba. Lucy go nie goniła. Szukała śladów miejsca, w którym ojciec pogrzebał mamę.

Pies zjawił się znów następnego dnia, ale Lucy wciąż nie mogła znaleźć grobu. Dzień później znów się zjawił, rozcinając powietrze doskonałym łukiem zgarbionego okaleczonego ciała. Pies tam był, i był, i wciąż był, podczas gdy Lucy na próżno rozglądała się za grobem, o którym ba nie chciał rozmawiać. Pies nauczył się chodzić, biegać i gonić liście niesione wiatrem, a w domu ojciec stawał się coraz bardziej niezdarny. Uderzył się w duży palec, źle wymierzył kroki, wpadł na ławkę, na której siedziała Lucy. Dziewczynka, ławka, ojciec, wszystko zderzyło się ze sobą. Lucy po raz pierwszy od śmierci mamy znalazła się dość blisko, by poczuć jego oddech, przesiąknięty whiskey. Wstali nieporadnie. Ba szarpnął nią i poderwał na nogi i szarpał dalej, aż przyparł ją do ściany, z pięścią wciśniętą w jej brzuch.

Dni mijały, a Lucy coraz więcej czasu poświęcała na obserwowanie psa. Przyglądała się gracji, jaką odnajdował w swoim połamanym świecie. Zrezygnowała z poszukiwań w dniu, kiedy jeziorko wyschło, a dolina odsłoniła swoją nagość bez śladu grobu; wtedy pies się do niej zbliżył. Z bliska okazało się, że oczy ma brązowe i smutne. Z bliska okazało się, że to suka.

Lucy potajemnie dokarmiała psa za domem. Rzucała mu resztki, których nie dojadł ba, zajęty głównie piciem. Nie bała się, że ją na tym nakryje; świat ojca skurczył się do wnętrza butelki, a świat Sam oplótł się ciasno wokół niego.

W końcu jednak przyszedł dzień, w którym dno butelki też wyschło. Ba poszedł rano do pracy i wrócił wcześniej, niż przewidywała Lucy; w jednej ręce niósł mąkę i wieprzowinę, w drugiej whiskey. Sam ciągnęła się za nim; dłonie miała czarne od węglowego pyłu, tak samo jak ojciec. Czyste palce Lucy dotykały tylko resztek obiadu i psiego pyska.

„Nagroda jak należy”, odezwał się ojciec i zamachnął butelką, „za cały dzień ciężkiej pracy”. Miotnął szkłem psu między oczy.

Zwierzę się przewróciło, ale Lucy nie drgnęła. Potrafiła odróżnić prawdziwą krzywdę od udawanej. I rzeczywiście, kiedy ba się odwrócił, pies zerwał się na nogi i uciekł z kawałkiem świniny w pysku.

Lucy nie potrafiła powstrzymać uśmiechu, nie bacząc na Sam, kręcącą ostrzegawczo głową. Tamtego dnia coś zostało zasiane w resztkach ogrodu mamy – jakiś ból, kwaśny plon.

To był zaczątek nowej równowagi. Ba całymi dniami utrzymywał dość trzeźwości, by pracować w kopalni. Brał kilka łyków przy śniadaniu, żeby kilof nie telepał mu się w rękach. W dniu wypłaty przynosił sobie do domu nagrodę, a pięści latały mu w nierównym rytmie. Lucy nauczyła się swojej roli: zręcznych uskoków, robienia uników. Jeśli była dość szybka, ciosy ojca ledwo ją trącały. Sam nauczyła się swoich kroków, przecinających ścieżki między ojcem a Lucy, kiedy taniec stawał się zbyt brutalny.

Raz, tylko raz, kiedy ojciec przewrócił się po chybionym zamachnięciu, Lucy spytała, czy powinna też pomagać w kopalni. On zaśmiał jej się w twarz, odsłaniając dziurę między zębami, a ten widok wstrząsnął nią bardziej niż cios. Kiedy stracił ząb? Kiedy w tym człowieku, którego tak dobrze znała, otworzyła się dziura, a ona nawet jej nie dostrzegła? „To robota dla mężczyzn”, prychnął. Sam pomogła mu podnieść się na nogi, Sam, która ubierała się jak chłopak, pracowała jak chłopak i miała płacone jak chłopak. Sam, której ręce pokryły się odciskami i skaleczeniami i stały się dość silne, by udźwignąć ciężar ojca.

Jej rodzina też nauczyła się chodzić na trzech nogach. Wtedy wrócił pies.

Pewnego wieczora ba zawołał je za dom. Lucy i Sam zobaczyły, jak głaszcze psi zad, wystający z beczki ze sadłem. Zdrowa łapa, kikut, a między nimi trzepoczący ogon. Ba pogładził ogon, wstał i gruchnął butem w zdrową łapę.

– Co sprawia, że pies jest psem? – spytał ba. Tym razem, kiedy pies spróbował uciekać, dwie bezużyteczne nogi wlokły się za dwiema zdrowymi. Mógł tylko pełzać. Ba przykucnął przed Lucy i oparł jej palec na kolanie. – To sprawdzian. Taka jesteś mądra, lubisz zagadki.

Uszczypnął Lucy i wykręcił skórę. Sam podeszła bliżej, żeby ba nie mógł pociągnąć za mocno. Szczekanie, powiedziała Lucy. Pysk. Wierność. Z każdym słowem ojciec szczypał ją coraz niżej po łydce.

– Powiem ci – oznajmił wreszcie. Nie dlatego, że Lucy się trzęsła, tylko z powodu tego, że jego uszkodzona noga też zaczęła dygotać. – Pies to tchórzliwe bydlę. Pies jest psem, kiedy potrafi uciekać. To nie pies. Ting wo.

– Ja nie jestem psem. Daję słowo, ba. Nie uciekłabym.

– Wiesz, czemu wasza mama umarła?

Lucy się wzdrygnęła. Nawet Sam krzyknęła. Ba jednak miał zabrać odpowiedź ze sobą do grobu. Pokręcił głową. Przemówił, patrząc gdzieś nad ramieniem Lucy, jakby brzydził się jej widokiem.

– Rodzina jest najważniejsza. Przyprowadziłaś między nas złodzieja, moja Lucy, i nas zdradziłaś. W niczym nie jesteś lepsza od złodzieja.

Co ciekawe, lekcja ojca pomogła zbliżyć do siebie część jego rodziny. „Co sprawia, że pies jest psem?” – Sam i Lucy zaczęły przerzucać się tymi słowami niczym żartem, zagadką. Powtórzenie odarło je z pochodzenia: wymazało zimną noc, połamane stworzenie. Kiedy ba zataczał się do domu i zasypiał w korycie na wodę, kiedy szukał buta, który cisnął przez okno, szeptały do siebie: „Co sprawia, że łóżko jest łóżkiem? Co sprawia, że but jest butem?”. Te słowa tworzyły pomost między nimi, kiedy zaczął je dzielić wzrost i gdy otworzyła się przepaść między izbą, gdzie Lucy czytała książki, a światem wzgórz i równin pod otwartym niebem, które Sam odkrywała u boku ojca.

Dziś Sam spogląda na Lucy nad ogniskiem. Stopy wreszcie się uspokoiły, przestały tupać.

Lucy na chwilę chwyta się nadziei.

Stare zaklęcie straciło jednak moc. Sam odchodzi w wysoką trawę.

Lucy była głupia, sądząc, że śmierć ojca zwróci jej siostrę. Wierzyła, że żarty, które łączyły Sam z ojcem, ich zabawy i zwierzenia teraz wypełnią pustkę w niej samej. Myślała sobie, że może nawet zaczną rozmawiać o mamie.

Tej nocy Sam nie wraca do obozu, choć Lucy czeka na nią przez wiele godzin. W końcu gasi ogień i zasypuje go wyższym kopczykiem ziemi, niż to potrzebne. Pod koniec obie ręce ma czarne od brudu. Trzeba było o tym pomyśleć. Pies nie może stanąć na dwóch nogach, i rodzina też nie.

Kawałek po kawałku, krok po kroku, rozstają się z częściami siebie. Głód nadaje im nowe kształty. Po dwóch tygodniach kości policzkowe wyłaniają się z twarzy Sam jak skaliste ustępy. Po trzech tygodniach staje się wyższa, szczuplejsza. Po czterech zaczyna samotnie wędrować wśród wzgórz po tym, jak rozbijają obozowisko, i wraca z zastrzelonym królikiem lub wiewiórką. Pistolet kołysze się u rosnącego biodra.

Pod nieobecność Sam Lucy zajmuje się własnym polowaniem, które bardziej przypomina wypłukiwanie złota. Potrząsa kufrem i wyciąga palec od stopy albo dłoni, strzęp skóry z kępką włosów, ząb, i zakopuje każdą część ciała, a na koniec uderza dłonią w kopczyk. To uderzenie będzie dla ojca jak dom. A jeśli nie? Co sprawia, że upiór staje się upiorem? Wyobraża sobie, jak unosi się za nią widmo dużego palca, ciągnące za sobą chmarę much. Każdy mały pogrzeb wsypuje garstkę ziemi w pustkę, którą Lucy w sobie nosi, i na chwilę ją wypełnia.

Potem jednak przychodzi ciąg dni, kiedy nic nie wypada. To milczące dni, płynące niemal bez słowa. Lucy trzęsie kufrem tak mocno, że aż grzechocze. Gdy coś wreszcie odrywa się od całości, ona już spływa potem. Długie jak palec, ale grubsze. Bardziej miękkie, z pomarszczoną skórą. Nie ma kości. Rozkwasza się między jej palcami u nogi jak wyschnięta śliwka.

Lucy rozumie.

Skurczony i ubabrany błotem nie przypomina części ciała, którą Lucy dostrzegła przypadkiem tamtej nocy, gdy ba pogrzebał mamę. Wyszedł z jeziora, ociekał wodą, zrzucił z siebie mokre ubranie. Stanął w izbie w samych kalesonach. Kiedy sięgnął po butelkę, Lucy dojrzała kołyszący się kształt pod cienką tkaniną. Ciemnofioletowy, dziwny, ciężki owoc.

Co sprawia, że mężczyzna jest mężczyzną? Te części, tak drogie ojcu i Sam, nawet wtedy nie wyglądały specjalnie imponująco. Tym razem Lucy uderza kopczyk dwa razy.

Sól

Przychodzi ta noc, kiedy Nellie prawie udaje się uciec.

Lucy nigdy się nie dowie, jak do tego doszło, ale myśli sobie, że pewnie tak samo jak do większości ucieczek: pod osłoną nocy. W porze, którą nadal zwie się godziną wilka. Dekady temu, zanim wyrżnięto bizony, zanim wyginęły tygrysy, które na nie polowały, samotny koń na tych wzgórzach trząsłby się ze strachu przed drapieżnikami toczącymi ślinę z pysków. Tygrysów wprawdzie już nie ma, ale Nellie dygocze tak samo jak jej przodkowie. Właściciel twierdził, że klacz jest mądrzejsza od większości ludzi. Ona wie, że istnieją na świecie rzeczy bardziej przerażające niż jakiekolwiek zagrożenie ze strony żywej istoty. Na przykład to coś, uwiązane powrozem do jej grzbietu, ta martwa rzecz, której nie może z siebie strząsnąć. Nellie czeka, aż gwiazdy wyjrzą przez swoje szparki na niebie, a dwie śpiące postaci znieruchomieją. Potem zaczyna kopać.

Nellie kopie przez całą godzinę wilka, przez godzinę węża, sowy, nietoperza, kreta, wróbla. O godzinie pierwszych ruchów glist w podziemnych kryjówkach Lucy i Sam budzą się, słysząc walenie kopyt o pal, do którego przywiązały klacz.

Sam jest szybsza. Cztery kroki i już, chwyta wodze w dłoń. Drugą uderza Nellie. Mocno.

Zwierzę prycha; ten dźwięk odbija się po wnętrzu Lucy, pobrzmiewają w nim echa innych ciosów, zadanych innymi rękami, w inne miejsca. Lucy skacze między dziewczynkę a konia. Dłoń Sam zamiera w pół drogi. Dopiero wtedy Lucy rozluźnia napięty kark i przyznaje w duchu, że nie wiedziała, czy Sam się zatrzyma.

– Próbowała uciec – mówi Sam, nie opuszczając ręki.

– Przestraszyłeś ją.

– To zdrajca. Uciekłaby z ba.

– Ona też ma uczucia. Jest…

– Mądrzejsza niż większość ludzi – szydzi Sam i zniża głos, przedrzeźniając nauczyciela. Brzmi na wpół przekonująco. Ten ton pasuje do jej nowej, pociąglejszej twarzy. Obie milkną. Kiedy Sam znów się odzywa, nadal mówi pożyczonym głosem, nie całkiem męskim, ale też niezupełnie jej własnym.

– Skoro Nellie jest taka mądra, to chyba rozumie, czym jest lojalność. I na pewno umie przyjąć karę.

– Taszczenie takiego ciężaru ją wyczerpało. Ja też jestem wykończona. Ty nie?

– Ba nie poddałby się tylko dlatego, że się zmęczył.

I może właśnie to było jego błędem. Może powinien był pogodzić się z tym, co mają, zanim umarł brudny w łóżku, nie posiadając nawet jednej czystej koszuli. Lucy przyciska dłoń do rozgrzanej skroni. Brzęczy jej w głowie. Dziwne myśli zaczęły się gnieździć w jej pustych przestrzeniach. Czasami ma wrażenie, że nawet wiatr szepcze do niej nocami.

– Dajmy jej trochę odpocząć. Zresztą niemożliwe, żeby zostało nam jeszcze dużo do przejścia. – Lucy rozgląda się po wzgórzach. Nie rozmawiały z żywą duszą od starcia z chłopcami na skrzyżowaniu dróg miesiąc temu. Musi zapytać, jeśli nie ze względu na siebie, to dla Nellie.

– Prawda?

Sam wzrusza ramionami.

– Sam?

Kolejne wzruszenie ramion. Tym razem Lucy zauważa w tym geście coś miękkiego, jakby zwątpienie.

– Jeśli pójdziemy dalej, to może znajdziemy lepsze miejsce.

Następne miejsce może być lepsze, mówił ba za każdym razem, kiedy pakowali się przed wyprawą do nowej kopalni. Nic nigdy nie okazało się lepsze.

– Nie wiesz, dokąd idziesz – mówi Lucy. A potem, bez żadnego powodu, zaczyna się śmiać. Nie zdarzyło jej się to ani razu od śmierci ojca. To nie jej wymuszone „ha, ha”, tylko coś surowego, boleśnie wyrywającego się na wolność. Jeśli Sam zamierza uganiać się za ojcowskim marzeniem o dziewiczych przestrzeniach, to ich wędrówka nigdy się nie skończy. I może właśnie tego pragnie Sam: żeby wiecznie dźwigały ojca na plecach.

– Nie bądź głupi – dodaje, gdy wreszcie łapie oddech. – Nie damy rady.

– Dalibyśmy, gdybyś była silniejsza. – To słowa ojca. Ten szyderczy uśmieszek też należy do niego, tak samo jak kolejne podejście do uderzenia.

Lucy łapie Sam za nadgarstek. Jest wstrząśnięta tym dotykiem: przy całej szorstkości w obyciu kości Sam są zaskakująco małe i drobne. Wyrywa się, wytrącając siostrę z równowagi. Lucy robi zamach ręką, paznokcie drapią policzek siostry.

Sam się wzdryga. Sam, która nigdy przed nikim nie zadrżała, nie przed dzieciakami ciskającymi kamieniami, nawet przed najbardziej pijanym ojcem. Ale zresztą dlaczego miałaby drżeć? Ba nigdy nawet nie spróbował walnąć jej jak Lucy przed chwilą. Światło poranka jest ostre i przenikliwe, a oczy Sam szerokie jak bliźniacze słońca.

Lucy jest tchórzem, więc ucieka. Za jej plecami znów rozlegają się odgłosy uderzeń.

Wspina się. Wchodzi na najwyższe wzgórze, jakie udaje się jej znaleźć, spragnione rośliny czepiają się skraju jej sukienki, teraz już zbyt krótkiej i spłowiałej od podróży. Trawa jest tak wyschnięta, że zacina do krwi, pokrywając jej nogi delikatną czerwoną koronką. Na szczycie Lucy siada i podciąga kolana pod brodę. Chowa w nich twarz i zatyka uszy. „Ting le? Słyszysz?” – pytała mama, przykładając dłonie do uszu Lucy. W pierwszej chwili tylko cisza. Potem szum i pulsowanie jej własnej krwi. „To jest w tobie. Miejsce, z którego pochodzisz. Dźwięk oceanu”.

Słona woda jest trująca dla tych, którzy ją piją. W książce o historii pana Leigha było napisane, że granica Zachodu przebiega tam, gdzie ląd wpada do oceanu. Dalej czeka tylko pusty błękit, morskie potwory narysowane wśród fal. Nieodkryta dzicz, mówił nauczyciel, a Lucy niepokoiło, że mama mówi o tym miejscu z taką tęsknotą.

Lucy po raz pierwszy pojmuje to pragnienie wyprawy daleko od znanego sobie życia. Kiedy uciekały z miasta, liczyła na to, że zostawią za sobą przemoc, która zamieszkała w Sam. Ale okazuje się, że Lucy też ją w sobie nosi.

– Przepraszam – mówi. Tym razem do mamy. Nie zaopiekowała się Sam, choć mama o to prosiła. Nie wie nawet, czy potrafi. A ponieważ nie ma tu siostry, która mogłaby zobaczyć jej słabość, Lucy wreszcie pozwala sobie na płacz. Zlizuje każdą łzę. Sól jest droga, od wielu lat nieobecna na ich stole. Płacze tak długo, aż wysycha jej język. Potem żuje źdźbło trawy, by pozbyć się słonego smaku w ustach.

Trawa też smakuje jak ocean.

Inne źdźbło okazuje się równie słone. Lucy wstaje i rozgląda się ze szczytu wzgórza. Jest: biały błysk.

Idzie przed siebie, aż dociera do krawędzi wielkiej białej tarczy, która kruszy się pod stopami, piecze w zadrapania. Pora sucha sięga zenitu, płytkie stawy i strumyki na wzgórzach znikają jeden po drugim. Tutaj wyschło całe jezioro, zostawiając po sobie wielkie solnisko.

Lucy stoi w miejscu tak długo, aż zbierają się nad nią chmury, a świat zaczyna wirować. Myśli o śliwkach, które mama marynowała w soli, i o tym, jak pod jej wpływem zmieniały się w coś o wiele intensywniejszego w smaku. Myśli o tym, jak ba solił dziczyznę. O szorowaniu solą żelaza. O soli w otwartych ranach, o palącym, odkażającym bólu. O soli do czyszczenia i do oszczędzania. O soli na stole bogaczy w każdą niedzielę, o tym smaku, którym znaczy się koniec tygodnia. Sól kurczy owoce i mięso, zmienia je, kupuje im czas.

Słońce wisi nisko na niebie, kiedy Lucy schodzi ze wzgórza. Twarz Sam jest cała w plamach, ale nie przez grę cieni. Bije od niej wściekłość – ale za furią kryje się strach. Co na tym pustkowiu mogło ją tak przestraszyć?

– Poszłaś sobie – rzuca Sam między przekleństwami, a Lucy już rozumie. Nie dotrzymała niepisanej umowy, na której oparły swoje życie. To Sam zawsze wędruje po wzgórzach, a Lucy siedzi i czeka. Sam nigdy nie zostaje w tyle.

Lucy mówi łagodnie, jakby uspokajała wystraszonego konia. Opowiada o soli i wieprzowinie, sarninie i wiewiórczym mięsie, a Sam protestuje. Krzyczy coraz głośniej.

– To pozwoli nam szukać dalej – dodaje Lucy. – Nellie nie jest taka silna jak ty. – Milknie na chwilę. – Ja też nie.

To ucisza Sam, ale ostatecznie przekonuje ją powiew wiatru, niosący muchy i smród ciała ojca. Siostry bledną. A kiedy Lucy dodaje, że niektóre plemiona Indian oddawały w ten sposób cześć wojownikom, Sam w końcu ulega.

Czy to ważne, że zgodę udało się osiągnąć dzięki kłamstwu?

Po raz pierwszy ściągają sznury z grzbietu Nellie. Uwolniona klacz tarza się w trawie, wcierając w ziemię czarne chmary much.

Co sprawia, że człowiek jest człowiekiem? Przechylają kufer. Czy twarz, którą może pokazać światu? Stopy i dłonie, by zmieniać go wedle swoich potrzeb? Dwie nogi, by po nim chodzić? Bijące serce, a może zęby i język do śpiewania? Ojcu niewiele z tego zostało. Nie ma już nawet ludzkiej formy. Przyjął kształt skrzyni tak, jak gulasz przyjmuje kształt garnka. Lucy soliła już mięso zzieleniałe po brzegach i zamarznięte od wielu dni. Ale nigdy czegoś takiego.

Sam biegnie w stronę solniska. Pod wieczór wygląda tak, jakby wielki biały księżyc osunął się na ziemię, pozostawiając na niebie mniejszą kopię, która wschodzi nieprzekonująco. Sam podskakuje wysoko i ciężko opada, łomocząc butami o białą płytę. Powierzchnia pęka, szczelina jest dwa razy tak długa, jak Sam wysoka. Głuche łupnięcie przypomina grzmot. Lucy zerka na pociemniałe niebo. Tak jak się spodziewała, chmury krążą wokół nich.

Zarzuca sobie łopatę na ramię. Sam skacze, a ona idzie w ślad za nią i odłupuje białe grudy. Mimo gorąca ciarki pełzają jej po skórze. Znajomy rytm. Kopanie. Żar. Nawet to dudnienie, niczym śmiech dorosłego mężczyzny. Lucy podnosi głowę i widzi, że siostra na nią patrzy.

– To prawie tak ładne jak złoto – stwierdza Sam. – Szkoda, że nie mógł tego zobaczyć.

Sól usypana na ciele ojca wygląda jak popiół. Muchy ulatują przed masakrą, ale larwy nie mają jak uciekać. W śmiertelnych drgawkach wyglądają jak maleńkie białe języczki, zwijające się w bolesnych paroksyzmach.

Potrzeba czterech upalnych dni, żeby ba przeistoczył się w coś innego. Czas dać Nellie odpocząć i najeść się trawy. Sam obraca różne części ciała łopatą, żeby równo obtoczyły się w soli. Czasami odłupuje staw albo grudę mięsa. Z oddali narzędzie wygląda jak ogromna łyżka.

Pogrzeb to tylko jeszcze jeden przepis, mawiała mama.

Ba po wyschnięciu staje się mniejszy niż Lucy, mniejszy niż Sam. Przesypują go do pustego plecaka: zadziwiający brązowy kwiat żeber, motyl miednicy, wyszczerzony uśmiech czaszki. Do tego różne długie i węzłowate kształty, których nie potrafią nazwać, stwardniałe tajemnice, być może skrywające odpowiedź na pytania, których Lucy nigdy nie mogła zadać. Dlaczego pił? Dlaczego czasami wyglądał, jakby płakał? Gdzie pochował mamę?

Uwalany kufer zostawiają za sobą. Kiedyś mama przewiozła go przez ocean. Teraz stał się prezentem dla much. Lucy czuje niespodziewane ukłucie litości wobec tych owadów, które przez długie tygodnie wiernie podążały za nimi, bzyczały, łączyły w pary, rozmnażały. Niezliczone życia poczęły się na trupie ojca, który okazał tym samym większą szczodrość niż kiedykolwiek za życia. Teraz setki z nich są skazane na śmierć. Co świt nowe zimne, czarne ciałka będą walać się w trawie. Gdyby Lucy miała garść srebra, rozsypałaby je między nimi.

Czaszka

Pan Leigh twierdził, że Nellie jest najszybszym koniem w promieniu stu mil, bo pochodzi z linii starszej niż terytoria zachodnie. Nigdy nie posyłał jej na wyścigi. Mówił, że to nie byłoby fair wobec kowbojskich kuców.

Teraz się przekonają, ile w tym prawdy. Sam zajmuje miejsce z przodu, Lucy z tyłu. Dwa dziecięce ciała i plecak z ojcem to wciąż mniejszy ciężar niż skrzynia. Nellie przebiera kopytami, gotowa do biegu, choć od tygodni żywi się tylko suchą trawą. Lucy przypuszcza, że Sam też się tak niecierpliwi. Sam jednak wychyla się i łagodnie szepcze do zwierzęcia. Szare uszy klaczy podrygują z taką samą delikatnością.

Wtedy Sam wydaje z siebie skowyczący krzyk.

Nellie wyciąga się, wydłuża, końskie nogi migają w trawie i już lecą, wiatr wyje, Sam wrzeszczy prosto z trzewi, w tym głosie słychać jednocześnie ojcowską dumę, matczyną chrypkę i coś, co należy tylko do Sam, coś dzikiego jak stepowe zwierzę – a Lucy uświadamia sobie, że ten dźwięk nie wyrywa się tylko z jednego gardła. Ona też krzyczy.

Jeśli tak wygląda nawiedzenie, to niech będzie.

Podróżnemu z wozem pokonanie zachodnich terytoriów zajęłoby miesiąc. Główny szlak, z którego zboczyły, zaczyna się nad oceanem na zachodzie, a potem odbija od gór na wschód. Później skręca na północ, okalając górski łańcuch, aż ziemia znów się wypłaszczy. Dalej wije się na wschód, ku łagodnym równinom sąsiedniego terytorium. To wyraźna, często uczęszczana droga. Łatwo byłoby im ją odnaleźć, gdyby tylko zechciały. Kiedy jednak Sam rysuje wieczorem mapę na ziemi, okazuje się, że ma inne plany.

– Większość ludzi idzie tak – mówi, kreśląc patykiem pierwszą część szlaku. Rysuje góry tak samo jak mama: zbitki trójzębów.

– A potem – dodaje Lucy, sięgając po własną gałązkę – idą dalej tak. – Dorysowuje kolejny fragment drogi, przecinający granicę z następnym terytorium.

Sam się krzywi. Odsuwa patyk Lucy.

– Ale tędy nikt nie idzie. – Bierze cieńszy kijek i rysuje nową kreskę, odbijającą od głównej drogi. – Ani tędy. – Kreska przecina górski łańcuch w połowie. – Ani tędy. – Teraz ścieżka odbija w bok, jakby ktoś ją popchnął. – Ani tutaj. – Kiedy Sam kończy, po mapie wije się jak wąż dróżka cała w pętlach i zawijasach, przecinająca góry, zapuszczająca się na południe, północ, daleko w głąb zachodniego wybrzeża.

Lucy mruży oczy. Ścieżka Sam skręca tyle razy, że wygląda, jakby kończyła się tam, gdzie się zaczęła.

– Nikt by tak nie poszedł. To nie ma sensu.

– Owszem. Nikt by tak nie poszedł. Ale to są dzikie miejsca. – Sam przygląda się Lucy. – Ba mówił, że tam można spotkać bizony.

– Sam, to tylko opowieści. Bizony wymarły.

– Tylko tak czytałaś. Nie wiesz na pewno.

– Od lat nikt nie widział bizona w tej okolicy.

– Mówiłaś, że możemy szukać dalej.

– Ale nie wiecznie – protestuje Lucy. Linia Sam oznacza miesiące podróży przez najdziksze, najsurowsze zakątki lądu. Może nawet lata.

– To była obietnica. – Sam odwraca głowę. Czerwony materiał jej koszuli spłowiał, opina ją ciaśniej, niż kiedy wyruszyły w drogę. Spod dolnej krawędzi widać brzuch: Sam urosła. Nagle w rogu mapy pojawia się znikąd ciemna plamka, choć Sam nie rusza patykiem. Plamka się rozlewa, ramiona Sam drżą. Ciemny kształt jest mokry. Sam… Czy Sam płacze?

– To była obietnica – powtarza Sam, tym razem ciszej, w otoczeniu innych słów, które wcześniej rozpływały się w mamrotaniu. Teraz jednak Lucy wychwytuje coś jeszcze: obiecał, że nie umrze.

Lucy od lat wiedziała, że ba umiera, nie znała tylko dnia. Kiedy owdowiał, nie miał na karku nawet trzech dekad, ale śmierć mamy go postarzyła. Odmawiał jedzenia, zaczął pić whiskey jak wodę. Wargi zapadły mu się w ogorzałą twarz, oczy najpierw zaszły czerwienią, potem pożółkły, a na końcu jeden kolor przemieszał się z drugim, jak w grudzie wołowego tłuszczu. Lucy nie była zaskoczona, kiedy znalazła ciało ojca. Minęły już całe lata, odkąd opłakała jego złamane obietnice.

Dla Sam jednak wszystko wyglądało inaczej. Ba zachował dla niej tę resztkę czułości, jaka w nim została.

– Ćśś – szepcze Lucy, choć Sam się nie odzywa. – Hao de, hao de, dobrze, dobrze. Pójdziemy. Poszukamy.

Lucy wie, że nic nie znajdą. Ani jednego bizona. Książki mówią prawdę o tych dzikich miejscach, lecz Sam ufa tylko dwóm źródłom poznania: ojcu i własnym oczom. Jedno przepadło. Drugie już wkrótce napotka puste góry. To może zająć jeszcze kilka tygodni, ale Lucy ma nadzieję, że wkrótce Sam złoży ojca w ziemi.

Z perspektywy grzbietu Nellie wzgórza przesuwają się tak szybko, że niemal rozmywają się w powietrzu. Zamieniają się w ocean, o którym opowiadała mama, tylko że cały z żółtej trawy. Odległe góry zbliżają się kawałek po kawałku, aż pewnego dnia Lucy widzi, że nie są niebieskie. Zielone krzewy i siwe skały, fioletowe cienie w głębokich szczelinach.

Ziemia też odzyskuje barwy. Strumień się poszerza. Brzegi porastają pałki, indiańska sałata, kępy dzikiego czosnku i marchwi. Sylwetki wzgórz się wyostrzają, doliny pogłębiają. Od czasu do czasu trawa w cieniu zagajnika wybucha soczystą zielenią.

Czy to właśnie ta dzicz, której szukał ba? Poczucie, że mogłyby zniknąć w tej ziemi, że byłaby w stanie je pochłonąć, dać niewidzialność albo przebaczenie? W obliczu gór Lucy się kurczy, a wraz z nią pustka w jej wnętrzu, rozświetlona złotym blaskiem, sączącym się przez zielone liście prostych dębów. Nawet Sam łagodnieje na wietrze, który smakuje w równej mierze życiem co kurzem.

Pewnego dnia Lucy budzi ptasi śpiew i ogarnia ją coś niezwykłego – nie marzenie o czasie, który już przepadł, lecz wizja nowej przyszłości, oblepiająca dziewczynkę niczym rosa.

Były takie żony górników, które spoglądały w głąb lądu i wzdychały za cywilizacją. Pochodziły z tych żyznych równin za górami, lecz listy od mężów górników ściągnęły je na Zachód. W tych listach nie było ani słowa o węglowym pyle. Żony przybywały w wielobarwnych sukniach, które w palącym zachodnim słońcu płowiały równie szybko co nadzieje na lepszą przyszłość.

Miękkie są, prychał ba. Kan kan, tylko patrzeć, jak powymierają, mawiał. Nie mylił się. Kiedy zaczął się kaszel, żony zapadały się w sobie jak kwiaty wrzucone do ognia. Wdowcy żenili się z krzepkimi kobietami, które skupiały wzrok na zadaniach do wykonania i nigdy nie spoglądały w głąb lądu.

Lucy jednak lubiła słuchać o sąsiednim terytorium, i o następnym, jeszcze dalej na wschód. O płaskich przestrzeniach, gdzie zawsze jest pod dostatkiem wody, a zieleń rozciąga się wszędzie, jak okiem sięgnąć. Gdzie na brukowane ulice miasteczek pada cień drzew, a domy są z drewna i szkła. Gdzie zamiast pory suchej i deszczowej rok dzieli się na części o nazwach jak piosenka: jesień, zima, lato, wiosna. Gdzie w sklepach można kupić tkaniny we wszystkich kolorach i cukierki w każdym możliwym kształcie. „Cywilizacja” to porządek, więc Lucy wyobraża sobie, że dzieci tam są ładnie ubrane i mówią grzeczniej, sklepikarze się uśmiechają, drzwi przytrzymuje się otwarte, zamiast trzaskać komuś przed twarzą, a wszystko – chusteczki, podłogi, słowa – jest czyste. Lucy wyobraża sobie takie miejsce, w którym dwie obce dziewczynki zupełnie nie rzucałyby się w oczy.

W najmilszym śnie Lucy, w tym, z którego nie chce się obudzić, nie trzeba walczyć ze smokami ani tygrysami. Nie ma w nim złota. Zamiast tego Lucy ogląda z oddali różne cuda, a jej twarz znika w tłumie. Kiedy wraca długą ulicą do domu, nikt się za nią nie ogląda.

Tydzień później, kiedy żebro na niebie staje się grubsze, są już prawie u stóp górskiego łańcucha. Wilczy księżyc, widok najrzadszy ze wszystkich. Tak jasny, że wschodzi tuż po zachodzie słońca, kiedy tylko zapalą się gwiazdy. Srebro wciska się im pod powieki. Źdźbła traw, grzywa Nellie, najmniejsze zagięcie na ubraniach – księżycowy blask rozświetla wszystko.

Coś w trawie lśni jeszcze jaśniej.

Obie wstają niczym we śnie i idą. Muskają się dłońmi. Czy Sam wyciągnęła ku niej rękę? A może to przypadek, bo odkąd urosła, ich kroki nabrały podobnego rytmu?

Światło bije od tygrysiej czaszki.

Jest nietknięta. Wyszczerzone kły bez jednej szczerby. Nie umieścił jej tu przypadek; zwierzę tu nie umarło. Czaszki nie otaczają żadne inne kości. Puste oczodoły spoglądają na wschód i północ. Lucy podąża wzrokiem w tym kierunku i dostrzega kraniec górskiego łańcucha, tam, gdzie główny szlak skręca na równiny.

– To jest… – Serce jej przyspiesza.

– Znak – mówi Sam.

Lucy rzadko potrafi coś wyczytać z ciemnych oczu Sam. Tej nocy światło księżyca przeszywa Sam na wskroś, wydobywając jej myśli z ciemności równie wyraźnie jak źdźbła traw. Stają obok siebie jak na progu, wspominając tygrysy, które mama malowała przed wejściem do każdego nowego domu. Tygrys mamy nie przypominał żadnego innego obrazka, jaki Lucy kiedykolwiek widziała, składał się z ośmiu kresek, które mogły wyglądać jak zwierzę tylko przez zmrużone powieki. Tajemny znak. Mama rysowała tygrysa, by chronił ich przed niebezpieczeństwem. Śpiewała przy tym piosenkę: Lao hu, lao hu. Tygrysie, tygrysie.

Mama rysowała tygrysa na każdym nowym domu.

Kiedy Lucy dotyka idealnie gładkich kłów, piosenka przebiega jej przez głowę jak dreszcz. Zwierzę szczerzy zęby, a może się uśmiecha. Jak brzmiało ostatnie słowo piosenki? Wezwanie tygrysa: Lai. Wejdź.

– Co sprawia, że dom jest domem?

Sam odwraca się w stronę gór i wydaje z siebie zwierzęcy ryk.

Wiatr

Wiatr wieje z górskich zboczy, powietrze zmienia zapach. Sam wybiera miejsce na pogrzeb w jasnym świetle księżyca.

Układa krąg kamieni wokół tygrysa. Mówi na to dom. Po jednej stronie okręgu leży rondel, patelnia, chochla, nóż i łyżki. Mówi na to kuchnia. Po drugiej – koce. Mówi na to sypialnia. Na skraju wtyka prosto patyki. Mówi na to ściany. Na patykach rozpina maty splecione z traw. Mówi na to dach.

Środek zostawia pusty aż do końca.

Kiedy kończy pracę, już prawie świta. Strzecha z traw jest krzywa i dziurawa, wnętrze rondla upaprane resztkami owsa. Sam jest kiepską gospodynią, nie było okazji do praktyki. Mimo to przegania Lucy, kiedy ta oferuje pomoc. Teraz podchodzi do tygrysiej czaszki i podnosi szpadel. Czyżby Lucy zauważyła drżenie rąk wbijających go w ziemię?

Sam przerywa pracę. Nadal dygocze. Może to przez brak snu, a może przez coś innego. Ma suchą twarz. Wpatruje się w czaszkę, jakby spodziewała się usłyszeć jakąś odpowiedź.

Lucy podchodzi i bierze Sam za rękę. Dziś młodsza siostra nie protestuje, kiedy starsza kładzie ją na ziemi i przykrywa kocem, naciągając go aż pod drżący podbródek. Teraz już nie ma pośpiechu. Pogrzebią ojca za dnia. Lucy proponuje, że do tego czasu będzie czuwać.

Przez resztę nocy wiatr gwiżdże z nadzwyczajną zawziętością. Zdmuchuje dom Sam, przenika na wylot wyświechtaną sukienkę Lucy i cienki koc, wpada jej do gardła i wypełnia puste miejsca, tak że robi jej się zimno od środka. Ten wiatr chlaszcze jak otwarta dłoń. Ostre powiewy biją w twarz. To znaczy, że idzie pora deszczowa.

„Idzie” to jednak duże słowo, chyba że odczytywać je według znaczenia, jakie nadawał mu ba, kiedy mówił, że po pracy idzie prosto do domu, i miał przez to na myśli następny dzień rano, następny wieczór, następny poniedziałek, aż w końcu zjawiał się w progu, czerwonooki i cuchnący whiskey. Deszcz nadchodzi tak, jak ba przychodził i nie przychodził: dalekim, ponurym kłębem chmur. Sam śpi, ale wiatr dmucha dość głośno, by nie pozwolić Lucy na drzemkę. Nie przypomina wiatru wiejącego za dnia, teraz ma głos niski, huczący w trawach. Aaa, mówi wiatr. A czasami: Uoooo. Albo: Iiiiiiiin, aaaaaaaan, ben daaaaaan. Ben dan, odbija się echem, ty głupia. Wiatru nie można przebłagać ani się z nim sprzeczać, więc Lucy robi to, czego nauczyła się już dawno: milczy. Pozwala, żeby ją tłukł, ciskał piaskiem w oczy. Pozwala mu przywiewać podarki z odległych miejsc. Zeschnięte liście o palcach długich niczym dłonie. Drobniutki pył, zażółcający jej włosy. Puste skorupy cykad, które w pierwszej chwili bierze za palce rąk i stóp, a w trzeciej, czwartej, piątej – za duchy palców rąk i stóp. Nawiedzanie przybywa z wiatrem, wpychającym się jej mściwie do gardła, wypełniającym słowami, których nie ośmieli się pamiętać za dnia. Aaaa, jazgocze wiatr, obejmując ją zimnem. Eeeeeee, wrzeszczy. Nu eeeeeer. Nu er, skowyczy. Córko. Wiatr się wzdyma, Sam śpi, Lucy siedzi i słucha. Słucha. Słucha.

Aż wreszcie przychodzi dzień.

Sam trzyma szpadel.

Lucy chochlę.

„Zrobimy mu pogrzeb zhi shi, natychmiast, ale to inny przepis”, mówiła mama.

– Gotowa? – pyta Sam.

Aaaaaaaard, woła wiatr. Ard. Ty pijaku.

Lucy myśli: pamiętasz? Nauczył nas przesiewać złoto. Pamiętasz? Nadgarstki miał dziobate od blizn po oparzeniach od oleju pryskającego z lampy. Pamiętasz? Opowiadał nam historie. Pamiętasz? Paznokcie miał ogryzione do mięsa. Pamiętasz? Chrapał, kiedy pił. Pamiętasz? Miał białe włosy. Pamiętasz? Lubił się przechwalać. Pamiętasz? Uwielbiał wieprzowinę z papryką. Pamiętasz? Pamiętasz jego zapach?

Kopią. Dziura wielkości pistoletu. Kopią. Dziura wielkości niemowlęcia. Kopią. Dziura wielkości psa. Kopią. Dziura wielkości dziewczynki, która niczego nie pragnie, jak tylko położyć się i odpocząć. Wkrótce dziura staje się dość duża, by pomieścić cały plecak, dwa plecaki, cztery. Kopią, a grób przybiera kształt pustki wewnątrz Lucy, pustki wypełnionej zapachem gliny i porannego oddechu. Kopią, aż słońce pełznie za wzgórza, rzuca cienie na skraj grobu.

Tchóóóóóórz, zawodzi smętnie wiatr.

Lucy wie, że nie należy pyskować.

Sam otwiera plecak.

Ba wysypuje się bezładnie. Nie ma co liczyć, że uda się go poskładać. Gleba, sucha i spragniona, już go pochłania. Zapada się. Dokąd trafi? Czy wymiesza się we wspólnym mroku z kośćmi mamy, złożonej w grobie, którego Lucy nigdy nie widziała?

Sam sięga do kieszeni. Wypchana kieszeń w pierwszej chwili przywodzi Lucy na myśl pistolet ukryty w spodniach siostry, kiedy weszły do banku. Tak wiele poświęciły dla tych dwóch srebrnych monet – Lucy ma nadzieję, że ten grób wart był kradzieży.

Pamiętasz? Nauczył cię jeździć konno. Pamiętasz? Jego buty nadal miały kształt jego stóp, nawet kiedy stały puste. Pamiętasz? Pamiętasz jego zapach, nie kiedy przestał się myć, nie kiedy pił – dawniej?

Lucy wciąż się nie odzywa, a Sam się nie rusza. Ściska srebro w dłoni, aż wreszcie Lucy rozumie: Sam chce, żeby sobie poszła.

I tak, jak robiła to już niejednej nocy, Lucy zostawia Sam i ojca. Nie widzi, co ostatecznie zachodzi między ojcem a córką, między ojcem a udawanym synem.

Błoto

Śpią. Nie w grobie, lecz na miękkim, luźnym kopcu z niego powstałym. Dziura została wypełniona i przyklepana, ale nie udało im się zmieścić do środka całej ziemi, którą z niej wyjęły. Po raz pierwszy od ucieczki blisko dwa miesiące temu Lucy śpi głęboko. Bez snów. Nie pamięta, kiedy Sam wróciła na posłanie, ale nad ranem jej ciało leży tuż obok, brudne, śmierdzące życiem.

Przez noc odwiedziła je wilgoć, odległe chmury wionęły mokrym oddechem. Twarz Sam jest pokryta koralikami rosy. Ziemia na ich skórze zmieniła się w błoto. Kiedy Lucy próbuje otrzeć policzek Sam, w miejscu po jej palcu zostaje jeszcze brudniejsza smuga.

Przekrzywia głowę, wyciąga drugi palec. Rysuje jeszcze jedną kreskę, równoległą do pierwszej.

Dwa tygrysie pasy.

– Dzień dobry – zwraca się do czaszki, strzegącej mogiły. Ona oczywiście ją ignoruje, tak samo jak ignoruje zachodnie wzgórza za sobą. Leży zwrócona w stronę krańca łańcucha gór. Tego ranka, kiedy w powietrzu unosi się nowa pora roku, Lucy ma wrażenie, że sięga wzrokiem dalej niż dawniej. Mruży oczy – czyżby dostrzegała szczyt ostatniej góry? Czyżby przez szparkę powiek chmury wyglądały jak koronka? Czyżby widziała nową białą sukienkę, szerokie ulice, dom z drewna i szkła?

Lucy przyciska palce do nadgarstka. Do ud. Do policzków, szyi i piersi, unikając bolesnych od niedawna miejsc. Z wierzchu nie jest ani grubsza, ani chudsza niż wczoraj, ale coś zmieniło się w jej wnętrzu, położyło na spoczynek wraz z ciałem ojca. Wilgoć na spękanych wargach. Uśmiecha się, najpierw leciutko, ostrożnie, by nie rozerwać suchej skóry. Potem szerzej. Oblizuje usta.

Woda powraca na świat.

Cicho, tak, by nie obudzić Sam, Lucy krąży po obozie, rozbierając dom, który Sam zbudowała na pogrzeb. Rozplata maty z trawy i układa źdźbła na mogile, żeby ją ukryć. Wyrzuca kamienie z powrotem do strumienia. Wyciąga gałęzie z ziemi i wygładza dziury w błocie. Pakuje dobytek. Siodła Nellie.

Kiedy Sam się budzi i rozgląda ze zdumieniem, miejsce pochówku ojca znów wygląda dziko i pusto, tak, jak to lubił najbardziej.

– Pobudka, śpiochu. Czas się zbierać.

– Dokąd? – pyta ochryple Sam.

– Przed siebie. Po gorące jedzenie. Biały chleb. Mięso. Długą kąpiel. – Lucy klaszcze w dłonie. – Nowe czyste ubrania. Bandanę dla ciebie, i spodnie, które będą na ciebie pasować. Po nową sukienkę dla mnie. – Uśmiecha się szeroko do Sam, która mruga lepkimi powiekami. Lucy odwraca się w stronę tygrysiej czaszki i wskazuje na nią ręką. Potem podnosi dłoń wyżej. Mruży powieki, jakby patrzyła nad lufą pistoletu. Celuje w horyzont. – Kiedy przejdziemy przez góry, będzie mnóstwo czasu na znalezienie nowego domu.

– Przecież jesteśmy w domu – protestuje Sam.

Wstaje. Idzie na wschód, tak jak chce tego Lucy, ale zatrzymuje się zbyt szybko. Opiera nogę na tygrysiej czaszce.

– Tutaj – dodaje, teraz wyraźniej.

Uniesiona stopa, odrzucona w tył głowa, dłonie wsparte na biodrach: Sam nie zdaje sobie sprawy z obrazu, który przywołuje tą postawą. Książki historyczne Lucy były pełne zdobywców, którzy przybierali taką samą pozę. Za nimi, w krainie oczyszczonej z bizonów i Indian, łopotały flagi.

Lucy pada na kolana, próbuje strącić but Sam, ale ona stoi niewzruszenie. Już nie postukuje niecierpliwie podeszwą.

– Ostrogi! – mówi Lucy. – W prawdziwym mieście dostaniemy prawdziwe ostrogi.

– Z Nellie ich nie potrzebuję. A nam nie potrzeba żadnego miasta.

– Nie przetrwamy tutaj. Nic tu nie ma. Żadnych ludzi.

– A czy coś dobrego spotkało nas kiedyś od ludzi? – Sam przesuwa czubkiem buta po tygrysich zębach. Z martwego pyska dobiega niepokojąca melodia. – Tu są tygrysy. Bizony. Wolność.

– Martwe tygrysy. I martwe bizony.

– Dawno temu – zaczyna Sam, więc cóż innego może zrobić Lucy, jeśli nie słuchać?

Dawno temu te wzgórza były jałowe. Nie były jeszcze nawet wzgórzami, tylko równiną. Nie znały słońca, tylko lód. Nic tu nie rosło, dopóki nie pojawiły się bizony. Niektórzy mówią, że przeszły przez pas ziemi, rozpięty jak most nad zachodnim oceanem, lecz zapadł się pod ich ciężarem.

Bizony zaorały ziemię kopytami i rozgrzały oddechem. W pyskach nosiły nasiona, a na grzbietach ptasie gniazda. Kopytami żłobiły koryta strumieni, a gdy tarzały się w trawie, rzeźbiły w ziemi doliny. Rozeszły się na wschód i południe, przez góry, równiny i lasy. Przewędrowały wielkie terytoria i był czas, że chodziły po niemal każdym calu tej ziemi, większe z pokolenia na pokolenie, rozrastające się tak, że zasłaniały otwarte niebo.

Aż wreszcie, na długo po Indianach, przybyli nowi ludzie z innych stron. Ci ludzie zamiast ziaren siali pociski. Mimo żałosnej postury spychali bizony coraz dalej i dalej, aż wreszcie zapędzili ostatnie stado do doliny niedaleko stąd. Dolina była piękna, przecięta głęboką rzeką. Ludzie zamierzali zniewolić bizony, zamiast je zabijać. Chcieli je ujarzmić, parzyć ze swoim bydłem. Skurczyć.

Ale kiedy wzeszło słońce, zobaczyli, że przez noc wokół doliny urosły wzgórza.

Te wzgórza powstały z ciał tysięcy martwych bizonów, które weszły do rzeki i utonęły.

Wzgórza cuchnęły, więc ludzie musieli odejść. Nawet kiedy ptactwo obrało trupy bizonów z mięsa do czysta, doliną już nigdy nie popłynęła rzeka, a między kośćmi zwierząt nie rosła już zielona trawa. Teraz była żółta, przeklęta, sucha. Nie nadawała się do uprawy. Nikt nie zasiedli tych wzgórz jak należy, dopóki bizony nie postanowią tu wrócić.

Lucy słyszała tę opowieść dziesiątki razy. To była ulubiona historia ojca. Jednak pan Leigh tylko się roześmiał i pokazał jej w książce prawdę o ostatnim stadzie bizonów, trzymanych w ogrodzie bogatego człowieka daleko na Wschodzie. Stworzenia przedstawione na rycinie nie pięły się do nieba jak te starożytne szkielety. Niewola skurczyła je do rozmiarów potulnych krów. To czyste sentymenty, skarcił Lucy. Ładna bajka, to wszystko.

Później, kiedy ba opowiadał tę historię, Lucy nie dostrzegała już potężnych bizonów, rozgarniających wysokie trawy szerokimi kłębami, ani tygrysich pasów, prześlizgujących się wśród cieni. Widziała tylko puste miejsce w zionących fałszem ustach ojca tam, gdzie dawniej tkwił ząb.

– To przeklęta ziemia, sam tak mówiłeś – przypomina Lucy.

– A jeśli my nie jesteśmy przeklęci? Bizony przybyły tu zza oceanu, tak samo jak my. A ba nosił ślad tygrysa. Był wybrany, wyjątkowy.

– Nie możesz wierzyć we wszystko, co mówił ba. Poza tym teraz sytuacja się zmieniła. Terytorium się ucywilizowało, polepszyło. My możemy zrobić to samo.

W ustach Sam kłębi się tygrysi warkot. Tym razem skierowany w stronę Lucy.

Mięso

Sam przestaje mówić o głodzie, o zimnie. O szarych chmurach, pełzających nisko na horyzoncie. Jak gdyby chciała udowodnić, że jest bardziej zawzięta od prawdy o domu, który nie utrzyma się w posadach, o tygrysiej czaszce, która mimo wyszczerzonych kłów nie ochroni ich teraz przed głodem, kiedy skończył im się owies i naboje. Lucy próbuje rozmawiać o tym, co je czeka. Sam ma tylko słowa na dawno umarłą przeszłość.

Mimo szarych dni Sam roztacza wokół siebie jeszcze intensywniejszy blask. Jaśnieje. Każdego ranka podziwia swoje odbicie w strumieniu jak każda dziewczyna, lecz widzi je w krzywym zwierciadle. Nie wiąże włosów, nie czesze ich. Obcina je na krótko, coraz krócej, aż prześwituje spod nich skóra. Cieszy się ze straconej wagi, z wyostrzonych łokci i policzków.

A jednak Lucy dostrzega w tej próżności coś z ich matki.

Sam przygląda się teraz sobie tak samo, jak kiedyś matce, która przedzierzgała się w inną osobę każdego ranka, kiedy szykowała się do wyjścia do kopalni razem z ojcem. Skrywała włosy pod czepkiem, białe ramiona wsuwała w długie rękawy. Kiedy schylała się, żeby zawiązać buty, twarzą niemal dotykała pyłu na ziemi. Jak w bajce o służącej, która uwolniła się od życia w popiele, tylko na odwrót. Mama wyjaśniła, że to przebranie. Tylko do czasu, aż odłożą dość pieniędzy. Kiedy Sam domagała się, żeby ją też przebrała, mama otworzyła kufer, przesycony słodko-gorzkim zapachem perfum, porwała czerwoną sukienkę i uszyła jej bandanę.

Od Sam biła wtedy taka radość, że Lucy musiała odwrócić wzrok.

Spośród wszystkich ich spłowiałych i wyświechtanych w podróży ubrań tylko bandana zachowała kolor. Czasami Sam nuci pod nosem, kiedy ją zawiązuje. Podśpiewuje piosenkę, do której obie zapomniały słów. Melodia należała do mamy.

Zmęczona kłótniami podsycanymi głodem Lucy drzemie w dzień i w nocy. Śnią jej się zielone drzewa o ciężkich owocach, fontanny plujące rosołem z kurczaka. Blade futro wyrasta jej na nogach i ramionach. Bolą ją zęby. Drży i zgrzyta przez sen przy wizjach pieczonej zwierzyny, przypalanego, przesolonego mięsa, zasuszonych strzępów…

Tego popołudnia, kiedy trzepocze powiekami i otwiera oczy, zapach mięsa nadal unosi się w powietrzu. Nitka dymu przecina niebo, płynie nad zagajnikiem u podnóża gór.

Ślina napływa Lucy do ust. Najpierw słodka, potem gorzka od strachu. Gotowane mięso oznacza zabite mięso, mężczyzn z pistoletami i nożami. Budzi Sam z drzemki. Uciekaj, mówi bezgłośnie, wskazując na dym, Nellie, szlak, którym wciąż mogą umknąć. Sam ziewa niespiesznie, obciąga ramiona opięte koszulą tak znoszoną, że wygląda, jakby miała pęknąć od tego ruchu.

Sam sięga po patelnię, spokojnie, jakby to był kolejny dzień beztroskiego życia, jakby miały bekon albo ziemniaki do usmażenia, jakby nie istniało nic poza tym niemożliwym marzeniem o samotnym życiu pośród wzgórz.

– Rób zamach z ramienia – poucza, podając patelnię Lucy. Następnie bierze do ręki ostrą gałąź do łowienia ryb i rusza w stronę smużki dymu. – To nasz teren. Musimy go bronić – rzuca przez ramię.

Oto co znajdują o zmierzchu pośrodku zagajnika:

Gasnące ognisko.

Uwiązanego konia.

Martwego człowieka, na wpół zagrzebanego w listowiu.

Jeszcze nie śmierdzi, choć muchy już kręcą mu się w brodzie. Jest owinięty w najróżniejsze futra, jak stworzenie z jakiejś baśni. Wybija godzina kojota, kiedy kształty miękną i rozmywa się granica między prawdziwym a wyobrażonym.

– Patrz na to – szepcze Sam. Prześlizguje się między gałęziami, zmierzając w stronę ekwipunku zmarłego – i tłustego ptaka leżącego na jukach.

Dla Lucy pozostaje zmarły. Za drugim razem łatwiej jej przyklęknąć nad zwłokami. Ten przynajmniej ma zamknięte oczy, a nie zmrużone, a futro jest czyste, choć broda i paznokcie lepią się od brudu. Lucy nie może się powstrzymać; gładzi futro z włosem, pod włos, z włosem, pod…

Trup łapie ją za nadgarstek.

– Nie płacz, dziewczyno.

Lucy wyrywa się, a mężczyzna siada, strząsając z siebie liście. Razem z nim z ziemi podnosi się strzelba. Godzina kojota. Liście, którymi był przykryty, czernieją w mroku, lecz dłoń trzymająca ją za rękę jest prawdziwa. Jego oddech, błysk broni, ślina w kąciku ust: prawdziwe. Podobnie jak jego oczy. Dziwne, okrągłe oczy, w których białka jest o wiele więcej niż tęczówki. Przesuwają się po Lucy i spoglądają dalej, za nią.

– A ty, ty się nie zbliżaj.

Sam zamiera, ściska w dłoni jeden z noży do sprawiania skór, który znalazła w bagażach nieznajomego. Splądrowane torby leżą za jej plecami, zdradzając ich intencje.

– Oszukałeś nas! – skowyczy Sam, tupiąc w miejscu. – Chciałeś, żebyśmy wzięli cię za martwego, ty hun dan, psi synu, ty parszywy, zakłamany…

– Prosimy – szepcze Lucy. – Nie róbcie nam krzywdy. Nie mieliśmy złych zamiarów.

Mężczyzna odrywa oczy od Sam. Patrzy na Lucy. Przygląda się jej długo, niespiesznie, zatrzymuje wzrok na jej ustach, potem na piersi, brzuchu, nogach. Od jego spojrzenia ostre ciarki przebiegają jej po skórze. Lucy oblizuje wargi, rozchyla je, żeby coś powiedzieć. Nie wydobywa się z nich żaden dźwięk.

Mężczyzna puszcza do niej oko.

– Nie rób nic, czego byś pożałował – woła do Sam. To nie są odpowiednie słowa.

– Słuchaj mnie… – Sam jeży się, świeżo ścięte włosy stają jej na głowie.

– Chłopcze – dodaje mężczyzna.

W oczach Sam zapala się iskra, w mroku jaśniejąca wyraźniej niż ostrze noża. Lucy znów myśli o matce w popiołach i zafascynowanym spojrzeniu Sam. Tak wygląda przemiana.

Sam upuszcza nóż.

– To też – nakazuje nieznajomy, wskazując podbródkiem na pistolet.

Sam rozluźnia uchwyt, a pusty pistolet ojca upada na ziemię. Wydawał się Lucy taki ciężki, ale kiedy uderza o glebę, nie rozlega się żaden odgłos.

– Nie zamierzam robić nikomu krzywdy, może poza tymi pieruńskimi muchami – oznajmia mężczyzna. – Wiesz o tym, prawda? – zwraca się do Lucy, kręcącej uwięzionym nadgarstkiem. Puszcza ją tak niespodziewanie, że dziewczynka upada na ziemię. – Spokojnie. – Spogląda na jej nogi, wyglądające spod nagle podciągniętej krawędzi spódnicy. – Spokojnie.

– My was też nie chcieliśmy skrzywdzić – blefuje Sam.

– Pewno, że nie. Wszyscy przecież tylko sobie tędy przejeżdżamy, albo to nie? Ta ziemia nie należy do żadnego wędrowca.

Sam sztywnieje. Lucy spodziewa się, że siostra odpowie: „To nasza ziemia”, ale Sam mówi coś innego:

– Racja. Ona należy do bizonów.

– Cieszę się, że się nią z nami dzielą – przytakuje nieznajomy z powagą. – A skoro mowa o dzieleniu, to mam parkę przepiórek, jeśli nie przeszkadza wam brak soli.

– Nie potrzebuję soli – oznajmia Sam.

– Mamy jej mnóstwo – mówi Lucy w tym samym momencie. Zabrały z jeziora białą grudę do jedzenia.

– Są rzeczy, których człowiek potrzebuje, i takie, które lubi. – Mężczyzna klepie się po brzuchu, równie okrągłym co oczy. – Na przykład towarzystwo. W tych stronach samotność daje się we znaki. Przyjmę trochę waszej soli i pięknie podziękuję. Dziewczyna też by mi się przydała.

Jego oczy zwracają się w stronę Lucy niczym dwa puste talerze.

Ona proponuje, że wypierze mu ubrania. Ugotuje obiad. On wytrzeszcza oczy coraz bardziej, aż wreszcie zanosi się śmiechem. Dwoma brudnymi palcami ociera ślinę z kącika ust.

– Przydałaby mi się dziewczyna, ale ty jesteś dziewczynką, co?

Lucy nie wie, co ten człowiek ma na myśli, ale kiwa głową.

– Wysoka jesteś na swój wiek. Źle cię oceniłem. Ile masz lat? Jedenaście? Dziesięć?

– Dziesięć – kłamie Lucy. Sam jej nie poprawia.

Później Lucy zrozumie. Pojmie język jego spojrzenia, chociaż sama nim jeszcze nie włada – jest za młoda, by go odczytać. Przez cały posiłek jest spięta, choć przepiórki okazują się tak tłuste, że Sam aż gwiżdże z podziwem. Lucy schyla się nad skwierczącym mięsem, żeby rozgrzać ręce.

– Jesteście z górników – odzywa się nieznajomy, pokazując własne dłonie. Niebieskie drobinki unoszą mu się pod skórą jak ławice maleńkich rybek. Lucy ma tylko jeden ślad po skaleczeniu, do którego dostał się węglowy pył. – Jak to się stało, że dalej jesteś taka ładna i czyściutka?

– Pracowałam tylko przy drzwiach – wyjaśnia Lucy, odwracając wzrok. Ręce przynoszą jej wstyd. Dłonie Sam są całe w sinych zadraśnięciach, tak samo jak u ojca i mamy, która chowała skazy pod rękawiczkami. Lucy niewiele pracowała przed pójściem do szkoły, a potem mama umarła, a tata nie chciał już dłużej jej pomocy.

– Nie jesteśmy górnikami – mówi Sam.

Którejś mocno zakrapianej nocy ba oparł dłonie na piecyku, usiłując wypalić sobie węglowe znamiona do czysta. Tydzień trwało, zanim bąble zaczęły pękać, i drugi, żeby martwa skóra odlazła od ciała. Na świeżej warstwie nadal widniały sine ślady. Węgiel wżera się głęboko. Jesteśmy poszukiwaczami złota, upierał się ba. To tylko na chwilę, żeby związać koniec z końcem. Ting wo.

– My szukamy przygód – ciągnie Sam melodyjnym głosem. – Nie przypominamy nikogo innego. – Wychyla się do przodu i mruży wąskie oczy. – Jesteśmy awanturnikami wyjętymi spod prawa.

– Pewno – przytakuje nieznajomy ugodowym tonem. – Awanturnicy to najciekawszy gatunek człowieka.

Zaczyna opowiadać o innych ciekawych ludziach. Gorące światło ogniska pada na twarz Sam, nasyca ją blaskiem. Lucy czuje zimny wiatr na plecach. Mężczyzna częstuje Sam przepiórką i poważnie kiwa głową, patrząc, jak ta ocenia mięso wzrokiem. Pozwala Sam pokroić pieczeń. Dopiero po skończonym jedzeniu zadaje kolejne pytanie.

– No, to skąd jesteście? Kundle z was, co?

Sam sztywnieje. Lucy przysuwa się bliżej, gotowa powstrzymać siostrę, położyć jej dłoń na ramieniu. Wprawdzie ten człowiek zmierzał do celu dłużej niż większość ludzi, lecz i tak podążał w tym samym kierunku. Lucy nigdy nie wie, jakiej odpowiedzi udzielić. Ba i mama nigdy nie wyjaśnili im nic wprost. Krążyli wokół tematu, wykręcali się plątaniną mitów i półprawd, nieobecnych w książkach pana Leigha, przemieszanych z tęsknotą, która wysyłała słowa mamy wysoko i daleko od siebie. Tu nie ma nikogo takiego jak my, mawiała smutno, a ba powtarzał to samo z dumą. Przybyliśmy zza oceanu, mówiła. Jesteśmy pierwsi, dodawał ojciec, wyjątkowi.

Ku zaskoczeniu Lucy Sam udziela jedynej właściwej odpowiedzi.

– Ja jestem Sam. – Znów ten wysunięty podbródek. – A to jest Lucy.

To bezczelna odpowiedź, ale mężczyzna wygląda na zadowolonego.

– Ejże – mówi, unosząc dłonie. – Psy to mój ulubiony rodzaj człowieka. Sam jestem kundlem. Nie o to mi chodziło. Po prostu bardzo jestem ciekaw, skąd teraz przybywacie. Widać po was, że jesteście w podróży. I że uciekacie, bo czegoś się boicie.

Patrzą po sobie. Lucy kręci głową.

– Urodziliśmy się na tych wzgórzach – oznajmia Sam.

– Nigdy stąd nie wyjechaliście?

– Mieszkaliśmy w najróżniejszych miejscach. Wiele mil żeśmy przewędrowali.

– W takim razie pewno wiecie, co się kryje w tych górach – stwierdza podróżny, a na wargach tańczy mu uśmieszek. – Nie muszę wam opowiadać o stworzeniach, co pochowały się tam, żeby uciec przed górnikami. I pewno wiecie też, co jest za górami, za równinami. Słyszeliście o rzeczach większych od bizona. Takich jak żelazne smoki.

Sam słucha zafascynowana.

– Mają brzuchy pełne żelaza i dymu – ciągnie nieznajomy szeptem. Potrafi snuć opowieści równie dobrze jak ba. A może i lepiej. – Wiecie, co to jest kolej.

Lucy nie daje po sobie poznać, że mężczyzna przykuł też jej uwagę. Nauczyciel opowiadał o kolei. Jeśli wierzyć nieznajomemu, przez kilka ostatnich lat dotarła ona jeszcze dalej na Zachód.

– W mieście tuż za górami jest stacja. Słyszałem, że zamierzają przeciąć torami góry, ale uwierzę, jak zobaczę. Żaden człowiek na tym kontynencie nie jest zdolny do takiego wyczynu. Wspomnicie moje słowa.

Ogień pełza nisko. Z przepiórek zostały tylko kości, ale w Sam nadal tli się głód. Nieznajomy usłużnie podaje Sam opowieść za opowieścią, prosto do otwartych ust. Snuje historie o kolejach i innych żelaznych maszynach, o kominach ziejących kłębami dymu niczym potężne bestie. O dzikich lasach daleko na Wschodzie, o skutej lodem północy. Zaczyna mówić o pustyniach, kiedy Lucy ziewa szeroko, całą sobą. Gdy znów otwiera załzawione oczy, mężczyzna przygląda się jej niechętnie.

– Nudzę cię, dzieweczko.

– Ja…

– No tak, a ja, stary, sądziłem, że zabawię was opowieścią. Bóg jeden wie, że na Zachodzie nie ma co liczyć na przygody. A ta ziemia? – Jego głos tężeje. – Czego by kto w tych górach szukał? Górnicy już wydziobali terytorium do czysta. Kroku nie można postawić, żeby nie wpaść w jaką dziurę, wykopaną przez te niekończące się hordy głupców.

Sam milczy.

– Na Wschodzie jest o wiele więcej cudów. I miejsca też więcej niż na tym parszywym terytorium. Na Zachód przypełzło wszystko, co najgorsze, żeby szukać tu złota.

– Najgorsze, czyli kto?

– Mordercy. Gwałciciele. Zbójcy okryci hańbą. Ludzie za mali albo zbyt głupi, żeby w rodzinnych stronach zarobić na życie.

– Mój ojciec mówił… – Głos Sam załamuje się piskliwie. – Ba mówił, że zachodnie terytoria były kiedyś najpiękniejszą ziemią, jaką widziało ludzkie oko.

– Nie pojechałbym ani mili dalej na Zachód, nawet jakby mi kto zapłacił. – Mężczyzna rzuca przepiórczą kość w tym kierunku. – To martwa ziemia, a ludzie tam pakują łby do szybów tak głęboko, że słońce też uważają za bajkę.

Przez jego słowa przebiega zmarszczka śmiechu. Tyle że on nie żył na tej ziemi ani na niej nie pracował, nie widział, jak światło poranka złoci zachodnie wzgórza – w przeciwnym razie jak mógłby przechodzić nad nimi tak obojętnie?

– Mój ba… – zaczyna znowu Sam.

– Może twój ba też był jednym z tych głupców.

Niektórzy mężczyźni upijają się whiskey. Ten człowiek z gór upija się chyba własnymi słowami. Jest swobodny i beztroski. Zostawił nóż do oprawiania zwierzyny przy ognisku, porzucony w połowie drogi między nim a Sam.

Lucy widzi, że Sam to widzi.

Dotąd myślała, że chciałaby przepędzić na dobre ducha ojca. Teraz jednak chciałaby znów zobaczyć mściwy błysk w zmrużonych oczach Sam.

Człowiek z gór wali Sam otwartą dłonią w plecy, śmieje się pod nosem i mówi, że to przecież takie żarty, znów zwraca się do Sam „chłopcze” i porównuje ją do indiańskiego chłopaka, którego trzymał przez zimę, żeby pomagał mu zastawiać pułapki; pyta, czy Sam chciałaby o tym posłuchać, a ona zostawia nóż w spokoju. Tak, mówi. Tak, tak.

Sam nie cierpi kobiecych zajęć. Czerpie perwersyjną przyjemność z widoku luźnych szwów i przypalonych potraw. A mimo to rano, gdy słońce ledwo zaczyna przebijać się przez gałęzie drzew, już stoi nad rondlem i miesza owsiankę. Widok jest tak piękny, jak gdyby Lucy dalej śniła – lecz głos człowieka z gór, wykrzykującego porady w stronę Sam, uświadamia jej, że to dzieje się na jawie.

Breja, którą Sam nakłada do misek, wygląda jak błoto i smakuje jak mięso. Nieznajomy mówi na to pemikan. Suszona sarnina z porządnie rozgniecionymi jagodami. Lucy je tak szybko, że aż się dławi, i żałuje, że nie ma dość odwagi, by wypluć połknięty łapczywie kęs.

Przy posiłku Sam odwdzięcza się nieznajomemu za opowieści i karmi go garścią własnych. Uczta słów sypie się prosto w okrągłe i wielkie jak talerze oczy mężczyzny. Sam mówi o pistolecie i bankierze, o dwóch chłopcach i ich zakupach. Mężczyzna się śmieje, mierzwi Sam włosy i idzie z nimi do obozowiska.

Co daje Lucy prawo podejrzewać człowieka, który ogląda spuchnięte kolano Nellie, który daje im zapas owsa i pemikanu? Który rysuje mapę na kawałku skóry i zakreśla na niej miasto tuż za górami?

– Założę się, chłopcze, że ci się tam spodoba. Niedługo będzie tam jarmark, największy w promieniu setek mil. To miasto jest dość duże, by spotkać w nim bogate damy, Indian, vaqueros i wyrzutków, najróżniejszych osobników o wiele twardszych ode mnie.

Jemu Sam nie odpowiada: „Zostajemy tutaj”.

– A wy dokąd jedziecie? – pyta.

– Jak się nazywa to miasto? – wtrąca Lucy.

– Sweetwater. Od słodkiej wody.

Och.

Usta Lucy wypełniają się śliną. Nawet w ciężkich czasach zdarzyło im się posmakować cukru i soli. W całej górniczej krainie nie było jednak dość pieniędzy, by kupić kubek czystej wody. Nazwa miasteczka roztacza w myślach Lucy blask jaśniejszy niż tygrysia czaszka, i nawet nie przejmuje się ona tym, że mężczyzna opiera dłoń na grzbiecie Nellie, by zatrzymać je jeszcze na chwilę.

– Pamiętacie, jak opowiadałem o tym małym Indianinie, co go trzymałem przez zimę? Tak se myślę, że może przydałby mi się nowy chłopak. Te moje paluchy – rozkłada dłonie – nie są już takie zręczne jak dawniej. Zdałaby się para mniejszych rąk do pomocy, mógłbym cię, chłopcze, nauczyć wszystkiego, co sam umiem.

Cisza gęstnieje jak burzowe chmury, już nie tak odległe.

– To bardzo szczodra propozycja – odzywa się Lucy ze ściśniętym żołądkiem. – Ale mamy inne plany. Chodzi o naszą rodzinę.

Podróżny po raz ostatni mierzy ją wzrokiem.

– No to lepiej już jedźcie, zanim deszcz was dogoni.

Woda

Nadchodzą burzowe dni. Niebo rozpruwa się po ich pożegnaniu z człowiekiem z gór. Deszcz pada z taką siłą, że przy uderzeniu o ziemię krople wybuchają białą mgłą, tworzą ściany, kłębią jak porzucone, poprute czepki. Dwa razy Nellie wchodzi w pozornie niewinną kałużę i zapada się aż po pierś, po czym wyskakuje przestraszona. Powolniejszy wierzchowiec by je utopił.

Jedyne stabilne podłoże zapewniają kości bizonów. Przed zapadnięciem zmroku po drodze trafia się wyjątkowo potężny szkielet. Sam najpierw dotyka czaszki, jakby prosząc o pozwolenie. Potem odłupują kruche kości od kręgosłupa. Złożone razem żebra tworzą solidne kołyski.

Czwartego dnia deszcz ustaje. Dotarły do krańca górskiego łańcucha. Nellie człapie po wiodącej w dół skalistej ścieżce ostatniego zbocza, a one patrzą z wysoka na równinę.

Trawa rozlewa się nisko i płasko, jak kosztowny aksamit rozpostarty pod ich umęczonymi stopami. W oddali wije się wstążka rzeki i majaczy ciemniejsza plama – to musi być Sweetwater. Lucy wdycha głęboko ten nowy świat. Ma wilgotny zapach, leżący ciężko na języku.

Rusza naprzód…

Wiatr uderza ją w ramię. Nie mocno i gwałtownie, jak podczas burzowych dni, jest w nim teraz jakaś tęsknota. Łagodność. To smutek wiatru każe Lucy spojrzeć za siebie.

Wzgórza jej dzieciństwa wyglądają z daleka jak wyszorowane do czysta. Przeżyła w nich niejedną porę deszczową, ale zawsze w błotnistych dolinach. Tam rozpulchniona ziemia zmieniała się w zupę, a każdy dzień był zapchany wodą, niesioną przez zasysający wszystko prąd życia. Stąd Lucy nie widzi, jak groźny jest Zachód, jaki brudny. Stąd mokre wzgórza lśnią niczym sztabki cennych metali – niezmierzone bogactwa, piętrzące się aż po horyzont. Ściska ją w gardle. Coś zaczyna łaskotać wysoko w nosie, za oczami. Po chwili uczucie mija. Lucy składa to na karb wspomnień o dawnym pragnieniu.

Pierwsze spotkanie z rzeką.

Przez całe życie Lucy woda oznaczała cienkie, ciurkające z wysiłkiem strumyczki, spływające w dół z kopalni. Ta rzeka jest szeroka i żywa. Bije o brzegi, wścieka się. Mama zwykła mawiać, że ba też jest jak woda, a Lucy nigdy aż do dziś nie mogła pojąć, jak to może być prawda.

Wieczorem rozbijają obozowisko nad brzegiem rzeki. Rano wyruszą do Sweetwater, Lucy podciąga derkę pod brodę, ale potem się wzdryga. Tkanina cuchnie błotnistym szlakiem, stęchłym potem, miesiącami zapieczonego cierpienia. Czystość rzeki przypomina naganę.

– Zostawiam cię – mówi, przykładając twarz do tkaniny.

Sam odwraca głowę.

– Co?

Lucy skopuje z siebie derkę i wstaje. Już czuje się czystsza. Noc jest chłodna i wilgotna.

Woda, żeby oczyścić ducha, mówiła mama.

– Kiedy tam dotrzemy – odzywa się Lucy, wskazując głową na światła Sweetwater – nie spotkamy nikogo, kto nas zna i wie, co zrobiliśmy. A my nie musimy o tym mówić. Jeśli ktoś zapyta, skąd jesteśmy, możemy powiedzieć cokolwiek. Zastanawiałam się nad tym. Nie potrzebujemy żadnej historii.

Sam odchyla głowę w jej stronę.

– To szansa na nowy początek. Nie widzisz? Nie musimy być górnikami.

Ani poszukiwaczami złota, którym nie wyszło. Ani uciekinierami, złodziejami, wyrzuconymi uczniami, zwierzętami, ofiarami.

Sam opiera się na łokciach. Odpowiada z taką łatwością.

– Jak nas nie zechcą, to nie musimy tam zostawać. My ich też nie chcemy.

Lucy patrzy z niedowierzaniem. Sam posyła jej absurdalny, szeroki uśmiech.

Przez trzy miesiące podróżowały, ukrywały się, żyły w strachu, a dla Sam to wszystko była zabawa. Sam, która znajduje dom wszędzie, gdzie postawi nogę, kwitnąca wśród przeciwności losu. Lucy uświadamia sobie, że mapa narysowana przez Sam – i wyznaczona przez Sam ścieżka – nie oznaczała miesięcy ani lat. To miał być początek całego życia.

– Nie mogę – mówi Lucy. – Muszę się zatrzymać.

– Zostawiasz mnie? – Twarz Sam wykrzywia się, jakby to Lucy mówiła o dalszej wędrówce, jakby to Lucy musiała wiecznie gnać naprzód. – Zostawiasz mnie.

Złości Sam nie da się z niczym pomylić. Tym razem jednak Lucy nie ustępuje. Napina kręgosłup. Sam od urodzenia uważał że ma wyłączne prawo do gniewu. Ale niby z jakiej racji?

– Jesteś samolubny – oznajmia Lucy, a serce łomocze jej w gardle. Głos wibruje jej od własnego pulsu. – Nic, tylko chcesz i chcesz. Pytałeś kiedyś, czego ja bym chciała? Nie możesz się spodziewać, że wiecznie będę się naginała do twoich kaprysów.

Sam też wstaje. Dawniej, aby spojrzeć Sam w twarz, Lucy musiała patrzeć w dół, w dół. Teraz są już równego wzrostu. Patrzy na nią nieznajoma twarz. Tej twarzy Lucy nie może powiedzieć, że oczywiście marzy o czystej wodzie, schludnych izbach, kąpielach i sukienkach, ale to są tylko rzeczy. Lucy nie wie, czego pragnie poza nimi. Pustka, którą w sobie nosi, nie obejmuje już tego, co dawniej, tak jak wykopany przez nie grób nie mógł pomieścić z powrotem całej ziemi. Górnicy wiedzą, że kiedy dokopać się za głęboko, odgarnąć za dużo dobrego, wszystko może się zawalić. Ciało ba, kufer matki, chata, strumienie i wzgórza – Lucy opuściła to wszystko z własnej woli, licząc na to, że zostanie jej przynajmniej Sam, że wspólnie wejdą w przyszłość.

Lucy nie może jednak zapytać. Nie może się odezwać. Dusi się od własnego smrodu i brudu. Ściąga sukienkę przez głowę, żeby nie widzieć twarzy Sam. Następnie zsuwa też halkę i wskakuje do rzeki.

Woda natychmiast wybija jej wszystkie myśli z głowy. Uderzenie zimna. Jest wdzięczna za przytępienie zmysłów. Nurkuje po garść piasku i szoruje nim kark i ramiona, pachy, nadgarstek, za który złapał ją podróżny, i palce, które dotykały palców ojca. Kiedy wynurza się na powierzchnię, jest o sześć warstw lżejsza. Wolniejszymi ruchami szoruje pierś, tam skóra jest obolała i napuchnięta. Pleców nie może dosięgnąć. Woła Sam do pomocy.

Sam odwraca się od niej. Nad spłowiałą koszulą płonie głęboka czerwień policzków. Niemożliwe, to na pewno nie rumieniec. Lucy podpływa do brzegu, znów prosi o pomoc. Sam znów odmawia.

– Samolub – woła, przekrzykując łomot fal. Łapie za kostkę.

Ściąga Sam w ubraniu do wody. Odgarnia kołnierz i szoruje warstwy brudu, nie zważając na grona bąbelków, wydostających się z ust Sam. Cały upór Sam zmienia się w pianę. Teraz plecy, zarządza Lucy, obracając siostrę tak, jak mama manewrowała nimi w balii. Tobie potrzebna jest twarda ręka, dodaje, ściągając Sam spodnie, i dopiero po chwili przypomina sobie, kto tak mówił – ba – i dlaczego.

Coś się rwie. Dłoń Lucy muska obcy twardy kształt. Zostaje z kawałkiem spodni Sam w dłoniach, a siostra nurkuje na dno. Woda zawsze była żywiołem Lucy. Bez trudu wysuwa się na prowadzenie i zgarnia długi siwy kamień, dotąd skrywany pod materiałem. Sam jednak płynie dalej, jakby zguba przestała mieć znaczenie.

Wtedy Lucy dostrzega, co jeszcze wypadło Sam ze spodni. Szybko poszło na dno; srebro waży więcej niż zwykły kamień. Bliźniacze błyski na rzecznym dnie. Niepogrzebane, nieubłocone, niepozostawione z ciałem.

Dwa srebrne dolary ojca.

Lucy odpycha się nogami i płynie ku powierzchni, mijając po drodze Sam. W pewnym momencie są tak blisko, że mogłyby się dotknąć. Wystarczyłoby wyciągnąć rękę, by zatrzymać ruch tej drugiej, zawiesić obie między dnem a powierzchnią. Żadna jednak tego nie robi. Sam nurkuje, a Lucy gramoli się na brzeg i leży, dysząc, w zielonej trawie tej nowej ziemi.

Rodzina jest najważniejsza, mówił ba, i mama też tak mówiła. Mimo wszystkich jego ciosów i napadów furii Lucy szanowała to przekonanie do samego końca. Ono stanowiło jej jedyne dziedzictwo.

Ale teraz?

Sam wreszcie się wynurza. Woda przykleja jej włosy do skóry i kapie z ubrania, które zwisa ciężko, ujawniając chude ciało i kości pod spodem. Lucy patrzy na to stworzenie, stojące przed nią w mroku, z dłońmi pełnymi srebra skradzionego umarłemu.

Krew

Rano Sam siedzi obok Lucy, ramiona ma sztywne i uroczyście wyprostowane. Kiedy zaczyna mówić, brzmi tak, jakby to słowa były monetami ukrywanymi potajemnie przez ostatnie trzy miesiące.

– W ziemi nikomu by się na nic nie przydały – stwierdza, gdy Lucy składa swoją derkę.

– To głupi przesąd – dodaje, gdy Lucy oskubuje źdźbła trawy z sukienki.

– To bez znaczenia – mówi, gdy Lucy przeczesuje włosy palcami i najlepiej jak potrafi zaplata je w warkocz. – Wiesz, co się stało z tym twoim martwym wężem? Ba zabrał potem ten naparstek. Widziałem. I co się stało? Nic. Nic.

Jeszcze tydzień temu Lucy połknęłaby te zwierzenia. Teraz przyprawiają ją o mdłości.

– Uważał, że żywi potrzebują srebra bardziej niż zmarli – ciągnie Sam, gdy Lucy szykuje się do wyprawy do miasta. – Już dawno mi powiedział, że nie mamy go grzebać jak należy. Że na to nie zasługuje – dodaje ciszej. – Przysięgam, i tak zamierzałem je z nim zostawić, ale tamtej nocy on jakby sam mi to powiedział. Z grobu. Nie słyszałaś go?

Lucy przygląda się Sam z jednej strony, z drugiej. Mruży oczy, ale nie potrafi dostrzec miejsca, w którym opowieści Sam zmieniają się w kłamstwa. Jeśli w oczach Sam między jednym a drugim jest w ogóle jakaś różnica.

– Czekaj. – Sam łapie Lucy za łokieć. – A mama… Powiedział, że mama…

Lucy odpycha od siebie siostrę.

– Przestań. Nie będę z tobą rozmawiać o mamie.

Sam nie próbuje zbliżyć się do niej po raz drugi. Lucy robi krok w tył. Patrzą po sobie. Lucy cofa się, cofa, cofa, coś w niej już się cieszy, już jest w Sweetwater, już ćwiczy swoją opowieść o biednej sierocie – ma w sobie mały skrzep ulgi, że nie będzie przy niej Sam, że nie będzie musiała tłumaczyć się z siostry i jej dziwaczności.

Lucy się odwraca.

Sam woła za nią po raz ostatni. Tym razem w jej głosie wyraźnie rozbrzmiewa strach.

– Lucy, ty krwawisz.

Lucy maca tył sukienki. Dłoń jest mokra. Podciąga materiał i zagląda pod spód; pantalony też ma zakrwawione. A jednak na skórze jakimś cudem nie ma śladu skaleczenia. Lucy nie czuje bólu, mimo że uda ma umazane śliską krwią. Podsuwa ubrudzone palce pod nos i wszystko staje się jasne – metaliczny zapach zalatuje czymś głębszym, zgnilizną.

Mama mówiła, że będą świętować ten dzień, że będzie ciasto i solone śliwki, nowa sukienka. Że tego dnia Lucy stanie się kobietą. Krew cieknie strumykiem, pozostawiając za sobą ucisk pustki. To kolejne, co Lucy traci niemal bezboleśnie. Nie dostanie dziś ciasta, nie będzie świętowania, ale już czuje w sobie ciężką prawdę słów matki: nie jest już małą dziewczynką.

Zgroza odarła twarz Sam z pozorów dorosłości, jakby Lucy zyskała nową, przerażającą moc. Na ten widok Lucy po raz pierwszy czuje, że w jej żyłach krąży litość przemieszana z krwią. To jest inny rodzaj porzucenia.

– Niedługo wrócę – mówi w końcu, ustępując. – Przyniosę coś do jedzenia. Kiedy znajdę pracę.

Sam oddala się, a Lucy zapiera plamę w rzece. Kiedy tkanina jest na tyle czysta, na ile to możliwe, wyżyma ją, aż jest tylko trochę bardziej mokra niż ten wilgotny dzień, wypycha pantalony trawą i pociąga łyk zimnej wody, żeby uspokoić żołądek, a potem mruży powieki i patrzy na brzeg. Między drzewami dostrzega sylwetkę Sam.

– Idę do miasta – woła.

Postać podnosi głowę.

– Będziesz tu czekać? – dodaje.

To miał być nakaz, lecz odległość i łoskot fal odzierają jej słowa ze znaczenia. Brzmią jak pytanie.

CZĘŚĆ DRUGA

XX59

Czaszka

Mama jest ich słońcem i księżycem. Gdy przygotowuje nowy dom na przyjęcie tygrysa, jej blada twarz przepływa nad progiem, z wnętrza na dwór, ze światła w cień.

Rodzina czeka na zewnątrz.

Ten dom to niewiele więcej niż przycupnięta na skraju doliny szopa, a żeby do niej dotrzeć, trzeba przebyć pieszo długą drogę pod górę od strumienia. Ściany podszyte wiatrem, blaszany strop. Z tego, co udaje się podejrzeć Lucy, wewnątrz panuje półmrok, bo światło wpada tylko przez jedno okno. Nie ma w nim szyby, tylko napięte olejowane płótno, wpuszczające mętne żółte światło, a po drugiej stronie majaczą niewyraźne kształty. Patrząc na coś takiego po dwóch tygodniach podróży, Lucy poczuła, jak coś podchodzi jej do gardła, ale kierownik kopalni, który ich tu przyprowadził, nie dał im wielkiego wyboru. Albo bierzecie to, albo rozbijacie obóz w śmieciach za osadą, oznajmił i splunął. Powiedziałby coś więcej, ale mama ostrzegawczo położyła dłoń na piersi ojca i oznajmiła: to nam wystarczy.

Głos mamy jest niski i ochrypły, słychać w nim trzeszczenie ognia w palenisku. Jego szorstkość zaskakuje w zestawieniu z jej manierami, szlachetnymi ruchami, gładką twarzą. Zdumiewała pięknością w tej niedobranej parze. Kierownik kopalni poczerwieniał i odszedł. Trzeba uważać na to, co ludzie w nas mogą zobaczyć, powiedziała mama, ying gai, trzeba. Zawsze to powtarzała, każąc Lucy stać prościej, poprawiając warkocze Sam, rugając ojca za włóczenie się po szulerniach i indiańskich obozach na skraju miasteczka. To, co ludzie widzą, wpływa na to, jak nas traktują, dong bu dong? Rozumiecie?

Jednak po odejściu kierownika mama oklapła. Cienie wewnątrz chaty wyciągały się ku niej ze wszystkich stron. Jej uroda spłowiała w długiej podróży, w trakcie której dopadła ją choroba objawiająca się ciągłymi wymiotami. Teraz piękno mamy ledwo skrywa kości. Kiedy mama porusza się po domu, Lucy widzi kształt jej czaszki.

– Dziewczynki – woła mama, kiedy już wygładziła miotłą część klepiska. Oddech szarpie jej się w piersi i pulsuje w gardle, jakby miał rozerwać skórę. – Przynieście mi kijek.

Sam wybiega na jedną stronę chaty, Lucy na drugą.

Część wybrana przez Lucy stoi w cieniu, rzucanym przez płaskowyż nad doliną. Kopie stertę śmieci: martwą trawę, przypalone druty, spopielone gałęzie. Na dnie leży kawałek drewna o obiecującym wyglądzie. Chwyta go i ciągnie, aż uwalnia przedmiot z plątaniny śmieci.

Odgarnia sadzę. Na desce widnieje napis: KURNIK.

To nie spalone gałązki walają się za domem, tylko pióra. A ich dom nie jest domem. Mama znów woła, a Lucy rzuca tabliczkę na ziemię i zagrzebuje ją z powrotem nogą.

– Hao de, no dobrze – mówi mama, gdy Lucy wraca do drzwi. – Teraz jesteśmy wszyscy razem.

Mimo choroby mama się uśmiecha. Trzyma znalezioną przez Sam gałąź jak coś cennego. Wbrew wszystkim zmartwieniom, jakie ich tu przygnały, w powietrzu unosi się mgiełka nadziei, jak zawsze na początku tego rytuału. Tym razem znajdziemy dom jak należy, oznajmił ba, zanim wyruszyli w drogę. Taki, w którym będzie można się osiedlić na stałe.

Mama zaczyna rysować tygrysa.

Tygrys mamy nie przypomina żadnego innego. Zawsze składa się z ośmiu kresek: jedne są zakrzywione, inne proste albo wygięte jak ogony. Zawsze w tym samym, niezmiennym porządku. Lucy musi zmrużyć oczy, spojrzeć z daleka, trochę pod kątem – dopiero wtedy znak narysowany przez mamę drży i przez chwilę wygląda jak prawdziwy tygrys.

Rysując ostatnią kreskę, mama zgina się z bólu wpół, czaszka znów prześwituje jej przez skórę. Rytuał ochronny dobiega końca.

Ba podbiega do mamy, zapominając o zranionej nodze. Bierze ją pod łokieć, pomaga wstać. Każe przynieść bujane krzesło. Sam pospiesznie taszczy mebel przez próg, a talerze ułożone na siedzeniu zaczynają się zsuwać. Lucy rzuca się naprzód, żeby złapać jeden z nich. Po drodze rozmazuje stopą ostatnią kreskę tygrysa.

Zastanawia się, czy powiedzieć o tym mamie, ale ona uparłaby się, żeby powtórzyć całą ceremonię od początku, a ba skrzywiłby się, nazwał Lucy da zui, paplą, i dodał, że to nie czas ani miejsce na mielenie ozorem. Lucy milczy, nie mówi też nic o śmierdzącym domu, choć śladów zaschniętej kurzej kupy nie da się z niczym pomylić. Uczy się skrywać swoje sekrety.

Błoto

Przez sześć dni w tygodniu Lucy budzi się pierwsza. O godzinie kreta, pogrążonej w nieprzeniknionej ciemności, przemyka między śpiącymi członkami rodziny.

Sam śpi na półce pod blaszanym stropem, mama i ba na materacu przy drabinie – wymija ich na pamięć, nie potrzebuje do tego wzroku, manewruje między stertami ubrań, workami mąki, pościelą, kijami od mioteł, kuframi. W domu unosi się stęchły zapach zwierzęcej nory. W zeszłym tygodniu przewróciła się balia z wodą ze strumienia, co nie poprawiło sytuacji.

Dawniej mama uczyniłaby to miejsce przytulnym. Tu garść słodko pachnących traw, tam sprytnie rozłożony kawałek materiału. Teraz jedyne, co robi, to śpi. Policzki ma jeszcze bardziej pożłobione, a może pogryzione, jakby coś podskubywało ją nocami. Od tygodni nie jadła prawdziwego posiłku. Mówi, że nie da rady strawić nic poza mięsem, a nie mają na nie dość pieniędzy.

Ba obiecywał, że będą jeść mięso po przyjeździe do nowej, wielkiej kopalni, że będą mieć ogród, porządne ubrania, silne konie, że będą chodzić do szkoły. Zbyt wielu ludzi ich wyprzedziło. Zapłata jest niższa, niż obiecywano. Ponieważ mama choruje, Lucy rezygnuje ze szkoły, by chodzić z ojcem do kopalni, to ona budzi się pierwsza, szykuje śniadanie.

Stawia rondel na kuchence. Za głośno – brzęk sprawia, że matka porusza się przez sen. Jeśli się ją obudzi, bez końca kłóci się z ojcem.

– Dziewczynki są głodne.

– Zarabiałbym więcej, gdybyśmy szybciej tu przyjechali.

– Ale nie przyjechaliśmy.

– Nie przeze mnie.

– Mów wprost, co chcesz powiedzieć.

– Tylko to, że cała ta choroba wydarzyła się bardzo nie w porę.

– Sądzisz, że zrobiłam to specjalnie?

– Czasami, qin ai de, moja ukochana, potrafisz być straszliwie zawzięta.

Cichutko, cichutko, Lucy układa kartofle w rondlu. Olej pryska i parzy jej dłonie, ale przynajmniej nie syczy głośno. Dwa kartofle zawinięte w szmatkę dla niej i ojca, jeden na stole dla Sam. Czwarty z nadzieją zostawia dla mamy w garnku.

Dwie mile do sąsiedniej doliny. Kiedy docierają do kopalni, ba oddziela się od Lucy, idzie z mężczyznami do głównego szybu. Dziewczynka musi zejść do swojego tunelu sama.

Patrzy na wschód. Niebo nadal ma barwę ciemnogranatową jak siniak, ale ona zwleka tak, jakby było ją stać na czekanie do wschodu słońca. Pełznie w głąb. Najpierw znikają kolory, potem dźwięki. Kiedy dociera do drzwi, ciemność jest już nieprzenikniona. Nic więcej przez dłuższy czas, aż do pierwszego pukania.

Odciąga ciężkie drzwi i wciska ramię w szparę, żeby je przytrzymać, a z drugiej strony wyłaniają się górnicy. Promień z latarni rozcina czerń, pada na ściany. Lucy ledwo czuje głęboką pręgę, odciśniętą na przedramieniu. To nic w porównaniu z bólem, jaki sprawia jej odejście górników, zabierających ze sobą światło.

Podczas długich bezczynnych przerw trze ciałem o ściany szybu albo krzyczy, żeby sprawdzić, co się stanie. Pięć wielkich kęsów ziemniaka, gdy wydaje się jej, że jest już południe. Jedzenie też smakuje ziemią.

– To nie na zawsze – obiecuje ba pod koniec dnia, choć równie dobrze mógłby to być dopiero jego początek. Znowu jest ciemno. Znajomy smutek przelewa się przez Lucy jak smuga słońca, spływająca za odległe wzgórza. Podczas gdy inni górnicy zbijają się w grupki po czterech, pięciu: klepią się po plecach, wymieniają pozdrowieniami i skargami, ba i Lucy idą sami. Ojciec gładzi ją po sztywnych włosach.

– Ting wo, słuchaj. Mam plan. Niedługo będziesz mogła pójść sobie do szkoły, jeśli chcesz, nu er, córeczko.

Lucy mu wierzy. Naprawdę. Ale wiara tylko pogłębia cierpienie, tak jak upragnione światło w tunelu sprawia ból oczom.

W chacie też czeka mrok, dopóki ba nie przyłoży zapałki do knota lampy. Mama drzemie, Sam pobiegła gdzieś się pobawić. Lucy zabiera się do przygotowania obiadu, a ba w tym czasie przebiera się za zasłoną. Pochłonie swoją porcję, a następnie przejdzie przez strumień pracować dalej przy piłowaniu drewna dla wdów. Rodzinie jest potrzebny pieniądz. Wieczór za wieczorem, dzień po dniu. Oszczędności wyciekają strumyczkiem, szybko pochłaniane przez głodne żołądki.

Dziś coś się zmieniło.

Czwarty ziemniak zniknął z kuchenki. Skrzepły tłuszcz rozorały ślady palców. Radość zalewa Lucy niczym przegapione promienie słońca: mama musiała go zjeść.

Policzki mamy jednak są równie zapadnięte co wcześniej, palce czyste. W jej oddechu czuć tylko zapach starych wymiocin.

– Widziałaś? – pyta, kiedy tylko Sam przekracza próg. – Jadła?

Brązowoskóra Sam wpada przez drzwi jak zapodziany promień słońca. W ciągu dnia zgubiła gdzieś wstążki i czepek, wyrwała strzępek materiału przy rąbku sukienki. W zamian przynosi zapach słońca i trawy.

– Znowu ziemniaki? – pyta, wąchając rondel z obiadem.

– Pilnowałaś mamy, tak jak cię prosiłam? – Lucy klepie Sam w wyciągniętą dłoń. – Jeszcze dziesięć minut. Uważałaś na nią? Rozmawiałyśmy o tym. Nie miałaś dziś zupełnie nic innego do roboty.

– Przestań zrzędzić!

Sam wymija Lucy i chwyta pokrywkę garnka, ale ona wypada jej z dłoni i upada z brzękiem. Wyciągnięte palce Sam są śliskie i błyszczące. Sam jest naznaczona słońcem, trawą… i tłuszczem.

– Ten ziemniak nie był dla ciebie – syczy Lucy. – Tylko dla mamy.

– Chciało mi się jeść – protestuje Sam, oczy ma czyste, nie próbuje się wypierać. – Mama i tak by go nie ruszyła.

Sam nie kłamie, nie kradnie. Po prostu żyje według własnego kodeksu honorowego i odmawia naginania się do cudzych zasad. Połajanki przechodzą w śmiech, bo Sam nawet uporowi potrafi nadawać urok. W najgorsze dni Lucy zastanawia się, czy to prawdziwy powód, dla którego Sam nie została posłana do kopalni – powód o wiele bardziej przekonujący niż jej wiek: Sam jest zbyt ładna, żeby stała jej się krzywda.

Lucy ściska siniaka na ręce. Na ramionach i plecach ma ich więcej, dostrzega je w blaszanym lusterku.

– Poskarżę na ciebie tacie. – Może skarżyć, ale ba tylko uszczypnie Sam w pulchny policzek. – Powiem mu – dodaje w nagłym przypływie inspiracji – i wtedy zobaczymy, czy jesteś już dość duża, żeby iść do pracy.

– Nie!

Lucy zaplata ręce na piersi.

– No dobra, to chyba tego żałuję – mówi Sam przez zaciśnięte zęby.

Mama czasem mawia, że przeprosiny Sam są jak woda w obeschłym drewnie na opał. Lucy delektuje się zwycięstwem, ale po chwili burczy jej w brzuchu.

– I tak powiem.

– Nie mów! Jak nie powiesz… To pokażę ci, co zjadła mama.

Lucy się waha.

– W nocy – dodaje Sam z szerokim uśmiechem. A potem odbiega i wpada prosto w ojca, który zjawia się w czystym ubraniu, z siekierą w dłoni i pistoletem zwisającym u pasa. Sam jak zwykle błaga, żeby zabrał ją ze sobą.

Jakiś czas później mama chwiejnym krokiem śpiącej przekracza próg domu.

Lucy sądzi, że wybiera się do wychodka, ale Sam gestem każe jej iść za nią. Odkłada książkę, nie zakładając strony. Zresztą i tak przeczytała już wszystkie trzy rodzinne zbiory baśni tyle razy, że ilustracje spłowiały, twarz księżniczki się rozmyła, tak że Lucy może sobie wyobrażać swoją własną w jej miejscu.

Odległe światła w głębi doliny wyglądają jak nakłute szpilką. Mama odwraca się od nich. Kieruje się w stronę działki za chatą, skąd nie widać żywego ducha. Tam grzebie w ziemi gołymi rękami, jakby w nadziei, że znajdzie warzywa w ogrodzie, którego ba jeszcze nie założył. Wydaje z siebie głębokie, nieprzystające damie stęknięcia – aż wreszcie coś wyrywa.

Lucy i Sam też kucają, skryte w cieniu. Noc jest ciepła, pot zbiera się Lucy na plecach. Widzi białą smugę karku mamy, skrzydła łopatek rysują się pod ubraniem. Nic więcej. Po chwili słyszy odgłos przeżuwania. Mama odwraca się nieco, trzyma w dłoniach coś długiego – marchewkę? Jama? Grudy ziemi oblepiające przedmiot sprawiają, że trudno go rozpoznać.

– Co to jest? – szepcze Lucy.

– Błoto.

Niemożliwe. Mama karci Sam za podnoszenie jedzenia z podłogi, przeciera każdy talerz dwa razy: najpierw żeby był czysty, a potem żeby błyszczał. Teraz jednak na policzkach matki widać ciemne plamy błota. Sam nie ma jednak tak całkiem racji. Mama liże, aż spod brudu wyłania się płaska krawędź, potem błyszczący, okrągły staw. Trzyma kawałek kości.

– Nie – mówi Lucy, głośniej, niż zamierzała. Jej protest zagłuszył jednak chrzęst.

Sam patrzy dalej, wydaje się zadomowiona w nocy, w brudzie, z podciągniętą spódnicą i rozplątanym warkoczem. Lucy odwraca wzrok, nie chcąc patrzeć, co jeszcze może zjeść mama: glisty, stare gałęzie, zagrzebane w ziemi jajka, zbutwiałe liście, skrobiące w powietrzu nogi chrząszczy. Uczta z mrocznych sekretów ziemi.

Dawniej to mama i Lucy przechowywały nawzajem swoje sekrety. Kiedy byli na szlaku, Sam i ba codziennie znikali o zmroku, żeby polować albo przeczesywać teren; codziennie o zmroku Lucy i mama zostawały same wśród odartych z dźwięków wzgórz. W tej szerokiej, szerokiej ciszy Lucy wylewała z siebie strach przed mułem, zwierzała się z tego, jak podebrała ojcu nóż, jak zazdrości Sam. Mama chłonęła słowa Lucy, tak samo jak jej skóra chłonęła złoto późnego popołudnia. Wiedziała, jak otulić tajemnicę milczeniem, czasami mruczała coś pod nosem, czasami przechylała głowę albo gładziła dłoń Lucy. Mama słuchała.

W zamian opowiadała Lucy o tym, jak naciera sobie dłonie sadłem, żeby zachowały miękkość, po jakie sztuczki sięga, by wytargować lepszą cenę od chłopca rzeźnika, i jak starannie wybiera tych, z którymi przestaje. W tych chwilach wiedziała, że mama kocha ją najbardziej. Sam mogła sobie mieć włosy mamy i jej urodę, ale Lucy i mamę łączyły słowa.

Dziś jednak Lucy planuje zdradę. Nie może zasnąć jeszcze długo po tym, jak Sam zaczyna pochrapywać. Zamyka oczy, ale pod powieki natychmiast sączy się blask zębów mamy, jasny jak światło księżyca. Kiedy drzwi na dole się otwierają, Lucy macha do ojca, żeby do niej podszedł.

– Powtórz jeszcze raz – mówi ba, kiedy Lucy kończy opowieść. Stoi na szczeblach drabiny, twarz tuż przy jej twarzy, posyła jej konspiracyjne spojrzenie. – Man man de, powoli, powoli. Co jadła?

O dziwo, kiedy Lucy pyta, czy należałoby otworzyć kufer mamy, ba uśmiecha się szeroko. W skrzyni kryją się tkaniny oraz suszone śliwki, i co najważniejsze, aromatyczne, gorzkie zioła, z których mama robi lecznicze wywary.

– Idź spać – mówi ba, schodząc. – Mama nie jest chora. Mogę się założyć o duże pieniądze.

Lucy czeka, aż ojciec znajdzie się poza zasięgiem wzroku, a potem podwija materac i zerka na dół przez dziurę po sęku. Widzi mamę skuloną na krześle. Ojciec podchodzi, żeby ją obudzić. Mama najpierw otwiera oczy. Potem usta.

Patrzy na niego i klnie.

Lucy nigdy nie słyszała, żeby mama używała takich słów – ale zaczyna rozumieć, że tej nocy znalazła się na nowym terytorium. Ile lat, ile wieków zostało połkniętych wraz z tymi kośćmi? Dość dużo, żeby teraz coś obcego wypełzło z gardła mamy. Coś potężnego, szorstkiego. Historia, myśli nagle Lucy, przypominając sobie pijaka, który napluł na ich wóz dwa miasteczka wcześniej. Ba i mama patrzyli prosto przed siebie, a pijak wrzeszczał o ziemi i prawie do niej, o tym, kto tu przynależy wedle prawa i co powinno się zakopać. Lucy nie pamięta dokładnie tego, co mówił, ale kiedy mama pluje i podnosi głos, w jej słowach czai się to samo przerażające stworzenie. To musi być historia.

Mama pyta o godzinę. Nazywa ojca kłamcą. Pyta, ile wdów może mieszkać w okolicy. Oskarża go, że znowu grał w karty.

Kiedy przerywa, by zaczerpnąć powietrza, ba się odzywa.

– Jadłaś błoto.

Mama podciąga koc, pewnie po to, żeby ukryć brud pod paznokciami. Tkanina na jej suchych rękach szeleści niczym stara skóra zrzucana przez węża.

– Wysłałeś moje własne dzieci, żeby mnie szpiegowały? Ni zhe ge, ty, ty…

– Nie rozumiesz, co to znaczy? – Ba opada na kolana. Zaskoczona mama odchyla się w tył. – Qin ai de, ukochana moja. – Ba bierze w dłonie zaciśnięte pięści mamy, gładzi je łagodnie. – Ten twój dziwny apetyt. Ta choroba. To napięcie między nami. To musi być dziecko.

Mama kręci głową. W jej zapadniętych policzkach zbierają się kałuże cienia. W oczach maluje się strach. Głos ojca jest teraz zbyt cichy, by Lucy zdołała wychwycić jego słowa, ale słyszy w nim starą melodię obietnic. Mama już, już prawie się uśmiecha, ale wtedy jej twarz przybiera inny wyraz. Znów coś w niej tężeje. Lucy przypomni sobie to stężenie lata później. Będzie chciała ocenić, czy oznaczało utwierdzenie się w postanowieniu, odwagę, czy może chłód. Spróbuje przywołać to samo w sobie.

– Myślałam, że nie możemy… – zaczyna mama, ale nie próbuje już się kłócić. – Z dziewczynkami nie chorowałam. Nie dopadał mnie taki głód.

Ba śmieje się tak głośno, że aż budzi Sam. Dwie jasne szparki w ciemności: wzrok siostry piecze Lucy. Obie słyszą słowa ojca.

– To chłopiec. Cóż innego mogłoby być takie zachłanne?

Nad ranem ba wybiera się w góry z narzędziami do cedzenia złota, które od dwóch lat leżały nietknięte. Teraz z miłością ostrzy kilof i zarzuca sobie szpadel na ramię, rozkłada pędzelki.

Kilof pozwala wyłupywać kości ze skał na górskich zboczach; szpadlem się je wykopuje. Pędzle biegają, od największego do najmniejszego, po wykopanych kamieniach. Odsłaniają stare smugi bieli. Ba uciera kości i miesza je z wodą.

Mama leży w łóżku, wychudzone ręce trzęsą się, gdy ściska nimi kubek. Pije. Jej gardło rozdyma się i opada. Godziny pracy ojca, całe wieki życia, znikają w dziecku.

Historia, myśli Lucy, i drży.

Mięso

Kości to tylko chwilowe rozwiązanie, tylko do dnia wypłaty. Tydzień później, kiedy przychodzi czas odbioru pieniędzy, w tunelach panuje takie napięcie, jakby pod ziemią zbierało się na burzę. Wieczorem kierownik kopalni zjawia się na górskim zboczu niczym wschodząca na niebie zdyszana obca gwiazda i rozkłada stolik. Układa papiery, przestawia skrzynkę z sakiewkami monet. Liczy raz, drugi. Zwleka.

Sznur górników ciągnie się tak daleko, że nie widać końca. Mijają minuty, godzina, kolejka podryguje niecierpliwie. Lucy trzyma się ojca. Zamierza wziąć w ręce dowód ich pracy.

Kiedy docierają do stolika, gwiazdy już świecą na niebie. Jedno spojrzenie na ojca i już, kierownik rzuca woreczek i przenosi uwagę na następnego mężczyznę. Ba rozwiązuje sznurek na miejscu i przelicza monety. Szef odkasłuje raz, drugi.

– Za mało – mówi ba i rzuca sakiewkę z powrotem na stolik. Za nim górnicy przestępują z nogi na nogę, wyciągają szyje, mamroczą ze złością.

– Czynsz za wasz piękny domek. – Szef odgina jeden palec. – Węgiel. – Odgina drugi. – Narzędzia. – Trzeci. – Lampa wydana przez kompanię. – Czwarty. – A dziewucha dostaje jedną ósmą zapłaty. Poszedł mi stąd.

Ba zaciska pięści. Górnicy drepczą, podchodzą bliżej, zaczynają krzyczeć. Nie umiesz liczyć? Prędzej patrzeć. Przez te szparki pewnie nic nie widać.

Jakby chciał przepchnąć krowę przez szparę w ścianie, rzuca ktoś.

Te słowa spotykają się z rykiem aprobaty. Słowo przechodzi z ust do ust, aż rozlewa się w ciemności we wszystkich kierunkach. Ba odwraca się za obelgą, Lucy dygocze. Furia ojca jest przerażająca. W tych rzadkich chwilach, kiedy bije ją za karę, nagle staje się wielki i wysoki, mimo uszkodzonej nogi. Wypełnia sobą całą izbę.

Mężczyźni tylko zanoszą się jeszcze głośniejszym śmiechem. Szpara! – ryczy pół setki gardeł. Ich głosy niosą się echem po wzgórzach, aż po chwili z ojca śmieje się cała ziemia.

Ba mruży oczy z wściekłości, a oni reagują jeszcze większym rozbawieniem.

Zabiera pieniądze ze stolika i rusza przed siebie. Chód ma dziki, chorą nogę odrzuca daleko na bok. Mimo to Lucy ledwo za nim nadąża. Można by nawet powiedzieć, że ojciec biegnie.

– Mei guan xi, nic nie szkodzi – oznajmia ba, wręczając zarobek mamie. – Przy następnej wypłacie będziemy mieć dość pieniędzy na mięso. Na sól, na cukierki. Na nasiona do ogrodu. I porządne buty dla dziewczynek. Zapamiętaj moje słowa. Przyrzekam.

Daleko od kopalni, daleko od szydzących górników, przesadnie donośny głos ojca roznosi się po chacie. Ściany są grubo wyściełane jego dawnymi obietnicami.

– Dziecko – mówi cicho mama.

Dziecko pojawi się dopiero za sześć miesięcy, ale to słowo wystarcza, by ojciec zamarł w miejscu. Spogląda na pieniądze, a kiedy znów podnosi wzrok, w jego oczach tańczy znajomy błysk.

– Wiem, dałem słowo, że nie będę już grać, qin ai de, moja ukochana, ale przysięgam, czuję szczęście. Wyraźniej niż kiedykolwiek wcześniej. Gdybym wziął tylko kilka monet…

Mama kręci głową.

– Muł. Wóz.

Ba kocha ten stary wóz, dba o niego jak o żywe stworzenie. Przy każdym postoju pokrywa koła świeżą warstwą farby. To jest wolność, mawia. Dzięki niemu możemy znaleźć się wszędzie.

Robi się czerwony na twarzy.

Mama kładzie dłoń na brzuchu.

– Dla dziecka.

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki