PATRONI MEDIALNI:

Jelita, ciało i umysł

M: Siedzę przed rozpoczynającym się za kilka minut wykładem lub wywiadem w telewizji śniadaniowej i czuję, jak w moich jelitach trwa wojna. Skręcają się i bulgoczą. Apetyt spada, osiągając poziom bliski zeru. Serce bije szybciej, oddech przyśpiesza i robi mi się niedobrze. Na dodatek mam wrażenie, że ktoś przeniósł mnie do zupełnie innej, na co dzień nieznanej rzeczywistości. Takiej, w której otaczający mnie świat nie jest miły, przyjemny i bezpieczny. Na tych kilka chwil podwyższonego poziomu stresu i lęków staje się wrogi. „Maciuś, może zrobić Wam śniadanie przed wyjazdem?” – pyta moja opiekuńcza mama najczęściej, gdy z Karolą wyjeżdżamy do pracy. „Nie, mamo, dziękuję, ale w tej chwili nie byłbym w stanie niczego zjeść” – za każdym razem odpowiadam. Nauczyłem się już, oboje się nauczyliśmy, że ten stan – stan tremy, lęków, niepokoju i podwyższonego stresu, nie jest momentem na spożywanie posiłku. Zobaczyliśmy również przez ostatnie lata, jak ów stan wpływa na dwa poziomy trawienia, które opisuje ajurweda. Jak zaburza trawienie umysłowe, czyli dosłownie sposób, w jaki zarządzamy emocjami. Jak za jego pośrednictwem negatywnie rzutuje na poziom fizyczny trawienia, czyli również wchłanianie składników odżywczych. A to właśnie trawienie rozumiane całościowo i wielopoziomowo jest jednym z podstawowych czynników warunkujących stan naszej mikroflory jelitowej, a co za tym idzie naszą odporność i zdrowie!

Już z tego krótkiego wstępu można wywnioskować, że zdaniem zarówno ajurwedy, najstarszej nauki o zdrowiu, jak i współczesnej medycyny nasza odporność, system obronny każdego człowieka, jego odpowiednio skonstruowana „armia, fosy oraz barykady” nie zależy tylko od jednego czynnika, np. od diety. Jest procesem złożonym i skomponowanym z wielu nakładających się na siebie poziomów. Przez większość przeprowadzimy Cię w książce: Projekt Odporność.

Książkę rozpoczyna rozdział  „O ajurwedzie i odporności”, w którym po krótkim, prostym wprowadzeniu do tego starożytnego systemu znajdziecie porady i wskazówki, jak kompleksowo i naturalnie dbać o nasz układ immunologiczny. W „Jak oswoić stres” korzystając m.in. ze wskazówek Alexandra Lowena, światowej sławy psychiatry, odpowiemy na pytanie, dlaczego długotrwały stres negatywnie wpływa na nasze zdrowie. Udowodnimy również, że wypieranie emocji oraz blokowanie m.in. płaczu destruktywnie rzutuje na nasze samopoczucie zarówno psychiczne, jak i powiązane z nim fizyczne. Pokażemy proste i bezpieczne techniki oddechowe, relaksacyjne i medytacje, które podnoszą poziom energii życiowej i pomagają nam oswoić stres. Ajurweda i dietetyka, czyli opowieść o syntezie to już tradycyjnie w naszych książkach zbiór najważniejszych zasad dotyczących przygotowywania odpowiednio zbilansowanych, odżywczych posiłków. To również przepisy na kiszonki i kiełki, które możesz przyrządzić wcześniej, a następnie włączyć do swojego wspierającego układ odpornościowy menu. W „Jedzeniu, które wzmacnia” znajdziesz całą rozmowę z dr Hanią Stolińską o dietetyce i odporności. Dowiesz się, jakie z punktu widzenia współczesnej dietetyki są najważniejsze składniki odżywcze i produkty, które pomogą Ci się cieszyć zdrowiem. W tym rozdziale przedstawiamy również kompleksowe, budujące odporność menu w wariancie wiosenno-letnim oraz jesienno-zimowym. Blisko 70 przepisów na śniadania, obiady, desery i kolacje, które możesz włączyć do swojego codziennego jadłospisu. Podajemy przepisy na napoje mocy, jak truskawkowa, delikatnie musująca kombucza, domowy kefir z grzybkiem tybetańskim lub kurkumowe latte. Książkę zamykają „Leki z roślinnej apteki na odporność”, a w nich nie tylko receptury na napary i wody ziołowe wspierające działanie układu immunologicznego, ale też wskazówki, jak zmienić styl życia (nie tylko odżywiania), aby wzmocnić ciało i umysł.

Ta książka jest przykładem dialogu i łączenia. Starożytność prowadzi rozbudowany dialog ze współczesnością. Dokładnie tak, jak dzieje się w naszym życiu. Pod kątem współczesnej dietetyki całą książkę sprawdziła i uzupełniła merytorycznie Hanna Stolińska, dietetyczka kliniczna i doktor nauk o zdrowiu. Hania publikuje regularnie w dodatku „Zdrowie” „Gazety Wyborczej”, pojawia się na antenie znanych i lubianych programów telewizyjnych. Hania jest autorką ramek „Doktor nauk o zdrowiu radzi”. Pomogła nam również zbilansować całe menu. Starożytną mądrość ajurwedy reprezentuje Przemek Wardejn, nasz wieloletni przyjaciel, a ponadto konsultant ajurwedyjski, trener interpersonalny, nauczyciel medytacji i instruktor jogi. Ajurwedą zajmuje się ponad 15 lat. Uczył się jej w Kanadzie, Niemczech, Stanach Zjednoczonych, Polsce, ale przede wszystkim w Indiach. Podczas swoich kilkunastu pobytów w tym kraju spędził wiele miesięcy w różnych klinikach ajurwedyjskich. Dyplom konsultanta uzyskał w Ayuskama Institute w Rishikesh. Jest twórcą aplikacji mobilnej do medytacji slowonline.org. Przemek jest autorem ramek „Zdaniem konsultanta ajurwedyjskiego”.

UWAGA: Zauważyłeś u siebie niepokojące, utrzymujące się przez dłuższy okres spadki odporności? Zgłoś się do specjalisty – poleconego lekarza. Zleci odpowiednie badania diagnostyczne, zaproponuje również terapię specjalistyczną (jeśli jest do tego wskazanie, również leczenie farmakologiczne). Pomoże też wybrać optymalną dietę.

Wszystkie opisane w książce naturalne metody, przyprawy, dieta, a nawet masaże olejowe czy medytacje mogą być jej uzupełnieniem. Całe menu, podobnie jak wszystkie wskazówki dietetyczne, opisane zioła i przyprawy, naturalną suplementację, techniki oddechowe, medytacje, zabiegi (m.in. olejowe) szczególnie w przypadku poważnych zaburzeń i przewlekłych chorób, ciąży, karmienia piersią, należy skonsultować z lekarzem (prowadzącym lub integracyjnym, czyli łączącym medycynę naturalną z konwencjonalną). Przestrzegamy również przed zmniejszaniem dawek lub rezygnowaniem z przyjmowania leków na własną rękę…

O AJURWEDZIE I ODPORNOŚCI

K.Sz.: Siedziałam nad niezapisaną stroną w komputerze, pracując nad wstępem do poniższego rozdziału. Różne myśli plątały mi się po głowie. Nie chciały się jednak połączyć i ułożyć w jedną spójną całość. Gdy zamknęłam oczy, aby przełamać brak weny, usłyszałam pytanie: „Kiedy najczęściej chorujesz?”. Nie dawało mi ono przez jakiś czas spokoju. Wracało, pukało, stukało, aż pojawiła się odpowiedź. „Najczęściej choruję, gdy moje ciało, mój umysł próbuje mi już po wykorzystaniu wszystkich innych, delikatniejszych środków, coś powiedzieć. Daje znać, że czas się zatrzymać. Pora włączyć pauzę i zajrzeć do środka” – pomyślałam.

Od razu to zapisałam. W ten oto sposób pojawił się początek rozdziału o ajurwedzie i odporności. Dosłownie chwilę później uświadomiłam sobie, że jeszcze dekadę wcześniej zupełnie inaczej odpowiedziałabym na to pytanie. Spadków odporności upatrywałam wyłącznie w moim mało zdrowym i świadomym stylu życia. Choroba mnie wówczas przytłaczała, obciążała, sprawiała, że stawałam się ofiarą. Przerzucałam odpowiedzialność i cały świat próbowałam obarczyć winą za swoją niedolę. Dzisiaj w większości swoich problemów ze zdrowiem, chorób lub chwilowych niedyspozycji dostrzegam zawoalowany, ukryty pod bólem, drapaniem, swędzeniem czy kichaniem przekaz, szansę i lekcję. Dzięki ajurwedzie, nauce o zdrowiu i życiu, nauczyłam się również patrzeć na swoje zdrowie wielopoziomowo. Dostrzegać niewidoczną siatkę wzajemnych zależności łączącą moje ciało, mój umysł, moje środowisko, relacje społeczne z poziomem mojej Duszy (lub innymi słowy energii). Podobnie jak spostrzegłam, że moje problemy z wagą nie są wyłącznie połączone z zawartością talerza. Zrozumiałam, że leżą też w środku, w wypartych uwarunkowaniach, zdecydowanie głębiej. Analogicznie zauważyłam, że „zwyczajne” przeziębienie lub ból głowy mogą być powiązane nie tylko ze zmianą temperatury za oknem czy nieodpowiednią dietą, ale również z natłokiem myśli w głowie, wypartymi uwarunkowaniami i emocjami czy stresem. I o tym wszystkim, ale również o podstawowych założeniach wspaniałej ajurwedy, opowiemy w tym rozdziale.

WARTO WIEDZIEĆ

W Charaka Samhita, starożytnym traktacie wiedzy ajurwedyjskiej, czytamy: Żeby zrozumieć chorobę oraz jej powody, trzeba zbadać zarówno pacjenta, jak i jego otoczenie. Trzeba wiedzieć, gdzie pacjent urodził się i wychował, trzeba poznać źródło braku równowagi. Trzeba także znać klimat, zwyczaje, częste choroby w danej okolicy, dietę, nawyki, upodobania i niechęci, siłę, stan umysłu, a także inne czynniki. Czytamy te słowa i uświadamiamy sobie ich moc!

Jak zapobiegać, aby później nie leczyć

tak brzmi jedno z podstawowych założeń ajurwedy, najstarszej, liczącej sobie 5 tysięcy lat nauki o zdrowiu i życiu. Można powiedzieć, że większość jej działań opiera się właśnie na wspieraniu i budowaniu odporności naszego organizmu. O tym, jak się bronić i jak według starożytnej medycyny naturalnej wspierać nasz układ immunologiczny, opowiada Przemek Wardejn, konsultant ajurwedyjski z wieloletnim stażem.

K.Sz.: Przybliż nam na początku w dużym skrócie, jak to jest z odpornością według ajurwedy?

P.W.: Dobra odporność nie jest czymś, co można zbudować w jeden dzień. To proces, ponieważ non stop jesteśmy atakowani przez wirusy, bakterie, grzyby i inne organizmy, które próbują zagnieździć się w naszym ciele. Układ odpornościowy cały czas jest na straży, tworząc przeciwciała i „gasząc pożary”. Jeśli jednak nasz organizm znajduje się w nierównowadze lub gdy obecne są inne osłabiające nas czynniki, wtedy może nie dać sobie rady i zaczynamy chorować.

ZDANIEM KONSULTANTA AJURWEDYJSKIEGO

Mianem choroby w ajurwedzie określa się stan, w którym doświadczamy nawet najmniejszych zmian w funkcjonowaniu organizmu. Dzieje się tak, gdy któraś z dosz wychodzi z równowagi, czyli jest jej za dużo.

STADIUM 1.

Dosza zaczyna się zbierać w swoim głównym narządzie: jelito grube dla VATY, jelito cienkie i dół żołądka dla PITTY, góra żołądka i płuca dla KAPHY. Objawy zmiany są mało zauważalne: odbijanie się, pieczenie, katar.

STADIUM 2.

Dosza wypełnia cały bazowy narząd. Objawy jej nagromadzenia się są częstsze, ale wciąż dość rzadkie.

STADIUM 3.

Dosza wypełniła cały bazowy dla siebie narząd i zaczyna z niego wyciekać. Objawy dalej się nasilają, ale wciąż jeszcze często nie zauważamy narastających problemów. Uważamy to za coś normalnego, nierzadko przywykamy już do tych objawów, np. do gazów, zgagi, dodatkowych kilogramów.

STADIUM 4.

Dosza zaczyna krążyć po całym ciele w poszukiwaniu słabego miejsca, aby móc się w nim zagnieździć. Pojawiają się inne objawy zwiększonej doszy, np. strzykające kolana, pryszcze, śluz.

STADIUM 5.

Dosza osadza się w narządzie, który jest słabszy. Wówczas pojawiają się pierwsze oznaki choroby, jakie znamy z terminologii medycyny alopatycznej.

STADIUM 6.

Następuje zwyrodnienie i degeneracja narządu osłabionego przez zwiększoną doszę. Wtedy idziemy do lekarza.

K.Sz.: Co zrobić, aby uniknąć ostatnich, najbardziej niebezpiecznych stadiów choroby?

Umiejętnie obserwować swoje ciało, które daje dość czytelne znaki już od pierwszych momentów nierównowagi. Zachowuje się trochę niczym kapiący kran. Wystarczy po prostu w odpowiednim momencie mocniej go zakręcić!

K.Sz.: I co wtedy?

P.W.: Tutaj przedstawię coś, co może wiele osób zaskoczyć. Wedle ajurwedy choroba jest błogosławieństwem! To stan, w którym nasz organizm, nasz umysł, nasze wyższe ja – ponieważ źle żyjemy – próbuje się z nami komunikować, by pomóc nam wrócić na właściwe tory. Wiele osób dzięki traumatycznym przejściom w czasie silnych chorób zmienia sposób postrzegania świata, wyznacza nowe priorytety. Mało tego, zmienia całe spojrzenie na swój styl życia, odżywiania. Na moment zatrzymuje się i zaczyna brać odpowiedzialność za swoje samopoczucie. Kiedy żyjemy jako tako, aby do przodu, często nie ma czasu na refleksję, na głębię, na skorygowanie kursu, jakim jest nasz życiowy cel. Dlatego nie lekceważmy chorób, ale też się ich nie bójmy. To wszystko ma – wedle ajurwedy – głębszy sens. Tylko od nas zależy, czy będziemy w stanie go odkryć czy nie.

WARTO WIEDZIEĆ

Jak pisaliśmy w naszym bestsellerowym Jedzeniu, które leczy, w całości poświęconym najstarszej nauce o zdrowiu: (…) starożytni riszi cały wszechświat podzielili na 5 podstawowych elementów – żywiołów. Ziemia, woda, ogień, powietrze i przestrzeń budują otaczający nas świat i nas samych. Z nich składają się 3 tzw. dosze – vata, pitta i kapha. Vata, pitta i kapha to odpowiednio powietrze i przestrzeń, ogień i woda oraz woda z ziemią. Rodzimy się z jedną lub kilkoma dominującymi doszami w ciele – to one określają właśnie naszą „konstytucję”, przez ajurwedę nazywaną prakriti. W trakcie naszego życia poszczególne dosze na skutek ciągłych zmian wychodzą ze stanu równowagi. Zaczynają dominować w ciele. Jak wyjaśnił Przemek, ta dominacja dosz, innymi słowy nadmiar danego żywiołu, prowadzi do chorób – zarówno psychicznych, jak i fizycznych. Podstawowym celem ajurwedy jest więc przywrócenie równowagi w organizmie.

K.Sz.: Nim odkryjemy głębszy sens, warto, abyśmy się na moment zatrzymali i przyjrzeli sobie. Zastanowili się, kim tak naprawdę jestem, co mi służy, a co nie. Odkryli, jak bardzo zaburzona jest nasza równowaga. Prawda?

P.W.: Dokładnie tak. Cała ajurweda jest, można powiedzieć, sztuką obserwacji i dostosowywania stylu życia (w tym odżywiania) do naszych indywidualnych potrzeb. Jest opowieścią o tym, jak wracać do równowagi, zdrowia, szczęścia. Jak zapobiegać, aby później nie leczyć. W pierwszej kolejności, najczęściej przy udziale lekarza lub konsultanta ajurwedyjskiego, ustalamy naszą naturę, czyli konstytucję, a później obecną nierównowagę. Na ich podstawie dobieramy dietę, ale również zabiegi olejowe, zioła, rodzaj aktywności fizycznej. Wszystkie te zalecenie będą się oczywiście zmieniały, bo przecież wszystko wokół nas i w nas nieustannie się zmienia.

K.Sz.: A która z ajurwedyjskich dosz jest bezpośrednio związana z odpornością?

P.W.: Na problemy z odpornością najczęściej uskarżają się osoby w nierównowagą doszy vata. To najbardziej zmienna i związana z nieustannym ruchem dosza. Odporność buduje się, tworzy latami, miesiącami, tygodniami. Dlatego jeśli dominuje w nas dosza vata, ten proces może być zaburzony. Nadmiar żywiołu powietrza i przestrzeni powoduje duże wahania. Raz mamy siłę, a po chwili odczuwamy duże zmęczenie. Jednego dnia czujemy się euforycznie, a kolejnego smutno. Stajemy się bardziej podatni na stres, lęki, a jak wiemy, one osłabiają nasz układ immunologiczny. Dlatego do momentu, gdy się trochę osadzimy, korzystając między innymi z ziół, diety, zabiegów olejowych, trudno będzie wypracować stałe nawyki, a co za tym idzie wzmocnić naszą odporność.

K.Sz.: Wiem, że dosza vata oznacza również problemy z trawieniem. A to przecież prawidłowe trawienie fizyczne i umysłowe (w ajurwedzie wymienia się jego dwa poziomy) warunkują nasze zdrowie…

P.W.: Dokładnie tak. Za to, czy jesteśmy zdrowi, czy nie, a właściwie za to, czy jesteśmy w równowadze, czy nie, odpowiadają według najstarszej nauki o zdrowiu przede wszystkim tzw. ama, czyli toksyny. W ajurwedzie istnieje zasada kapiącego kranu. Oznacza to, że rzadko dzieje się tak, iż wpływa na naszą nierównowagę jakieś jedno wydarzenie. Zwykle dzieje się to z czasem. Niestrawione i niewydalone cząstki pożywienia pozostają w naszym ciele, wytwarzając toksyny. Możemy odżywiać się bardzo dobrze, ale z wiekiem i tak jakaś część produktów przemiany materii będzie się odkładać, blokując swobodny przepływ energii i zaburzając funkcjonowanie całego organizmu. Ama powstaje także wskutek np. inwazji bakteryjnej. To wszystko osłabia nasze trawienie (i wchłanianie), a to z kolei przyczynia się do odkładania się coraz większej ilości toksyn. I powstaje błędne koło. A do tego zwiększona dosza vata dystrybuuje toksyny po całym ciele, więc aby pozbyć się jakiejkolwiek choroby, najpierw należy poprawić trawienie. Dobrym pomysłem jest zatem delikatna kuracja wspomagająca oczyszczanie organizmu, którą – jeśli jest nieinwazyjna – możemy przeprowadzić samemu wiosną lub jesienią.

K.Sz.: Jak jeszcze poprawić trawienie lub innymi słowy wspierać nasz ogień trawienny? Dr Vasant Lad, światowa sława lekarz ajurwedy, podkreśla, że dobrze działające agni (ogień trawienny) to mocny układ odpornościowy…

P.W.: Nasze jelita są kluczowym narządem w procesie budowania odporności. To tam tworzy się nasza flora bakteryjna, która im bogatsza, tym organizm skuteczniej przeciwdziała atakom chorobotwórczym z zewnątrz. Dlatego podstawowym zabiegiem ajurwedyjskim w tym względzie będzie lewatywa (basti). Przeprowadza się ją pod okiem specjalisty. Wykorzystuje się do tego specjalnie przygotowane oleje ziołowe. Ważne dla utrzymania ognia trawiennego jest przestrzeganie stałych godzin jedzenia posiłku, a także to, aby nie jeść po godzinie 18, maksymalnie 19. Ajurweda podkreśla, że wówczas nawet najlepszy pokarm nie będzie prawidłowo strawiony. Kolejnym ważnym punktem jest naturalność i świeżość pożywienia. Ta ostatnia dotyczy przygotowywania i jedzenia posiłków optymalnie tego samego dnia (ajurweda mówi, że należy spożyć posiłek nie później niż po 6 godzinach od przygotowania), niesięgania po żywność wysoko przetworzoną, puszkowaną, a nawet mrożoną. Takie jedzenie jest w koncepcji medycyny Wschodu pozbawione tzw. prany, czyli ulotnej energii życiowej. A im wyższy poziom energii, tym jesteśmy zdrowsi, szczęśliwsi i odporniejsi. Należy również jeść tylko wówczas, gdy się jest głodnym. Brak apetytu świadczy o niestrawionym pokarmie lub o słabym tzw. ogniu trawiennym (np. na skutek stresu). Jeżeli do tego dorzucimy kolejny posiłek, możemy być pewni, że powstanie z tego ama, czyli opisane wyżej toksyny.

K.Sz.: Wspomniałeś o detoksie wiosną lub jesienią. Ajurweda jest bardzo sezonowa i lokalna. Mógłbyś rozwinąć temat zmieniających się pór roku i tego, jak wpływają na nasze życie?

P.W.: Nasze organizmy poddane są działaniom zewnętrznych czynników, takich jak pogoda, czyli zmiana pór roku. Cała natura dostosowuje się do tego, zmienia upierzenie, migruje, usypia, tylko nie człowiek. Wkładamy cieplejsze ubranie i… poza tym bardzo często niczego nie zmieniamy. Ani w sposobie życia, ani na talerzu: np. jeśli latem jedliśmy truskawki z jogurtem i lody, to zimą również pojawiają się w naszym menu etc. Zwłaszcza w dzisiejszych czasach, gdy w sklepach, mam wrażenie, zanikają pory roku, bardzo łatwo doprowadzić do nierównowagi organizmu, a zwłaszcza wychłodzenia. Natomiast ajurweda wierzy w Matkę Naturę. Ufa, że to, co jest korzystne dla zdrowia, rośnie właśnie o danej porze roku, w konkretnym klimacie. Hołduje zasadzie, że im bliżej od krzaka do talerza, tym lepiej. Nie oznacza to oczywiście, że nie możemy sobie pozwolić na dodatek przypraw takich jak kurkuma czy cynamon, czy wspaniałą komosę ryżową. W większości korzystajmy jednak z dobrodziejstwa Matki Natury wokół nas.

K.Sz.: Co jeszcze wpływa negatywnie na naszą odporność?

P.W.: Nie powiem niczego odkrywczego, gdy jako jeden z czynników obniżających naszą odporność wymienię… stres. Oczywiście stres jest w życiu potrzebny. Wszystko ma przecież swoją pozytywną i tę mniej przyjemną stronę. Niewielka ilość stresu od czasu do czasu stymuluje i motywuje nas do działania. Stres w sytuacjach zagrożenia życia pomaga nam przetrwać – uruchamiane są nasze rezerwy energetyczne, działamy nie na 100, tylko na 200 procent. Powoduje, że jesteśmy bardziej uważni, skupieni, czujni. Jednak gdy znajdujemy się pod jego długotrwałym, nadmiernym wpływem, a co za tym idzie również nadmiernym wpływem kortyzolu i adrenaliny, to negatywnie wpływa na działanie całego organizmu – osłabia również nasz układ immunologiczny. Na dodatek stres zaburza trawienie na wszystkich jego etapach. Spłyca oddech, a to małymi krokami prowadzi do zmniejszenia pojemności czynnej płuc. Kiedy wykorzystujemy zaledwie 30–40 procent swoich możliwości, to możemy nie dotleniać odpowiednio organizmu (lub jakby powiedziała ajurweda nie dostarczać odpowiedniej ilości energii życiowej), co w następstwie może przyczynić się do zmęczenia, niepokoju, wahań nastroju, depresji i spadków odporności. Na zakończenie dodam, że nie znam lepszych remediów na stres niż oddech, medytacja, ogólnie wszystko, co pomaga zatrzymać gonitwę naszego umysłu i wracać do chwili obecnej (więcej na ten temat w kolejnym rozdziale).

K.Sz.: Ajurweda kocha rytuały, ale również promuje ustalenie w miarę możliwości stałego rytmu dnia lub innymi słowy uregulowanie naszego rytmu dobowego – od pory, kiedy wstajemy i kładziemy się spać, po godziny, kiedy praktykujemy np. jogę i jemy posiłki. Jak ten rytm dnia lub jego brak wpływa na naszą odporność?

P.W.: Współczesna medycyna podkreśla, że nieuregulowane rytmy dobowe rzutują negatywnie na wiele aspektów naszego życia i zdrowia od najbardziej oczywistych jak sen, przez florę jelitową oraz zwiększone ryzyko wystąpienia takich chorób jak nowotwory, choroba Alzheimera, cukrzyca typu 2, choroba wieńcowa, schizofrenia, otyłość. Ajurweda podkreśla, że ciało chce funkcjonować jak sprawnie działający zegarek. Tak jak i w zegarku, w jego wnętrzu jest wzajemnie nakręcający się mechanizm. Gdy jeden tryb zaczyna źle funkcjonować, w mniejszym lub większym stopniu wpływa to na cały system. Dlatego – szczególnie skrajne – zachwianie rytmu dnia będzie powodować zachwianie prawidłowego funkcjonowania całego organizmu. Mam tutaj na myśli np. częste loty samolotem, dalekie przejazdy, zmiana rodzaju i czasu posiłków, różne godziny i ilość snu. Oczywiście brak jakiejkolwiek systematyczności w życiu w ogóle będzie jeszcze bardziej osłabiał nasz układ immunologiczny.

K.Sz.: Co wówczas możemy zrobić?

P.W.: Zadbać o regularność i wykształcenie zdrowych nawyków dotyczących nie tylko odżywiania, ale całego stylu życia. Ponieważ nad odpornością pracujemy dłużej niż kilka dni, można powiedzieć, że się ją „buduje”, tak jak przy każdej budowie nie ma za dużo miejsca na spontaniczność. A niestety spadki odporności wiążą się z nadmiarem doszy vata, a co za tym idzie właśnie działaniem ad hoc, falami, impulsywnymi decyzjami, ciągłą zmiennością i chaosem. Dlatego tak ważne jest stworzenie i podążanie za określonym rytmem dnia. Poniżej idealny według ajurwedy. Nie trzeba się go trzymać w 100 procentach, ale dobrze przynajmniej trochę się do niego zbliżyć:

Pobudka optymalnie przed 6, ale w okresie jesienno–zimowym do 7 – to czas na wypróżnienie, picie ciepłej wody

PO 6.00

poranna toaleta, rytuały jak płukanie ust olejem (opisane w ostatnim rozdziale), praktyka jogi i medytacja, a następnie śniadanie

12.00–14.00

główny posiłek dnia, gdyż wówczas mamy największy tzw. ogień trawienny

PO 18.00

powolne wyciszanie się, spacer, kąpiel, lektura

OD 22.00

sen

K.Sz.: A mógłbyś powiedzieć więcej o olejowaniu ciała z punktu widzenia odporności?

P.W.: Niektóre toksyny rozpuszczają się tylko w tłuszczach. Dlatego w ajurwedzie tak ważny jest zarówno masaż olejowy, jak i spożywanie olejów w codziennej diecie. Olej zmiękcza i wiąże toksyny, a masaż pomaga wydalić je z ciała. Do masażu używamy tylko dobrych jakościowo, tłoczonych na zimno olejów, które opiszemy dokładnie w ostatnim rozdziale. Najbardziej popularny jest rozgrzewający i niezwykle odżywczy tłoczony na zimno olej sezamowy (szczególnie jesienią i zimą). Oprócz tego olej równoważy rozchwianą doszę vata, dając jej poczucie uziemienia i stabilności. A to pomaga w uregulowaniu rytmów dobowych.

ZDANIEM KONSULTANTA AJURWEDYJSKIEGO

Jak pisałem w Chudnij w zgodzie ze swoją naturą: Jedzenie przy przewadze doszy vata powinno być rozgrzewające, lekko oleiste, mokre. Wskazane są smaki: słodki, słony i kwaśny. Są one odżywcze, budujące, pobudzające i rozgrzewające (z wyjątkiem słodkiego). Sycą one ciało, ale mają również zbawienny wpływ na wylękniony najczęściej umysł. Niosą poczucie bezpieczeństwa. Gorzki i cierpki powinny się najrzadziej pojawiać w twoim menu. Są wychładzające, wysuszające oraz w nadmiarze sprzyjają niestabilności emocjonalnej. Można dodawać smaku ostrego, ale bez przesady. Dlaczego? Ostrość, choć wznieca ogień trawienny, w nadmiarze wysusza. A na tym osobom o konstytucji vata nie zależy. Gdy mówimy o smaku słodkim, nie mamy na myśli cukru i jego pochodnych jak np. syrop glukozowo-fruktozowy. W diecie vata powinny się natomiast pojawiać tzw. całości pokarmowe, czyli produkty, które poza słodkim smakiem mają całą gamę składników odżywczych. Słodkie są przecież owoce świeże, owoce suszone (najlepiej namoczone), tłuszcze, zboża (jak orkisz czy ryż), a nawet dynia oraz bataty. Z substancji słodzących vata służą: syrop klonowy (wiosną i latem) oraz np. bogata w żelazo melasa buraczana (również zimą, bo rozgrzewa). Może też używać umiarkowanych ilości miodu. Jest on rozgrzewający, ale również wysusza. Od października do kwietnia trzy główne posiłki należy spożywać na ciepło. Ważne są regularne wypróżnienia, dlatego nie może zabraknąć olejów, zwłaszcza świeżo tłoczonych i dobrej jakości masła ghee. Vata łagodzą pełnowartościowe zboża, słodkie owoce, nasiona oraz orzechy (najlepiej namoczone) i w przewadze gotowane warzywa. Powinna ona unikać zbyt dużej ilości surowizny, strączków (szczególnie dużych, np. fasoli), mięsa i chili, a także produktów suchych i chrupkich, np. wafli lub chrupek. Vacie, właściwie nikomu, ale tej doszy w szczególności, nie służy smażenie oraz „napowietrzanie” (np. popcorn, bezy) pokarmów. Świetne są za to kiszonki, które pomagają w odbudowywaniu flory bakteryjnej i zapewniają – rzadki zimą – smak kwaśny.

K.Sz.: Wróćmy do jedzenia. Jakie pokarmy będą wspierały nasz układ odpornościowy?

P.W.: Głównie jedzenie, które zalecane jest przy nadmiarze doszy vata (patrz ramka). Wszelkie zupy, zupy kremy, leczo, kasze – lekko wodniste z umiarkowaną ilością dodawanych pod koniec tłoczonych na zimno olejów. Oczywiście wegetariańskie. Posiłki głównie na ciepło (szczególnie w okresie jesienno-zimowym), ale podawane w towarzystwie surówek, sałatek zielonolistnych. Owoce do południa i najlepiej w porze drugiego śniadania. Ajurweda podkreśla, aby raczej nie łączyć ich z nabiałem (szczególnie z mlekiem). Lokalnie i sezonowo – kasze, kiszonki, zboża, sezonowe warzywa, orzechy, strączki (soczewica), kiszonki, zdrowy świeży nabiał (maślanka, kefir) z pieprzem, imbir, czosnek, cebula (nie zawsze – ciągłe stosowanie osłabia ich działanie), przyprawy – asafetyda, kurkuma, koper, adżwan, kumin, zdrowe, świeżo tłoczone oleje, ghee (pokarm, którego skład zdaniem ajurwedy najbardziej przypomina skład flory bakteryjnej jelit), najlepszym pokarmem jest kitchari, na który przepis znajdziesz dalej.

ZDANIEM KONSULTANTA AJURWEDYJSKIEGO

Produkty dla budowy odporności:

Oleje i tłuszcze:

tłoczone na zimno oleje, jak rzepakowy czy lniany, oliwa z pierwszego tłoczenia, ghee.

Owoce:

owoce leśne, melon, dynia, oliwki (czarne), awokado, banany, wszystkie słodkie i kwaśne owoce, cytryna, limonka, winogrona (trochę), pomarańcze, grejpfrut, ananas, jabłka (gotowane).

Warzywa:

kabaczek, cukinia, warzywa korzenne, okra, ogórek, szparagi, duszona cebula, fasolka szparagowa, brukiew, szpinak (gotowany), por, czosnek, dynia, zielonolistne.

Nabiał*:

maślanka, masło, mleko kozie, kefir, domowy jogurt.

Zboża:

orkisz, ryż, płatki i zboża pełnoziarniste, siemię lniane, amarantus, komosa ryżowa, pszenica starych odmian, owies, wszelkie kasze, chleb na zakwasie, np. żytni, orkiszowy, gryczany.

Kiszonki:

wszystkie kiszonki i marynaty.

Przyprawy:

ocet winny, jabłkowy, sól (najlepiej himalajska), imbir świeży (w dużych ilościach), cynamon, gałka muszkatołowa, imbir suszony, goździki, kardamon, pieprz, kumin, kurkuma, gorczyca, sos sojowy, kolendra, asafetyda.

Zupy:

gęste, gorące, kremy, miso.

Słodziki (w ilościach umiarkowanych):

miód, syrop klonowy, słód jęczmienny, cukier daktylowy, jaggary, melasa, syrop ryżowy, nierafinowany cukier trzcinowy (niewielkie ilości).

Orzechy:

wszystkie orzechy namoczone (poza ziemnymi), nasiona i pestki (nieprażone).

Suszone owoce:

(zawsze namoczone) wszystkie.

Strączki:

fasolka mung, soczewica, tofu, tempeh.

Napoje roślinne:

wszystkie (na ciepło).

* – z przyprawami

K.Sz.: Co zrobić, kiedy już zachorujemy?

P.W.: Leczymy się niekoniecznie wyłącznie przy użyciu konwencjonalnej farmakoterapii, ale również naturalnych metod oraz dietą. Oczywiście jeśli mówimy o poważniejszym schorzeniu niż zwykłe przeziębienie, a stan nierównowagi jest duży, konieczne może być sięgnięcie również po farmakologię (zawsze pod okiem specjalisty). Chciałbym podkreślić, że ajurweda jest integralna! Bardzo istotnym elementem rekonwalescencji jest odpoczynek – danie szansy swojemu ciału, umysłowi na regenerację. Ważnym i często pomijanym współcześnie momentem jest też okres wychodzenia z choroby. To jeden z najważniejszych momentów dla budowania naszej odporności. Bardzo często, gdy poczujemy pierwsze oznaki wyzdrowienia, mamy chwilowy przypływ energii, to rzucamy się w wir zajęć. Próbujemy nadrobić stracony czas. A to jest właśnie moment, gdy należy ugruntować zdrowie, skumulować energię, wyrwać korzeń choroby, a nie tylko zaleczyć objawy. Stąd częste nawracające infekcje i spadki odporności. Pamiętajmy, że jeśli nie wyleczymy się do końca, nie możemy zostać zdrowi na długo!

DELIKATNA, AJURWEDYJSKA KURACJA OCZYSZCZAJĄCA (5–7 DNI)

Jeśli kiedykolwiek wybierzecie się do ośrodka ajurwedyjskiego w Indiach lub w Europie, natkniecie się na kitchari. To jedno z najbardziej popularnych dań w ajurwedzie, które zdaniem Przemka powinno się jak najczęściej pojawiać w naszym odpornościowym menu! Możecie je zatem wykorzystać do przeprowadzenia opisanej poniżej delikatnej kuracji lub włączać jako danie obiadowe (zarówno wiosną i latem, jak i jesienią oraz zimą) w towarzystwie sałatek do codziennego menu. Kitchari nie tylko odżywia nasz organizm, wspiera trawienie (a co za tym idzie poprawia również stan mikroflory jelitowej), ale również wspomaga proces oczyszczania. A według medycyny Wschodu obniżona odporność to bardzo często efekt zbyt dużej kumulacji toksyn w organizmie (ajurweda nazywa je „ama”). Dlatego nim przystąpimy do odżywiania organizmu, warto go delikatnie wspomóc w procesie usuwania toksyn. Jedną z naszych ulubionych nieinwazyjnych metod jest poniższa ajurwedyjska kuracja oczyszczająca. Opisaliśmy ją dokładnie przed laty w Detoksach dla zdrowia i urody. Poniżej najważniejsze informacje…

Kitchari, czyli ajurwedyjskie „risotto” z ryżu i soczewicy, ma za zadanie przywrócić harmonię w naszym organizmie. Jest od tysięcy lat stosowane w ajurwedzie. W indyjskim aśramie, do którego latamy dwa razy w roku, serwowane jest jako dodatek do praktycznie każdego posiłku (z wyjątkiem śniadania). Kuracja, w której gra główną rolę, nadaje się nawet na chłodniejsze wiosenne lub jesienne dni i praktycznie dla większości osób. Wyjątek stanowią osoby z natury bardzo wychłodzone oraz mające problemy z trawieniem roślin strączkowych.

Na czym dokładnie polega? Na śniadanie, obiad i kolację zjadamy porcję (odpowiednią dla siebie) kitchari. Oryginalnie tę jedną z najpopularniejszych potraw oczyszczających i odżywiających w Indiach przygotowuje się z mung dalu i ryżu basmati. Mung dal to nic innego jak obrana z zielonej łupinki fasolka mung. Fasolka mung według ajurwedy oczyszcza w szczególności krew i serce. Do kitchari możesz również dodać słodkie ziemniaki pokrojone w kostkę lub marchewkę (oba te warzywa wrzucamy na początku gotowania). Słodkie ziemniaki wspomogą dodatkowo proces oczyszczania organizmu. Co pijemy w trakcie kuracji? Najlepiej duże ilości (nawet 2–3 litry dziennie) ciepłej wody. Do termosu z wodą można dodać kilka plasterków imbiru i odrobinę soku z cytryny.

UWAGA: do przyrządzenia kitchari nadaje się również kasza jaglana (częsta bohaterka wielu detoksów). Jednak jeżeli decydujesz się na kilkudniową kurację, powinieneś trzymać się jednego zboża i wybranej rośliny strączkowej.

PRZYGOTOWANIE I ZAKOŃCZENIE DELIKATNEJ KURACJI OCZYSZCZAJĄCEJ

Najczęściej popełnianym błędem, nawet przy delikatnych kuracjach wspomagających oczyszczanie organizmu, jest „rzucanie się od razu na głęboką wodę”. To normalne, że 2.–3. dnia oczyszczania mogą się pojawić nieprzyjemne dolegliwości. Jak podkreśla zaprzyjaźniona fitoterapeutka Julia Grat, najtrudniejszym okresem kuracji jest kilka pierwszych dni, kiedy do krwi uwalniają się toksyny (pestycydy, leki oraz inne ksenobiotyki). Możemy odczuwać osłabienie, głód, ból głowy, mogą pojawić się problemy z wypróżnieniem, nasilić się chwilowo pewne dolegliwości (np. bóle pourazowe). Jeżeli nie przerywa się kuracji, to po trzech dniach wszystkie dolegliwości powinny ustąpić (jeżeli nie ustępują, znaczy, że kuracja nam nie służy i powinniśmy ją przerwać). Już po pierwszych dniach kuracji możemy zaobserwować poprawę snu, nastroju, przypływ sił witalnych, zmniejszają się bóle stawowe, cofają się przebarwienia skóry, ustępują obrzęki.

Jednak aby sama kuracja przebiegała możliwie jak najbardziej „bezboleśnie”, powinniśmy się do niej odpowiednio przygotować (oraz z niej „wyjść”, czyli ją zakończyć).

W tym celu 5–7 dni przed rozpoczęciem delikatnej kuracji oczyszczającej zastosuj następujące modyfikacje diety:

wyeliminuj wszystkie używki, m.in. alkohol, papierosy

odstaw kawę i herbaty bogate w teinę – wyjątek może stanowić 1–2 filiżanki zielonej herbaty dziennie (najlepiej herbaty jaśminowej, która nie jest bardzo wychładzająca)

odstaw żywność wysoko przetworzoną, nabiał, biały rafinowany cukier i mąkę pszenną

wyeliminuj z diety mięso, ryby i jajka

wyeliminuj z diety rafinowaną sól. Zastąp ją najlepiej dobrej jakości nierafinowaną jak kłodawska czy himalajska

Twoja dieta powinna się opierać na:

warzywach, roślinach strączkowych i owocach,

węglowodanach złożonych, m.in. kaszach, pełnoziarnistych zbożach,

dobrej jakości tłuszczach, m.in. oliwie z pierwszego tłoczenia, maśle sklarowanym, tłoczonych na zimno olejach (rzepakowy, lniany lub z lnianki) dodawanych tuż przed podaniem posiłków i na zimno,

dużej ilości (około 2–3 litrów dziennie) ciepłej wody np. z dodatkiem kilku plasterków imbiru i odrobiny soku z cytryny,

ziołach – herbaty zawierające teinę możesz zastąpić ziołowymi, np. czystkiem, pokrzywą,

jeśli czujesz potrzebę jedzenia chleba, zastąp pszenny chleb (nawet razowy) żytnim, gryczanym lub dobrej jakości orkiszowym na zakwasie.

Po zakończeniu detoksu twoje menu powinno być przede wszystkim lekkostrawne. Od 5 do 7 dni po oczyszczaniu stosuj się do tych samych zasad, których przestrzegałeś, przygotowując się do niego. Pamiętaj, że koniec oczyszczania jest najlepszym momentem na wprowadzenie trwałej dobrej zmiany nawyków żywieniowych. Wystarczy odrobina uważności i determinacji.

Przeciwwskazania:

okres ciąży i karmienia,

dzieci,

osoby przewlekle chore, przyjmujące na stałe leki lub z silnymi objawami alergii bez uprzedniej konsultacji z lekarzem prowadzącym (może on również pomóc wybrać najlepszą metodę wspomagającą oczyszczanie organizmu).

KITCHARI

½ szklanki ryżu basmati lub kaszy jaglanej, ½ szklanki fasolki mung lub mung dalu (obrana fasolka mung; dostępny w sklepach z żywnością orientalną) lub czerwonej/żółtej soczewicy, 2 łyżki masła sklarowanego dobrej jakości (najlepiej domowej roboty), 1 łyżeczka kminu rzymskiego, ½ łyżeczki kurkumy, 1 średniej wielkości marchewka pokrojona w plasterki (opcjonalnie), woda, 1 płaska łyżeczka nierafinowanej soli (np. kłodawskiej lub himalajskiej), dobrej jakości masło sklarowane do podania

Ryż basmati/kaszę jaglaną i mung dal/soczewicę/fasolkę mung dokładnie płuczemy, zalewamy świeżą wodą i zostawiamy na noc do namoczenia. Na tłuszczu podsmażamy kmin rzymski, aż wydobędzie się aromat. Dodajemy kurkumę. Po wsypaniu kurkumy od razu dodajemy resztę składników (za wyjątkiem ghee do podania). Zalewamy wrzącą wodą. Zaczynamy od podwójnej ilości. W trakcie gotowania dolewamy więcej wrzątku, tak aby soczewica/mung dal całkowicie się rozgotowała, ale ziarenka ryżu pozostały w całości (jeśli używamy fasolki mung, to nie rozgotuje się całkowicie, ale powinna być bardzo miękka). Konsystencja kitchari powinna być półpłynna (tak jak w risotto). Podajemy polane masłem sklarowanym.

JAK OSWOIĆ STRES

Dostępne w wersji pełnej

AJURWEDA I DIETETYKA, CZYLI OPOWIEŚĆ O SYNTEZIE

Dostępne w wersji pełnej

JEDZENIE, KTÓRE WZMACNIA

Dostępne w wersji pełnej

LEKI Z ROŚLINNEJ APTEKI NA ODPORNOŚĆ

Dostępne w wersji pełnej

PRZYPISY

Dostępne w wersji pełnej

Spis treści

Karta tytułowa

Wstęp

O ajurwedzie i odporności

Jak oswoić stres

Ajurweda i dietetyka, czyli opowieść o syntezie

Jedzenie, które wzmacnia

Leki z roślinnej apteki na odporność

Przypisy

Karta redakcyjna

Copyright for Polish edition © 2021 by Burda Media Polska Sp. z o.o.
Copyright for the text © 2021 by Karolina i Maciej Szaciłło

Burda Media Polska Sp. z o.o.
02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15
Dział handlowy:
tel. (48) 22 360 38 38
Sprzedaż wysyłkowa:
Dział Obsługi Klienta, tel. (48) 22 360 37 77

Redakcja i korekty: Melanż
Projekt graficzny: Adelina Sandecka, formygraficzne.pl. IG: adu.sandecka
Zdjęcia: Karolina i Maciej Szaciłło, Unpslash

Redaktor prowadząca: Agnieszka Radzikowska
Redaktor techniczny: Mariusz Teler

ISBN 978-83-8251-029-4

Wydawca nie ponosi odpowiedzialności za jakiekolwiek szkody powstałe w związku z korzystaniem z informacji zamieszczonych w książce.

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich.

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotował Karol Ossowski