Diana Gabaldon

Kość z kości

Fragment

Przełożyła Barbara Gadomska

Wszystkim moim dobrym psom:

Penny Louise

Tipper Johnowi

Johnowi

Flipowi

Archiemu i Edowi

Tippy

Spotsowi

Emily

Ajaxowi

Molly

Gusowi

Homerowi i JJ

Prolog

Ciało jest zdumiewająco plastyczne, dusza jeszcze bardziej. Są jednak rzeczy, z których nie sposób się otrząsnąć. Tak mówisz, a nighean? To prawda, ciało łatwo zranić, a ducha można złamać. A jednak jest w człowieku coś, czego nigdy nie da się zniszczyć.

CZĘŚĆ PIERWSZA
Mącenie wód

1. Jedni naprawdę umierają...

Wilmington, kolonia Karolina Północna, lipiec 1776

Głowa pirata zniknęła. William słyszał, jak grupa gapiów, stojąca obok na nabrzeżu, deliberuje, czy się jeszcze wynurzy.

– Nooo, z nim już koniec – powiedział obszarpany mieszaniec, kręcąc głową. – Jak go agator nie weźmie, weźmie woda.

– Nie – zaprotestował jakiś człowiek przybyły z głębi lądu, żując tytoń i spluwając do wody. – Ma jeszcze dzień, może dwa. Te ścięgna, co trzymają głowę, wysychają na słońcu i robią się twarde jak żelazo. Widziałem to nieraz u jeleni.

William zauważył, że pani MacKenzie zerknęła przelotnie w stronę portu i odwróciła wzrok. Pobladła, więc przesunął się lekko, by zasłonić jej widok na mężczyzn i brązowe fale – choć od kiedy zaczął się przypływ, ciała przywiązanego do pala oczywiście nie było już widać. Pal wciąż jednak wystawał nad wodę, przypominając, jaką cenę płaci się za zbrodnie. Pirata skazano na śmierć przez utopienie i kilka dni temu przywiązano na terenie zalewowym, a fakt, że jego rozpadające się szczątki wciąż wisiały przy palu, stanowił stały temat rozmów.

– Jem! – krzyknął nagle ostro pan MacKenzie, wyminął Williama i rzucił się za synem. Rudy jak matka chłopczyk oddalił się, by posłuchać rozmowy mężczyzn, teraz zaś pochylał się niebezpiecznie nad wodą, trzymając się pachołka cumowniczego i próbując wypatrzyć martwego pirata.

Pan MacKenzie złapał chłopca za kołnierz, odciągnął od brzegu i uniósł w ramionach, choć mały walczył i wyrywał się z powrotem ku bagnistemu portowi.

– Chcę zobaczyć, jak agator je pirata, tatusiu!

Gapie roześmieli się. Nawet MacKenzie uśmiechnął się mimowolnie, ale na widok wyrazu twarzy żony natychmiast spoważniał. W jednej chwili znalazł się u jej boku i podtrzymał ją za łokieć.

– Chyba musimy już iść – powiedział, przekładając synka na drugie ramię, by łatwiej podtrzymać żonę. Była wyraźnie zdenerwowana. – Porucznik Ransom... to znaczy lord Ellesmere – poprawił się z przepraszającym uśmiechem – z pewnością ma inne zajęcia.

Była to prawda. William był umówiony na kolację z ojcem. Ojciec jednak wyznaczył na miejsce spotkania tawernę tuż po drugiej stronie nabrzeża, więc nie groziło im, że się rozminą. William nalegał zatem, by jeszcze zostali, ponieważ polubił ich towarzystwo – szczególnie towarzystwo pani MacKenzie. Ona jednak uśmiechnęła się z żalem, chociaż kolory zaczęły jej już wracać na twarz, i pogłaskała okrytą kapturkiem główkę niemowlęcia, które trzymała w ramionach.

– Nie, naprawdę musimy już iść. – Spojrzała na syna, który wciąż usiłował wyrwać się ojcu, i William zauważył, że przemknęła wzrokiem po porcie ze sterczącym nad wodą palem. Odwróciła się jednak i utkwiła oczy w twarzy Williama. – Maleńka zaraz się obudzi i będzie chciała jeść. Bardzo miło było pana spotkać, żałuję, że nie możemy porozmawiać dłużej.

Powiedziała to bardzo szczerze i dotknęła lekko jego ramienia. Poczuł miły dreszcz.

Gapie prowadzili teraz zakłady, czy pirat się jeszcze pojawi, choć na pierwszy rzut żaden z nich nie miał ani grosza.

– Dwa do jednego, będzie tam ciągle, kiedy zacznie się odpływ.

– Pięć do jednego, że ciało będzie, ale bez głowy. Nieważne, co ty tam mówisz o tych ścięgnach, Lem, gdy przyszedł przypływ, jego głowa wisiała już na nitce. Następny na pewno ją zabierze.

Mając nadzieję zagłuszyć tę wymianę zdań, William rozpoczął skomplikowane pożegnanie, posuwając się nawet do ucałowania dłoni pani MacKenzie zgodnie z najlepszymi dworskimi manierami, a także pocałował rączkę niemowlęcia, na co wszyscy się roześmieli. Pan MacKenzie rzucił mu dość dziwne spojrzenie, ale nie był chyba urażony. Uścisnął mu dłoń na modłę republikańską i przeciągnął żart, stawiając na ziemi syna i skłaniając go, by również uścisnął dłoń Williamowi.

– Zabił pan kogoś? – zapytał chłopiec z zainteresowaniem na widok mundurowej szpady Williama.

– Jeszcze nie – odrzekł William, uśmiechając się.

– Mój dziadek zabił mnóstwo ludzi.

– Jemmy! – upomnieli go oboje rodzice równocześnie.

Chłopczyk energicznie wzruszył ramionami.

– Ale to prawda.

– Z pewnością twój dziadek to dzielny mężczyzna i krew mu niestraszna – zapewnił go poważnie William. – Król zawsze potrzebuje takich ludzi.

– Mój dziadek mówi, że król może go pocałować w dupę – stwierdził chłopiec rzeczowo.

– Jemmy!

Pan MacKenzie zakrył dłonią usta gadatliwego potomka.

– Dobrze wiesz, że dziadek niczego takiego nie powiedział – oburzyła się pani MacKenzie. Chłopczyk pokiwał głową potwierdzająco, a ojciec cofnął dłoń.

– Nie, ale babcia powiedziała.

– No, to już bardziej prawdopodobne – mruknął pan MacKenzie, starając się nie roześmiać – ale i tak nie mówimy takich rzeczy żołnierzom. Oni pracują dla króla.

– Aha. – Jemmy najwyraźniej tracił już zainteresowanie. – Czy teraz zaczyna się odpływ? – zapytał z nadzieją w głosie, jeszcze raz wykręcając głowę ku portowi.

– Nie – zaprzeczył zdecydowanie pan MacKenzie. – Dopiero za wiele godzin. Będziesz już w łóżku.

Pani MacKenzie uśmiechnęła się przepraszająco do Williama, rumieniąc się uroczo zawstydzona. Rodzina oddaliła się z pewnym pośpiechem, William zaś został, na pół rozbawiony, na pół zażenowany.

– Hej, Ransom!

Odwrócił się na dźwięk swego nazwiska i zobaczył Harry’ego Dobsona i Colina Osborna, dwóch podporuczników z jego pułku, którzy najwyraźniej umknęli od obowiązków w chęci zakosztowania rozkoszy Wilmington – jakiekolwiek by one były.

– Z kim rozmawiałeś? – Dobson z zainteresowaniem patrzył za oddalającą się grupą.

– Z panem i panią MacKenzie. Przyjaciółmi mego ojca.

– Ach, mężatka. – Dobson wciągnął policzki, nie spuszczając wzroku z Brianny. – Cóż, będzie nieco trudniej, jak sądzę, ale czymże byłoby życie bez wyzwań?

– Wyzwań? – William spojrzał kpiąco na swego drobnego towarzysza. – Zwracam ci uwagę, że jej mąż jest mniej więcej trzy razy taki jak ty.

Osborn roześmiał się, czerwieniejąc na twarzy.

– A ona jest dwa razy taka jak on. Rozgniotłaby cię, Dobby.

– Dlaczego uważasz, że chcę być na dole? – spytał z godnością Dobson. Osborn zaniósł się śmiechem.

– Ty masz jakąś obsesję na punkcie olbrzymek – zauważył William. Popatrzył za rodzinną grupą, która już znikała z pola widzenia na końcu ulicy. – Ta kobieta jest niemal tak wysoka jak ja.

– No tak, wcieraj sól w tę ranę, wcieraj.

Osborn, który był wyższy niż mierzący metr pięćdziesiąt Dobson, ale jednak dobrą głowę niższy od Williama, żartobliwie próbował kopnąć go w kolano. William uchylił się i szturchnął Osborna, który pochylił się i popchnął go na Dobsona.

– Panowie! – Groźny głos sierżanta Cuttera z cockneyowskim akcentem sprawił, że natychmiast się wyprostowali. Mieli wyższe szarże niż sierżant, ale żaden z nich nie odważyłby się czegoś na ten temat powiedzieć. Cały pułk bał się sierżanta Cuttera – starszego niż sam pułk, wzrostu mniej więcej Dobsona, ale w drobniutkim ciele skrywającego wściekłość potężnego wulkanu tuż przed wybuchem.

– Sierżancie. – Najstarszy z tej grupy porucznik William Ransom, earl Ellesmere, wyprostował się, wciskając podbródek w plastron. Osborn i Dobson pospiesznie poszli w jego ślady, trzaskając obcasami.

Cutter przespacerował się przed nimi tam i z powrotem jak czający się gepard. William pomyślał, że niemal da się wyczuć zamiatający na boki ogon i łakome oblizywanie zębów. Czekanie na atak było gorsze niż ugryzienie w tyłek.

– A gdzie wasi żołnierze? – warknął Cutter. – Panowie?

Osborn i Dobson zaczęli się pospiesznie usprawiedliwiać, natomiast porucznik Ransom tym razem był czysty jak łza.

– Moi ludzie strzegą pałacu gubernatora pod dowództwem porucznika Colsona. Otrzymałem przepustkę, sierżancie, by zjeść kolację z ojcem – powiedział z szacunkiem. – Udzielił mi jej sir Peter.

Z sir Peterem Packerem trzeba było się liczyć, więc Cutter zaniechał ataku, ale ku zaskoczeniu Williama to nie nazwisko sir Petera wywołało tę reakcję.

– Pański ojciec? – Sierżant zmrużył oczy. – Czyli lord John Grey, prawda?

– Hmm, tak – odpowiedział ostrożnie William. – Czy pan go zna?

Zanim Cutter zdołał odpowiedzieć, otwarły się drzwi pobliskiej tawerny i pojawił się w nich ojciec Williama. William uśmiechnął się z radością, że ojciec tak dobrze wyczuł moment, natychmiast jednak spoważniał, bo sierżant wlepił w niego stalowe spojrzenie.

– Niech pan się do mnie nie szczerzy jak włochata małpa – zaczął sierżant niebezpiecznym tonem, ale lord John przerwał mu, klepiąc poufale po ramieniu. Żaden z trzech młodych poruczników nie odważyłby się na to za żadne pieniądze.

– Cutter – powiedział lord John, uśmiechając się ciepło. – Tak też myślałem, słysząc te słodkie tony. Powiedziałem sobie: niech mnie diabli, jeśli to nie sierżant Aloysius Cutter. Nie ma na świecie drugiego takiego człowieka: brzmi jak buldog, który połknął kota i przeżył to doświadczenie, żeby o nim opowiedzieć.

– Aloysius – bezgłośnie powiedział Dobson do Williama, ten jednak tylko chrząknął w odpowiedzi, nie mogąc nawet wzruszyć ramionami, ponieważ ojciec skupił teraz uwagę na nim.

– Williamie – powiedział, witając go skinieniem głowy – ależ jesteś punktualny. Przepraszam, że się spóźniłem. Zatrzymano mnie. – Zanim William zdążył cokolwiek powiedzieć lub przedstawić pozostałych, lord John zagłębił się we wspominki z sierżantem Cutterem o dawnych wspaniałych czasach na równinie Abrahama z generałem Wolfe’em.

Dzięki temu trzej młodzi oficerowie odprężyli się, a dla Dobsona oznaczało to powrót do poprzedniego wątku.

– Powiedziałeś, że ta ruda laleczka to przyjaciółka twojego ojca? – szepnął do Williama. – Dowiedz się od niego, gdzie się zatrzymała, co?

– Idiota – syknął Osborn. – Nie jest nawet ładna, ma taki długi nos jak... jak Willie.

– Mój wzrok nie sięgnął jej twarzy – parsknął Dobson – ale wprost na poziomie oczu miałem jej cycki, a te...

– Dupek!

– Ciii – Osborn przydeptał Dobsonowi stopę, by zamilkł, bo lord John zwrócił się ku młodym ludziom.

– Czy przedstawisz mi swoich przyjaciół, Williamie? – spytał uprzejmie. William uczynił to, spłoniony, bo jak dobrze wiedział, mimo służby w artylerii jego ojciec miał znakomity słuch. Osborn i Dobson ukłonili się, najwyraźniej pełni nabożnego podziwu. Nie zdawali sobie sprawy, kim jest ojciec Williama; ten zaś był równocześnie dumny, że zrobiło to na nich wrażenie, i nieco zdenerwowany, że odkryli tożsamość lorda Johna. Przed jutrzejszą kolacją rozejdzie się to już po całym pułku. Oczywiście sir Peter wiedział już wcześniej, ale... Przywołał się do porządku, zdając sobie sprawę, że ojciec żegna się z młodymi porucznikami; odwzajemnił salut sierżanta Cuttera pospiesznie, ale jak należy, po czym ruszył za ojcem, zostawiając Dobby’ego i Osborna swojemu losowi.

– Widziałem, że rozmawiałeś z państwem MacKenzie – odezwał się od niechcenia lord John. – Mam nadzieję, że u nich wszystko w porządku. – Rzucił spojrzenie wzdłuż nabrzeża, ale Brianna i Roger już dawno zniknęli z pola widzenia.

– Tak mi się wydaje – powiedział Willie. Nie zamierzał pytać, gdzie się zatrzymali, ale wciąż był pod wrażeniem tej młodej kobiety. Nie potrafił powiedzieć, czy jest ładna, czy nie, zapamiętał jednak jej oczy, cudownie głębokie i niebieskie, z długimi, rudymi rzęsami, utkwione w nim z pochlebiającą mu intensywnością, która rozgrzewała serce. Groteskowo wysoka oczywiście, ale... O czym on myśli? Ta kobieta była mężatką, miała dzieci, a jeszcze do tego była ruda.

– Czy... hmm, papa zna ich od dawna? – spytał z myślą o zdumiewająco przewrotnych poglądach politycznych najwyraźniej cechujących tę rodzinę.

– Tak, dość długo. Jest córką jednego z moich najdawniejszych przyjaciół, pana Jamesa Frasera. Pamiętasz go może?

William zmarszczył brwi, nie mogąc przypomnieć sobie nazwiska. Jego ojciec miał tysiące przyjaciół, jak mógłby...

– Och! – wykrzyknął nagle. – To nie angielski przyjaciel. Czy to nie pana Frasera odwiedziliśmy w górach, wtedy gdy papa zachorował na odrę?

Zrobiło mu się trochę niedobrze, gdy przypomniał sobie ten straszny czas. Podróżował przez góry głęboko nieszczęśliwy, jego matka zmarła zaledwie miesiąc wcześniej. Lord John zachorował na odrę i William był pewien, że także i on umrze, zostawiając go samego gdzieś w dziczy. Jego głowę bez reszty wypełniały strach i żałoba, zapamiętał więc z tych odwiedzin tylko niejasne obrazy. Miał wrażenie, że pan Fraser zabrał go na ryby i że był dla niego miły.

– Tak – potwierdził ojciec, uśmiechając się lekko. – Jestem wzruszony, Willie. Myślałbym raczej, że będziesz pamiętać tę wizytę bardziej ze względu na swoje własne nieszczęsne przygody.

– Nieszczęsne? – Nagle przypomniał sobie, a za przypomnieniem przyszła fala gorąca; oblał się warem, wyczuwalnym nawet w wilgotnym letnim powietrzu. – Wielkie dzięki. Udało mi się wyrzucić to z pamięci, póki papa o tym nie wspomniał.

Jego ojciec śmiał się, nie próbując nawet tego ukryć. Wprost skręcał się ze śmiechu.

– Przepraszam, Willie. – Lord John łapał powietrze i wycierał oczy rogiem chusteczki. – Nic na to nie poradzę. To było najbardziej... najbardziej... Och, Boże, nigdy nie zapomnę, jak wyglądałeś, gdy wyciągnęliśmy cię z tej latryny.

– Papa wie, że to był wypadek – stwierdził sztywno William. Na wspomnienie upokorzenia paliły go policzki. Dobrze, że córki Frasera wówczas tam nie było, nie była więc świadkiem jego upokorzenia.

– Tak, oczywiście, ale... – Lord John przycisnął do ust chustkę, a ramiona wciąż mu drżały.

– Proszę, niech papa sobie nie żałuje – powiedział chłodno William. – A gdzie my właściwie, do diabła, idziemy?

Dotarli już do końca nabrzeża, ale lord John, wciąż parskając jak delfin, parł dalej. Skręcili w jedną ze spokojnych, obrzeżonych drzewami uliczek, odległych od tawern i karczm otaczających port.

– Wieczerzamy z niejakim kapitanem Richardsonem – wyjaśnił ojciec, opanowując się z wyraźnym trudem. Odkaszlnął, wydmuchał nos i wsunął chustkę na powrót do kieszeni. – W domu niejakiego pana Bella.

Dom pana Bella był pomalowany na biało, wyglądał czysto i dostatnio, ale bez ostentacji. To samo można było powiedzieć o kapitanie Richardsonie. Był w średnim wieku, z dobrze obciętymi włosami i w dobrze uszytym ubraniu, ale pozbawionym wyraźnego stylu. Twarz miał taką, że po dwóch minutach trudno byłoby go rozpoznać w tłumie.

Znacznie silniejsze wrażenie wywierały dwie panny Bell, szczególnie młodsza, Miriam, o złotoblond kosmykach wysuwających się spod czepka. Przez całą kolację nie spuszczała z Williama dużych okrągłych oczu. Siedziała zbyt daleko, by mógł z nią rozmawiać, uznał jednak, że wystarczy mową oczu dać jej znać, że zainteresowanie jest odwzajemnione, a jeśli później pojawi się szansa na bardziej osobisty kontakt... Uśmiech i skromne opuszczenie rzęs koloru miodu, a następnie szybkie zerknięcie ku otwartym drzwiom prowadzącym na boczny ganek wystarczyło. Odpowiedział uśmiechem.

– Jak sądzisz, Williamie? – odezwał się jego ojciec, na tyle głośno, by William zrozumiał, iż pytanie zostało zadane po raz drugi.

– Och, słucham? Hmm, co myślę? – spytał, bo ostatecznie był to ojciec, a nie dowódca. Ojciec rzucił mu wymowne spojrzenie – choć nie tak wymowne, jakie by rzucił, gdyby nie byli w towarzystwie – ale cierpliwie powtórzył.

– Pan Bell pytał, czy sir Peter zamierza długo zostać w Wilmington.

Pan Bell, siedzący u szczytu stołu, pochylił uprzejmie głowę, ale William zauważył, że ostro spojrzał na Miriam. Może lepiej pojawić się tu jutro, gdy pan Bell opuści dom, by pójść do pracy.

– Och, wydaje mi się, że nie zostaniemy tu długo, sir – odrzekł z szacunkiem, zwracając się do pana Bella. – O ile rozumiem, główny problem powstał w głębi kraju, więc zapewne bez zwłoki udamy się tam, by zaprowadzić spokój.

Gospodarz wyglądał na zadowolonego, choć William dostrzegł kącikiem oka, że Miriam wdzięcznie wydęła wargi, słysząc o jego rychłym wyjeździe.

– To dobrze, dobrze – powiedział jowialnie pan Bell. – Niewątpliwie dołączą do was setki lojalistów.

– Niewątpliwie, sir – mruknął William, nabierając łyżkę zupy.

Nie sądził, by pan Bell znalazł się wśród ochotników. Nie wyglądał na takiego, co by lubił długie marsze; zresztą pomoc wielu niewyszkolonych, uzbrojonych w łopaty prowincjuszy i tak nie byłaby szczególnie przydatna; nie mógł jednak tego powiedzieć.

Usiłując zobaczyć Miriam, nie patrząc na nią wprost, William dostrzegł wymianę spojrzeń między ojcem a kapitanem Richardsonem i po raz pierwszy zaczął się zastanawiać nad zgromadzonym towarzystwem. Ojciec wyraźnie powiedział, że wieczerzają z kapitanem Richardsonem, co oznaczało, że celem tego wieczoru było spotkanie z kapitanem. Dlaczego?

W tej chwili pochwycił spojrzenie panny Lillian Bell, która siedziała naprzeciwko niego, obok lorda Johna, i przestał myśleć o kapitanie Richardsonie. Zauważył, że ma ciemne oczy, jest wyższa i szczuplejsza niż siostra, ale całkiem ładna.

Niemniej jednak, gdy pani Bell i jej córki wstały, a panowie po kolacji wyszli na ganek, William bez zdziwienia stwierdził, że stoi na jednym jego końcu z kapitanem Richardsonem, podczas gdy na drugim końcu ojciec wciąga pana Bella w ożywioną dyskusję o cenach smoły. Ojciec potrafił rozmawiać o wszystkim ze wszystkimi.

– Chciałem panu złożyć pewną propozycję, poruczniku – powiedział Richardson po wymianie zwykłych grzeczności.

– Słucham, sir – odrzekł William z szacunkiem.

Obudziła się w nim ciekawość. Richardson był kapitanem dragonów, ale obecnie nie przebywał w swoim regimencie. Wyjaśnił to przy kolacji, wspominając, że otrzymał zadanie specjalne. Jakiego rodzaju?

– Nie wiem, co ojciec panu powiedział o mojej misji?

– Nic nie powiedział, sir.

– Ach tak. Zlecono mi gromadzenie informacji w Departamencie Południa. To nie znaczy, że dowodzę takimi operacjami, proszę mnie dobrze zrozumieć. – Kapitan uśmiechnął się skromnie. – Jedynie niewielką ich częścią.

– Jaaa... doceniam ogromną wartość takich operacji, sir – William starał się mówić dyplomatycznie – ale ja... jeśli o mnie chodzi... chciałem powiedzieć...

– Nie jest pan zainteresowany szpiegostwem. Nie, oczywiście. – Na ganku było ciemno, ale William słyszał suchy ton kapitana. – Rzadko ktoś z tych, którzy uważają się za żołnierzy, jest tym zainteresowany.

– Nie chciałem pana dotknąć, sir.

– I nie dotknął pan. Nie próbuję jednak zaangażować pana jako szpiega – to delikatne zajęcie i związane z pewnym niebezpieczeństwem – lecz jedynie jako posłańca, choć gdyby się panu udało zebrać po drodze jakieś informacje... cóż, to byłaby dodatkowa, wysoce ceniona korzyść.

William czuł, że krew napływa mu do twarzy na wyrażoną w ten sposób myśl, że nie nadaje się do zadań delikatnych lub niebezpiecznych, ale zachował spokój. Kapitan, jak się wydawało, zebrał istotne informacje o sytuacji w obu Karolinach i teraz chciał je przesłać dowódcy Departamentu Północy, generałowi Howe’owi, przebywającemu obecnie w Halifaksie.

– Oczywiście wyślę nie jednego posłańca – powiedział Richardson. – Rozumie się, że szybciej byłoby statkiem, ale chcę, żeby przynajmniej jeden posłaniec podróżował lądem. I dla bezpieczeństwa, i by mógł en route dokonywać obserwacji. Pański ojciec bardzo pochlebnie wyraża się o pańskich zdolnościach, poruczniku... – czyżby usłyszał pewne rozbawienie w tym suchym głosie? – ...i jak rozumiem, podróżował pan już po Karolinie Północnej i Wirginii. To cenne. Rozumie pan, że nie chciałbym, by mój posłaniec zniknął bez wieści na bagnach Great Dismal.

– Ha, ha. – William uprzejmie uznał to za żart.

Najwyraźniej kapitan Richardson nigdy nie znalazł się nawet w pobliżu Great Dismal – William natomiast tak, choć jego zdaniem nikt przy zdrowych zmysłach nie wybrałby się tam. Chyba że na polowanie.

Miał również poważne wątpliwości co do propozycji Richardsona – choć już w chwili, gdy mówił sobie, że nie powinien nawet rozważać pozostawienia swoich ludzi, swego regimentu, widział się w romantycznej misji – sam, gdzieś w dziczy, przenoszący ważne wiadomości wśród burz i niebezpieczeństw.

Ważniejsze było jednak to, czego ma się spodziewać u kresu podróży.

Richardson uprzedził jego pytanie.

– Gdy już znajdzie się pan na północy, jeśli pan zechce, dołączy pan do sztabu generała Howe’a.

Aha, więc to tak – pomyślał. Tu jest ta przynęta – trzeba przyznać, że apetyczna. Był świadom, że zdaniem Richardsona to raczej generał Howe, a nie William, będzie podejmować decyzje w tej sprawie, miał jednak trochę wiary we własne zdolności i uważał, że istotnie może się okazać przydatny.

Przebywał w Karolinie Północnej zaledwie od kilku dni, wystarczyło mu to jednak, by dość realistycznie ocenić szanse na awans w Departamencie Północy i Departamencie Południa. Cała Armia Kontynentalna przebywała z Waszyngtonem na północy; rebelia na południu polegała głównie na męczących utarczkach z niewyćwiczoną milicją i przybyszami z głębi lądu, niestanowiącymi jednak żadnego zagrożenia. Jeśli zaś chodzi o status sir Petera i generała Howe’a jako dowódców...

– Chciałbym przemyśleć pańską propozycję, jeśli mogę, kapitanie – powiedział, mając nadzieję, że w jego głosie nie słychać niecierpliwości. – Czy mogę udzielić odpowiedzi jutro?

– Oczywiście. Rozumiem, że zechce pan przedyskutować tę sprawę z ojcem. Może pan to zrobić.

Kapitan rozmyślnie zmienił temat, a po kilku minutach lord John i pan Bell przyłączyli się do nich i rozmowa nabrała ogólnego charakteru.

William nie zwracał uwagi na to, co kto mówi, bo jego uwagę przyciągnęły dwie szczupłe białe postacie, krążące jak duchy wśród krzewów po drugiej stronie trawnika. Dwie głowy w białych czepeczkach pochylały się ku sobie, to znów odsuwały. To jedna, to druga zwracała się przelotnie ku gankowi, jakby się zastanawiała.

– „Podzielili między się szaty...”[1] – mruknął ojciec Williama, kręcąc głową.

– Słucham?

– Nieważne. – Lord John z uśmiechem zwrócił się do kapitana Richardsona, który właśnie rzucił jakąś uwagę o pogodzie. Dziedziniec rozświetlały robaczki świętojańskie, migoczące jak zielone iskierki wśród wilgotnych, gęstych liści. Dobrze było znów widzieć robaczki świętojańskie; brakowało mu ich w Anglii, brakowało mu również tej szczególnej miękkości, łagodności południowego powietrza, która sprawiała, iż bielizna przywierała do ciała, a krew tętniła w czubkach palców. Wokół grały świerszcze i przez chwilę wydawało mu się, że ich pieśń zagłusza wszystko prócz jego tętna.

– Kawa gotowa, panowie – miękki głos niewolnicy Bellów przebił się przez ferment jego krwi, wszedł więc z pozostałymi do środka, rzucając jedynie przelotne spojrzenie ku trawnikowi. Białe postacie zniknęły, ale w łagodnym, ciepłym powietrzu wyczuwało się obietnicę.

Godzinę później wracał na kwaterę z przyjemnym zamętem w głowie. Ojciec kroczył w milczeniu u jego boku. Pod koniec wieczoru, wśród robaczków świętojańskich, panna Lillian Bell pocałowała go przelotnie i niewinnie, ale w usta. Teraz ciężkie, letnie powietrze wydawało się mieć smak kawy i dojrzałych truskawek, mimo że nawet tu dochodził zgniły odór z portu.

– Kapitan Richardson powiedział mi, jaką ci złożył propozycję – odezwał się w końcu lord John. – Czy jesteś zainteresowany?

– Jeszcze nie wiem – odrzekł William. – Oczywiście brakowałoby mi moich ludzi, ale... – Pani Bell zaprosiła go na herbatę za kilka dni.

– W wojskowym życiu nic nie jest stałe – stwierdził ojciec, kręcąc lekko głową. – Ostrzegałem cię.

William mruknął coś potwierdzająco, w gruncie rzeczy nie słuchając.

– To dobra szansa na awans – ciągnął ojciec. – Choć oczywiście wiąże się z pewnym ryzykiem – dorzucił jakby mimochodem.

– Jakim? – parsknął William. – Konna przejażdżka z Wilmington, by wsiąść na statek w Nowym Jorku? Przecież niemal cała droga biegnie gościńcem!

– Na którym jest całkiem sporo żołnierzy Armii Kontynentalnej – zauważył lord John. – Jeśli to, co słyszałem, jest prawdą, po tej stronie Filadelfii stacjonuje cała armia generała Waszyngtona.

William wzruszył ramionami.

– Richardson powiedział, że chce mnie, bo znam kraj. Jestem w stanie znaleźć drogę nawet na bezdrożu.

– Czy jesteś pewien? Nie było cię w Wirginii prawie cztery lata.

Wątpliwość w głosie lorda Johna poruszyła Williama.

– Papa uważa, że nie potrafię znaleźć drogi?

– Nieee, absolutnie nie – odrzekł lord John, wciąż z tą nutą wątpliwości w głosie – ale propozycja Richardsona wiąże się z całkiem sporym ryzykiem. Nie chciałbym, byś ją przyjął, nie przemyślawszy jej dogłębnie.

– Już przemyślałem – rzucił dotknięty do żywego William. – Przyjmę ją.

Lord John szedł przez chwilę w milczeniu, w końcu niechętnie pokiwał głową.

– To twoja decyzja, Willie – powiedział cicho. – Byłbym jednak zobowiązany, gdybyś na siebie uważał.

Zniecierpliwienie Williama natychmiast zniknęło.

– Oczywiście, że będę – mruknął.

Szli dalej pod ciemnymi gałęziami klonów i hikor, nie rozmawiając, tak blisko, że od czasu do czasu stykali się ramionami.

W zajeździe William powiedział lordowi Johnowi dobranoc, ale nie od razu wrócił na kwaterę. Wędrował wzdłuż nabrzeża niespokojny, niegotów jeszcze do snu.

Zwrócił uwagę, że jakiś czas temu zaczął się odpływ. Dobiegał go silniejszy odór martwych ryb i gnijących wodorostów, ale na terenach zalewowych gładka powierzchnia wody wciąż lśniła w świetle księżyca.

Dopiero po chwili zdołał wypatrzyć pal. Najpierw miał wrażenie, że już go nie ma, ale był – rysował się cienką ciemną linią na tle lśniącej wody. Pusty. Nie stał już pionowo, tylko pochylał się mocno, jakby miał się zaraz przewrócić. Nad cofającą się wodą zwisała z niego pętla sznura jak z szubienicy. William poczuł pewien niepokój; sam odpływ nie wystarczył przecież, by zabrać ciało. Słyszał, jak mówiono, że są tu krokodyle czy aligatory, choć sam ich nie widział. Odruchowo spojrzał w dół, jakby jeden z tych gadów mógł nagle wyskoczyć z wody u jego stóp. Powietrze było wciąż ciepłe, ale przebiegł go dreszcz.

Otrząsnął się i zawrócił ku kwaterze. Wyjedzie dopiero za jakiś dzień czy dwa. Był ciekaw, czy przed wyjazdem uda mu się jeszcze zobaczyć błękitnooką panią MacKenzie.

***

Lord John zatrzymał się na chwilę na ganku zajazdu, patrząc za synem, który znikał w cieniu drzew. Czuł pewien niepokój; sprawa została załatwiona w większym pośpiechu, niżby sobie tego życzył, ale ufał zdolnościom Williama, i choć ten układ oczywiście niósł z sobą pewne ryzyko, taka była natura życia żołnierza. Bywały jednak sytuacje bardziej i mniej ryzykowne.

Zawahał się, słysząc gwar rozmów z baru, ale uznał, że tego wieczoru ma już dość towarzystwa. Równocześnie jednak myśl o przewracaniu się na łóżku pod niskim sufitem pokoju, w dusznym, pozostałym po gorącym dniu powietrzu, sprawiła, że postanowił udać się na spacer, aż zmęczenie przyniesie mu sen.

Schodząc z ganku i wyruszając w kierunku przeciwnym niż ten, w którym oddalił się Willie, zdawał sobie sprawę, że nie chodzi tylko o upał. Znał siebie na tyle dobrze, by wiedzieć, że nawet pozorny sukces jego planu nie zapewni mu łatwego snu. I tak leżałby bezsennie, obracając ten plan na wszystkie strony jak pies gnat, wyszukując słabości i możliwości poprawek. Ostatecznie William nie wyjedzie natychmiast, zostało jeszcze trochę czasu, by się zastanowić i w razie konieczności – wprowadzić zmiany.

Na przykład generał Howe. Czy to najlepszy wybór? Może Clinton... Jednak nie, Henry Clinton to męcząca stara baba. Nie ruszał się nawet na krok, jeśli nie otrzymał rozkazów w trzech egzemplarzach.

Bracia Howe – jeden był generałem, drugi admirałem – znani byli z brutalności. Obaj mieli maniery, wygląd i zapach dzików w rui. Żaden z nich nie był jednak głupi – i Bóg jeden wie, że obca im była bojaźń. Grey uważał, że Willie jakoś ścierpi grubiański sposób bycia i ostry język. Młody oficer łatwiej chyba zniesie, że dowódca pluje na podłogę – Richard Howe raz nawet splunął wprost na Greya, choć przypadkiem, bo wiatr nagle się zmienił – niż różne inne dziwactwa znanych Greyowi wojskowych.

Nawet najdziwniejsi członkowie bractwa szpady byli jednak lepsi niż dyplomaci. Zastanawiał się przez chwilę, jakim myśliwskim mianem można określić zbiorowość dyplomatów – skoro gromadę wilków nazywa się watahą, pisarze to bractwo pióra, więc może... sfora dyplomatów? Bractwo sztyletu? Nie, stwierdził, to zbyt proste; należałoby raczej mówić o opiatach dyplomacji, o bractwie nudziarzy – choć ci, którzy nie byli nudni, bywali z kolei niebezpieczni.

Sir George Germain należał do rzadszego gatunku: nudnych, a zarazem niebezpiecznych.

Przez jakiś czas sir John spacerował po ulicach miasta, mając nadzieję, że się zmęczy, zanim wróci do dusznego pokoju. Nadciągnęły niskie i ciężkie chmury, a gdzieś między nimi czasem zamigotała błyskawica. Powietrze było wilgotne jak gąbka. Powinien być już w Albany, też wilgotnym i zarobaczonym, ale jednak chłodniejszym. Poza tym stamtąd blisko było do ciemnych lasów na stokach gór Adirondack.

Nie żałował jednak pospiesznej podróży do Wilmington. Ważne, że Willie dostał nową szansę, a siostra Williego, Brianna... – na tę myśl zatrzymał się, zamknął oczy, raz jeszcze przeżywał tę chwilę, której doświadczył po południu, gdy ze ściśniętym sercem patrzył na tych dwoje podczas ich spotkania, które miało pozostać jedyne, na zawsze. Niemal nie był w stanie odetchnąć; nie odrywał oczu od dwóch wysokich postaci, ich przystojnych, odważnych twarzy, tak podobnych do siebie, a zarazem do mężczyzny, który stał obok niego – nieruchomy, ale w przeciwieństwie do Greya łapiący powietrze, jakby w obawie, że to ostatni jego oddech.

Grey potarł serdeczny palec lewej ręki. Nie przyzwyczaił się jeszcze, że nie ma na nim pierścienia. On i Jamie Fraser zrobili, co mogli, by chronić tych, których kochali. Mimo ogarniającej go melancholii uspokajała go myśl, że obaj dzielą tę odpowiedzialność.

Czy spotka jeszcze kiedyś Briannę Fraser MacKenzie? – zastanawiał się. Powiedziała, że nie – i wydawała się tak samo tym zasmucona jak on.

Niech cię Bóg błogosławi, dziecko – mruknął, potrząsając głową i zawracając ku portowi. Będzie mu jej brakowało, ale – tak samo jak w odniesieniu do Williego – czuł ulgę, że wkrótce nie będzie jej w Wilmington i nic jej nie będzie zagrażać. To wzięło górę nad poczuciem straty.

Wychodząc na nabrzeże, odruchowo rzucił spojrzenie na morze i odetchnął z ulgą, widząc pusty pal, pochylony w odpływie. Nie rozumiał, dlaczego zrobiła to, co zrobiła, ale znał jej ojca – a także jej brata – zbyt długo, by nie rozpoznać niezłomnej woli, którą dostrzegł w tych kocich niebieskich oczach. Załatwił jej więc łódkę, o którą prosiła, i ze ściśniętym sercem stał na nabrzeżu, gotów w razie potrzeby wywołać zamieszanie, by odwrócić od niej uwagę, gdy jej mąż wiosłował w kierunku uwięzionego pirata. Widział wielu umierających mężczyzn; zazwyczaj nie chcieli umierać, czasami dostrzegał u nich rezygnację, ale nigdy nie widział nikogo, kto by umierał z taką wdzięcznością w oczach. Grey tylko przelotnie znał Rogera MacKenzie, przypuszczał jednak, że to niezwykły człowiek, skoro nie tylko żyje w małżeństwie z tą bajeczną, niebezpieczną istotą, ale także ma z nią dzieci.

Pokręcił głową i zawrócił ku karczmie. Spokojnie mógł poczekać jeszcze ze dwa tygodnie, nim odpisze na list od Germaina – który wyciągnął zręcznie z poczty dyplomatycznej, gdy zobaczył na nim nazwisko Williama – a wówczas będzie mógł napisać zgodnie z prawdą, że niestety gdy list dotarł, lord Ellesmere znajdował się gdzieś na dzikich terenach między Karoliną Północną a Nowym Jorkiem, a zatem nie sposób go było poinformować, że został odwołany do Anglii, choć on, Grey, jest pewien, że gdy Ellesmere dowie się o tym za kilka miesięcy, będzie głęboko żałować utraty szansy na dołączenie do sztabu sir George’a. Wielka szkoda.

Gwiżdżąc Lillibulero, podniesiony na duchu, ruszył do karczmy.

Zajrzał do baru i poprosił, by przysłano mu do pokoju butelkę wina. Barmanka poinformowała go jednak, że „ten dżentelmen” już wziął na górę butelkę.

– I dwa kieliszki – dodała, uśmiechając się – więc chyba nie zamierza sam tego wypić.

Grey doznał wrażenia, że stonoga wędruje mu po kręgosłupie.

– Przepraszam bardzo, czy powiedziała pani, że w moim pokoju jest jakiś dżentelmen?

– Tak – potwierdziła – powiedział, że jest pana starym przyjacielem. Zaraz, podał mi nazwisko... – ściągnęła brwi i zaraz rozjaśniła się – Bow-shaw, albo coś w tym rodzaju. Brzmiało trochę z francuska – dodała. – Zresztą on też wygląda na Francuza. Życzy pan sobie coś do jedzenia, sir?

– Nie, dziękuję. – Machnął ręką i ruszył po schodach, myśląc gorączkowo, czy nie zostawił w pokoju czegoś, czego nie powinien był zostawiać.

Francuz nazwiskiem Bow-shaw. Beauchamp. Nazwisko zalśniło mu w pamięci jak błyskawica. Na chwilę przystanął na środku schodów, ale zaraz ruszył dalej, nieco wolniej.

To niemożliwe, ale któż jeszcze mógłby to być? Gdy przed wieloma laty zrezygnował z aktywnej służby, zaczął życie dyplomatyczne w angielskiej Czarnej Izbie, tej niejawnej organizacji osób mających za zadanie przechwytywanie i odczytywanie oficjalnej poczty dyplomatycznej oraz znacznie mniej oficjalnych informacji, krążących między rządami europejskimi. Każdy z tych rządów miał własną Czarną Izbę i członkowie jednej zazwyczaj byli świadomi istnienia pozostałych. Nigdy się nie spotykali, ale znali swoje podpisy, inicjały, niepodpisane notatki na marginesie.

Beauchamp był jednym z najbardziej aktywnych agentów francuskich. Aczkolwiek Grey dawno już zakończył swoją działalność w Czarnej Izbie, w minionych latach kilkakrotnie natknął się na ślad Beauchampa. Skoro on go znał po nazwisku, zapewne tamten znał także jego, ale ich niewidoczny związek należał już do odległej przeszłości. Nigdy nie spotkali się osobiście, ale żeby do takiego spotkania miało dość tutaj... Dotknął wewnętrznej, wszytej w płaszcz kieszeni i uspokoił się, słysząc szelest papieru.

Na szczycie schodów zawahał się chwilę, ale nie było sensu się ukrywać. Najwyraźniej był oczekiwany. Zdecydowanym krokiem przeciął więc hol i ujął gałkę z gładkiej i chłodnej białej porcelany. Pchnął drzwi.

Natychmiast ogarnęła go fala gorąca. Odruchowo wciągnął powietrze – i dobrze, bo dzięki temu nie wypowiedział przekleństwa, które cisnęło mu się na usta.

Dżentelmen, siedzący na jedynym w pokoju krześle, rzeczywiście wyglądał z francuska. Dobrze skrojone ubranie przy szyi i mankietach ozdabiały kaskady białej koronki, a srebrne sprzączki na butach lśniły tak jak włosy na jego skroniach.

– Pan Beauchamp – wycedził Grey, powoli zamykając za sobą drzwi. Wilgotna bielizna kleiła mu się do ciała, tętno waliło mu w skroniach. – Obawiam się, że ma pan nade mną przewagę.

Perseverance Wainwright uśmiechnął się nieznacznie.

– Cieszę się, że cię widzę, John – powiedział.

***

Grey ugryzł się w język, by nie wymknęło mu się nic niepożądanego – a niepożądane było właściwie wszystko, co mógłby powiedzieć, być może prócz „dobry wieczór”.

– Dobry wieczór – powiedział i pytająco uniósł brew. – Monsieur Beauchamp?

– O, tak. – Percy podciągnął kolana, jakby chciał wstać, ale Grey dał znak ręką, by się nie fatygował. Sam sięgnął po stołek. Miał nadzieję, że sekundy zyskane dzięki temu ruchowi pozwolą mu odzyskać panowanie nad sobą. Ponieważ jednak tak się nie stało, kolejną chwilę przeznaczył na otwarcie okna i odetchnął kilka razy gęstym, wilgotnym powietrzem. Następnie odwrócił się i usiadł.

– Jak to się stało? – spytał, udając obojętność. – To znaczy skąd się wziął Beauchamp? Czy jest to tylko nom de guerre?

– Och nie. – Percy wyjął obszytą koronką chusteczkę i delikatnie otarł czoło przy granicy włosów, których – jak zauważył Grey – miał coraz mniej. – Ożeniłem się z jedną z sióstr barona Amandine. Nazwisko tej rodziny brzmi Beauchamp, więc je przyjąłem. Ten związek zapewnił mi pewne entrée w kręgi polityczne. A stąd... – Z wdziękiem wzruszył ramionami i wykonał gest, który podsumowywał jego karierę w Czarnej Izbie i – niewątpliwie także w innych organizacjach, pomyślał ponuro Grey.

– Gratulacje z powodu małżeństwa – powiedział lord John świadomie ironicznym tonem. – A z kim sypiasz, z baronem czy z jego siostrą?

Percy wyglądał na rozbawionego.

– Z obojgiem, od czasu do czasu.

– Obojgiem naraz?

Percy uśmiechnął się szerzej. Wciąż ma dobre zęby – zauważył w myśli Grey – choć nieco pociemniałe od wina.

– Od czasu do czasu, choć Cecile – moja żona – w gruncie rzeczy woli usługi swojej kuzynki Lucianne, ja natomiast wolę usługi pomocnika ogrodnika. Uroczy chłopiec imieniem Emile. Przypomina mi ciebie, gdy byłeś młody, szczupły, blondwłosy, muskularny i brutalny.

Ku swojemu zdumieniu Grey poczuł, że chce mu się na śmiać.

– Brzmi to niezwykle z francuska – powiedział jednak sucho – i nie wątpię, że ci odpowiada. Czego chcesz?

– Raczej chodzi o to, czego ty chcesz, jak sądzę. – Percy nie napoczął jeszcze butelki, teraz uniósł ją więc i nalał ostrożnie. Czerwony płyn wypełnił kolorem kieliszki. – A może raczej powinienem powiedzieć: czego chce Anglia. – Z uśmiechem wyciągnął do Greya kieliszek. – Bo nie możemy chyba oddzielać twoich spraw od spraw twego kraju, prawda? Przyznam zresztą, że zawsze wydawało mi się, że ty to Anglia, John.

Grey chętnie zabroniłby mu zwracać się do niego po imieniu, ale to tylko podkreśliłoby wspomnienie ich dawnej intymności – a o to niewątpliwie Percy’emu właśnie chodziło. Zignorował więc słowa gościa i łyknął wina. Wino było dobre; zastanawiał się, czy to on ma za nie zapłacić, a jeśli tak, to w jaki sposób.

– Czego chce Anglia? – powtórzył sceptycznie. – A twoim zdaniem, jaka jest odpowiedź na to pytanie?

Percy upił wina i trzymał je w ustach, najwyraźniej się nim delektując.

– To nie jest sekret, mój drogi.

Grey westchnął i nie spuszczał z niego wzroku.

– Czy widziałeś to, co nazywają Deklaracją Niepodległości, uchwaloną przez tak zwany Kongres Kontynentalny? – spytał Percy.

Odwrócił się, sięgnął do skórzanej torby wiszącej na oparciu krzesła i wyciągnął z niej zwitek papierów, które podał Greyowi.

Grey nie widział wcześniej tego dokumentu, choć o nim słyszał. Został on wydrukowany zaledwie dwa tygodnie temu w Filadelfii, ale egzemplarze rozpleniły się po koloniach jak miecione wiatrem chwasty. Unosząc brew, rozwinął papier i przejrzał pobieżnie.

– Król jest tyranem? – powiedział, rozbawiony skrajnością niektórych sformułowań. Zwinął papiery z powrotem i rzucił je na stół.

– A skoro ja to Anglia, zapewne ty dla celów tej rozmowy stanowisz uosobienie Francji?

– Reprezentuję pewne interesy – odrzekł Percy, nie zdradzając niczego. – Tutaj i w Kanadzie.

Te ostatnie słowa sprawiły, że w głowie Greya rozdzwoniły się dzwonki alarmowe. Grey walczył w Kanadzie pod generałem Wolfe’em i był świadom, że choć Francuzi stracili znaczną część swoich północnoamerykańskich posiadłości, umocnili swoje pozycje w północnych regionach, od doliny Ohio po Quebec. Czy są tak blisko, że mogą teraz sprawiać kłopoty? Nie sądził, by tak było, ale Francuzów stać na wszystko. Tak samo jak Percy’ego.

– Anglia chce szybko położyć kres tym nonsensom, rzecz jasna. – Percy skinął smukłą dłonią ku papierom. – Ta Armia Kontynentalna, jak się sama nazywa, to kruchy związek ludzi, którzy nie mają żadnego doświadczenia, za to sprzeczne poglądy. Co byś powiedział, gdybym był gotów dostarczyć ci informację, która mogłaby posłużyć do... powiedzmy... odsunięcia od służby jednego z najważniejszych oficerów Waszyngtona?

– A co miałbym powiedzieć? – Grey nie starał się ukryć sceptycyzmu w głosie. – Jaką korzyść miałaby z tego Francja... albo ty, bo jak rozumiem, te interesy nie są bez reszty identyczne.

– Widzę, że czas nie złagodził właściwego ci sarkazmu, John. To jedna z twoich mniej atrakcyjnych cech. Nie wiem, czy ci kiedyś o tym mówiłem.

Grey nie spuszczał z niego wzroku. Percy westchnął.

– Noo, chodzi o ziemię – powiedział. – Terytorium Północno-Zachodnie. Chcemy je odzyskać.

Grey roześmiał się.

– Nie wątpię. – Terytorium, o którym była mowa, duży obszar na północny zachód od doliny rzeki Ohio, zostało przekazane przez Francję Wielkiej Brytanii pod koniec wojny francusko-indiańskiej. Wielka Brytania nie zajęła jednak tego terytorium i nie zezwoliła kolonistom na osiedlanie się, ponieważ Indianie stawiali zbrojny opór i wciąż toczyły się z nimi negocjacje. Kolonistom się to nie podobało – to rozumiał. Sam Grey spotkał się kilkakrotnie z Indianami i był zdania, że stanowisko rządu brytyjskiego jest i rozsądne, i honorowe.

– Francuscy traperzy mają na tym terenie liczne powiązania z tubylcami. Wy nie macie.

– Czy handel futrami to część tych „interesów”, które reprezentujesz?

Percy uśmiechnął się bez żenady.

– Nie jest to główne pole moich zainteresowań, ale owszem, też.

Grey nie pytał, dlaczego Percy zwrócił się do niego – oficjalnie emerytowanego dyplomaty, nieodgrywającego już żadnej znaczącej roli. Jeszcze z czasów, gdy byli ze sobą związani, Percy znał wpływy rodziny Greya i jego koneksje; natomiast monsieur Beauchamp wiedział znacznie więcej o jego obecnych osobistych powiązaniach z sieci informacji docierających do Czarnych Izb w całej Europie. Grey oczywiście nie mógł w tej sprawie działać sam, ale miał możliwość po cichu przedstawić ofertę tym, którzy podejmowali decyzje.

Czuł, jak powstają mu wszystkie włosy na ciele, wietrząc niebezpieczeństwo jak czułki owada.

– Potrzebowalibyśmy, rzecz jasna, czegoś więcej niż sama propozycja – powiedział bardzo chłodnym tonem. – Na przykład nazwiska oficera, o którego chodzi.

– W tej chwili nie mogę ci go podać, ale gdy rozpoczną się wiarygodne negocjacje...

Grey zastanawiał się już, komu powinien przedstawić tę ofertę. Nie sir George’owi Germaine’owi. Może komuś w biurze lorda Northa? To jednak może zaczekać.

– A twój osobisty interes? – spytał kwaśno. Znał Percy’ego Wainwrighta na tyle, by wiedzieć, że on również musi mieć z tej sprawy jakąś korzyść.

– Ach, to... – Percy łyknął wina, po czym opuścił kieliszek i sponad niego spojrzał na Greya. – To bardzo proste. Zlecono mi odnalezienie pewnego człowieka. Czy znasz może szkockiego dżentelmena nazwiskiem James Fraser?

Grey poczuł, że nóżka jego kieliszka pęka mu w dłoni. Trzymał go jednak dalej i spokojnie pił wino, dziękując Bogu, że, przede wszystkim, nigdy nie wymienił przy Percym nazwiska Jamiego Frasera i że Fraser tego popołudnia wyjechał z Wilmington.

– Nie – stwierdził spokojnie. – A czego chcesz od pana Frasera?

Percy wzruszył ramionami i uśmiechnął się.

– Chcę mu tylko zadać parę pytań.

Grey czuł, że z jego zranionej dłoni cieknie krew. Dopił wino, ciągle trzymając pęknięty kieliszek. Percy nie odzywał się, także pił.

– Moje kondolencje z powodu śmierci żony – powiedział w końcu cicho. – Wiem, że ona...

– Nic nie wiesz – przerwał mu Grey. Pochylił się i postawił pęknięty kieliszek na stole. Górna jego część potoczyła się, a resztka wina obmyła brzegi. – Nic nie wiesz. Ani o mojej żonie, ani o mnie.

Percy uniósł ramiona lekkim galijskim ruchem. Jak sobie życzysz, mówił ten gest, a jednak jego oczy – wciąż piękne, niech go diabli, ciemne i głębokie – utkwione były w Greyu najwyraźniej ze szczerym współczuciem.

Grey westchnął. Rzeczywiście, współczucie na pewno było szczere. Percy’emu nigdy nie wolno było ufać, ale to, co zrobił, zrobił ze słabości, a nie ze złośliwości czy braku uczuć.

– Czego chcesz? – powtórzył.

– Twój syn... – zaczął Percy, ale Grey nagle rzucił się ku niemu. Złapał Percy’ego za ramię tak mocno, że tamten zachłysnął się powietrzem i zesztywniał. Grey pochylił się, wpatrując się w twarz Wainwrighta – nie, Beauchampa – z tak bliska, że czuł ciepło jego oddechu i zapach jego wody kolońskiej. Zabrudził płaszcz Wainwrighta krwią cieknącą z dłoni.

– Kiedy ostatni raz cię widziałem – powiedział Grey bardzo cicho – o mało nie strzeliłem ci w łeb. Nie dawaj mi teraz powodu, bym żałował swej wstrzemięźliwości. – Puścił Percy’ego i wyprostował się. – Trzymaj się z daleka od mego syna. Trzymaj się z daleka ode mnie. A jeśli przyjmiesz ode mnie życzliwą radę, to wracaj do Francji. I to szybko.

Okręcił się na pięcie i wyszedł, mocno zamykając za sobą drzwi. Dopiero na ulicy zdał sobie sprawę, że zostawił Percy’ego we własnym pokoju.

– A, do diabła – mruknął i ruszył, by poprosić o nocleg sierżanta Cuttera. Rano sprawdzi, czy wszyscy – rodzina Fraserów i William – bezpiecznie opuścili Wilmington.

[1] Cytaty z Pisma Świętego za Biblią gdańska. (Przypis tłumaczki).

2. ...a inni nie

Lallybroch, hrabstwo Inverness, Szkocja, wrzesień 1980

– „Wciąż żyjemy” – powtórzyła Brianna MacKenzie drżącym głosem. Patrzyła na Rogera, przyciskając do piersi kartkę papieru. Łzy spływały jej po twarzy, ale błękitne oczy lśniły jak gwiazdy. – Żyją!

– Pokaż. – Serce waliło mu w piersi tak, że niemal nie słyszał własnych słów. Wyciągnął rękę, a ona niechętnie oddała mu kartkę i natychmiast przylgnęła kurczowo do jego ramienia, by nie odrywać oczu od tego kawałka starego papieru.

Papier był trochę szorstki w dotyku; został wykonany ręcznie, było w nim widać ślady liści i kwiatów. Zżółkł z latami, ale wciąż był mocny i zdumiewająco elastyczny. Bree sama go zrobiła ponad dwieście lat wcześ niej.

Roger uświadomił sobie, że drżą mu ręce. Kartka trzęsła się tak, że rozwlekłe, i tak trudne do odczytania pismo stało się niemal nie do odcyfrowania, bo atrament spłowiał.

31 grudnia 1776

Moja najdroższa Córko!

Jak zrozumiesz, jeśli kiedykolwiek to odczytasz, wciąż żyjemy...

Oczy wypełniły mu się łzami, przetarł je więc wierzchem dłoni, powtarzając sobie, że to i tak nie ma znaczenia, bo Jamie Fraser i jego żona Claire niewątpliwie już dawno umarli. Poczuł jednak taką radość na widok tych słów zapisanych na kartce, jak gdyby tamci dwoje stali przed nimi, uśmiechnięci.

I rzeczywiście list napisali oboje, jak stwierdził po chwili. List zaczynał się pismem Jamiego – niemal słyszeli jego głos – ale już na drugiej stronie pojawiło się pochyłe pismo Claire.

Ręka Twego ojca więcej już nie zniesie, a ma do opisania okropnie długą historię. Cały dzień rąbał drzewo i niemal nie potrafi rozprostować palców. Upierał się jednak, że sam Ci powie, że jeszcze nie zmieniliśmy się w popiół. Co prawda, może się to stać lada chwila, bo w starej chacie tłoczy się w tej chwili czternaście osób. Piszę to, siedząc mniej więcej na palenisku. Stara babcia MacLeod rzęzi na sienniku u moich stóp, bliziutko, bym zdążyła wlać jej jeszcze trochę whisky do gardła, gdyby zaczęła nagle umierać.

– Boże drogi! Ja ją słyszę – powiedział Roger ze zdumieniem.

– Ja też. – Po twarzy Bree wciąż spływały łzy, ale był to letni deszcz. Wycierała je, śmiejąc się i pociągając nosem. – Czytaj dalej. Dlaczego są w naszej chacie, co się stało z wielkim domem?

Roger przesunął palcem po stronie, by znaleźć miejsce, w którym przerwał, i znów zaczął czytać.

– O Jezu! – powiedział.

Pamiętacie tego idiotę Donnera?

Na dźwięk tego nazwiska ręce Rogera pokryły się gęsią skórką. Donner, podróżnik w czasie i jeden z najbardziej nieodpowiedzialnych ludzi, jakich kiedykolwiek spotkał czy o jakich słyszał. Niemniej jednak niebezpieczny.

Przeszedł samego siebie, bo zebrał bandę zbirów z Brownsville i przybył tu z nimi, by ukraść klejnoty, które – jak ich przekonał – posiadamy. Tylko że oczywiście ich nie mamy.

Nie mieli, ponieważ on, Brianna, Jemmy i Amanda wykorzystali ostatnie pozostałe klejnoty, by bezpiecznie przejść przez kamienie.

Wzięli nas na zakładników, obrabowali dom, niech ich diabli. Stłukli też kolbę z eterem, która stała u mnie w gabinecie. Opary omal nie udusiły nas wszystkich na miejscu.

Szybko przeczytał list do końca. Brianna zerkała mu przez ramię, od czasu do czasu wydając ciche odgłosy przerażenia i zdumienia. Skończywszy, odłożył kartki na stół i zwrócił się do niej, tłumiąc śmiech.

– A więc to twoja wina – powiedział, świadom, iż nie powinien tak tego formułować, ale nie mogąc się powstrzymać od śmiechu. – Ty i te twoje cholerne zapałki. To ty spaliłaś dom.

Na jej twarzy malowały się kolejno przerażenie, oburzenie, i w końcu, histeryczna wesołość.

– Och, to nieprawda, to przez eter mamy. Każda iskra wywołałaby eksplozję.

– Ale to nie była „każda iskra” – zauważył Roger. – Twój kuzyn Ian zapalił twoją zapałkę.

– A więc to wina Iana!

– Nie, twoja i twojej matki. Och, te uczone kobiety! Osiemnasty wiek miał szczęście, że was przeżył.

Oburzyła się.

– Nic z tego by się nie zdarzyło, gdyby nie ten przygłup Donner.

– To prawda – zgodził się Roger. – Ale on także przybył z przyszłości, prawda? Choć oczywiście nie był ani kobietą, ani uczonym.

Podniosła list, trzymając go delikatnie, ale nie potrafiła się powstrzymać, by nie gładzić palcami stron.

– Cóż, on nie przeżył osiemnastego wieku.

Spuściła wzrok, oczy wciąż miała czerwone.

– Chyba ci go nie żal? – spytał Roger ze zdumieniem.

Pokręciła głową, ale jej palce wciąż wykonywały lekkie ruchy po grubych, miękkich kartkach.

– Nie, nie chodzi mi o niego. Tylko o samą myśl, że ktoś może tak umrzeć. Sam, tak daleko od domu.

Nie, to nie o Donnerze myślała. Objął ją ramionami i oparł brodę o jej głowę. Pachniała szamponem i świeżą kapustą, bo przed chwilą pracowała w ogrodzie. Słowa wypisane na kartce bladły i wzmacniały się zawsze, gdy piszące je pióro zanurzało się w kałamarzu. Były jednak wyraźne – to pismo chirurga.

– Nie jest sama – szepnął i wyciągnąwszy rękę, pogładził palcem postscriptum Jamiego. – Żadne z nich nie jest samo i niezależnie od tego, czy mają dach nad głowami, czy nie, oboje są w domu.

***

Odłożyłam list na bok. Pomyślałam, że mam dość czasu, by dokończyć go później. Pisałam go w ciągu kilku ostatnich dni z doskoku, gdy tylko miałam wolną chwilę. Nie musiałam się spieszyć, by zdążyć przed przyjściem listonosza. Uśmiechnęłam się na tę myśl. Ostrożnie zgięłam kartki i odłożyłam dla bezpieczeństwa do nowej torby z robótkami. Wytarłam pióro, a potem masowałam bolące palce, przez chwilę jeszcze ciesząc się z tego poczucia więzi, jaką dawało mi pisanie. Pisanie przychodziło mi znacznie łatwiej niż Jamiemu, ale ciało i krew mają swoje ograniczenia. A ten dzień był bardzo długi.

Spojrzałam na siennik po drugiej stronie paleniska. Robiłam to co kilka minut, ale leżała cicho. Słyszałam, jak oddycha. Gwiżdżący, rzężący oddech unosił jej pierś tak rzadko, że czasami byłam pewna, że już umarła. Ale nie – i według mojej oceny jeszcze trochę to potrwa. Miałam nadzieję, że odejdzie szybko, bo dysponowałam bardzo ograniczonym zapasem laudanum.

Nie wiedziałam, ile ma lat; wyglądała na setkę, ale równie dobrze mogła być młodsza ode mnie. Jej dwaj wnukowie, kilkunastoletni chłopcy, przynieśli ją tu przed dwoma dniami. Zeszli z gór, zamierzając zabrać babcię do krewnych w Cross Creek, a następnie udać się do Wilmington, by wstąpić tam do milicji. Jednakże – jak powiedzieli – babci się pogorszyło, a ktoś ich poinformował, że na Ridge mieszka znachorka. Przynieśli ją więc do mnie.

Babcia MacLeod – nie wiedziałam, jak ma na imię, chłopcy nie powiedzieli mi przed wyjazdem, a ona sama już nie mogła – niemal na pewno była w końcowym stadium jakiegoś raka. Wychudła, skórę miała szarą, a twarz wykrzywiał jej ból nawet wtedy, gdy była nieprzytomna.

Ogień przygasał; powinnam go przegarnąć i dorzucić kolejny kawałek sosny, ale na moim kolanie spoczywała głowa Jamiego. Czy zdołam sięgnąć po drwa, nie budząc go? Oparłszy dla równowagi jedną dłoń o jego ramię, wyciągnęłam drugą rękę i udało mi się uchwycić koniec niewielkiego bierwiona. Przeciągnęłam je do siebie, przygryzając wargę, i z trudem wepchnęłam na palenisko; czerwono-czarny żar rozjaśnił się i buchnęła chmura iskierek.

Jamie poruszył się pod moją dłonią i mruknął coś niewyraźnie, ale gdy ponownie oparłam się wygodniej w fotelu, westchnął, ułożył się i znów zasnął.

Rzuciłam okiem ku drzwiom, nasłuchując, nie słyszałam jednak niczego oprócz szelestu drzew. Oczywiście i tak nic bym nie usłyszała – zważywszy na to, że oczekiwałam młodego Iana.

Obaj z Jamiem na zmianę trzymali straż w zagajniku nad spalonymi resztkami dużego domu. Iana nie było już od ponad dwóch godzin. Zbliżał się czas, gdy powinien się pojawić, by coś zjeść i rozgrzać się przy ogniu.

– Ktoś próbował zabić białą maciorę – oświadczył trzy dni temu przy śniadaniu.

– Co takiego?! – Podałam mu miskę owsianki ozdobioną kawałkiem topiącego się masła i odrobiną miodu. Na szczęście, gdy wielki dom się palił, dzbany z miodem i skrzynki, w których trzymałam plastry, były w chłodni. – Jesteś pewien?

Kiwnął głową, biorąc ode mnie miskę i z rozkoszą wdychając parę.

– Tak. Ma na boku ślad po nożu. Nie jest głęboki i już się goi, cioteczko – dodał, zwracając się do mnie; najwyraźniej uważał, że powinnam traktować zdrowie maciory z takim samym zainteresowaniem jak każdego innego mieszkańca Ridge.

– Tak? To dobrze – powiedziałam, choć gdyby się jej to nie goiło, i tak niewiele mogłabym zrobić.

Mogłam – i robiłam to – leczyć konie, krowy, kozy, gronostaje, a nawet od czasu do czasu kurę, która nie chciała składać jaj; ale ta konkretna świnia musiała sobie radzić sama.

Na wspomnienie maciory Amy Higgins przeżegnała się.

– Może to niedźwiedź – powiedziała. – Nic innego by się nie odważyło. Aidan, zwróć uwagę, co mówi pan Ian, nie oddalaj się od domu i pilnuj brata, gdy jesteście na dworze.

– Niedźwiedzie w zimie śpią, mamo – powiedział Aidan niecałkiem przytomnie.

Był bez reszty zajęty nowym bączkiem, który wystrugał mu Bobby – jego nowy ojczym – a którego nie nauczył się jeszcze dobrze puszczać. Utkwiwszy w bączku spojrzenie zezowatych oczu, położył go na stole, przytrzymał sznurek i szarpnął. Bączek przeleciał przez stół, z ostrym dźwiękiem odbił się od słoika z miodem i z dużą szybkością skierował się ku dzbankowi z mlekiem. Ian wyciągnął rękę, złapał go i nie przestając gryźć grzanki, pokazał gestem Aidanowi, by podał mu sznurek. Okręcił go wokół bączka i dobrze wyćwiczonym ruchem nadgarstka wprawił go w ruch na samym środku stołu. Aidan przyglądał się temu z otwartymi ustami, a potem zanurkował pod stół, gdy bączek powędrował ku brzegowi i spadł.

– Nie, to nie zwierzę – powiedział Ian, gdy udało mu się przełknąć. – To było równe cięcie. Ktoś się na nią rzucił z nożem albo szablą.

Jamie podniósł wzrok znad przypalonej grzanki.

– A znalazłeś jego ciało?

Ian zaśmiał się, ale pokręcił głową.

– Nie, jeśli go zabiła, to go zjadła – i nie znalazłem żadnych resztek.

– Świnie zwykle jedzą nieporządnie – zauważył Jamie.

Ugryzł kawałek grzanki, skrzywił się, ale ją zjadł.

– Myślisz, że to Indianin? – spytał Bobby.

Mały Orrie próbował zejść z kolan ojczyma, postawił go więc na jego ulubionym miejscu – pod stołem.

Jamie i Ian wymienili spojrzenia, ja zaś poczułam, jak włosy na karku lekko mi się jeżą.

– Nie – odpowiedział Ian. – Wszyscy Czirokezi, którzy mieszkają w pobliżu, dobrze ją znają – nie ruszyliby jej nawet trzyjardowym kijem. Myślą, że jest demonem.

– A Indianie podróżujący z północy mieliby strzały albo tomahawki – dokończył Jamie.

– Jesteście pewni, że to nie była pantera? – spytała pełna wątpliwości Amy. – Pantery polują w zimie, prawda?

– Polują – potwierdził Jamie. – Wczoraj widziałem ślady pantery przy zielonym źródle. Hej, słyszycie mnie tam? – powiedział i pochylił się do chłopców pod stołem. – Bądźcie ostrożni, dobrze? – Wyprostował się i dodał: – Ian, jak sądzę, potrafi odróżnić ślady pazurów od cięcia nożem.

Uśmiechnął się do Iana, a ten uprzejmie pokiwał tylko głową, wpatrując się pełnym wątpliwości wzrokiem w koszyk z grzankami.

Nikt nawet nie zasugerował, że na białą maciorę mógł zapolować jakiś mieszkaniec Ridge albo Brownsville. Miejscowi prezbiterianie nie zgadzali się z Czirokezami w żadnej sprawie duchowej, ale jedni i drudzy niezłomnie wierzyli, że maciora jest demonem. Nie byłam pewna, czy przypadkiem nie mają racji. To zwierzę przeżyło bez szwanku nawet pożar wielkiego domu. Wynurzyła się ze swego legowiska pod fundamentami, wypychając spalone drewno, a za nią ruszył najnowszy miot niedorosłych jeszcze prosiąt.

– Moby Dick – powiedziałam nagle głośno.

Rollo z pełnym zdziwienia „hau” uniósł głowę, rzucił mi spojrzenie żółtych oczu i znów się położył, wzdychając.

– Jaki Dick? – spytał sennie Jamie.

Usiadł, przeciągnął się, jęknął, potarł dłonią twarz i zamrugał.

– Właśnie uświadomiłam sobie, co mi przypomina ta maciora. To długa historia o wielorybie, opowiem ci jutro.

– Jeśli dożyję – powiedział, ziewając tak, że o mało nie wypadła mu szczęka. – Gdzie jest whisky? Czy też potrzebujesz jej dla tej biednej kobiety? – Ruchem głowy wskazał babcię MacLeod.

– Jeszcze nie. Tu jest.

Pochyliłam się i wsunęłam rękę do koszyka stojącego pod moim krzesłem. Wyciągnęłam stamtąd zakorkowaną butelkę.

Odkorkował i łyknął. Kolory powoli wracały mu na twarz. Całymi dniami polował lub rąbał drewno, przez pół nocy siedział w lodowatym lesie, więc nawet jego wielka witalność zaczynała słabnąć.

– Jak długo zamierzacie to ciągnąć? – spytałam cicho, by nie obudzić Higginsów: kilkudniowych małżonków Bobby’ego i Amy, a także dwóch chłopców i dwóch szwagierek Amy z pierwszego małżeństwa, które przybyły na ślub z pięciorgiem dzieci poniżej dziesięciu lat. Wszyscy oni spali w małej sypialni. Ponadto mieszkaliśmy tu my, ja z Jamiem, Ian, pies Iana Rollo, stara kobieta śpiąca na podłodze, a dodatkowo w dużym pokoju zgromadziliśmy wszystko to, co udało nam się uratować z pożaru. Czasami czułam się jak w ataku klaustrofobii. Nic dziwnego, że Ian i Jamie przemierzali las nie tylko dlatego, że ich zdaniem ktoś tam się czaił, ale i dlatego, by odetchnąć świeżym powietrzem.

– Już niedługo – zapewnił mnie, wzdrygając się lekko po dużym łyku whisky. – Jeśli i dziś niczego nie zauważymy, to... – przerwał i odwrócił głowę ku drzwiom.

Niczego nie słyszałam, zobaczyłam jednak, jak rusza się zapadka, a po chwili do pokoju wpadł powiew lodowatego powietrza, zimnymi palcami sięgając mi pod spódnicę i wzbudzając pióropusz iskierek na palenisku.

Pospiesznie złapałam szmatę i wygasiłam iskierki, zanim zdołały zapalić włosy babci MacLeod albo jej siennik. Gdy już udało mi się zapanować nad ogniem, zobaczyłam, że Jamie przywiązuje do pasa pistolet, rożek z prochem i woreczek z kulami. Rozmawiał cicho z Ianem przy drzwiach. Ian miał policzki czerwone od zimna i najwyraźniej był podniecony. Także Rollo wstał i obwąchiwał nogi Iana, machał ogonem, oczekując lodowatej przygody.

– Ty lepiej zostań, a cù – powiedział Ian, drapiąc go między uszami. – Sheas.

Rollo warknął cicho i próbował przemknąć obok swego pana, ale ten zablokował mu drogę nogą. Jamie odwrócił się, włożył kurtkę, pochylił się i pocałował mnie leciutko.

– Zarygluj drzwi, a nighean – szepnął – i nie otwieraj nikomu oprócz nas.

– Ale co... – zaczęłam, lecz ich już nie było.

***

Noc była zimna i czysta. Jamie odetchnął głęboko i wzdrygnął się, pozwalając, by ogarnął go chłód w miejsce ciepła żony, dymu i zapachu ognia. Kryształki lodu zadrżały mu w płucach, przyspieszyły bieg krwi. Pokręcił głową jak wilk wyczuwający zapach i wciągnął noc głęboko w siebie. Nie było właściwie wiatru, ale od wschodu czuć było lekki przepływ powietrza, niosący ze sobą gorzki zapach popiołu z ruin wielkiego domu i słabą nutę czegoś jakby krwi.

Spojrzał na siostrzeńca, ruchem głowy zadając pytanie. Ian potaknął – zobaczył ten gest na tle lawendowego blasku nieba.

– Tuż za ogrodem cioci leży martwa świnia – powiedział chłopak cicho.

– Tak? Ale to nie biała maciora?

Serce zatrzymało mu się na chwilę. Zastanowił się, czy byłoby mu żal zwierzęcia, czy też tańczyłby na jego kościach. Ale Ian pokręcił głową. Jamie bardziej wyczuł, niż dostrzegł ten ruch.

– Nie, nie ta bestia. Jakaś młoda, może z zeszłorocznego miotu. Ktoś ją zarżnął, ale wyciął tylko parę płatów szynki, a potem sporą część tego, co wyciął, rozrzucił w kawałkach na ścieżce.

Jamie obejrzał się zaskoczony.

– Co takiego?

Ian wzruszył ramionami.

– No właśnie. I jeszcze coś, wuju. Świnię zabito i porąbano toporem.

Kryształki lodu w krwi Jamiego zamarły tak nagle, że niemal przestało mu bić serce.

– Jezus Maria – szepnął, nie tyle zaskoczony, ile niechętny przyznać coś, co wiedział już od dłuższego czasu. – A więc to on.

– Ano tak.

Obaj wiedzieli, choć żaden nie chciał powiedzieć tego głośno. W milczeniu oddalili się od chaty i zagłębili między drzewa.

Jamie odetchnął głęboko i westchnął, a jego oddech zarysował się w ciemności białą chmurką. Miał nadzieję, że Arch Bug zabrał swoje złoto i żonę i opuścił Ridge na zawsze – ale była to jedynie nadzieja. Arch Bug był Grantem, a klan Grantów to mściwi ludzie.

Jakieś pięćdziesiąt lat wcześniej Fraserowie z Glenhelm złapali Archa Buga na swoich ziemiach i dali mu wybór: stracisz oko albo pierwsze dwa palce prawej ręki. Mężczyzna radził sobie bez dwóch palców. Nie mogąc już napinać łuku, zwrócił się do topora, którym mimo swojego wieku potrafił rzucić zręcznie jak Mohawk.

Nie pogodził się natomiast z przegraną sprawy Stuartów i utratą złota jakobitów, przysłanego z Francji za późno, uratowanego – lub ukradzionego, zależnie od punktu widzenia – przez Hektora Camerona, który swoją jedną trzecią przywiózł do Karoliny Północnej. Tę część następnie ukradł – lub odzyskał – Arch Bug od wdowy po Cameronie.

Arch Bug nie pogodził się również z Jamiem Fraserem.

– Uważasz, że to pogróżka? – spytał Ian. Oddalili się już od chaty, ale trzymali się wśród drzew, okrążając obszerną polanę, na której stał przedtem wielki dom. Został z niego jeszcze komin i pół ściany. Rysowały się teraz czarną masą na tle brudnego śniegu.

– Nie wydaje mi się. Gdyby to miała być pogróżka, dlaczego czekałby do tej pory?

W duchu dziękował jednak Bogu, że Brianna i jej dzieci bezpiecznie odeszły. Były gorsze pogróżki niż martwa świnia, a według niego Arch Bug nie zawahałby się przed żadną.

– Może odszedł, by zapewnić schronienie żonie, i teraz wrócił – wysunął przypuszczenie Ian.

To miało sens. Jeśli Arch Bug kogoś kochał, to swoją żonę Murdinę, która pomagała mu od ponad pięćdziesięciu lat.

– Może – potwierdził Jamie.

A jednak w tygodniach, które upłynęły od odejścia Bugów, często czuł na plecach czyjeś spojrzenie. Czuł w lesie ciszę, która nie była ciszą drzew i skał.

Nie pytał, czy Ian szukał śladów używania topora. Gdyby można je było znaleźć, Ian by je znalazł. Śnieg nie padał już jednak od ponad tygodnia, a to, co zostało na ziemi, było zdeptane przez bardzo wiele osób. Spojrzał w niebo. Wkrótce znów zacznie padać.

Wszedł na niewielkie wzniesienie, ostrożnie, bo pokrywał je lód. W ciągu dnia śnieg topniał, ale z nadejściem nocy znów zamarzał; zwisał z okapu chaty i ze wszystkich gałęzi lśniącymi soplami, które wypełniały las światłem błękitnego świtu, a następnie we wschodzącym słońcu rozbłyskiwały złotymi diamentami. Teraz nie miały koloru – brzęczały tylko jak szkło, gdy potrącał ramieniem gałązki oblodzonych krzaków. Zatrzymał się, przykucnął na szczycie wzniesienia i spojrzał na polanę.

No dobrze. Pewność, że Arch Bug tu był, zapoczątkowała łańcuch półświadomych wniosków, a ostatni z nich przybrał w jego umyśle wyraźny kształt.

– Wrócił dla jednej z dwóch przyczyn – powiedział do Iana. – Albo by mnie zabić, albo by odzyskać złoto. Całe.

Gdy odkrył zdradę Bugów i kazał im odejść, dał Archowi złotą sztabkę. Była to właściwie połowa sztabki, która jednak pozwoliłaby temu starszemu małżeństwu przeżyć resztę życia skromnie, ale wygodnie. Jednakże Arch Bug nie był człowiekiem skromnym. Był niegdyś prawą ręką przywódcy klanu Grantów – choć przez pewien czas ukrywał swoją dumę, duma nie lubi długo pozostawać w ukryciu.

Ian rzucił mu zaciekawione spojrzenie.

– Całe złoto? – powtórzył. – Więc sądzisz, że schował je gdzieś tutaj tak, że nie mógł go łatwo wydostać, gdy kazałeś mu odejść?

Jamie wzruszył ramionami, nie odrywając wzroku od polany. Nie było już domu, więc widział z tyłu stromą ścieżkę, wiodącą tam, gdzie niegdyś znajdował się ogród jego żony, bezpieczny za wysoką palisadą, uniemożliwiającą jeleniom dostanie się do środka. Część palisady wciąż rysowała się czarnym kształtem na łatach śniegu. Jeśli Bóg pozwoli, pewnego dnia znów zrobi jej ogród.

– Gdyby chciał tylko skrzywdzić nas, już miał możliwość.

Nawet stąd widział zarżniętą świnię. Ciemny kształt na ścieżce, otoczony kałużą krwi.

Odsunął od siebie niespodziewaną myśl o Malvie Christie i zmusił się, by rozważyć wszystkie możliwości.

– Tak, schował je gdzieś tutaj – powtórzył z większą pewnością. – Gdyby miał całe złoto, już dawno by zniknął. Czekał, szukając sposobu, by je wydobyć. Nie był jednak w stanie zrobić tego potajemnie, więc teraz próbuje czegoś innego.

– Tak, ale czego? To... – Ruchem głowy Ian wskazał niewyraźny kształt na ścieżce. – Sądziłem, że może to być jakaś zasadzka, ale nie. Rozejrzałem się.

– Może przynęta?

Zapach krwi dochodził nawet tutaj. Każdy drapieżnik musiał ją poczuć. W tym samym momencie zauważył jakiś ruch w pobliżu świni, położył więc rękę na ramieniu Iana. Rzeczywiście – coś się poruszyło, a potem niewielki kształt przemknął i zniknął za ciałem zabitego zwierzęcia.

– Lis – powiedzieli równocześnie i roześmiali się cicho.

– Jest też ta pantera za Zielonym Źródłem – powiedział Ian niepewnie. – Wczoraj widziałem jej ślady. Czy to możliwe, by chciał ją zwabić świnią, mając nadzieję, że wybiegniemy walczyć z panterą, a on wtedy dotrze do złota, gdy będziemy zajęci?

Na tę myśl Jamie zmarszczył brwi i rzucił wzrokiem ku chacie. To prawda, pantera mogła wywabić mężczyzn, ale nie kobiety i dzieci. Gdzie zresztą można schować złoto w tak gęsto zamieszkanym miejscu? Jego wzrok spoczął na długim, garbatym kształcie pieca garncarskiego, stojącego w pewnym oddaleniu od chaty, nieużywanego od chwili, gdy Brianna odeszła. Poczuł podniecenie – to byłoby... ale nie. Arch wykradał złoto Jokaście Cameron po jednej sztabce i przemycał je na Ridge, a zaczął na długo, zanim Brianna odeszła. Może jednak...

Ian nagle zesztywniał, a Jamie gwałtownie odwrócił głowę, by zobaczyć, dlaczego. Nic nie widział. Potem jednak usłyszał to, co przed chwilą usłyszał Ian: głębokie świńskie chrząkanie, jakiś szelest, jakiś trzask, a potem wyraźny ruch wśród poczerniałych belek spalonego domu – i nagle wszystko zrozumiał.

– Jezus! – powiedział i złapał Iana za rękę tak mocno, że ten jęknął zaskoczony. – Jest pod wielkim domem!

Biała maciora wynurzyła się ze swego legowiska pod ruinami domu. Widzieli potężny kremowy kształt na tle ciemnego nieba; kręciła głową i łapała zapach, a potem ruszyła, jak potężna groźba wędrująca w górę wzgórza.

Było to tak piękne, że Jamie miał ochotę się roześmiać. Arch Bug chował złoto pod fundamentami wielkiego domu w chwilach, gdy maciora wychodziła. Nikomu nie przyszłoby do głowy, by zagłębić się w jej jamę. Była znakomitym stróżem. Niewątpliwie, gotowy do odejścia, zamierzał odzyskać złoto w ten sam sposób – ostrożnie, sztabka po sztabce.

Potem jednak dom spłonął, a drewniane ściany zawaliły się na fundamenty, co sprawiło, że nie można było do skarbu dotrzeć. Wymagało to pracy i wysiłku, to zaś niewątpliwie zwróciłoby uwagę. Dopiero teraz, gdy oczyszczono już większość ruin, przy czym sadza i węgle rozniosły się po całej polanie, Arch Bug mógł wyciągnąć coś, co było schowane pod domem, nie zwracając na siebie uwagi. Była jednak zima i biała maciora, która choć nie spała jak niedźwiedź, rzadko wynurzała się z przytulnego legowiska. Tylko jedzenie mogło ją wywabić na zewnątrz.

Słysząc odgłosy pożerania, Ian parsknął z obrzydzeniem.

– Świnie nie są zbyt wrażliwe – mruknął Jamie. – Jeśli coś jest martwe, zjedzą to.

– Tak, ale to pewnie jej potomstwo.

– Czasami zjada swoje małe żywcem, więc wątpię, by się powstrzymała, gdy są martwe.

– Ciiiiiiiiiiiiii.

Umilkł natychmiast, wpatrzony w czarną plamę, która kiedyś była najpiękniejszym domem w hrabstwie. Rzeczywiście, zza chłodni wynurzyła się ciemna postać i ostrożnie przemierzała śliską ścieżkę. Świnia, zajęta makabryczną ucztą, zignorowała człowieka, który najwyraźniej owinięty był ciemną peleryną i niósł coś w rodzaju worka.

***

Nie zamknęłam drzwi od razu; najpierw wyszłam na dwór, by przez chwilę odetchnąć świeżym powietrzem. Rolla zostawiłam w środku. Jamie i Ian w jednej chwili zniknęli między drzewami. Rozejrzałam się niespokojnie po polanie, rzuciłam okiem na drugą stronę, ku ciemnej masie lasu, ale niczego nie dostrzegłam. Nic się nie ruszało, nie słyszałam żadnego dźwięku. Byłam ciekawa, co znalazł Ian – może jakieś nieznane ślady? To by wyjaśniało tak pilne wezwanie Jamiego, bo najwyraźniej niedługo znów zacznie padać śnieg.

Księżyca nie było widać, ale niebo miało głęboki, szaroróżowawy kolor, a na ziemi wciąż leżał stary śnieg, choć zdeptany i gdzieniegdzie stopiony. W efekcie przestrzeń wypełniał dziwny mleczny poblask, w którym wszystko wydawało się unosić w powietrzu, jakby ktoś namalował to na szkle, bez zarysów i ostrych krawędzi. Po drugiej stronie polany stały spalone resztki wielkiego domu. Z tej odległości była to jedynie ciemna plama – jakby ktoś odcisnął tam wielki, pobrudzony sadzą kciuk. Czułam w powietrzu ciężar nadchodzącego śniegu, słyszałam go w stłumionym westchnieniu sosen.

Chłopcy MacLeod dotarli do nas z babcią przez góry. Powiedzieli, że na wysokich przełęczach bardzo trudno było przejść. Jeszcze jedna burza śnieżna, a zostaniemy tu uwięzieni do marca, a może nawet kwietnia.

To mi przypomniało o pacjentce. Jeszcze raz rozejrzałam się po polanie i ujęłam zasuwę. Rollo po drugiej stronie piszczał i drapał w drzwi, więc otwierając je, bezceremonialnie pchnęłam go kolanem.

– Zostań, psie. Nie martw się, wkrótce wrócą – powiedziałam. Wydał z siebie wysoki, niespokojny dźwięk i wiercił się, trącając mnie pyskiem w nogi, bym go wypuściła. – Nie! – powtórzyłam, odciągając go, żeby zaryglować drzwi. Rygiel wszedł na swoje miejsce z uspokajającym stukotem, zwróciłam się więc do ognia, rozcierając ręce. Rollo zadarł łeb i wydał z siebie ciche, żałosne wycie, od którego włosy stanęły mi dęba. – Co jest? – zaniepokoiłam się. – Cicho! – Przebudzone hałasem jedno z dzieci w sypialni rozpłakało się; słyszałam szelest pościeli i senne matczyne pomruki. Przyklęknęłam szybko i złapałam Rolla za pysk, zanim zdołał zawyć ponownie.

– Cicho – powtórzyłam i spojrzałam, czy ten dźwięk nie obudził babci MacLeod. Leżała nieruchomo, z woskowobiałą twarzą i zamkniętymi oczyma. Czekałam, automatycznie licząc sekundy przed kolejnym uniesieniem się jej piersi w oddechu. Sześć, siedem... – O, do diabła – mruknęłam pod nosem, uświadamiając sobie, co się stało.

Przeżegnałam się pospiesznie i przysunęłam ku niej na kolanach, ale bliższe badanie nie powiedziało mi nic nowego. Do ostatniej chwili usuwała się w cień; teraz też skorzystała z chwili zamieszania, by spokojnie umrzeć.

Rollo biegał tu i tam; nie wył już, ale był niespokojny. Delikatnie położyłam dłoń na zapadniętej piersi babci MacLeod. Nie starałam się już postawić diagnozy ani nieść pomocy, po prostu było to konieczne potwierdzenie odejścia kobiety, której imienia nie znałam.

– Cóż, niech Bóg przyjmie twoją duszę, biedaczko – powiedziałam cicho i przysiadłam na piętach, zastanawiając się, co powinnam teraz zrobić.

Zgodnie ze zwyczajami szkockich górali natychmiast po śmierci należy otworzyć drzwi, by dusza mogła opuścić ciało. Przesunęłam niepewnie palcami po wargach. Może dusza wymknęła się szybko, gdy otwierałam drzwi, by wejść do chaty? Obawiałam się jednak, że nie.

Można by myśleć, że ze względu na tak mało sprzyjający klimat jak w Szkocji dopuszczono czasem odstępstwo od tego zwyczaju, wiedziałam jednak, że tak nie jest. Deszcz, śnieg, zawieja czy wichura – szkoccy górale zawsze otwierali drzwi i zostawiali je otwarte całymi godzinami – i żeby uwolnić odchodzącą duszę, i z obawy, by dusza, której przeszkodzono, nie zawróciła i nie zamieszkała w środku jako duch. Większość chat była za mała, by się pogodzić z takim współmieszkańcem.

Mały Orrie już się obudził. Słyszałam, jak sobie śpiewa, zadowolony, piosenkę składającą się z jednego słowa – imienia jego ojczyma.

– Bobby, Bobby, Bobby.

Usłyszałam cichy, rozespany śmiech i wymruczaną odpowiedź Bobby’ego.

– Hej, maluchu. Potrzebujesz może nocnika, akuszla? – Słysząc to celtyckie czułe słówko – a chuisle, czyli krew mego serca – uśmiechnęłam się. I ze względu na samo słowo, i dlatego, że brzmiało ono dziwnie w wymowie z Dorset.

Rollo znów wydał z siebie niespokojny dźwięk, uświadamiając mi potrzebę działania. Jeśli za parę godzin Higginsowie wstaną, odkryją na podłodze ciało i zobaczą zamknięte drzwi, będą zaniepokojeni tym naruszeniem odwiecznych obyczajów, ale też dlatego, że zmarła nieznajoma może zadomowić się przy ich ognisku. To bardzo zły znak dla nowego małżeństwa i nowego roku. Jej obecność niewątpliwie niepokoiła także Rolla, a perspektywa, że za chwilę pies wszystkich pobudzi, niepokoiła z kolei mnie.

– No dobrze – zdecydowałam się. – Chodź, psie.

Jak zwykle na kołku przy drzwiach wisiały kawałki uprzęży do naprawy. Wyplątałam stamtąd długie lejce i zrobiłam z nich coś w rodzaju smyczy, którą założyłam psu na szyję. Cieszył się, że może ze mną wyjść na dwór, i rzucił naprzód, gdy tylko otworzyłam drzwi. Trochę mniej odpowiadało mu to, że zaciągnęłam go do przybudówki, pospiesznie okręciłam niby-smycz wokół podpórki półek, potem zaś wróciłam do chaty po ciało babci MacLeod.

Nim wyszłam ponownie, rozejrzałam się ostrożnie, pamiętając o ostrzeżeniach Jamiego, ale noc trwała nieruchomo. Nawet drzewa milczały.

Biedna kobieta nie ważyła chyba więcej niż trzydzieści kilo. Kości obojczyka wystawały, wypychając skórę, a palce miała kruche jak suche gałązki. Ale i tak trzydzieści kilo wagi to więcej, niż zdołałabym unieść, musiałam więc rozwinąć koc, którym ją przedtem otuliłam, i użyć go jako sań. Wyciągnęłam ją na zewnątrz, mrucząc pod nosem modlitwy i przepraszając. Zanim dociągnęłam ciało do dobudowanej spiżarni, mimo chłodu dyszałam ciężko i byłam cała spocona.

– Cóż, twoja dusza przynajmniej miała dość czasu, by się oddalić – mruknęłam, przyklękając, aby obejrzeć zwłoki, zanim znów je zawinę. – I nie wydaje mi się, byś zechciała straszyć w spiżarni.

Powieki miała nie całkiem zamknięte – widać było pasek białka, jakby próbowała je otworzyć i ostatni raz spojrzeć na świat – a może by zobaczyć znaną twarz?

– Benedicite – szepnęłam i delikatnie zamknęłam jej oczy, zastanawiając się, czy kiedyś jakiś obcy człowiek zrobi to samo dla mnie. Tak się mogło zdarzyć, chyba że...

Jamie oświadczył, że zamierza pojechać do Szkocji, zabrać swoją prasę drukarską, a następnie wrócić tu, by walczyć. A co, odezwał się gdzieś we mnie cichy, tchórzliwy głosik, co by było, gdybyśmy nie wrócili? Gdybyśmy pojechali do Lallybroch i tam zostali?

Jednakże już w chwili, gdy ta myśl pojawiła się w mojej głowie wraz z różową wizją rodziny, życia w pokoju i powolnego starzenia się, bez stałego lęku przed zamieszaniem, głodem i przemocą, zrozumiałam, że nic by z tego nie wyszło.

Nie wiem, czy Thomas Wolfe miał rację, że nie da się wrócić do domu; cóż, ja nie mogę nic o tym wiedzieć – pomyślałam z pewną goryczą. Nie miałam domu, do którego mogłabym wrócić. Znałam jednak Jamiego. Pomijając jego idealizm – a był idealistą, choć bardzo pragmatycznego rodzaju – chodziło o to, że był prawdziwym mężczyzną, a zatem musiał mieć prawdziwą pracę, nie tylko zajęcie, którym wypełniałby czas i zarabiał na życie. Pracę. Rozumiałam tę różnicę.

Jakkolwiek byłam przekonana, że rodzina Jamiego przyjęłaby go z radością, nie wiadomo, jak ustosunkowaliby się do mnie, choć zapewne nie wezwaliby księdza, by mnie egzorcyzmował. Rzecz w tym, że Jamie nie był już panem Lallybroch. I nigdy nie będzie.

– „...ani go więcej pozna miejsce jego” – mruknęłam, obmywając zaskakująco gładkie intymne części ciała starej kobiety. Może była młodsza, niż sądziłam. Od wielu dni nic nie jadła. Nawet śmierć nie wpłynęła na jej wygląd, ale każdy zasługuje na to, by iść do grobu z czystym ciałem.

Zatrzymałam się w pół ruchu. Czy będziemy w stanie ją pochować? A może po prostu będzie spokojnie spoczywać pod słoikami z dżemem i torbami suchej fasoli aż do wiosny?

Wygładziłam jej ubranie, oddychając otwartymi ustami, starając się odgadnąć temperaturę po parze oddechu. Nadchodzi dopiero drugi większy śnieg tej zimy, a dotąd nie mieliśmy właściwie naprawdę ciężkiego mrozu, który bywa najczęściej w drugiej połowie stycznia. Jeśli ziemia jeszcze nie zamarzła, zapewne zdołamy kobietę pochować – jeżeli oczywiście mężczyźni zechcą odrzucić śnieg.

Gdy zajmowałam się staruszką, Rollo położył się, zrezygnowany, ale w tej chwili uniósł nagle głowę i nadstawił uszu.

– Co się stało? – powiedziałam zaskoczona i odwróciłam się na kolanach, by wyjrzeć przez otwarte drzwi spiżarni. – Co się dzieje?

***

– Ruszamy na niego? – mruknął Ian.

Przez ramię miał przewieszony łuk. Opuścił teraz rękę, a łuk zsunął się bezszelestnie w jego dłoń – gotów.

– Nie, najpierw niech znajdzie, po co przyszedł. – Jamie mówił powoli, starając się rozstrzygnąć, co zrobić z tym człowiekiem, który tak nagle się przed nim pojawił.

Nie może go zabić. On i jego żona wywołali poważne kłopoty swoją zdradą, to prawda, nie zamierzał jednak – przynajmniej na razie – krzywdzić jego rodziny. Czy można uznać, że Arch Bug naprawdę jest złodziejem – w jego własnym pojęciu? Przecież ciotka Jamiego, Jokasta, nie miała większego prawa do złota niż on – a może nawet mniejsze.

Jamie westchnął i oparł dłoń o pas, za który zatknął sztylet i pistolet. Z drugiej strony nie może pozwolić Bugowi oddalić się ze złotem. Nie może też po prostu go przepędzić i zostawić na wolności, by przysporzył im jeszcze więcej kłopotów. Ale co, na litość boską, mają z nim począć, gdy go złapią? Zatrzymanie go to jak trzymanie węża w torbie, ale teraz to jedyne, co mogą zrobić. Potem będą się martwić, co zrobić z workiem. Może uda im się zawrzeć jakiś układ.

Postać dotarła do czarnej plamy fundamentów i przeciskała się teraz niezręcznie między kamieniami i pozostałymi jeszcze wypalonymi belkami. W lekkim wietrze ciemna peleryna unosiła się i wydymała.

Nagle zaczął padać śnieg – cicho, powoli, dużymi płatkami, które jakby nie leciały z nieba, tylko pojawiały się nagle w powietrzu. Musnęły Jamiemu twarz i osiadły na rzęsach. Otarł je i skinął na Iana.

– Obejdź od tyłu. Jeśli zacznie uciekać, puść mu strzałę przed nosem, żeby przystanął. I trzymaj się z tyłu, dobrze?

– To ty się trzymaj z tyłu, wuju – odszepnął Ian. – Jeśli zbliżysz się na odległość strzału z pistoletu, może trafić cię toporem, a nie zamierzam tłumaczyć się z tego przed ciocią Claire.

Jamie parsknął i szturchnął Iana. Załadował i odbezpieczył pistolet, a potem zdecydowanym krokiem, w padającym śniegu, ruszył ku ruinom domu.

Widział kiedyś, jak Arch zabił toporem indyka z odległości sześciu metrów; prawda też, że większość pistoletów nie niesie dokładnie przy większej odległości. Nie zamierzał zastrzelić tego człowieka, wyciągnął jednak pistolet i trzymał go w ręku.

– Arch! – zawołał. Pochylona postać, odwrócona do niego tyłem, grzebała w popiele. Na dźwięk głosu zesztywniała, wciąż zgięta.

– Arch Bug! – krzyknął Jamie ponownie. – Wyjdź stamtąd, człowieku. Chcę z tobą porozmawiać.

W odpowiedzi postać wyprostowała się nagle, odwróciła – i przez padający śnieg mignął płomień. Niemal równocześnie Jamie poczuł ogień w udzie. Zachwiał się.

To go ogromnie zaskoczyło. Arch Bug nie używał pistoletu; Jamie zdumiał się, że potrafi tak celnie mierzyć lewą... Przykląkł w śniegu, ale już unosząc broń, zdał sobie sprawę z dwóch rzeczy. Czarna postać mierzyła do niego z drugiego pistoletu – ale nie lewą ręką. A to znaczy...

– Jezus Maria, nie, Ian!

Ale Ian widział, jak Jamie pada, widział też pistolet. W szumie wiatru, w śniegu Jamie nie słyszał świstu strzały, która pojawiła się jakby znikąd i trafiła postać w plecy. Postać wyprostowała się, zesztywniała i upadła. Nie zdążyła jeszcze dotknąć ziemi, a Jamie już biegł, utykając. Przy każdym kroku uginała się pod nim prawa noga.

– Boże, nie. Boże, nie – powtarzał nie swoim głosem.

Przez śnieg i noc przebił się jakiś głos wypełniony rozpaczą. Potem nagle minął go Rollo, jak ciemna smuga – kto go wypuścił? Spomiędzy drzew rozległ się odgłos wystrzału, Ian krzyknął gdzieś niedaleko, wzywając psa, ale Jamie nie miał czasu spojrzeć. Przedzierał się przez czarne kamienie, ślizgał na cienkiej warstewce świeżego śniegu, potykał. Nogę miał równocześnie zimną i gorącą, ale nie miało to znaczenia. O Boże, proszę, nie...

Dotarł do czarnej postaci i rzucił się koło niej na kolana, macając. Wiedział od razu, od chwili, gdy zdał sobie sprawę, że postać trzyma pistolet prawą ręką. Arch, bez dwóch palców dłoni, nie mógłby strzelić prawą ręką, ale... och Boże, nie...

Obrócił ją, czując, jak niskie, ciężkie ciało staje się bezwładne jak świeżo zabity jeleń. Odsunął kaptur peleryny i powiódł dłonią, łagodnie i bezradnie, po miękkiej, okrągłej twarzy Murdiny Bug. Oddychała. Może... ale czuł też pod ręką grot strzały, która przeszyła szyję. Oddech był bulgotliwy i mokry, także jego dłoń zrobiła się już mokra i ciepła.

– Arch? – wychrypiała. – Chcę Archa. – I umarła.

3. Życie za życie

Zaprowadziłam Jamiego do spiżarki. Było tam ciemno i zimno, szczególnie dla kogoś, kto nie ma spodni, nie chciałam jednak ryzykować przebudzenia Higginsów. Boże, nie teraz. Wszyscy wyskoczyliby z pokoju jak gromada przerażonych kuropatw, ja zaś aż skuliłam się na myśl o tym, że musiałabym spotkać ich wcześniej, niż będę na to gotowa. Nawet w świetle dziennym opowiedzenie im o tym, co się stało, będzie czymś okropnym; teraz nie byłabym w stanie tego zrobić.

Nie mając innego wyjścia, Jamie i Ian położyli panią Bug w spiżarce koło babci MacLeod, wsunęli pod najniższą półkę, przykrywając jej twarz peleryną. Widziałam wystające stopy w spękanych, zniszczonych butach i prążkowanych pończochach. Nagle ten widok skojarzył mi się ze Złą Czarownicą z Zachodu, zakryłam więc usta dłonią, żeby nie wymknęła mi się żadna histeryczna uwaga.

Jamie zwrócił ku mnie głowę, ale wpatrzony był w głąb siebie. Na jego twarzy malowała się rozpacz, a zmarszczki pogłębiało światło świecy, którą trzymał w ręku.

– Co takiego? – powiedział nieprzytomnie.

– Nic takiego. – Głos mi zadrżał. – Nic takiego, usiądź, proszę. – Postawiłam na ziemi stołek i mój medyczny kuferek. Wyjęłam mu z rąk świecę i kubek z gorącą wodą. Starałam się myśleć tylko i wyłącznie o tym, co mam do zrobienia. Nie o stopach i nie, na litość boską, o Archu Bugu.

Jamie siedział otulony kocem, ale nogi z konieczności miał nagie. Czułam, że pokryte są gęsią skórką, bo włoski ocierały mi się o dłoń. Brzegi koszuli, nasiąknięte na wpół wyschniętą już krwią, przykleiły mu się do skóry, ale nie wydał z siebie żadnego dźwięku, gdy je oderwałam i rozsunęłam mu nogi.

Poruszał się jak w malignie, ożywił się jednak trochę, gdy przybliżyłam palącą się świecę do jego jąder.

– Uważaj na tę świecę, Angliszko, dobrze? – powiedział, osłaniając dłonią genitalia.

Podałam mu świecę, by sam ją trzymał, i pouczywszy go, żeby uważał na kapiący, gorący wosk, podjęłam badanie.

Z rany sączyła się krew, ale coraz słabiej, zanurzyłam więc kawałek płótna w gorącej wodzie i przystąpiłam do pracy. Ciało Jamiego było chłodne – chłód przytłumił nawet mocne zapachy spiżarki – czułam jednak jego zapach; zwykły u niego zapach suchego piżma zmieszał się z zapachem krwi i potu.

W udzie, dość wysoko, widniała głęboka rana długości czterech cali. Na szczęście była czysta.

– Istny John Wayne – powiedziałam, próbując lekkiego tonu. Jamie, wpatrzony dotychczas w płomień świecy, przeniósł wzrok na mnie.

– Co takiego? – spytał chrapliwie.

– Nic poważnego – stwierdziłam. – Kula cię tylko drasnęła. Parę dni będzie ci trudno chodzić, ale bohater przeżywa, by w kolejnym dniu podjąć walkę.

Kula w gruncie rzeczy przeszła mu między nogami, przecinając dość głęboko wewnętrzną stronę uda w pobliżu genitaliów i tętnicy udowej. Cal w prawo, a już by nie żył, cal wyżej...

– To nie bardzo pomaga, Angliszko – powiedział cicho, ale w jego oczach pojawił się cień uśmiechu.

– Nie bardzo – przytaknęłam – ale odrobinę.

– Odrobinę – potwierdził i dotknął lekko mojej twarzy. Miał bardzo zimną i drżącą dłoń. Po kostkach drugiej ręki spływał gorący wosk, ale nie zwracał na to uwagi. Zabrałam mu lichtarz i odstawiłam na półkę.

Czułam, jak wprost emanuje z niego smutek i poczucie winy. Starałam się nie dopuścić tych uczuć do siebie, bo gdybym poddała się sytuacji, która mnie przerastała, nie mogłabym mu pomóc. Nie byłam pewna, czy w ogóle mogę mu pomóc, zamierzałam jednak spróbować.

– Jezus Maria – powiedział tak cicho, że ledwo go słyszałam. – Czemu nie pozwoliłem mu tego zabrać, jakie to ma w ogóle znaczenie? – Uderzył pięścią w kolano. – Boże, czemu nie pozwoliłem mu go po prostu zabrać?

– Nie wiedziałeś, kto to jest ani co zamierza zrobić – powiedziałam równie cicho, kładąc mu rękę na ramieniu. – To był wypadek.

Mięśnie miał napięte, stwardniałe na skutek udręki. Ja też to czułam – węzeł protestu i zaprzeczenia w gardle: nie, to nie może być prawda, to nie mogło się zdarzyć – ale miałam coś do zrobienia. Z tym, co nieuniknione, uporam się później.

Zakrył twarz dłonią i powoli kręcił głową. Nie odezwał się, gdy kończyłam czyszczenie i bandażowanie rany.

– Czy możesz zrobić coś dla Iana? – spytał, gdy skończyłam. Odsunął dłoń i spojrzał na mnie, gdy się podnosiłam. Twarz miał ściągniętą bólem, ale już spokojną. – On... – przełknął i rzucił okiem ku drzwiom – jest w złym stanie, Angliszko.

Spojrzałam na whisky, którą z sobą przyniosłam – zostało ćwierć butelki. Jamie śledził moje spojrzenie, ale pokręcił głową.

– To nie wystarczy.

– To ty ją wypij. – Włożyłam mu butelkę do ręki i zacisnęłam na niej palce. – Polecenie lekarza – powiedziałam cicho, ale zdecydowanie. Opierał się, chciał odstawić butelkę, więc zacisnęłam mocniej dłoń na jego palcach. – Ja wiem – powiedziałam. – Jamie, wiem, ale nie możesz się poddać, nie teraz.

Patrzył na mnie przez chwilę, a w końcu pokiwał głową; godził się, bo musiał. Czułam, że się lekko rozluźnia. Ja też miałam zdrętwiałe palce, zimne od wody i lodowatego powietrza, ale cieplejsze niż on. Ujęłam jego wolną dłoń w obie ręce i trzymałam mocno.

– Jest powód, dla którego bohater nigdy nie umiera, wiesz – powiedziałam i spróbowałam się uśmiechnąć, choć twarz miałam sztywną. – Gdy zdarza się to najgorsze, ktoś musi podjąć decyzję, co robić. Teraz wracaj do domu i ogrzej się. – Wyjrzałam w noc, na niebo koloru lawendy i powietrze wypełnione wirującymi płatkami śniegu. – Ja poszukam Iana.

***

Gdzież on mógł pójść? Przy tej pogodzie – niezbyt daleko. Zważywszy na to, w jakim stanie ducha był, gdy razem z Jamiem przynieśli ciało pani Bug, pomyślałam, że mógł po prostu pobiec w las, nie dbając o to, gdzie idzie ani co się z nim dzieje. Miał jednak z sobą psa. Cokolwiek czuje, nie zabrałby Rolla w wyjącą śnieżycę.

A śnieżyca właśnie się zaczynała. Powoli wchodziłam po zboczu ku zabudowaniom gospodarczym, kryjąc latarnię w fałdach peleryny. Przyszło mi nagle do głowy, że Arch Bug mógł się schronić w chłodni lub w wędzarni i... – o Boże, czy on wie? Na moment znieruchomiałam na ścieżce, a gęsto już padający śnieg otulił mi głowę i ramiona jak welonem.

Byłam tak zaszokowana tym, co się stało, że nawet nie pomyślałam, czy Arch Bug wie, że jego żona nie żyje. Jamie powiedział, że gdy tylko zdał sobie sprawę z sytuacji, wołali Archa, by się pojawił, ale nie było odpowiedzi. Może Arch podejrzewał, że to pułapka, a może po prostu uciekł. Widząc Jamiego i Iana, założył, że przecież nie zrobią krzywdy jego żonie, a w takim razie...

– Och, do diabła – mruknęłam pod nosem, ale nie mogłam nic z tym zrobić. Miałam tylko nadzieję, że uda mi się coś zrobić dla Iana. Starłam dłonią śnieg z oczu i z twarzy i powoli ruszyłam dalej. Światło latarni ginęło w wirze płatków śniegowych. Gdybym znalazła Archa – zacisnęłam mocniej palce na uchwycie latarni – musiałabym mu powiedzieć, wziąć go do chaty, pozwolić mu zobaczyć... O mój Boże! Jeśli wrócę z Archem, czy Jamiemu i Ianowi uda się zająć go na tyle, bym zdążyła przenieść panią Bug ze spiżarki i pokazać mu ją w bardziej odpowiedni sposób? Nie miałam czasu usunąć wystającej strzały ani przyzwoicie przygotować ciała. Wbiłam w dłoń paznokcie wolnej ręki, starając się opanować.

– Jezu. Obym go tylko nie znalazła – mruknęłam pod nosem. – Proszę, żebym go tylko nie znalazła.

Ale chłodnia, wędzarnia i stodoła były, dzięki Bogu, puste. Nikt też nie mógł się schować w kurniku, bo kury głośno by się rozgdakały, a tymczasem spokojnie przesypiały burzę. Na widok kurnika oczyma duszy ujrzałam nagle panią Bug, jak rozrzuca im ziarno z fartucha i zwołuje te głupie zwierzątka. Wszystkim im nadała imiona. Było mi wszystko jedno, czy jedliśmy Izabelę czy Alasdaire’a, ale na myśl, że teraz nikt już nie zdoła odróżnić jednego kurczaka od drugiego ani nie będzie się cieszyć, że Elspeth siedzi na dziesięciu jajach, ścisnęło mi się serce.

W końcu znalazłam Iana w stodole – ciemną postać, zwiniętą na sianie przy nogach muła Clarence’a, który nastawił uszy, gdy się pojawiłam, i ryknął zachwycony perspektywą liczniejszego towarzystwa. Kozy zameczały histerycznie, sądząc pewnie, że zjawił się wilk. Konie, zaskoczone, rzucały głowami, parskały i rżały pytająco. Rollo, zwinięty w sianie obok swego pana, szczeknął krótko na znak, że nie podoba mu się to zamieszanie.

– Mamy tu całą cholerną arkę Noego – odezwałam się, strząsając śnieg z peleryny i wieszając lampę na haku. – Brakuje nam tylko pary słoni. Cicho, Clarence.

Ian zwrócił ku mnie twarz, widziałam jednak po wyrazie jego oczu, że nie dotarło do niego to, co powiedziałam. Przykucnęłam obok i przyłożyłam dłoń do jego policzka, zimnego i szorstkiego od rosnącej brody.

– To nie była twoja wina – powiedziałam łagodnie.

– Wiem. Nie wiem tylko, jak uda mi się z tym żyć. – W jego słowach nie słyszałam dramatyzmu, jedynie zagubienie. Rollo polizał go w rękę, a Ian zagłębił dłoń w sierści psa, jakby szukając w nim oparcia. – Co mogę zrobić, cioteczko? – Spojrzał na mnie bezsilnie. – Nic, prawda? Nie mogę tego cofnąć, nie mogę tego zmienić, a jednak szukam sposobu, czegoś, co mógłbym zrobić, by wszystko naprawić... ale nie ma niczego takiego.

Siadłam w sianie obok niego i objęłam go ramieniem, przyciągając ku sobie jego głowę. Poddał się niechętnie, choć czułam, jak drży z wyczerpania i smutku.

– Kochałem ją – powiedział tak cicho, że ledwo go słyszałam. – Była dla mnie jak babcia, a ja...

– I ona ciebie kochała – szepnęłam. – Nie winiłaby cię. – Dotychczas trzymałam własne uczucia na wodzy w obliczu tego, co musiałam zrobić, ale teraz... Ian miał rację, nie było niczego, co moglibyśmy zrobić, i z tego poczucia bezsiły łzy zaczęły mi spływać po twarzy. Nie płakałam – po prostu smutku i szoku było za wiele, nie potrafiłam już ich powstrzymać.

Nie wiem, czy poczuł na skórze moje łzy, czy tylko drżenie smutku, ale nagle też się poddał i rozszlochał w moich ramionach.

Całym sercem pragnęłam, by był małym chłopcem i by ten smutek i łzy zdołały zmyć jego poczucie winy i przywrócić mu pokój. Wyrósł już jednak z takich prostych gestów, mogłam więc go tylko trzymać i gładzić po plecach, wydając z siebie ciche, bezradne dźwięki. Clarence też się do nas przyłączył. Oddychał ciężko nad głową Iana i w zamyśleniu chwytał go za włosy. Ian szarpnął się i klepnął muła po nosie.

– Och! Idź sobie! – Zakrztusił się, na wpół roześmiał, popłakał jeszcze trochę, a potem wyprostował się i wytarł nos rękawem. Chwilę siedział nieruchomo, próbując wziąć się w garść. Czekałam.

– Gdy zabiłem tamtego człowieka w Edynburgu – powiedział w końcu niewyraźnym, ale opanowanym już głosem – wuj Jamie wziął mnie do spowiedzi i nauczył modlitwy, którą się odmawia, gdy się kogoś zabiło, by powierzyć duszę tego człowieka Bogu. Czy odmówisz ją ze mną, ciociu?

Nie myślałam ani nie odmawiałam Wiecznego odpoczywania od wielu lat, więc przypominałam sobie słowa z wahaniem i zacinając się. Ian natomiast znał modlitwę na pamięć, a słowa płynęły mu bez trudu. Zastanawiałam się, jak często musiał odmawiać ją przez te lata.

Słowa wydawały się nieważne i pozbawione mocy, ginęły w szeleście siana i odgłosach wydawanych przez zwierzęta. A jednak poczułam odrobinę ulgi, że je wypowiedziałam. Miałam wrażenie sięgania ku czemuś niepojętemu, ku czemuś, co musi istnieć, bo sam człowiek nie potrafi się odnaleźć w takiej sytuacji i sprostać jej. Ja w każdym razie nie mogłam.

Ian siedział przez jakiś czas z zamkniętymi oczyma. Otworzył je w końcu i spojrzał na mnie czarnym spojrzeniem; był bardzo blady.

– A potem, dodał wuj, trzeba z tym żyć – powiedział cicho. Przetarł twarz dłonią. – Nie wiem tylko, czy potrafię. – Było to proste stwierdzenie faktu. Przeraziło mnie. Brakowało mi już łez, wydało mi się jednak, że spojrzałam w czarną otchłań bez dna – i nie potrafię oderwać wzroku. Odetchnęłam głęboko, próbując znaleźć odpowiednie słowa; w końcu wyjęłam z kieszeni chustkę i podałam Ianowi.

– Oddychasz, Ianie?

Wargi mu zadrżały.

– Tak, chyba tak.

– Na razie to wszystko, co musisz robić. – Wstałam, otrzepałam siano ze spódnicy i wyciągnęłam ku niemu rękę. – Chodź. Musimy wrócić do chaty, zanim nas tu całkiem zawieje.

Śniegu było coraz więcej. Powiew wiatru zgasił świeczkę w latarni. Nie miało to znaczenia, trafiłabym do chaty nawet na ślepo. Ian szedł przede mną w milczeniu, wytyczając drogę przez świeży śnieg. Pochylił głowę, walcząc z wiatrem, i opuścił wąskie ramiona.

Miałam nadzieję, że modlitwa mu chociaż trochę pomogła, i zastanawiałam się, czy Mohawkowie mają lepsze sposoby radzenia sobie z niesprawiedliwą śmiercią niż Kościół katolicki. I nagle zdałam sobie sprawę, że wiem dokładnie, co Mohawkowie zrobiliby w takiej sytuacji, wiedział to też Ian – zrobił to. Owinęłam się szczelniej peleryną, wydało mi się bowiem, że przełknęłam wielką lodową kulę.

4. Nie tak prędko

Po dłuższej dyskusji przenieśliśmy oba ciała na ganek. W środku nie było miejsca, by złożyć je jak należy, a biorąc pod uwagę wszystkie okoliczności...

– Nie możemy pozwolić, by stary Arch trwał w niepewności dłużej, niż musi – powiedział Jamie, przecinając dyskusję. – Jeśli ciało będzie leżeć na widoku, wyjdzie czy nie wyjdzie, ale będzie wiedział, że jego żona nie żyje.

– Będzie wiedział – potwierdził Bobby Higgins, rzucając niespokojne spojrzenie ku drzewom. – A co, twoim zdaniem, wtedy zrobi?

Jamie stał przez chwilę wpatrzony w las, w końcu pokręcił głową.

– Będzie przeżywał żałobę, a rano zobaczymy, co mamy zrobić.

Nie był to normalny rodzaj czuwania przy zmarłych, ale staraliśmy się zachować wszystkie możliwe rytuały. Amy podarowała pani Bug własny całun, który utkała sobie po pierwszym ślubie i starannie przechowywała. Babcię MacLeod ubraliśmy w resztki mojej drugiej koszuli i parę fartuchów, które dla okazania szacunku pospiesznie zszyliśmy. Złożyliśmy ciała po dwóch stronach ganku, tak że stykały się stopami. Na piersiach każdej zmarłej położyliśmy małą miseczkę z solą i kromkę chleba, choć nie mieliśmy pod ręką żadnego pożeracza grzechów. Napełniłam żarem nieduży gliniany garnek i postawiłam obok ciał. Ustaliliśmy, że w nocy będziemy czuwać przy zmarłych kolejno, bo na ganku nie zmieściłyby się więcej niż dwie czy trzy osoby naraz.

– „Jakże srebrzyste dziś księżyca lśnienie / Maluje biały śnieg i czarne cienie” – powiedziałam cicho. Tak było; śnieżyca się skończyła i będący w trzeciej kwadrze księżyc rozsiewał czyste, zimne światło, które wydobywało z cienia wszystkie obsypane śniegiem drzewa, rysując je delikatnie i wyraźnie jak na japońskim drzeworycie. A w oddali stosy zwęglonych belek, ruiny wielkiego domu, kryły to, co pod nimi schowano.

Jamie i ja objęliśmy pierwsze czuwanie. Nikt nie protestował, gdy to omawialiśmy, ale wszyscy myśleli o Archu Bugu, kryjącym się samotnie gdzieś w lesie.

– Myślisz, że on tu jest? – spytałam cicho Jamiego. Pokazałam głową ciemne drzewa stojące w spokoju we własnych całunach.

– Gdybyś to ty miała tu leżeć, a nighean – powiedział Jamie, obrzucając spojrzeniem nieruchome białe postacie pod ścianą ganku – byłbym obok ciebie, żywy czy martwy. Chodź, usiądź tu.

Siadłam obok niego. Przy naszych otulonych peleryną kolanach stał garnek z żarem.

– Biedaczki – szepnęłam po chwili. – Tak daleko od Szkocji.

– To prawda. – Ujął moją dłoń. Palce miał tak samo zimne jak ja, lecz sama ich wielkość i siła przynosiły mi ukojenie. – Ale zostaną pochowane wśród ludzi, którzy znają ich obyczaje, choć nie wśród własnej rodziny.

– Masz rację. – Gdyby wnukowie babci MacLeod kiedykolwiek wrócili, przynajmniej znajdą kamień na jej grobie i będą wiedzieli, że potraktowano ją życzliwie. Pani Bug nie miała żadnej rodziny poza Archem, więc nikt nie przyjdzie i nie będzie szukać kamienia nagrobnego, ale będzie leżała wśród ludzi, którzy ją znali i kochali. A co z Archem? Jeśli nawet miał w Szkocji jakąś rodzinę, nigdy o niej nie wspominał; żona była dla niego wszystkim, tak samo jak on dla niej.

– Nie sądzisz, że Arch, hmm, mógłby... się zabić, gdy już się dowie? – spytałam.

Jamie zdecydowanie pokręcił głową.

– Nie, to do niego niepodobne.

W pewnym sensie to stwierdzenie przyniosło mi ulgę, ale gdzieś głębiej, tam, gdzie nie sięgało już moje współczucie, zastanawiałam się, co może zrobić człowiek tak gwałtowny jak Arch, któremu zadano taki śmiertelny cios – pozbawiono kobiety, która niemal przez całe życie była jego kotwicą i portem. Co zrobi taki człowiek? – zastanawiałam się. Popłynie szybciej niż wiatr, aż natrafi na rafę i utonie, czy przywiąże do swojego życia własnoręczną kotwicę złości i uczyni zemstę swoją nową busolą? Widziałam, jaką winę noszą w sobie Jamie i Ian. A jaką nosi Arch? Czy jakikolwiek człowiek byłby w stanie to znieść? Może musi obciążyć nią kogoś innego, po prostu by przeżyć.

Jamie nie podzielił się ze mną własnymi przemyśleniami, zauważyłam jednak, że zatknął za pas i pistolet, i sztylet, pistolet zaś był załadowany i odbezpieczony. Pod żywicznym zapachem jodły i świerka czułam zapach czarnego prochu. Może chciał tylko przegnać wilka czy lisa...

Przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu, przyglądając się zmiennym wzorom żaru na węglach w glinianym garnku i migotaniu światła na całunach.

– Nie sądzisz, że powinniśmy się pomodlić? – szepnęłam.

– Od chwili gdy to się stało, Angliszko, nie przestałem się modlić.

– Wiem, o czym mówisz.

I wiedziałam: o tej namiętnej modlitwie, żeby to się nie zdarzyło, o rozpaczliwej modlitwie o pokierowanie; o potrzebie zrobienia czegoś, gdy nic już zrobić nie można. I oczywiście o modlitwie za spokój dla tych, którzy właśnie odeszli. Babcia MacLeod przynajmniej spodziewała się śmierci i moim zdaniem przyjęła ją z wdzięcznością. Natomiast pani Bug musiała się poczuć zaskoczona, że tak nagle umarła. Pojawiła mi się przed oczyma niepokojąca wizja pani Bug – stoi w śniegu tuż przy ganku z rękoma opartymi na szerokich biodrach i wydętymi ustami i wpatruje się w swoje zwłoki. Zła, że tak bezwzględnie pozbawiono ją ciała.

– To dla nas prawdziwy wstrząs – powiedziałam przepraszająco do jej cienia.

– Tak, to prawda.

Jamie sięgnął za pazuchę i wyciągnął butelkę. Odkorkował ją i ostrożnie wylał po kilka kropel whisky na głowy obu zmarłych kobiet. Potem zaś milczącym gestem uniósł butelkę ku babci MacLeod, a potem ku pani Bug.

– Murdino, żono Archibalda, byłaś wspaniałą kucharką – powiedział po prostu. – Do końca życia będę pamiętać twoje ciasteczka i będę myśleć o tobie nad poranną owsianką.

– Amen. – W moim drżącym głosie łzy mieszały się ze śmiechem. Wzięłam od niego butelkę i przechyliłam do ust. Whisky przepaliła mi ściśnięte gardło, rozkaszlałam się. – Znam jej przepis na korniszony w occie; nie powinien pójść w zapomnienie, zapiszę go.

Wzmianka o pisaniu przywiodła mi na myśl niedokończony list, złożony i czekający w mojej torbie z robótką. Jamie poczuł, że zesztywniałam, i pytająco zwrócił ku mnie głowę.

– Myślałam o liście – odkaszlnęłam. – Roger i Bree wiedzą przecież, że dom się spalił, ucieszą się więc, gdy przeczytają, że wciąż żyjemy. Zakładając, że list do nich dotrze.

Świadomi i niespokojnych czasów, i niepewności, czy historyczne dokumenty się zachowają, Jamie i Roger wypracowali kilka sposobów przekazywania informacji: poczynając od zamieszczania zakodowanych informacji w różnych gazetach, po coś skomplikowanego związanego z Kościołem Szkockim i Bankiem Anglii. Wszystko to oczywiście opierało się na podstawowym założeniu, że rodzina MacKenzie bezpiecznie przeszła przez kamienie i pojawiła się mniej więcej we właściwym czasie. Ale dla własnego spokoju zakładałam, że tak było.

– Nie chciałabym jednak zakończyć listu opowieścią o tym. – Wskazałam głową owinięte całunami postacie. – Kochali panią Bug, a Bree martwiłaby się o Iana.

– Tak, masz rację – powiedział Jamie w zamyśleniu. – Prawdopodobnie Roger Mac wszystko by przemyślał i zrozumiał, że to Arch... A wiedzieć i nie móc nic z tym zrobić... tak, byliby zmartwieni. Chyba że znajdą kolejny list, w którym opowiemy, jak się to wszystko skończyło, ale Bóg jeden wie, ile czasu upłynie, zanim to rzeczywiście się skończy.

– A jeśli nie dostaną następnego listu... – Albo nie będziemy żyć tak długo, by go napisać, dodałam w myśli.

– Tak, lepiej im o tym nie mówić, nie tak od razu.

Przysunęłam się bliżej i oparłam o niego, on zaś objął mnie ramieniem. Przez chwilę siedzieliśmy w milczeniu, wciąż niespokojni i pełni żalu, ale pocieszeni myślą o Rogerze, Bree i dzieciach.

Z chaty za nami dobiegały różne dźwięki. Przedtem wszyscy zachowywali ciszę, teraz jednak do głosu dochodziła normalność. Nie można było długo utrzymać dzieci pod korcem. Słyszałam więc pytania, prośbę o jedzenie, gadaninę dzieciaków, podnieconych, że tak późno jeszcze nie śpią, pytania przebijające się przez brzęk naczyń i odgłosy przygotowywanego posiłku. Na następny czas czuwania będą paszteciki i podpłomyki. Pani Bug się ucieszy. Z komina nagle strzelił snop iskier, które opadły na ganek jak gwiazdy, rysując się wyraźnie na tle ciemnego nieba i jasnego, świeżego śniegu.

Jamie objął mnie mocniej i mruknął z zadowoleniem.

– To, co powiedziałaś o tym białym śniegu i czarnych cieniach, to wiersz, prawda?

– Tak, to wiersz. Niezbyt odpowiedni na czuwanie przy zmarłych. To zabawny, bożonarodzeniowy wierszyk zatytułowany Wizyta świętego Mikołaja.

Jamie parsknął, a z jego ust uniósł się biały obłoczek pary.

– Nie sądzę, by słowo „odpowiedni” miało coś wspólnego z właściwym czuwaniem, Angliszko. Jeśli dasz żałobnikom dość picia, to jeszcze przed zmrokiem zaczną śpiewać O thoir a-nall am Botul, a dzieciaki będą tańczyć na podwórku.

Nie roześmiałam się, ale bez trudu mogłam sobie to wyobrazić. Mieliśmy dość picia – w spiżarce stała beczułka świeżo uwarzonego piwa, a z kryjówki w stodole Bobby przyniósł zapasowy antałek whisky. Podniosłam rękę Jamiego i pocałowałam zimne kostki. Wraz z rosnącą świadomością toczącego się za nami życia szok i poczucie zagubienia zaczęły zanikać. Chata była małą, tętniącą życiem wysepką wśród chłodu czarno-białej nocy.

– Żaden człowiek nie jest samoistną wyspą – powiedział Jamie cicho, nawiązując do moich niewypowiedzianych myśli.

– O, ta myśl jest odpowiednia – zauważyłam. – Może nawet zbyt odpowiednia.

– Tak? Dlaczego?

– Bo po tej frazie zawsze słyszę następną: „Nie pytaj, komu bije dzwon; bije on tobie”.

– Aha, a znasz całość? – Nie czekając na moją odpowiedź, pochylił się i przegarnął kijem żar, wzbudzając wiązkę cichych iskierek. – To w gruncie rzeczy nie jest wiersz; a w każdym razie niezamierzony przez autora wiersz.

– Nie? – zdziwiłam się. – Więc co to jest czy co to było?

– Medytacja. Coś pośredniego między kazaniem a modlitwą. Napisał to w swoich Rozważaniach na odpowiednie okazje John Donne. Ta okazja jest chyba wystarczająco odpowiednia, prawda? – dodał z kwaśnym uśmieszkiem.

– Tak, myślę, że jest bardzo odpowiednia. Czego zatem nie znam?

Przyciągnął mnie bliżej i pochylił głowę, opierając ją na mojej.

– Niech sobie przypomnę, co zdołam. Na pewno nie odtworzę całości, ale te fragmenty, które mnie najbardziej poruszyły, zapamiętałem. – Słyszałam, jak oddycha powoli i lekko, koncentrując się. – „Cała ludzkość jest dziełem jednego autora – powiedział powoli – pomieszczonym w jednym tomie. Gdy umiera jeden człowiek, nie wydziera się z książki rozdziału, tylko tłumaczy się go w lepszym języku, i każdy rozdział musi być tak przetłumaczony”. Potem są fragmenty, których nie powtórzę z pamięci, ale podobał mi się ten. „Dzwon bije temu, kto myśli, że mu bije – uścisnął mi lekko dłoń – i choć potem ustaje, od tej chwili, którą ta okazja na niego sprowadziła, jest połączony z Bogiem”.

Zamyśliłam się nad tymi słowami.

– Masz rację, to mniej poetyczne, ale może niesie więcej nadziei?

Czułam, jak się uśmiecha.

– Masz rację, ja też zawsze tak myślałem.

– Gdzie to przeczytałeś?

– Gdy byłem więźniem w Hellwater, John Grey pożyczył mi tomik pism Johna Donne’a; tam to było.

– Bardzo oczytany dżentelmen – powiedziałam, nieco dotknięta przypomnieniem, że John Grey dzielił z Jamiem sporą część jego życia, a ja nie. Równocześnie jednak cieszyłam się, że w tamtych trudnych czasach Jamie miał przyjaciela. Jak często, zastanowiłam się nagle, słyszał ten bijący dzwon?

Usiadłam prosto, sięgnęłam po flaszkę i zdrowo pociągnęłam. Przez szczelinę w drzwiach wydostawał się zapach pieczenia, cebuli i duszonego mięsa. W żołądku zaburczało mi nieprzyzwoicie, ale Jamie nie zwrócił na to uwagi. Patrzył zamyślony ku zachodowi, gdzie chmura kryła większość góry.

– MacLeodowie powiedzieli, że gdy szli, na przełęczach śnieg sięgał im już po biodra – powiedział. – Skoro tu mamy stopę nowego śniegu, to na przełęczach będą trzy stopy. Nie ruszymy nigdzie przed wiosenną odwilżą, Angliszko. Będziemy mieć dość czasu, by wyciosać właściwe kamienie nagrobne – dodał, rzucając spojrzenie na naszych milczących gości.

– A zatem wciąż zamierzasz jechać do Szkocji?

Tak powiedział po pożarze wielkiego domu, ale od tamtej pory o tym nie wspominał. Nie byłam pewna, czy rzeczywiście miał taki zamiar, czy też po prostu reagował na natłok zdarzeń.

– Tak, chciałbym. Wydaje mi się, że nie możemy tu zostać – stwierdził z pewnym żalem. – Z nadejściem wiosny cały kraj znów się zacznie gotować, a my zanadto zbliżyliśmy się do ognia. – Głową pokazał spalone resztki wielkiego domu. – Następnym razem nie chciałbym dać się upiec.

Wiedziałam, że ma rację. Mogliśmy zbudować nowy dom, ale mało prawdopodobne, by pozwolono nam w nim spokojnie mieszkać, choćby dlatego, że Jamie był – a przynajmniej kiedyś był – pułkownikiem milicji. Tylko fizyczna niesprawność lub nieobecność mogły zdjąć z niego tę odpowiedzialność. A nastroje w górach bynajmniej nie sprzyjały rebelii. Znałam wiele osób, które zostały pobite, którym spalono dobytek, które wygnano w lasy lub na bagna albo wręcz zabito na skutek nieostrożnie wyrażanych przez nie zapatrywań politycznych.

Pogoda nie pozwalała nam wyjechać, ale uniemożliwiała także ruch milicji oraz błąkających się band rzezimieszków. Ta myśl przeszyła mnie chłodem. Zadrżałam.

– Może wejdziesz do środka, a nighean? – spytał Jamie. – Mogę chwilę posiedzieć tu sam.

– Tak, a kiedy wyjdziemy z podpłomykami i miodem, zobaczymy, jak leżysz koło tych starych dam z toporem w głowie. Nie, nic mi nie jest. – Znów łyknęłam whisky i oddałam mu butelkę. – Ale nie musimy jechać aż do Szkocji – powiedziałam po chwili, patrząc, jak pije. – Możemy po prostu pojechać do New Bern i wejdziesz w spółkę z Fergusem. – To właśnie, jak powiedział, zamierzał zrobić: pojechać do Szkocji, zabrać prasę drukarską, którą swego czasu zostawił w Edynburgu, a potem wrócić, by dalej walczyć, uzbrojony w ołów w formie czcionek zecerskich, a nie kul do muszkietu. Nie byłam pewna, który sposób niesie z sobą większe niebezpieczeństwo.

– Nie sądzisz chyba, że twoja obecność powstrzymałaby Archa przed próbą zdzielenia mnie w głowę, gdyby miał taki zamiar? – Jamie uśmiechnął się przelotnie. – Nie, Fergus, jeśli chce, ma prawo wystawiać się na niebezpieczeństwo. Ja jednak nie mam prawa wciągać jego i jego rodziny we własne niebezpieczeństwo.

– Co mi mówi wszystko, czego potrzebuję wiedzieć o tym, jakiego rodzaju drukami zamierzasz się zajmować. A moja obecność może nie powstrzymałaby Archa przed atakiem na ciebie, mogłabym jednak przynajmniej krzyknąć „uważaj”, gdybym zobaczyła, że się za tobą skrada.

– Zawsze chcę, żebyś strzegła moich tyłów, Angliszko – zapewnił mnie poważnie. – A zatem już wiesz, co zamierzam robić.

– Tak – westchnęłam. – Czasami żywię próżną nadzieję, że się mylę co do ciebie, ale nigdy się to jeszcze nie zdarzyło.

Roześmiał się na te słowa.

– Nie, nie mylisz się – przytaknął – ale jednak wciąż tu jesteś. – Uniósł butelkę, przepijając do mnie, i łyknął whisky. – Dobrze wiedzieć, że ktoś będzie za mną tęsknił, gdy padnę.

– Słyszałam to „gdy” zamiast „jeśli” – oświadczyłam zimno.

– To zawsze było „gdy”, Angliszko – stwierdził łagodnie. – Każdy rozdział musi być tak przetłumaczony, prawda?

Odetchnęłam głęboko i patrzyłam, jak mój oddech unosi się chmurką pary.

– Żywię głęboką nadzieję, że nie będę musiała tego robić – powiedziałam – ale gdyby się tak stało, czy wolałbyś być pochowany tutaj, czy przewieziony do Szkocji? – Myślałam o granitowym, małżeńskim kamieniu z jego i moim imieniem na cmentarzu w St. Kilda. Gdy go zobaczyłam, omal nie doznałam ataku serca i nie byłam pewna, czy wybaczyłam to Frankowi; choć w ten sposób osiągnął to, co zamierzał.

Jamie parsknął lekko. Nie był to śmiech.

– Będę miał szczęście, jeśli w ogóle spocznę w jakimś grobie, Angliszko. Znacznie bardziej prawdopodobne, że zostanę utopiony, spalony albo porzucony, bym gnił na jakimś polu bitwy. Nie martw się, jeśli na ciebie spadnie zagospodarowanie mego ciała. Po prostu zostaw je wronom.

– Dobrze, zapamiętam – powiedziałam.

– Czy bardzo nie chcesz jechać do Szkocji? – spytał, unosząc brwi.

Westchnęłam. Choć wiedziałam, że nie spocznie pod tamtym konkretnym kamieniem, nie mogłam pozbyć się myśli, że w którymś momencie tam umrze.

– Nie o to chodzi. Nie chcę zostawiać gór. Nie chcę patrzeć, jak zieleniejesz i wyrzygujesz wnętrzności na statku. I nie chcę chyba wiedzieć, co może się przydarzyć na drodze do tego statku. Pomijając Edynburg i prasę drukarską, chcesz chyba jednak pojechać do Lallybroch?

Kiwnął głową, nie odrywając wzroku od żarzących się węgli. Ich światło było słabe, ale malowało ciepłem łuki jego brwi i ześlizgiwało się po długim, prostym nosie.

– Obiecałem, prawda? – powiedział po prostu. – Obiecałem matce młodego Iana, że go przywiozę, a po tym, co się tu stało, lepiej, żeby jechał.

Pokiwałam głową w milczeniu. Trzy tysiące mil może Ianowi nie wystarczy uciec przed wspomnieniami, ale na pewno nie zaszkodzi. A radość ujrzenia rodziców, braci, sióstr, szkockich gór... może przyspieszy gojenie się jego ran.

Jamie zakaszlał i przesunął kostkami palców po wargach.

– Jest jeszcze jedna rzecz – powiedział jakby nieśmiało. – Kolejna obietnica, można by rzec.

– Co masz na myśli?

Spojrzał mi w oczy.

– Przysiągłem sobie, że nie stanę z bronią przeciwko swemu synowi.

Odetchnęłam głęboko i pokiwałam głową. Po chwili milczenia podniosłam wzrok.

– Nie spytałeś, co ja chciałabym zrobić ze swoim ciałem – powiedziałam to żartobliwym tonem, by trochę zmienić nastrój, ale jego palce tak gwałtownie owinęły się wokół moich, że mnie zaskoczył.

– Nie – powiedział cicho – i nigdy nie spytam. – Nie patrzył na mnie, tylko w biel przed naszymi oczyma. – Nie mogę myśleć o tobie martwej, Claire. Wszystko, ale nie to. Nie mogę.

Wstał gwałtownie. Trzask drewna, łoskot spadającego cynowego dzbanka i podniesione głosy we wnętrzu chaty oszczędziły mi odpowiedzi. Pokiwałam tylko głową i pozwoliłam mu się podnieść, bo otworzyły się drzwi i wylało się z nich światło.

***

Ranek wstał czysty i jasny. Na ziemi leżała niecała stopa świeżego śniegu. Przed południem wiszące z okapu chaty sople zaczęły odpadać jak małe sztylety, rozbijając się z brzękiem. Jamie i Ian poszli ze szpadlami na niewielki cmentarzyk na wzgórzu, by zobaczyć, gdzie się da wykopać dwa przyzwoite groby.

– Zabierzcie z sobą Aidana i paru chłopców – powiedziałam przy śniadaniu. – Trzeba się ich stąd pozbyć, żeby nie kręcili się pod nogami.

Jamie rzucił mi ostre spojrzenie, ale zgodził się. Dobrze wiedział, co myślę. Jeśli Arch Bug nie wie jeszcze, że jego żona nie żyje, niewątpliwie zacznie wyciągać wnioski, gdy zobaczy kopanie grobu.

– Najlepiej byłoby, gdyby przyszedł i porozmawiał ze mną – powiedział mi cicho, a jego słowa zagłuszał hałas czyniony przez przygotowujących się do wyjścia chłopców, ich matki, które szykowały im jedzenie na drogę, i mniejsze dzieci, które w drugiej izbie bawiły się w „stary niedźwiedź mocno śpi”.

– Tak, i chłopcy mu w tym nie przeszkodzą – powiedziałam. – Ale jeśli nie zechce wyjść i porozmawiać...

Ian mówił, że podczas wydarzeń poprzedniej nocy słyszał wystrzał ze strzelby. Arch Bug nie potrafi jednak dobrze strzelać i zapewne zawahałby się przed strzeleniem do grupy, w której są dzieci.

Jamie pokiwał głową i wysłał Aidana po dwóch najstarszych kuzynów.

Poszli z nimi także Bobby i muł Clarence. Wyżej na zboczu, tam, gdzie Jamie zamierzał pewnego dnia zbudować nam nowy dom, leżał stos świeżo pociętych sosnowych desek. Jeśli uda się wykopać groby, Bobby przywiezie część desek, żeby zbić z nich trumny.

Z miejsca, gdzie stałam na ganku, widziałam teraz obładowanego Clarence’a, zjeżdżającego w dół z wdziękiem baletnicy. Postawił uszy, jakby miały mu pomóc w zachowaniu równowagi. Bobby schodził razem z nim, od czasu do czasu poprawiając ładunek. Zauważył mnie i pomachał, uśmiechając się. Nawet z tej odległości widziałam wypaloną na jego policzku literę M. Odpowiedziałam mu tym samym i weszłam do domu, by powiedzieć kobietom, że czeka nas pogrzeb.

***

Następnego ranka podążyliśmy krętą ścieżką na cmentarzyk. Dwie stare damy, niezwykłe towarzyszki w śmierci, leżały koło siebie w trumnach na saniach. Sanie ciągnął Clarence i muł jednej z pań McCallum, mały, czarny, imieniem Pudding.

Nie byliśmy ubrani w nasze najlepsze rzeczy, bo nikt nie miał najlepszych rzeczy – poza Amy McCallum-Higgins, która dla okazania szacunku włożyła obszytą koronką ślubną chustkę. Byliśmy jednak czyści, dorośli byli trzeźwi, przynajmniej z wyglądu, i czujni. Bardzo czujni.

– Która z nich będzie nowym strażnikiem, mamo? – spytał Aidan, patrząc na dwie trumny, podczas gdy sanie z jękiem drewna sunęły pod górę. – Która umarła pierwsza?

– O... nie wiem, Aidan. – Amy najwyraźniej była nieco zaskoczona. Zmarszczyła brwi, patrząc na trumny, a potem przeniosła wzrok na mnie. – Czy pani wie, pani Fraser?

Pytanie uderzyło mnie jak kamyk; zmrużyłam oczy. Oczywiście nie wiedziałam, ale z pewnym wysiłkiem powstrzymałam się przed zerknięciem między drzewa rosnące wzdłuż ścieżki. Nie miałam pojęcia, gdzie dokładnie jest Arch Bug, ale nie miałam wątpliwości, że jest blisko. A jeśli jest na tyle blisko, że słyszy tę rozmowę...

Przesąd powszechny wśród szkockich górali mówił, że ostatnia osoba pochowana na cmentarzu staje się strażnikiem i musi bronić dusz tych, którzy tam spoczywają, przed wszelkim złem, aż umrze ktoś kolejny i zajmie miejsce strażnika. Wtedy dopiero poprzedni strażnik zostaje zwolniony ze swego obowiązku i może odejść do nieba. Uważałam, że Archowi nie spodobałaby się myśl, że jego żona ma zostać na ziemi, by strzec grobów prezbiterian i grzeszników, takich jak Malva Christie.

Na myśl o Malvie, która zapewne była obecnym strażnikiem cmentarza, ścisnęło mi się serce. Zapewne – bo aczkolwiek po jej śmierci na Ridge zmarły także inne osoby, ona była ostatnią pochowaną na samym cmentarzu. Jej brat Allan leżał w pobliżu w lesie, w nieoznaczonym grobie. Nie wiedziałam, czy było to na tyle blisko, by się liczyło, a ojciec...

Zakaszlałam, zasłaniając usta dłonią, i odchrząknęłam.

– Och, pani MacLeod – powiedziałam. – Umarła, kiedy wróciliśmy do chaty z panią Bug.

Lepiej nie mówić, że umarła, gdy wychodziłam z chaty. Mówiąc te słowa, patrzyłam na Amy, ale gdy odwróciłam głowę, by spojrzeć na ścieżkę, zobaczyłam go. Tuż przed sobą. W starym czarnym płaszczu, z gołą, pochyloną, siwą głową, Arch Bug szedł przez śnieg za saniami, powoli, jak kruk kroczący po ziemi. Żałobników przebiegł dreszcz.

Odwrócił głowę i zobaczył mnie.

– Czy zechce pani śpiewać, pani Fraser? – spytał cicho i uprzejmie. – Chciałbym, by odeszła według właściwego obrządku.

– Ja... tak, oczywiście.

Zdenerwowana, szukałam w głowie czegoś odpowiedniego. Nie czułam się na siłach, by ułożyć właściwy caithris, pieśń żałobną za zmarłych, ani też by wydać z siebie formalne zawodzenie, które powinno towarzyszyć prawdziwemu, dobremu pogrzebowi szkockiego górala.

Zdecydowałam się pospiesznie na psalm po gaelicku, którego nauczył mnie Roger – Is e Dia fein a’s buachaill dhomh. Każdy werset tego psalmu miał być śpiewany przez prowadzącego, a następnie powtarzany przez zgromadzenie. Było to jednak proste, i choć mój głos na zboczu góry wydawał się cienki i mało słyszalny, idący wokół mnie byli w stanie podjąć melodię. Zanim dotarliśmy na cmentarz, osiągnęliśmy już przyzwoity poziom głośności i zaangażowania.

Sanie zatrzymały się na skraju otoczonej sosnami polany. Pod na wpół stopionym śniegiem rysowało się kilka drewnianych krzyży i wzgórków. Pośrodku widniały dwa świeże groby, błotniste i surowe. Ich widok przerwał śpiew gwałtownie jak kubeł zimnej wody.

Słońce przeświecało przez drzewa, blade, ale jasne. Na gałęziach tuż przy polanie niestosownie wesoło rozmawiały z sobą kowaliki. Jamie prowadził muły i nie obejrzał się, gdy pojawił się Arch, teraz jednak odwrócił się do niego i wskazując bliższą sobie trumnę, spytał cicho:

– Czy chcesz raz jeszcze spojrzeć na żonę?

Dopiero gdy Arch kiwnął głową i podszedł do sań, zdałam sobie sprawę, że mężczyźni przybili gwoździami wieko trumny pani MacLeod, ale wieko trumny pani Bug leżało luźno. Bobby i Ian, patrząc w ziemię, zdjęli ją teraz z sań.

Arch rozplótł włosy, co było oznaką żałoby. Nigdy przedtem nie widziałam ich rozpuszczonych. Były cienkie, białe i fruwały wokół jego twarzy jak dym, gdy się pochylił i delikatnie uniósł całun z twarzy Murdiny.

Przełknęłam z trudem i zacisnęłam palce. Usunęłam strzałę, co nie było przyjemne, potem zaś, zanim ją uczesałam, owinęłam jej gardło czystym bandażem. Wyglądała dobrze, choć zupełnie inaczej; chyba nigdy nie widziałam jej bez czepka, a bandaż wokół gardła nadawał jej wygląd surowego, prezbiteriańskiego kapłana. Widziałam, że Arch cofnął się trochę; choć natychmiast odzyskał kontrolę nad wyrazem twarzy, bruzdy biegnące od nosa do brody wydawały się znacznie głębsze. Poza tym otwierał i zamykał dłonie, jakby chciał złapać coś, czego tam nie było. Długo wpatrywał się w trumnę, po czym sięgnął do sporranu i coś wyciągnął. Gdy odwinął płaszcz, zobaczyłam, że za pasem nie ma niczego. Przyszedł bez broni.

Przedmiot, który trzymał w ręku, był mały i lśniący. Pochylił się, próbując przymocować to coś do całunu, ale z braku palców nie potrafił. Mruknął coś pod nosem po gaelicku, a potem podniósł wzrok na mnie. Widziałam w jego oczach coś w rodzaju paniki, podeszłam więc szybko i wyjęłam ten przedmiot z jego ręki. Była to złota broszka, mała, pięknie wykonana, w kształcie jaskółki w locie. Wyglądała na zupełnie nową. Wzięłam ją od niego i odsuwając całun, przypięłam do chustki pani Bug. Nigdy przedtem nie widziałam tej broszki, ani u pani Bug, ani wśród jej rzeczy; przyszło mi do głowy, że Arch pewnie kazał ją wykonać ze złota, które zabrał Jokaście Cameron. Może wtedy, gdy zaczął wywozić sztabki po kolei, a może później. Obietnica złożona żonie, że lata ich ubóstwa i zależności minęły. Cóż, rzeczywiście minęły. Podniosłam wzrok na Archa, a gdy kiwnął głową, nasunęłam lekko całun na zimną twarz jego żony.

Kierując się impulsem, wyciągnęłam rękę, by ująć jego dłoń, ale cofnął się i czekał spokojnie, aż Bobby przybije wieko. W pewnym momencie podniósł wzrok i powoli zmierzył nim Jamiego, a potem Iana.

Zacisnęłam wargi, spojrzałam na Jamiego i wróciłam do jego boku. Na jego twarzy wyraźnie rysował się smutek i wina, Arch najwyraźniej czuł to samo. Czy żadnemu z nich nie przyszło do głowy, że i pani Bug miała udział w tym, co się stało? Gdyby nie strzeliła do Jamiego... Ale ludzie nie zawsze zachowują się racjonalnie i tak jak powinni. Zresztą czy to, że ktoś przyczynił się do własnej śmierci, pomniejsza tragedię?

Kątem oka zauważyłam niewielki pagórek – grób Malvy i jej syna, tylko odrobinę wystający ze śniegu. Okrągły, mokry i ciemny, jak czubek głowy niemowlęcia, które się rodzi. Spoczywaj w pokoju, pomyślałam i poczułam, że napięcie, w którym żyłam przez dwa ostatnie dni, opuszcza mnie. Teraz możesz odejść.

Przyszło mi do głowy, że to, co powiedziałam Amy i Aidanowi, nie zmienia kolejności zgonów i tego, która z kobiet zostanie strażniczką. Zważywszy jednak na charakter pani Bug, może spodoba jej się zarządzanie cmentarzem, zajmowanie się miejscowymi duchami jak gromadką kurcząt, przeganianiem złych duchów ostrym słowem i groźbą.

Ta myśl podtrzymywała mnie na duchu podczas krótkiego czytania z Biblii, modlitw i zbiorowego płaczu – kobiet i dzieci, z których większość nie miała pojęcia, dlaczego płaczą – podczas przenoszenia trumien z sań i dość nieskładnego odmawiania Modlitwy Pańskiej. W tej chwili brakowało mi bardzo Rogera, narzucanego przez niego spokojnego porządku w żałobnej ceremonii i prawdziwego współczucia. On może wiedziałby, co powiedzieć o Murdinie Bug; teraz bowiem, gdy skończyła się modlitwa, nikt się nie odezwał i zapadła długa, niezręczna cisza. Ludzie przestępowali z nogi na nogę; staliśmy w śniegu i halki kobiet były mokre aż po kolana. Widziałam, jak Jamie prostuje ramiona, jakby płaszcz był mu za ciasny, i patrzy na sanie, gdzie pod kocem leżą szpadle. Zanim jednak dał znak Ianowi i Bobby’emu, Ian wciągnął głęboko powietrze i wysunął się do przodu. Podszedł do czekającej trumny pani Bug, stanął naprzeciwko pogrążonego w żałobie męża, najwyraźniej pragnąc przemówić. Arch dłuższą chwilę go ignorował, wpatrzony w trumnę, ale w końcu uniósł twarz bez wyrazu, czekając.

– To z mojej ręki – Ian przełknął – umarła ta kobieta wielkiej wartości. Nie zabrałem jej życia ze złości ani celowo i pełen jestem żalu. Ale zmarła z mojej ręki.

Siedzący obok Iana Rollo zaskomlał cicho, wyczuwając zdenerwowanie swego pana, ten jednak położył mu rękę na głowie i Rollo się uspokoił. Ian wyciągnął zza pasa nóż i położył go na trumnie przed Archem Bugiem, a potem wyprostował się i spojrzał mu prosto w oczy.

– Przysięgałeś raz mojemu wujowi, w czasach wielkiego zła, i zaoferowałeś życie za tę kobietę. Ja przysięgam na moją broń i oferuję to samo. – Na chwilę zacisnął wargi, przełknął, ale nie spuszczał z Archa ciemnych, trzeźwych oczu. – Być może ty nie traktowałeś tego poważnie, ale ja tak.

Uświadomiłam sobie, że wstrzymuję oddech, i zmusiłam się do zaczerpnięcia powietrza. Zastanawiałam się, czy to był plan Jamiego. Ian najwyraźniej mówił szczerze, jednak szansa, że Arch przyjmie tę ofiarę na miejscu i na oczach kilkunastu świadków poderżnie Ianowi gardło, była niewielka, niezależnie do tego, co czuł. Jeśli jednak publicznie odrzuci tę ofertę, otwierają się możliwości bardziej oficjalnej i mniej krwawej rekompensaty, a młody Ian uwolni się przynajmniej od części swej winy. Cholerny góral, pomyślałam, patrząc na Jamiego nie bez pewnego podziwu.

Wyczuwałam, jak co kilka sekund przebiegają go drobne fale energii, ale zdusił je wszystkie. Nie przeszkodził Ianowi w próbie odkupienia, ale też nie pozwoliłby go skrzywdzić, gdyby przypadkiem stary Arch rzeczywiście zażądał krwi – a najwyraźniej uważał, że istnieje taka możliwość. Zerknęłam na Archa i też tak pomyślałam.

Stary człowiek patrzył chwilę na Iana, ściągnąwszy ciężkie, stalowoszare brwi, oczyma, które też były stalowoszare i zimne jak stal.

– To zbyt łatwe, chłopcze – powiedział w końcu głosem brzmiącym jak zardzewiałe żelazo. Spojrzał na Rolla, który stał obok Iana z uniesionymi uszami i czujnymi oczyma wilka. – Dasz mi swego psa, bym go zabił?

Maska Iana znikła natychmiast. Szok i przerażenie naraz nadały jego twarzy bardzo młody wygląd. Słyszałam, jak przełknął powietrze i wyprostował się, ale głos mu się łamał.

– Nie – odrzekł – on nic nie zrobił. To moja zbrodnia, nie jego.

Arch uśmiechnął się lekko, ale uśmiech nie objął jego oczu.

– Tak, no widzisz. A to tylko zapchlone zwierzę, nie żona. – Słowo „żona” wymówił szeptem. Odchrząknął, a potem przeniósł wzrok z Iana na Jamiego i na mnie. – Nie żona – powtórzył cicho.

Miałam wrażenie, że moja krew jest tak zimna, że mrozi mi serce.

Nie spiesząc się, Arch przeniósł wzrok kolejno z jednego mężczyzny na drugiego, z Jamiego na Iana, któremu przyglądał się tak długo, że wydawało się to całym życiem.

– Zobaczysz mnie znów, gdy będziesz miał coś, co warto będzie zabrać, chłopcze – powiedział spokojnie, a potem odwrócił się na pięcie i zniknął między drzewami.

5. Moralność dla podróżników w czasie

Na stole stała lampa elektryczna, ale Roger często wolał pracować wieczorami przy świetle świec. Wyjął teraz zapałkę z pudełka i zapalił ją jednym ruchem ręki. Po liście Claire chyba nigdy nie uda mu się już zapalić zapałki, by nie wspomnieć jej opowieści o pożarze wielkiego domu. Boże, jakże żałował, że go tam nie było.

Płomień zapałki przygasł, gdy przytknął go do knota, a przejrzysty wosk świecy na chwilę przyjął niewyraźny, nieziemsko niebieski kolor, ale po chwili znów normalnie się rozjaśnił. Roger rzucił okiem na Mandy, która śpiewała gromadzie pluszowych zabawek na kanapie. Była już po kąpieli i miała zachowywać się grzecznie, podczas gdy Jem jeszcze się pluskał. Zerkając na nią do czasu od czasu, Roger usiadł przy biurku i otworzył notatnik.

Rozpoczął to jako po części żart, ale po części było to jedyne, co wymyślił, aby przemóc paraliżujący strach.

– Można nauczyć dzieci, żeby nie przechodziły same przez ulicę – zauważyła Bree – więc można je chyba nauczyć, żeby trzymały się z daleka od kamiennych kręgów.

Przytaknął, ale niezupełnie przekonany. Małe dzieci, tak, można nauczyć, aby nie wkładały widelców do gniazdek elektrycznych, ale gdy stają się nastolatkami, opanowanymi pragnieniem poznania siebie i nieznanych zjawisk... Aż nazbyt żywo pamiętał siebie z tego okresu. Jeśli nastoletniemu chłopcu powie się, że nie należy wkładać widelca do gniazdka, wystarczy się odwrócić, a on już rusza do szuflady ze sztućcami. Może dziewczynki są inne, ale miał co do tego wątpliwości.

Spojrzał na kanapę, na której Amanda leżała teraz na plecach, z uniesionymi w górę nogami, podtrzymując stopami dużego, dość sfatygowanego misia, któremu śpiewała Panie Janie. Mandy była tak mała, że nie będzie pamiętać. Jem będzie. I pamięta – Roger widział to, gdy chłopiec budził się z koszmaru, z wielkimi oczyma wpatrzonymi w pustkę, i nie był w stanie opisać swego snu. Dzięki Bogu, nie zdarzało się to często.

On sam na każde wspomnienie wciąż pokrywał się zimnym potem. To ostatnie przejście... Przytulił Jemmy’ego do piersi i wszedł... Boże, nie, nie było na to nazwy, bo ludzkość jako taka nigdy tego na szczęście nie doświadczyła. Nie było nawet niczego, z czym można by to doświadczenie porównać.

Nie działały tam żadne zmysły, a równocześnie działały wszystkie, i to w takim nasileniu wrażliwości, że gdyby potrwało to dłużej, mogłoby przyprawić o śmierć. Wyjąca pustka, w której dźwięk wydawał się atakować, pulsować w ciele, starając się rozdzielić wszystkie jego komórki. Absolutna ślepota, ale taka, która wynika z patrzenia w słońce. I uderzenia... ciał? Duchów? Niewidocznych innych, którzy przelatywali obok jak ćmy albo jakby wręcz przez ciebie? I do tego rozdzierający krzyk.

Czy był tam jakiś zapach? Zmarszczył brwi i próbował sobie przypomnieć. Tak, był zapach, i co dziwne – zapach, który dawało się opisać: zapach powietrza przepalonego błyskawicą – ozonu.

„Mocno pachnie ozonem” – napisał, czując ogromną ulgę, że choćby taka drobina wiąże te wspomnienia z normalnym światem. Ulga zniknęła jednak zaraz, gdy wrócił do walki z własną pamięcią. Miał wrażenie, że razem trzymała ich tylko jego wola; jedynie mocne postanowienie, że przeżyją. Wiedza, czego ma się spodziewać, absolutnie nie była pomocna. To przeżycie było inne i znacznie gorsze niż poprzednie. Wiedział, że ma na nie nie patrzeć – na duchy, jeśli tym były. „Patrzeć” nie było właściwym słowem. Może „zwracać uwagę”? Znowu nie znalazł właściwego słowa i westchnął, zdenerwowany.

– „Wszystkie dzwony biją, wszystkie dzwony biją...”.

– „Bim, bam, bom” – włączył się cicho w piosenkę Amandy. – „Bim, bam, bom”.

Przez chwilę postukiwał piórem w papier, zamyślony, potem pokręcił głową i znów pochylił się nad kartką, starając się wyjaśnić swoją pierwszą próbę. Tamten moment, gdy znalazł się tak blisko – w odległości jednej chwili? jednego cala? – niewyobrażalnie blisko spotkania ze swoim ojcem i unicestwienia.

„Myślę, że nie można przeciąć własnej linii życia” – napisał powoli. I Bree, i Claire, kobiety nauki, zapewniły go, że dwa przedmioty nie mogą istnieć w jednej i tej samej przestrzeni, niezależnie od tego, czy przedmioty te są cząstkami atomu, czy słoniami. A skoro tak, wyjaśniałoby to, dlaczego nie można istnieć dwa razy w tym samym czasie. Przypuszczał, że właśnie to zjawisko sprawiło, że przy pierwszej próbie o mało nie zginął. Wchodząc między kamienie, myślał o ojcu – i zapewne o ojcu takim, jakiego znał on, Roger. Czyli oczywiście za jego własnego życia.

Znów postukał piórem w kartkę, zamyślony, ale nie potrafił jeszcze zmusić się do opisania tego spotkania. Może później. Przerzucając kartki, wrócił do początku, gdzie zamieścił spis treści.

Praktyczny przewodnik dla podróżników w czasie

1. Zjawiska fizyczne

a. Znane miejsca

b. Dziedziczność

c. Śmiertelność

d. Wpływ i właściwości kamieni szlachetnych

e. Krew?

Wykreślił ostatni punkt, ale zawahał się. Czy ma obowiązek opowiedzieć o wszystkim, co wie, w co wierzy lub co podejrzewa? Claire uważała, że sam pomysł, iż konieczna lub przydatna jest ofiara krwi, to nonsens, pogański przesąd pozbawiony podstaw. Może ma rację – ostatecznie była naukowcem – wciąż jednak pamiętał noc, w której przez kamienie przeszła Geillis Duncan.

Na tle stojącego kamienia przez chwilę zawirowały długie blond włosy, unoszące się w coraz silniejszych podmuchach ognia. Zapach benzyny mieszał się z palącym się ciałem, a pień, który nie był pniem, leżał opalony pośrodku kręgu. Ale Geillis Duncan poszła za daleko.

– W starych bajkach zawsze jest mowa o dwustu latach – powiedziała Claire. Bajki rozumiane dosłownie, opowieści o ludziach ukradzionych przez elfy, „zabranych przez kamienie” na wzgórzach wróżek... Takie opowieści często zaczynają się tak: „Dawno, dawno, dwieście lat temu...”. A w innych bajkach ludzie wracają do własnych miejsc, gdzie nie było ich dwieście lat. Dwieście lat.

Claire, Bree, on sam – przy każdym przejściu różnica czasu była ta sama: dwieście dwa lata, czyli niemal dokładnie tyle co w starych opowieściach. Ale Geillis Duncan poszła za daleko. Bardzo niechętnie napisał znów słowo „krew” i w nawiasie obok dodał „ogień” ze znakiem zapytania, ale nic więcej. Nie teraz, może później.

Dla uspokojenia spojrzał na regał, gdzie leżał list, przyciśnięty małym wężem wyrzeźbionym z wiśniowego drzewa. „Wciąż żyjemy”...

Poczuł nagłą chęć, by przynieść drewnianą szkatułkę, wyciągnąć pozostałe listy, otworzyć je i przeczytać. Ciekawość, tak, ale też coś więcej. Chciał ich dotknąć – Claire i Jamiego – przytulić do twarzy, do serca, świadectwo, że żyli, wymazać dzielący ich czas i przestrzeń. Zwalczył jednak ten impuls. Postanowili – a raczej Bree postanowiła, a to byli jej rodzice.

– Nie chcę ich czytać wszystkich od razu – powiedziała, przerzucając zawartość szkatułki długimi, szczupłymi placami – bo może... może jak już przeczytam je wszystkie, oni wtedy naprawdę odejdą.

Rozumiał ją. Dopóki choć jeden list pozostawał nieprzeczytany – żyli. I mimo ciekawości historyka podzielał jej odczucia. Poza tym...

Rodzice Brianny nie pisali tych listów jak dziennika, przeznaczonego dla oczu niezbyt wyraźnie określonych potomków. Pisali je w konkretnym, określonym celu – komunikacji z Bree i z nim. A to znaczyło, że listy mogą zawierać niepokojące wyznania. Jego teściowie mieli talent do takich objawień.

Wbrew sobie wstał, wziął list do ręki, rozwinął go i raz jeszcze przeczytał postscriptum, po prostu by się upewnić, że go sobie nie wymyślił.

Nie, nie wymyślił. Gdy siadał, słowo „krew” brzmiało mu jeszcze słabo w uszach. „Włoski dżentelmen”. Chodziło o Karola Stuarta, nie mógł w ten sposób mówić o nikim innym. Chryste. Przez chwilę wpatrywał się w przestrzeń – Mandy zaczęła teraz śpiewać Jingle Bells – ale otrząsnął się, przerzucił kilka stron i raz jeszcze uparcie rozpoczął.

2. Moralność

a. Morderstwo i niesłuszna śmierć.

Zakładamy rzecz jasna, że niedopuszczalne jest zabicie kogokolwiek z jakiejkolwiek przyczyny prócz samoobrony, ochrony innej osoby lub uprawnionego użycia siły podczas wojny.

Przyjrzał się przez chwilę tym słowom, mruknął „nadęty dupek”, wyrwał stronę z notatnika i zgniótł ją.

Nie zwracając uwagi na znaczenie słów Jingle Bells w wykonaniu Mandy, wziął notatnik i raźnym krokiem ruszył na drugą stronę holu, do gabinetu Brianny.

– Jakież mam prawo gadać o moralności? – spytał.

Podniosła wzrok znad ogromnej płachty papieru, na której leżała rozłożona turbina hydroelektryczna. W oczach miała ten dość nieprzytomny wyraz, mówiący, że wie, iż coś się do niej mówi, ale jej mózg jeszcze nie jest w stanie zdać sobie sprawy, kto mówi i co mówi. Ponieważ dobrze znał to zjawisko, poczekał chwilę, nieco niecierpliwie, by jej myśli opuściły turbinę i skupiły się na nim.

– Gadać o...? – powtórzyła, ściągając brwi. Zamrugała i spojrzała przytomniej. – A do kogo masz gadać?

– No cóż – pokazał jej zapisany notatnik i nagle opanowała go nieśmiałość. – Noo, chyba do dzieci.

– Ależ powinieneś gadać o moralności do swoich dzieci – powiedziała rozsądnie. – Jesteś ich ojcem, to twoje zadanie.

– Och, ale... sam zrobiłem wiele rzeczy, przed którymi ich przestrzegam – stwierdził, trochę zagubiony.

Krew. Tak, może chodziło o chronienie kogoś innego – a może nie.

Uniosła gęste, proste brwi.

– Nigdy nie słyszałeś o nieszkodliwej hipokryzji? Myślałam, że kandydatów na pastorów uczą takich rzeczy. A skoro już przy tym jesteśmy, czyż gadanie o moralności nie jest zajęciem pastora?

Patrzyła na niego niebieskimi oczyma, wyczekująco. Odetchnął głęboko. Pomyślał trzeźwo, że Bree jak zawsze zmierza wprost do stojącego w pokoju byka i łapie go za rogi. Od ich powrotu nigdy nie wspomniała nawet słowem, że niemal został wyświęcony, ani o tym, co zamierza teraz zrobić ze swoim powołaniem. Ani słowa w ciągu roku spędzonego w Ameryce, kiedy tak dużo się działo – operacja Mandy, decyzja o przeprowadzce do Szkocji, miesiące remontu Lallybroch, które kupili, aż do tej chwili, gdy otworzył drzwi. Ale gdy już raz je otworzył, to oczywiście weszła prosto w nie, przewróciła go i oparła stopę na jego piersi.

– Noo, tak, tak jest – powiedział i odwzajemnił jej spojrzenie.

– Okej – uśmiechnęła się do niego łagodnie – więc na czym polega problem?

– Bree, gdybym wiedział, tobym ci powiedział. – Czuł, jak serce podchodzi mu do gardła.

Wstała i położyła mu dłoń na ramieniu, zanim jednak któreś z nich zdążyło coś powiedzieć, w holu rozległ się tupot nagich stópek, a od drzwi gabinetu Rogera dobiegł ich pytający głos Jema: – Tato?

– Tu jestem – zawołał, ale Brianna szła już do drzwi, więc ruszył za nią. Jem, w niebieskiej piżamie z Supermanem i mokrymi włosami sterczącymi na wszystkie strony, stał przy jego biurku i z zainteresowaniem przyglądał się listowi.

– Co to jest? – spytał.

– Co jest? – powtórzyła natychmiast Mandy, podbiegając i wdrapując się na krzesło, by popatrzeć.

– To list od twego dziadka – odpowiedziała Brianna spokojnie. Położyła dłoń na liście, zasłaniając większość postscriptum, a drugą wskazała ostatni akapit. – Przesyła wam buziaki, widzicie?

Twarz Jema rozjaśnił szeroki uśmiech.

– Powiedział, że nie zapomni.

Chłopiec był wyraźnie zadowolony.

– Buzi dziadzio – zawołała Mandy i pochylając się tak, że chmura czarnych kędziorów opadła jej na twarz, głośno cmoknęła list.

Rozdarta między przerażeniem a śmiechem, Bree wyrwała jej list i starła wilgoć, ale papier, choć stary, był mocny.

– Nic się nie stało – powiedziała i podała list Rogerowi. – No to o czym czytamy dziś wieczorem?

– O wieczątkach!

– O zwierzątkach – powiedział Jem, pochylając się do siostry i powtarzając wyraźnie: – O zwie-rząt-kach.

– Okej – powiedziała pogodnie. – Ja pierw! – Wybiegła przez drzwi, chichocząc, a za nią ruszył brat. Brianna w trzy sekundy złapała Rogera za uszy, mocno pocałowała go w usta, puściła i rzuciła się za potomstwem.

Usiadł, czując się znacznie szczęśliwszy. Wsłuchiwał się w odgłosy mycia zębów i mycia buzi, a następnie z westchnieniem odłożył notatnik do szuflady. Mam dużo czasu – pomyślał. Wiele lat, zanim to może okazać się potrzebne. Wiele lat.

Ostrożnie złożył list i stając na palcach, położył go na najwyższej półce regału, przesuwając małego węża, by go strzegł. Zgasił świecę i poszedł dołączyć do rodziny.

***

Postscriptum. Widzę, że będę miał ostatnie słowo, co rzadko zdarza się mężczyźnie mieszkającemu w domu, w którym przebywa, gdy ostatnio liczyłem, osiem kobiet. Zamierzamy opuścić Ridge, gdy tylko aura pozwoli, i udać się do Szkocji po moją prasę drukarską, a następnie z nią powrócić. Podróż w tych czasach jest niepewna i nie potrafię przewidzieć, kiedy ani czy zdołam napisać znowu. Nie wiem też, czy w ogóle otrzymacie ten list, ale nie tracę nadziei, że tak.

Chcę wam opowiedzieć, co się stało z własnością niegdyś przechowywaną przez Cameronów dla włoskiego dżentelmena. Nie sądzę, by mądre było zabieranie jej z sobą, a zatem przeniosłem ją w bezpieczne miejsce. Jemmy wie, co to za miejsce. Gdybyście w jakiejś chwili potrzebowali tej własności, powiedzcie mu, że strzeże jej Hiszpan. Gdyby tak się stało, niech ją pobłogosławi ksiądz, bo jest na niej krew.

Czasami żałuję, że nie mogę zobaczyć przyszłości. Częściej jednak dziękuję Bogu, że nie mogę. Zawsze jednak będę widzieć wasze twarze.

Ucałujcie ode mnie dzieci. Twój kochający ojciec J.F.

***

Gdy dzieci zostały umyte, wycałowane i położone do łóżek, rodzice wrócili do biblioteki, gdzie czekała na nich whisky i list.

– Włoski dżentelmen? – Bree spojrzała na Rogera, unosząc jedną brew, co jak zawsze przypomniało mu Jamiego Frasera, toteż odruchowo rzucił okiem na kartkę papieru. – Czy chodzi mu o...?

– Karola Stuarta? Nie może to być nikt inny.

Wzięła list i po raz kolejny – jak kilkanaście razy przedtem – przeczytała postscriptum.

– A jeśli rzeczywiście chodzi mu o Karola Stuarta, to ten majątek...

– Znalazł złoto, a Jem wie, gdzie ono jest... – Roger powiedział to pytającym tonem, spoglądając w górę ku sufitowi, nad którym dzieci zapewne spały, otulone niewinnością i piżamkami z postaciami z kreskówek.

Bree zmarszczyła brwi.

– Wie? Tato nie ujmuje tego w ten sposób, ale jeśli rzeczywiście wie, to straszna tajemnica jak na ośmioletniego chłopca.

– To prawda.

Jem może i ma osiem lat, ale doskonale potrafi dochować tajemnicy, myślał Roger. Bree miała jednak rację, jej ojciec nigdy nie obciążyłby nikogo niebezpieczną informacją, a już na pewno nie ukochanego wnuka. W każdym razie nie bez ważnej przyczyny – a postscriptum wskazywało wyraźnie, że informacja miała służyć jedynie w razie potrzeby.

– Masz rację. Jem nie wie o złocie, tylko o Hiszpanie, kimkolwiek on jest. Czy nigdy nic ci o tym nie wspominał?

Pokręciła głową i odwróciła się, bo nagły podmuch wiatru z otwartego okna rozwiał firanki. Zanosiło się na deszcz. Bree wstała i pospiesznie zamknęła okno, a potem ruszyła na górę, gestem wskazując Rogerowi, żeby sprawdził okna na parterze. Lallybroch było dużym domem, wyposażonym w ogromną liczbę okien. Dzieci cały czas próbowały je policzyć, ale ani razu nie udało im się dwa razy uzyskać tego samego wyniku.

Roger pomyślał, że któregoś dnia sam będzie musiał to zrobić i rozstrzygnąć sprawę, ale nie bardzo miał na to ochotę. Dom, jak większość starych domów, cechowała wyraźna osobowość. Lallybroch było przytulne, duże, pełne wdzięku, zbudowane raczej dla wygody niż okazałe, a w jego murach snuło się echo rozmów wielu pokoleń. Było to jednak także miejsce, które miało swoje sekrety, a niewiadoma liczba okien doskonale pasowałaby do tego w jego pojęciu figlarnego domu.

Okna w kuchni – teraz wyposażonej w nowoczesne sprzęty, przyzwoitą kanalizację, ale wciąż z dawnymi granitowymi blatami, poplamionymi sokiem porzeczkowym, krwią upolowanych zwierząt i drobiu – były zamknięte. Przeszedł jednak przez kuchnię i przez spiżarkę. Światło w tylnym holu nie świeciło się, ale w podłodze przy ścianie widoczna była kratka, przez którą płynęło powietrze do „księżej dziury” – komórki na dole.

Po powstaniu jego teść ukrywał się tam przez pewien czas, nim trafił do więzienia w Ardsmuir. Roger zszedł tam raz, na krótką chwilę, gdy kupili dom, i wyszedł z wilgotnego, zatęchłego pomieszczenia, rozumiejąc doskonale, dlaczego Jamie Fraser wolał mieszkać w dziczy na dalekim zboczu góry, gdzie nic go nie ograniczało.

Lata ukrywania się, trudności, więzienia... Jamie Fraser nie był politykiem i lepiej niż większość ludzi znał prawdziwą cenę wojny, niezależnie od jej deklarowanego celu. Roger widział, jak jego teść od czasu do czasu pociera sobie nadgarstki, z których dawno zniknęły ślady kajdanów, nie zniknęła natomiast pamięć o ich ciężarze. Roger nie miał żadnych wątpliwości, że Jamie Fraser będzie żył wolny – albo umrze, i przez chwilę z przenikającą aż do szpiku kości tęsknotą pożałował, że go tam nie ma, że nie walczy u boku teścia.

Zaczął padać deszcz. Słyszał uderzenia kropli na łupkowym dachu zabudowań, a potem głośniejszy szum ulewy, która spowijała dom mgłą i wodą.

– Za nas i za nasze potomstwo – powiedział na głos, ale cicho.

To była umowa między mężczyznami, niewypowiedziana, ale powszechnie rozumiana. Najważniejsze było zachowanie rodziny, ochrona dzieci, i cena za to – czy miałaby nią być krew, pot czy dusza – musi być zapłacona.

– Oidche mhath – powiedział i skinął głową ku podziemnej komórce. – Dobranoc zatem.

Przystanął chwilę w starej kuchni, czując, jak dom go obejmuje, chroni przed burzą. Kuchnia zawsze była sercem domu – pomyślał, stwierdzając, że ciepło kuchni zapewnia taki sam komfort jak niegdyś ogień na pustym teraz palenisku.

Spotkał się z Brianną u stóp schodów. Przebrała się już do łóżka, choć nie miała zamiaru spać. W domu zawsze panował chłód, a podczas deszczu temperatura spadła jeszcze o kilka stopni. Brianna nie nosiła jednak swetrów, tylko cienką koszulę nocną z białej bawełny, która – z małą czerwoną wstążką – wyglądała zwodniczo niewinnie. Biały materiał otulał jej piersi jak chmura szczyt góry.

Roześmiała się, gdy jej to powiedział. Nie protestowała, kiedy objął jej piersi dłońmi. Przez cienki materiał czuł jej sutki jak kamyczki na plaży.

– Na górze? – szepnęła, pochylając się i przesuwając koniuszkiem języka wzdłuż jego dolnej wargi.

– Nie. – Pocałował ją mocno. – W kuchni. Tam jeszcze tego nie robiliśmy.

Kochali się, oparci o stary blat pokryty tajemniczymi plamami. Dźwięki, które z siebie wydawała, mieszały się z uderzeniami wiatru i deszczu o stare okiennice. Czuł, jak drży. On też miał miękkie kolana, więc chwycił ją za ramiona i schował twarz w jej włosach. Serce biło mu powoli i mocno jak werbel. Był nagi, więc zimny powiew, który dobiegł gdzieś z głębi domu, pokrył jego plecy i nogi gęsią skórką. Brianna zwróciła ku niemu twarz.

– Zimno ci? – szepnęła. Ona była rozgrzana jak węgielek na ogniu. Pragnął teraz jedynie wsunąć się razem z nią do łóżka i przeczekać burzę w cieple.

– Nie, wszystko w porządku. – Pochylił się i zebrał ubrania, które rzucił na podłogę. – Chodźmy do łóżka.

Na górze deszcz bił głośniej.

– „Ooo, a zwierzęta wchodziły parami” – śpiewała cicho Bree, gdy wchodzili po schodach. – „Słonie... i kangury...”.

Roger uśmiechnął się. Można było sobie wyobrazić, że dom, wewnątrz przytulny, jest arką unoszącą się na wzburzonych wodach. Parami. Dwoje rodziców, dwoje dzieci. Może kiedyś więcej. Ostatecznie było tu mnóstwo miejsca.

Zgasiwszy lampę, wsłuchany w uderzenia deszczu w okiennice, Roger czekał na granicy snu, nie chcąc jeszcze tracić tej miłej chwili.

– Nie spytamy go, prawda? – szepnęła Bree sennym głosem. Czuł jej ciepły ciężar obok swego ciała. – Jema?

– Nie, oczywiście, że nie. Nie ma takiej potrzeby.

Poczuł ukłucie ciekawości. Kim był ten Hiszpan? Myśl o ukrytym skarbie zawsze kusiła, nie potrzebowali go jednak. Na razie mają dość pieniędzy; poza tym trudno przypuszczać, że złoto wciąż jest tam, gdzie Jamie je złożył.

Nie zapomniał też o ostatnim napomnieniu w postscriptum Jamiego.

„Niech ją pobłogosławi ksiądz, bo jest na niej krew”. Słowa rozpłynęły się, gdy o nich myślał. Pod powiekami dostrzegł nie złote sztabki, ale stary granitowy blat w kuchni, z ciemnymi plamami, które tak głęboko już w niego wrosły, że stały się częścią kamienia i nie dawały się usunąć żadnym szorowaniem, nie mówiąc już o zaklęciach.

Nie miało to znaczenia. Hiszpan, kimkolwiek był, może je sobie zatrzymać. Rodzina jest bezpieczna.

CZĘŚĆ DRUGA
Krew, pot i korniszony

6. Long Island

4 lipca 1776 roku w Filadelfii podpisano Deklarację Niepodległości.

24 lipca generał-porucznik sir William Howe przybył na Staten Island, gdzie w tawernie „Pod Różą i Koroną” w New Dorp założył swoją kwaterę.

13 sierpnia generał-porucznik Jerzy Waszyngton przybył do Nowego Jorku, by wzmocnić fortyfikacje miasta opanowanego przez Amerykanów.

21 sierpnia William Ransom, porucznik lord Ellesmere, przybył do tawerny „Pod Różą i Koroną” w New Dorp, zgłaszając się z pewnym opóźnieniem na służbę jako najmłodszy i najnowszy członek sztabu generała.

22 sierpnia...

***

Porucznik Edward Markham, markiz Clarewell, wpatrywał się uważnie w twarz Williama, pozwalając mu podziwiać niezbyt apetyczny, bliski już pęknięcia pryszcz na swoim czole.

– Dobrze się czujesz, Ellesmere?

– Dobrze – wydusił William przez zaciśnięte zęby.

– Tylko że wyglądasz dość zielono. – Wyraźnie zaniepokojony Clarewell wsunął rękę do kieszeni. – Chcesz possać mojego korniszona?

Tym razem Williamowi niemal udało się dobiec do relingu. Za jego plecami zgromadzeni pokpiwali sobie z korniszona Clarewella – kto może go possać i ile jego właściciel musiałby zapłacić za taką usługę. Żarty te przerywały protesty Clarewella, który upierał się, że jego wiekowa babcia zawsze twierdziła, iż korniszon najlepiej zapobiega chorobie morskiej, i najwyraźniej miała rację – patrzcie na niego, nic go nie bierze...

William zamrugał i załzawionymi oczyma wpatrywał się w zbliżający się brzeg. Morze było dość spokojne, choć niewątpliwie coś się szykowało. Nie miało to jednak żadnego znaczenia – nawet najłagodniejsze fale, najkrótsza droga morska, zawsze wywracały jego żołądek na lewą stronę. Teraz też wciąż próbował coś z siebie wyrzucić, ale ponieważ nic już w nim nie zostało, mógł udawać, że wszystko jest w porządku. Wytarł usta, wyprostował się; czuł, że mimo upalnego dnia ciało ma pokryte zimnym potem. Za chwilę zarzucą kotwicę, pora więc udać się pod pokład i skłonić będących pod jego dowództwem żołnierzy, by zaprowadzili jaki taki porządek, nim zejdą do łodzi. Rzucił okiem przez ramię i tuż za rufą zobaczył „River” i „Phoenixa”. „Phoenix” był statkiem flagowym admirała Howe’a, a na jego pokładzie płynął brat admirała – generał. Czy będą musieli czekać, podskakując jak korki na coraz bardziej wzburzonych falach, aż generał Howe i jego adiutant kapitan Pickering wysiądą na brzeg? Miał nadzieję, że nie.

Jak się jednak okazało, żołnierzom pozwolono wylądować natychmiast.

– Jak najszybciej, panowie! – wołał głośno sierżant Cutter. – Zaraz będziemy gonić tych skurwysynów rebeliantów, zaraz! I biada każdemu, kogo złapię na ociąganiu się. Ty tam!

Odmaszerował, mocny jak czarny tytoń, by pogonić jakiegoś niezdarnego podporucznika. William poczuł się nieco lepiej. Nie mogło się przecież zdarzyć nic okropnego w świecie, w którym przebywał sierżant Cutter.

Ruszył za żołnierzami po drabinie i do szalupy, w podnieceniu całkowicie zapominając o swoim żołądku. Gdzieś na równinach Long Island miał rozegrać swoją pierwszą bitwę.

***

Osiemdziesiąt osiem fregat – słyszał, że admirał Howe właśnie sprowadził tyle okrętów. Rzeczywiście, zatokę Gravesend wypełniał las masztów. Wodę zapełniały szalupy przewożące żołnierzy na brzeg. William mało się nie udławił z podniecenia. Czuł, że ogarnia ono również żołnierzy, gdy kaprale zwoływali kompanie z szalup i odmaszerowywali w równych szeregach, robiąc miejsce dla kolejnych przybyszów.

Ponieważ odległość od okrętów nie była duża, konie oficerów płynęły do brzegu same, a nie na szalupach. William odskoczył, bo wielki ogier wynurzył się z fal i otrząsnął, mocząc słonym prysznicem wszystkich stojących w promieniu dziesięciu stóp. Chłopak stajenny, który trzymał się jego uprzęży, wyglądał jak podtopiony szczur, ale także się otrząsnął i uśmiechnął szeroko do Williama. Twarz miał białą z zimna, ale ożywioną podnieceniem.

William też miał konia – gdzieś tam. Kapitan Griswold, starszy rangą członek sztabu Howe’a, pożyczył mu swego, bo nie było czasu, by sprowadzić skądś innego wierzchowca. Ransom założył więc, że ktoś, kto zajmuje się jego koniem, go odnajdzie – choć nie wiedział jak.

Panował zorganizowany chaos. Brzeg w tym miejscu był terenem zalewowym, więc gromady czerwonych kurtek kręciły się wśród różnych morskich śmieci jak stada ptaków nadbrzeżnych. Okrzykom sierżantów towarzyszył skrzek krążących nad nimi mew.

Williamowi dopiero tego ranka przedstawiono kaprali, nie zapamiętał jeszcze dobrze ich twarzy, więc z pewną trudnością odszukał swoje cztery kompanie i wyprowadził je na wydmy porośnięte szorstką trawą. Dzień był gorący, w ciężkich mundurach i z pełnym ekwipunkiem trudno było wytrzymać, pozwolił więc żołnierzom, by odpoczęli, napili się wody albo piwa z manierek, zjedli kawałek chleba albo sera. Wkrótce wyruszyli.

Dokąd? W tej chwili jego myśli zajmowało przede wszystkim to właśnie pytanie. Pospieszna narada sztabu poprzedniego wieczoru – jego pierwsza – skupiła się na podstawowych kwestiach planu inwazji. Z Gravesend połowa armii miała pomaszerować w głąb lądu i zwrócić się na północ ku Brooklyn Heights, gdzie, jak uważano, okopały się siły rebeliantów. Pozostała część wojska miała się rozciągnąć wzdłuż wybrzeża aż po Montauk, tworząc linię obrony, która w razie potrzeby będzie mogła przesunąć się w głąb Long Island, zmuszając rebeliantów do wycofania się i zamykając ich w sieci.

William nade wszystko pragnął znaleźć się w pierwszej linii ataku. Wiedział, że jest to mało prawdopodobne. Nie znał zupełnie swoich podkomendnych, a ich wygląd nie zrobił na nim dobrego wrażenia. Żaden rozsądny dowódca nie posłałby takich żołnierzy na pierwszą linię, chyba że mieliby posłużyć za mięso armatnie. Wzdrygnął się nieco na tę przelotną myśl.

Howe nie lubił marnować ludzi; znany był z ostrożności, czasami nadmiernej – tak powiedział mu ojciec. Lord John nie wspomniał, iż ten właśnie rys charakteru generała Howe’a stał się główną przyczyną, dla której zgodził się, by syn dołączył do jego sztabu, ale William i tak to wiedział. Nie przejął się tym, uznając, że szanse na udział w znaczących działaniach są i tak większe przy generale Howe niż na bagnach Karoliny Północnej z sir Peterem Packerem.

A poza tym... obrócił się powoli. Morze wypełniały brytyjskie okręty, a ziemię brytyjscy żołnierze; nigdy nie przyznałby się głośno, że ten widok wywiera na nim wrażenie, ale coś ścisnęło go w gardle; zdał sobie sprawę, że wstrzymuje oddech, zmusił się więc, by go wypuścić.

Teraz na brzeg przewożono działa. Chwiały się niebezpiecznie na płaskodennych barkach, obsługiwanych przez kilku klnących żołnierzy. Konie i woły, ciągnące lawety i wózki z amunicją, przemieszczały się po plaży głośną, rozbryzgującą piasek gromadą. Zwierzęta rżały i muczały protestująco. Była to największa armia, jaką William kiedykolwiek widział.

– Sir. – Opuścił wzrok i zobaczył niskiego żołnierza o pełnych policzkach, nie starszego chyba od Williama, najwyraźniej zaniepokojonego.

– Tak?

– Pański szponton, sir, i pański koń – dodał żołnierz, wskazując długonogiego, gniadego wałacha, którego trzymał za lejce. – Z pozdrowieniami od kapitana Griswolda.

William ujął długi na siedem stóp szponton. Jego polerowany, stalowy grot lśnił nawet pod zachmurzonym niebem. Od ciężaru szpontonu przebiegł go dreszcz podniecenia.

– Dziękuję. A ty jesteś...?

– Och! Perkins, sir. – Żołnierz pospiesznie zasalutował. – Trzecia kompania, sir, nazywają nas rębaczami.

– Naprawdę? Cóż, mam nadzieję, że będziecie mieli okazję uzasadnić swą nazwę.

Perkins najwyraźniej nie zrozumiał.

– Dziękuję, Perkins – powtórzył William i gestem odprawił żołnierza.

Ujął konia za uzdę, czując, jak serce wypełnia mu radość. Była to największa armia, jaką kiedykolwiek widział, on zaś był jej członkiem.

***

Mógł mieć mniej szczęścia, ale mógł mieć też więcej. Jego kompanie miały się znaleźć w drugiej fali, idąc za strażą przednią pieszo i strzegąc artylerii. Nie gwarantowało to akcji, ale dawało na nią szansę, jeżeli Amerykanie okażą się choć w połowie takimi wojownikami, jak o nich mówiono.

Minęło już południe, zanim mógł podnieść szponton i krzyknąć „naprzód marsz!”. Pogoda załamała się; teraz padał deszcz, przynosząc ulgę od upału.

Za porastającymi brzegi lasami ciągnęła się szeroka, piękna równina. Pole traw upstrzone było dzikimi kwiatami o bogatych kolorach, dobrze widocznych mimo niewyraźnego, deszczowego światła. Jeszcze dalej widział gromady ptaków – gołębi czy przepiórek, zbyt odległych, by je dokładnie rozpoznać – które mimo deszczu wzbijały się w powietrze, wypłaszane z gniazd przez maszerujących żołnierzy.

Jego kompanie maszerowały w pobliżu środka posuwającej się kolumny w porządnej formacji. Pomyślał z wdzięcznością o generale Howe. Jako młodszy oficer sztabowy powinien właściwie pełnić służbę posłańca – jeździć między różnymi kompaniami na polu, przenosić rozkazy z kwatery głównej Howe’a oraz informacje do i od dwóch pozostałych generałów: sir Henry’ego Clintona i lorda Cornwallisa. Ponieważ jednak przybył tak późno, nie znał żadnego innego oficera ani nie orientował się w składzie wojska. Nie miał pojęcia, kto jest kim, nie mówiąc już o tym, gdzie się w danym momencie może znajdować. Jako posłaniec byłby więc bezużyteczny. Generał Howe, który – mimo zamieszania związanego ze zbliżającą się inwazją – jakoś znalazł dla niego chwilę, nie tylko przywitał go uprzejmie, ale również zaoferował mu wybór: albo będzie towarzyszył kapitanowi Griswoldowi i działał pod jego rozkazami, albo obejmie komendę nad kilkoma kompaniami, których porucznik zachorował na gorączkę malaryczną.

William złapał tę okazję i siedział teraz dumnie na koniu ze szpontonem opartym w pętli, prowadząc żołnierzy na wojnę. Poprawił się nieco w siodle; cieszyła go nowa, wełniana, czerwona kurtka, porządnie związane włosy, sztywny skórzany plastron wokół szyi i drobny, lecz wyczuwalny ciężar oficerskiego ryngrafu – niewielka srebrna pozostałość rzymskiej zbroi. Od niemal dwóch miesięcy nie nosił munduru, więc choć przemoczony, uważał, że włożenie go to wspaniała chwila.

W pobliżu przemieszczała się kompania szwoleżerów. Usłyszał okrzyk ich oficera i zobaczył, że wysuwają się naprzód i kierują ku odległej kępie drzew. Czyżby coś dostrzegli? Nie. Z kępy wyfrunęła czarna chmura kosów, pokrzykując tak głośno, że niektóre konie się spłoszyły. Szwoleżerowie natarli na drzewa z wyciągniętymi szablami, ale tylko na pokaz; jeśli ktoś się tam chował, to dawno już uciekł. Szwoleżerowie wrócili od razu do maszerujących kolumn.

Siadł znów swobodniej na siodle i puścił szponton.

W polu widzenia nie było Amerykanów – ale i tak by ich nie zobaczyli. W drodze widział i słyszał dość, by wiedzieć, że tylko prawdziwi żołnierze Armii Kontynentalnej walczą w zorganizowanych formacjach. Widział rezerwistów ćwiczących na placach po wioskach, dzielił jedzenie z ludźmi, którzy należeli do lokalnej milicji. Nie byli żołnierzami. Podczas musztry wyglądali żałośnie, z trudem maszerowali w krok, ale wszyscy byli zdolnymi myśliwymi. Widział, jak strzelają do dzikich gęsi i indyków, nie podzielał więc powszechnej wśród brytyjskich żołnierzy pogardy dla Amerykanów.

Nie. Gdyby gdzieś w pobliżu byli Amerykanie, pierwszym ostrzeżeniem byłby prawdopodobnie upadek martwego żołnierza z konia. Przywołał Perkinsa i przekazał kapralom rozkaz, by żołnierze pozostawali czujni, z załadowaną bronią. Widział, że po odebraniu tej wiadomości jeden z kaprali zesztywniał, najwyraźniej uznając ten rozkaz za obrazę, ale posłuchał, więc William nieco się rozluźnił.

Wrócił myślami do niedawnej podróży. Ciekaw był, kiedy i gdzie spotka kapitana Richardsona, by przekazać zebrane wiadomości. Większość obserwacji zapamiętywał; zapisywał tylko to, co niezbędne, zresztą robił to szyfrem w małym egzemplarzu Nowego Testamentu, który dostał od babci, a który spoczywał wciąż w kieszeni jego cywilnego płaszcza, pozostawionego na Staten Island. Teraz, gdy bezpiecznie wrócił do wojska, zapewne powinien spisać swoje uwagi w raporcie; mógłby... Coś sprawiło, że stanął w strzemionach – akurat w porę, by zobaczyć i usłyszeć strzał z muszkietu spomiędzy drzew po lewej stronie.

– Stać! – krzyknął, widząc, że jego ludzie szykują się do oddania strzału. – Czekajcie!

Znajdowali się za daleko; bliżej maszerowała inna kolumna piechoty, której żołnierze przybrali postawę strzelecką i oddali salwę w stronę zagajnika. Pierwszy rząd ukląkł, a drugi strzelał nad ich głowami. Spomiędzy drzew odpowiedziano ogniem. William widział, że paru żołnierzy padło, kilku innych potknęło się, ale linia się nie załamała, tylko zwarła szyki. Kolejne dwie salwy, iskry odpowiedzi, ale bardziej sporadyczne. Kątem oka dostrzegł jakiś ruch i obrócił się w siodle: gromada mężczyzn w myśliwskich koszulach oddalała się od kępy po drugiej jej stronie. Kompania przed nimi także ich dostrzegła. Na rozkaz sierżanta nasadzili bagnety i pobiegli, choć William widział wyraźnie, że nigdy nie dościgną uciekających.

Tego rodzaju potyczki zdarzały się przez całe popołudnie. Armia posuwała się naprzód, poległych zabierano i przenoszono na tyły, było ich jednak niewielu. W pewnym momencie otworzono ogień do jednej z kompanii Williama. Czuł się niemal bogiem, dając rozkaz do ataku. Jego żołnierze ruszyli w las z nasadzonymi bagnetami jak gromada gniewnych szerszeni i udało im się zabić jednego rebelianta, którego ciało wyciągnęli na równinę. Kapral chciał powiesić go na drzewie jako przestrogę dla innych, by widzieli, co ich czeka, William jednak zdecydowanie odrzucił propozycję jako niehonorową. Kazał złożyć poległego na granicy lasu, gdzie przyjaciele mogli go odnaleźć.

Pod wieczór nadeszły rozkazy od generała Clintona. Nie będą rozbijać obozu; zatrzymają się tylko na chwilę, zjedzą zimny prowiant, a potem ruszą dalej. Przez szeregi przebiegł odgłos zaskoczenia, ale nie narzekania. Przybyli tu, by walczyć, podjęli więc marsz z jeszcze większym poczuciem misji.

Po zmierzchu miejscowi przestali ich atakować. Od czasu do czasu popadało, ale nie było zimno i choć mundury nasiąkły wodą, William wolał chłód i wilgoć niż duchotę i upał poprzedniego dnia. W każdym razie deszcz na szczęście trochę uspokoił jego konia. Wałach był nerwowy i płochliwy, William zaczął się więc zastanawiać, czy pożyczka ze strony kapitana Griswolda rzeczywiście była gestem życzliwości. Zmęczony jednak długim dniem koń nareszcie przestał uskakiwać na widok miotanych wiatrem gałęzi i szarpać wodze; podążał teraz naprzód z opuszczonymi uszami, zmęczony i zrezygnowany.

Przez kilka pierwszych godzin nocnego marszu nie było tak źle, ale po północy żołnierze zaczęli odczuwać wyczerpanie i brak snu. Potykali się, zwolnili, a ponadto opanowało ich przygnębienie, gdy zdali sobie sprawę z ciemności i wysiłku, jakie ich jeszcze czekają przed świtem. William wezwał do swego boku Perkinsa. Rumiany żołnierz pokazał się, ziewając i trąc oczy; maszerował obok, trzymając broń na strzemieniu Williama, gdy ten wyjaśniał, o co mu chodzi.

– Śpiewać? – powtórzył Perkins pełnym wątpliwości głosem. – Tak, chyba umiem śpiewać, sir, ale tylko hymny.

– Nie o to mi chodziło – odrzekł William. – Idź i spytaj sierżanta... Millikina, prawda? Irlandczyka. Wszystko, na co ma ochotę. Tylko żeby było głośno i żywo. – Ostatecznie nie próbowali ukryć swojej obecności. Ci Amerykanie dokładnie wiedzieli, gdzie są.

– Tak, sir – powiedział niepewnie Perkins, puścił strzemię i natychmiast zniknął w mroku nocy. Po kilku minutach William usłyszał bardzo głośny irlandzki głos Patricka Millikina śpiewający bardzo sprośną piosenkę. Przez szeregi żołnierzy przebiegł śmiech. Zanim sierżant dotarł do pierwszego refrenu, dołączyło do niego kilka głosów; jeszcze dwie zwrotki i wrzeszczeli już wszyscy – łącznie z Williamem. Oczywiście maszerując szybkim tempem z pełnym ekwipunkiem, nie byli w stanie tego długo utrzymać, zanim jednak wyczerpali repertuar ulubionych piosenek i stracili oddech, zdążyli się obudzić i nabrać optymizmu.

Tuż przed świtem William poczuł zapach morza i cuchnący smród trzęsawisk. Żołnierze, już i tak mokrzy, przechodzili teraz przez niewielkie strumyki i utworzone przez przypływ zatoczki. Kilka minut później spokój nocy zburzył wystrzał armatni. Żyjące na bagnach ptaki uniosły się w jaśniejące niebo z głośnym krzykiem.

***

W ciągu następnych dwóch dni William nigdy nie wiedział, gdzie jest. W wojskowych raportach i pospiesznie przekazywanych wiadomościach pojawiały się od czasu do czasu takie nazwy jak Jamaica Pass, Flatbush czy Gowanus Creek, ale równie dobrze mogli mówić Jowisz albo druga strona Księżyca – tyle samo niosły dla niego znaczenia. W końcu zobaczył też Amerykanów, cały ich tłum wynurzający się z trzęsawisk. Kilka pierwszych potyczek było zaciętych, ale kompanię Williama trzymano na tyłach jako pomoc. Tylko raz znaleźli się dość blisko, by strzelać w odpowiedzi na atak grupy Amerykanów.

Niemniej jednak cały czas czuł podniecenie, starał się równocześnie wszystko słyszeć i widzieć. Miał zawroty głowy od zapachu prochu, a ciało mu drżało od dźwięku salw armatnich. Gdy o zmroku przerwano ogień, zjadł suchara i ser, ale nie czuł nawet ich smaku; spał krótko, po prostu z wyczerpania.

Późnym popołudniem drugiego dnia znaleźli się za dużymi, kamiennymi zabudowaniami farmy, gdzie Brytyjczycy i część oddziałów heskich umieścili artylerię. Z okien na piętrze wystawały lufy dział, lśniące i mokre na skutek ciągłego deszczu.

Problemem był teraz mokry proch. Kulom nic się nie stało, ale jeśli nasypany na spłonkę proch zostawał tam dłużej niż parę minut, zaczynał się zbrylać i nie działał; dlatego też rozkaz załadowania trzeba było odwlekać do ostatniego momentu przed oddaniem strzału. William aż zaciskał zęby, niespokojny, kiedy miał wydać taki rozkaz. Z drugiej strony czasami nie żywił żadnych wątpliwości. Wznosząc głośne okrzyki, spora liczba Amerykanów wybiegła spomiędzy drzew przed domem i ruszyła ku drzwiom i oknom. Ogień z muszkietów przebywających w środku żołnierzy dosięgnął kilku, ale kilku innym udało się dotrzeć aż do domu, gdzie zaczęli się wspinać do rozbitych okien. William odruchowo ściągnął wodze i skierował się w prawo, dość daleko, by spojrzeć na dom z tyłu. Rzeczywiście, duża grupa wspinała się po murze, wykorzystując pnącze porastające.

– Tędy! – krzyknął, zawracając konia i unosząc szponton. – Olson, Jeffries! Do tyłu! Ładować i strzelać, gdy tylko znajdziecie się w zasięgu!

Dwie z jego kompanii rzuciły się biegiem, odrywając zębami zakończenia pocisków, ale grupa żołnierzy heskich w zielonych kurtkach znalazła się tam wcześniej. Łapali Amerykanów za nogi i ściągali z pnącz, by zabić na ziemi.

William wstrzymał więc konia i ruszył w drugą stronę, zobaczyć, co się dzieje od frontu, akurat w chwili, gdy z otwartego okna na piętrze wypadł brytyjski artylerzysta. Mężczyzna wylądował na ziemi, na podwiniętej nodze, i leżał, krzycząc. Jeden ze znajdujących się blisko żołnierzy Williama rzucił się naprzód, złapał artylerzystę za ramiona, ale natychmiast padł postrzelony przez kogoś we wnętrzu domu. Jego kapelusz potoczył się w krzaki.

Resztę tego dnia spędzili przy kamiennej farmie. Amerykanie czterokrotnie podejmowali wycieczki. Dwukrotnie udało im się pokonać Brytyjczyków i na krótką chwilę przejąć armaty, za każdym jednak razem nowym falom brytyjskich żołnierzy udawało się ich wyrzucić lub zabić. William nigdy nie zdołał zbliżyć się do domu bardziej niż na jakieś dwieście jardów, raz jednak zdołał rozmieścić jedną ze swych kompanii między domem a linią ataku zdesperowanych, głośno krzyczących Amerykanów przebranych za Indian. Jeden z rebeliantów uniósł długą strzelbę i namierzył go, ale spudłował. William wyciągnął szablę, zamierzając uderzyć napastnika, ale oddany przez kogoś strzał rzucił tamtego na ziemię, tak że stoczył się po zboczu niewielkiego wzniesienia.

William zamierzał podjechać bliżej, by zobaczyć, czy ten człowiek jest martwy. Jego towarzysze uciekli już za róg domu, ścigani przez brytyjskich żołnierzy. Koń nie chciał go jednak słuchać; przyzwyczajony do odgłosów strzałów z muszkietów, denerwował się, słysząc artylerię, w tej zaś właśnie chwili przemówiła armata, więc wałach położył uszy po sobie i ruszył z kopyta. William wciąż w jednej ręce trzymał szablę, a w drugiej wodze; nagły ruch konia sprawił, że stracił równowagę, gdy zaś koń rzucił się w lewo, prawa stopa Williama wysunęła się ze strzemienia. Spadł na ziemię; miał dość przytomności umysłu, by wypuścić szablę. Wylądował na jednym ramieniu, potoczył się, podniósł się na czworaka, cały umazany błotem i trawą, równocześnie dziękując Bogu, że jego lewa stopa nie utkwiła w strzemieniu, i przeklinając konia. Działa w zabudowaniach przestały się odzywać – najwyraźniej Amerykanie byli tam znowu i walczyli wręcz z obsługą dział. William splunął w błoto i zaczął się ostrożnie wycofywać, bo wydawało mu się, że jest w zasięgu wzroku z górnych okien. Po lewej dostrzegł Amerykanina, który przedtem próbował go zastrzelić, teraz zaś wciąż leżał na mokrej trawie. Rzucając niespokojne spojrzenie ku farmie, William podczołgał się do mężczyzny, który leżał twarzą w dół i nie ruszał się. Chciał zobaczyć twarz tego człowieka – nie wiedział właściwie dlaczego. Podniósł się na kolanach i chwycił mężczyznę za ramiona, by go odwrócić.

Amerykanin był martwy. Strzał trafił go w głowę, usta i oczy miał otwarte, ciało ciężkie i bezwładne. Miał na sobie coś w rodzaju munduru milicji. William zauważył drewniane guziki z wypalonymi na nich literami PUT. To coś oznaczało, ale jego oszołomiony mózg nie potrafił sobie przypomnieć co. Delikatnie ułożył mężczyznę z powrotem na trawie, wstał na drżących kolanach i wrócił po szablę. Po kilku krokach zatrzymał się, zawrócił, ukląkł przy zmarłym i zimnymi placami zamknął mu oczy.

***

Ku radości żołnierzy tego wieczoru rozbili obóz. Wykopano miejsca pod kuchnię, podjechały wozy z zaopatrzeniem, a wilgotne powietrze wypełnił zapach pieczonego mięsa i świeżego chleba. William ledwo zdążył usiąść, by coś zjeść, gdy u jego boku z przepraszającą miną pojawił się Perkins, zwiastun nieszczęścia: William miał natychmiast stawić się w kwaterze polowej generała Howe’a. Łapiąc po drodze bochen chleba i wsuwając do niego kawał pieczonej wieprzowiny, ruszył, by zjeść po drodze.

Trzej generałowie i wszyscy oficerowie sztabu zebrali się, by przedyskutować rezultaty działań tego dnia. Generałowie siedzieli przy niewielkim stole, gęsto zasłanym meldunkami i pospiesznie rysowanymi mapami. William znalazł miejsce wśród oficerów sztabowych, stojących z szacunkiem przy ścianach dużego namiotu.

Sir Henry opowiadał się za atakiem na Brooklyn Heights z samego rana.

– Łatwo możemy ich przegonić – powiedział Clinton, wskazując ruchem dłoni meldunki. – Stracili połowę ludzi, jeśli nie więcej, a od początku nie było ich znowu tak dużo.

– Nie tak łatwo – zaprotestował lord Cornwallis, wydymając grube wargi. – Widział pan, jak walczą. Tak, możemy ich stamtąd przegonić, ale będzie nas to sporo kosztować. Jak pan uważa, sir? – dodał, zwracając się z szacunkiem do Howe’a.

Wargi Howe’a niemal zniknęły, tylko biała linia wskazywała, gdzie się przedtem znajdowały.

– Nie mogę sobie pozwolić na takie zwycięstwo jak to ostatnie – rzucił – a gdybym mógł wybierać, to nie chcę takiego zwycięstwa. – Uniósł wzrok znad stołu i przesunął nim po młodszych oficerach, stojących wzdłuż ścian namiotu. – Na tym cholernym wzgórzu w Bostonie straciłem wszystkich członków sztabu – dodał spokojniej. – Dwudziestu ośmiu, wszystkich co do jednego. – Zatrzymał wzrok na Williamie, najmłodszym z obecnych tu młodszych oficerów, i pokręcił głową jakby do siebie. Zwrócił się do sir Henry’ego. – Przerwać walkę – zadecydował.

Sir Henry nie był zadowolony, William wyraźnie to widział, ale skinął głową.

– Zaoferować im warunki?

– Nie – zaprzeczył zdecydowanie Howe. – Jak pan powiedział, stracili niemal połowę ludzi. Tylko szaleniec walczyłby dalej bez powodu, ale oni... tak, sir, czy chciał pan coś powiedzieć?

William zdał sobie nagle sprawę, że Howe zwraca się do niego. Te okrągłe oczy wwiercały się w jego pierś.

– Ja... – zaczął, ale przywołał się do porządku i wyprostował. – Tak, sir. Tam dowodzi generał Putnam, tam nad strumieniem. On... może nie jest szaleńcem, sir – dodał ostrożnie – ale uważany jest za upartego człowieka.

Howe czekał, mrużąc oczy.

– Upartego człowieka – powtórzył. – Tak, zapewne jest uparty.

– Był jednym z dowódców pod Breed’s Hill, nieprawdaż? – zauważył lord Cornwallis. – A stamtąd Amerykanie uciekali najszybciej, jak mogli.

– Tak, ale... – William przerwał, sparaliżowany przez utkwione w nim spojrzenia trzech generałów. Howe machnął niecierpliwie ręką, by mówił dalej. – Z całym szacunkiem, milordzie – powiedział, ciesząc się, że głos mu nie drży – słyszałem, że w Bostonie Amerykanie zaczęli uciekać, dopiero gdy wykorzystali całą posiadaną amunicję. Wydaje mi się... że tu sytuacja jest inna, a jeśli idzie o generała Putnama, to pod Breed’s Hill za nim nie było już nikogo.

– A pan sądzi, że tu jest. – Nie było to pytanie.

– Tak, sir – William starał się nie patrzeć zbyt wymownie na stos meldunków na stole. – Jestem tego pewien, sir. Wydaje mi się, że na wyspie jest chyba cała Armia Kontynentalna, sir. – Starał się, by nie zabrzmiało to jak pytanie. Usłyszał tę informację dzień wcześniej od przejeżdżającego majora, ale może nie była to prawda. – Jeśli to Putnam tu dowodzi...

– Skąd pan wie, że to Putnam, poruczniku? – przerwał Clinton, wpatrując się w Williama rybim okiem.

– Niedawno wróciłem z... ekspedycji zbierania informacji, sir. Przeszedłem przez Connecticut. Słyszałem tam od wielu ludzi, że milicja zbiera się, by towarzyszyć generałowi Putnamowi, który ma połączyć siły z generałem Waszyngtonem pod Nowym Jorkiem. A na ubraniu jednego z rebeliantów, który dziś po południu zginął nad strumieniem, widziałem guziki z wyrzeźbionymi literami PUT. Tak go nazywają, sir, generała Putnama. Stary Put.

Zanim Clinton czy Cornwallis zdołali coś powiedzieć, generał Howe wyprostował się.

– Uparty człowiek – powtórzył. – Cóż, może i jest uparty. Niemniej jednak wstrzymajcie walkę. Znajduje się na pozycji, której nie da się utrzymać, musi to wiedzieć. Dajmy mu szansę, by to przemyślał, a jeśli chce – naradził się z Waszyngtonem. Może Waszyngton jest rozsądniejszym dowódcą, a gdyby nam się udało uzyskać kapitulację całej Armii Kontynentalnej bez dalszego rozlewu krwi, to wydaje mi się, że warto zaryzykować, panowie. Ale nie zaoferujemy im warunków.

Co oznaczało, że jeśli Amerykanie postąpią rozsądnie, będą musieli się poddać bezwarunkowo. A jeśli nie? William słyszał opowieści o walce pod Breed’s Hill, co prawda z ust Amerykanów, a zatem zapewne nie do końca wiarygodne. Mówiono jednak, że gdy skończyła im się amunicja, buntownicy wyjęli gwoździe ze swoich fortyfikacji, a nawet z obcasów własnych butów, i strzelali nimi do Brytyjczyków. Wycofali się dopiero wtedy, gdy pozostało im tylko rzucać kamieniami.

– Jeśli jednak Putnam spodziewa się posiłków od Waszyngtona, po prostu będzie czekać – powiedział Clinton, marszcząc brwi – a wtedy będziemy mieć ich tu wszystkich. Czy nie lepiej...

– Nie to miałeś na myśli – przerwał Howe – prawda, Ellesmere? Gdy mówiłeś, że w Breed’s Hill za nim nie było już nikogo?

– Tak, sir – powiedział William z wdzięcznością. – Chodzi mi o to, że tu ma czego strzec. Za sobą. Nie sądzę, by czekał, aż reszta armii przyjdzie mu z pomocą. Wydaje mi się, że on osłania jej odwrót.

Na te słowa lord Cornwallis uniósł wysoko brwi, Clinton zaś spojrzał z niechęcią na Williama, który zbyt późno przypomniał sobie, że to on właśnie dowodził tym pyrrusowym zwycięstwem pod Breed’s Hill, a zatem zapewne był dość wrażliwy na punkcie Israela Putnama.

– A dlaczegóż to szukamy rady u chłopca, który ma jeszcze mleko pod... Czy był pan już w walce, sir? – spytał Williama.

– Walczyłbym teraz, sir – odpowiedział, oblewając się gorącym rumieńcem – gdyby mnie tu nie zatrzymano.

Lord Cornwallis roześmiał się, również po twarzy Howe’a przemknął uśmieszek.

– Postaramy się, by pan zobaczył dość krwi, poruczniku – powiedział sucho – ale nie dzisiaj. Kapitanie Ramsay – spośród starszych członków sztabu przywołał niskiego mężczyznę o kwadratowych ramionach, który wystąpił naprzód i zasalutował – niech pan zabierze stąd Ellesmere’a, żeby opowiedział panu o rezultatach tego zbierania informacji. I niech pan mi później przekaże wszystko, co pan uzna za interesujące. Tymczasem – zwrócił się ku dwóm generałom – proszę zawiesić walkę, aż do dalszych rozkazów.

***

Odprowadzany przez kapitana Ramsaya William nie był już świadkiem dalszych rozważań generałów.

Zastanawiał się, czy nie wyrwał się zanadto ze swymi uwagami. Co prawda generał Howe zadał mu pytanie wprost, musiał więc na nie odpowiedzieć, jeśli jednak porównać zaledwie miesiąc zbierania informacji z połączoną wiedzą tak wielu doświadczonych oficerów...

Zdradził się ze swymi wątpliwościami przed kapitanem Ramsayem, który wydawał się dość oschły, ale nastawiony raczej przyjaźnie.

– Och, nie miał pan wyboru, musiał się pan odezwać – zapewnił go Ramsay. – Jednakże...

By dotrzymać kroku Ramsayowi, William obiegł kupę muła.

– Jednakże? – powtórzył pytająco.

Ramsay nie odpowiedział od razu. Prowadził go przez obóz, wzdłuż przejść między namiotami, od czasu do czasu pozdrawiając siedzących wokół ognisk mężczyzn.

W końcu przybyli do jego namiotu; odsunął klapę i wskazał Williamowi wejście.

– Słyszał pan o pewnej damie imieniem Kasandra? – spytał w końcu. – Chyba Greczynka. Nie cieszyła się szczególną popularnością.

***

Po wydarzeniach dnia wojsko spało mocno, tak samo jak William.

– Pańska herbata, sir.

Zamrugał zdezorientowany i wciąż zagubiony w śnie, w którym szedł przez prywatne zoo księcia Devonshire pod rękę z orangutanem. Patrzyła na niego jednak nie morda orangutana, tylko okrągła twarz szeregowego Perkinsa.

– Co takiego? – odezwał się bezmyślnie. Wydawało mu się, że Perkins unosi się w jakichś oparach, które nie znikały od mrugania. Gdy usiadł i wziął do ręki parującą filiżankę, stwierdził, że to dlatego, iż powietrze wypełnia mgła.

Wszystkie dźwięki były stłumione. Słychać było co prawda normalne odgłosy budzącego się obozu, ale dochodziły one jakby z daleka, stłumione. Nic więc dziwnego, że gdy kilka minut później wysunął głowę z namiotu, stwierdził, iż cały teren spowijają gęste, przybyłe tu z bagien opary. Nie miało to większego znaczenia, wojsko nigdzie się nie ruszało. Rozkaz z kwatery Howe’a oficjalnie ogłosił zawieszenie działań. Można było tylko czekać, aż Amerykanie pójdą po rozum do głowy i poddadzą się.

Żołnierze przeciągali się, ziewali i szukali rozrywek. William właśnie doszedł do kulminacyjnego momentu zaciętej gry hazardowej z kapralami Yarnellem i Jeffriesem, gdy znów pojawił się Perkins.

– Pozdrowienia od pułkownika Spencera, sir. I ma pan się stawić u generała Clintona.

– Tak? A po co? – spytał William.

Perkins wydawał się zaskoczony. Nie przyszło mu do głowy, by spytać posłańca, po co.

– Po prostu... pewnie pana potrzebuje – odrzekł, starając się być pomocnym.

– Wielkie dzięki, szeregowy Perkins – powiedział William, ale Perkins nie zrozumiał jego sarkazmu. Z uśmiechem i z ulgą zaczął się wycofywać, nie czekając, aż zostanie odesłany. – Perkins! – krzyknął William i żołnierz odwrócił się z zaskoczeniem na twarzy. – W którą stronę?

– Co? Chciałem powiedzieć... co, sir?

– W którym kierunku? Gdzie znajduje się kwatera generała Clintona? – powtórzył William, starając się zachować cierpliwość.

– O, huzar... przyszedł z... – Perkins obracał się powoli jak kogut na dachu, marszcząc brwi w skupieniu – stamtąd – wskazał palcem. – Widziałem za nim to wzgórze.

Przy ziemi mgła wciąż była gęsta, ale od czasu do czasu wyłaniały się grzbiety pagórków i wysokie drzewa. William bez trudu zlokalizował wzgórze, o którym mówił Perkins. Miało dziwny, zgarbiony kształt.

– Dziękuję, Perkins. Możesz odejść – dodał szybko, zanim Perkins zdążył się odwrócić. Patrzył, jak szeregowiec znika w ruchomej masie mgły i ciał. Potem pokręcił głową i udał się, by przekazać dowodzenie kapralowi Evansowi.

Koniowi nie podobała się mgła, Williamowi także nie. Czuł się w niej nieswojo, jak gdyby ktoś dyszał mu w kark. Była to jednak mgła morska – ciężka, wilgotna i zimna, ale nie dusząca. Były w niej miejsca jaśniejsze i gęstsze; odnosiło się wrażenie, że się porusza. Widział zaledwie na kilka stóp przed sobą i ledwo dostrzegał niewyraźny kształt wzgórza wskazanego przez Perkinsa, choć jego szczyt pojawiał się i znikał, jakby wyczarowywany.

Czego może chcieć od niego sir Henry, zastanawiał się. Czy tylko jego wezwano, czy też było to spotkanie mające na celu zapoznanie oficerów liniowych z jakąś zmianą strategii? Może ludzie Putnama się poddali? Powinni, niewątpliwie. W tych okolicznościach nie mogli liczyć na zwycięstwo i chyba to rozumieją. Podejrzewał jednak, że Putnam będzie musiał porozumieć się w tej sprawie z Waszyngtonem. Podczas walki przy starej kamiennej farmie na grzbiecie odległego wzgórza zauważył grupę jeźdźców. Powiewała nad nimi nieznana mu flaga. Ktoś wskazał ich wówczas i powiedział: „To on, Waszyngton. Szkoda, że nie mamy tu dwudziestkiczwórki. Nauczylibyśmy go tak się gapić”, i roześmiał się.

Rozsądek mówił, że się poddadzą. Williama dręczyło jednak niewyraźne odczucie, które nie miało nic wspólnego z mgłą. W ciągu miesiąca spędzonego w podróży miał okazję rozmawiać z wieloma Amerykanami. Większość z nich też czuła się niepewnie; nie chcieli konfliktu z Anglią, a szczególnie nie chcieli mieć nic do czynienia z powstaniem zbrojnym, co było bardzo rozsądne. Natomiast ci, którzy popierali rewoltę, byli naprawdę bardzo zdeterminowani. Może Ramsay przekazał część tych informacji generałom. Nie wydawał się co prawda specjalnie poruszony doniesieniami Williama, nie mówiąc już o jego opiniach, ale może...

Koń potknął się, William poleciał w siodle naprzód i niechcący szarpnął wodzami. Zdenerwowany koń odwrócił głowę i złapał wielkimi zębami skórzane buty Williama.

– Ty bydlaku! – Końcami cugli uderzył konia w nos i z całej siły odciągnął jego głowę do tyłu, aż rozsunięte wargi znalazły się niemal na jego kolanach. Pokazawszy, kto tu rządzi, powoli zwolnił nacisk. Koń parsknął i gwałtownie potrząsnął grzywą, ale nie dyskutując już więcej, podjął wędrówkę.

Jechali już od dobrej chwili – myląca była nie tylko odległość, ale i czas. William spojrzał na wzgórze będące jego drogowskazem i stwierdził, że znowu zniknęło. Zapewne wkrótce się pojawi.

Ale się nie pojawiło.

Mgła przesuwała się wokół niego. Słyszał, jak z liści drzew, które nagle wynurzały się z mgły i równie nagle w niej ginęły, skapuje wilgoć. Pagórek pozostawał uparcie niewidoczny. Przyszło mu do głowy, że już od pewnego czasu nie słyszał żadnych ludzkich głosów.

A powinien.

Gdyby zbliżał się do kwatery Clintona, nie tylko powinien słyszeć wszystkie normalne odgłosy obozu, ale także natknąć się na ludzi, konie, ogniska, wozy, namioty. Tymczasem nie dobiegały do niego żadne dźwięki oprócz odgłosu płynącej wody. Najwyraźniej wyjechał poza obóz.

– Niech cię cholera, Perkins – mruknął pod nosem.

Zatrzymał się na chwilę i sprawdził swój pistolet, wąchając proch na panewce. Gdy dostanie się do niego wilgoć, pachnie inaczej. Jeszcze jest w porządku, pomyślał. Zapach dobrego prochu jest gorący i drażni nos, a mokry proch wydziela z siebie siarkowy smród zepsutego jajka.

Nie dostrzegł żadnego niebezpieczeństwa, ale trzymał pistolet w ręce. Mgła była tak gęsta, że pozwalała widzieć tylko na kilka stóp. Ktoś mógł się z niej nagle wynurzyć, a wtedy będzie musiał natychmiast zadecydować – strzelać czy nie. Panowała cisza. Artyleria milczała, nie było też słychać przypadkowych strzałów z muszkietów jak poprzedniego dnia. Wróg się wycofywał, nie miał co do tego wątpliwości, czy jednak powinien strzelać, gdyby wpadł na jakiegoś Amerykanina, który tak jak i on zagubił się we mgle? Na tę myśl spociły mu się dłonie, uznał jednak, że będzie musiał, bo Amerykanin zapewne nie wahałby się, by strzelić, gdy tylko ujrzy czerwony mundur.

Groziło mu, że zginie z ręki własnych żołnierzy, i to upokorzenie martwiło go bardziej niż sama perspektywa śmierci, choć nie zapominał też zupełnie o tym ryzyku. Tymczasem cholerna mgła gęstniała. Na próżno szukał wzrokiem słońca, by wyczuć kierunek – nieba nie było widać. Stłumił słaby dreszcz paniki. To prawda, na tej cholernej wyspie były przecież trzydzieści cztery tysiące brytyjskich żołnierzy. Nawet w tej chwili na pewno znajduje się w zasięgu strzału z pistoletu całkiem znacznej ich liczby. I wystarczy, bym znalazł się w zasięgu strzału jednego Amerykanina – przypomniał sobie ponuro, przedzierając się przez zarośla modrzewi. W pobliżu słyszał szelesty i trzask gałęzi. Niewątpliwie w lesie były jakieś istoty, ale jakie? Żołnierze brytyjscy nie wędrowaliby w tej mgle, to pewne. Do diabła z Perkinsem! Jeśli zatem usłyszy ruch większej liczby ludzi, zatrzyma się i pozostanie w ukryciu. Inaczej może mieć tylko nadzieję, że natrafi na jakiś oddział albo usłyszy coś niewątpliwie wojskowego, na przykład wykrzykiwane rozkazy.

Przez jakiś czas jechał powoli, w końcu odłożył pistolet, stwierdzając, że od tego ciężaru zmęczyła mu się ręka. Boże, jak długo już go nie ma? Godzinę? Dwie? Czy powinien zawrócić? Nie miał jednak pojęcia, co to znaczy „zawrócić”. Może porusza się po okręgu. Okolica wszędzie wyglądała tak samo – szara ściana drzew, skał i traw. Wczoraj cały czas był ożywiony i gotowy do ataku, dzisiaj jego entuzjazm do walki zdecydowanie osłabł.

Nagle ktoś zastąpił mu drogę. Koń cofnął się tak gwałtownie, że William tylko niewyraźnie dostrzegał, iż to człowiek, zauważył jednak, że nie ma on brytyjskiego munduru. Wyciągnąłby pistolet, gdyby nie musiał obiema rękoma próbować uspokoić konia. Koń popadł w histerię, skakał w kółko, a przy każdym lądowaniu William czuł, jak skrzypi mu kręgosłup. Otoczenie migało wokół niego mieszanką szarości i zieleni, docierały jednak do niego głosy, wyrażające albo kpinę, albo zachętę. Po chwili, która wydawała się wiekiem, ale zapewne trwała nie więcej niż pół minuty, Williamowi udało się uspokoić cholerne zwierzę, które dyszało, parskało, kręciło głową, pokazywało białka oczu i było całe mokre od potu.

– Ty pieprzona kocia karmo – powiedział William, odciągając głowę konia na bok. Poczuł na nogach gorący, wilgotny koński oddech.

– Nie jest to najspokojniejszy koń, jakiego widziałem – przytaknął jakiś głos, a czyjaś ręka złapała za uzdę – wygląda jednak zdrowo.

William zobaczył krępego i ogorzałego człowieka w ubraniu myśliwego, a potem ktoś inny złapał go od tyłu wokół pasa i ściągnął z konia. Padł na ziemię mocno i płasko na plecy, co na chwilę odebrało mu oddech, próbował jednak dzielnie wyciągnąć pistolet. Jakieś kolano wbiło mu się w pierś, a duża ręka odebrała mu broń. Brodata twarz zaśmiała się do niego.

– Nie jesteś zbyt towarzyski – powiedział mężczyzna karcąco. – Myślałem, że wy, wszyscy Brytyjczycy, jesteście dobrze wychowani.

– Pozwól mu wstać i wziąć się za ciebie, Harry, to zapewne cię ucywilizuje – odezwał się inny mężczyzna, niższy, lżejszej budowy, przemawiający jak człowiek wykształcony, może nauczyciel. Zaglądał nad ramieniem mężczyzny klęczącego na piersi Williama. – Mógłbyś jednak pozwolić mu oddychać.

Nacisk na pierś Williama ustąpił i udało mu się zaczerpnąć powietrza, ale po chwili musiał je łapać znów, bo ten, który go przytrzymywał, uderzył go w żołądek. Jakieś ręce zaczęły przeszukiwać mu kieszenie, zerwano mu przez głowę ryngraf, boleśnie drapiąc nos. Ktoś sięgnął po jego pas, rozpiął i wyciągnął go, pogwizdując z radością na widok przyczepionego do niego sprzętu.

– Bardzo ładnie – powiedział z uznaniem drugi mężczyzna. Spojrzał na leżącego na ziemi Williama, który łapał powietrze jak wyrzucona na brzeg ryba. – Dziękujemy panu, jesteśmy zobowiązani. Wszystko w porządku, Allan? – zawołał ku mężczyźnie trzymającemu konia.

– Tak, mam go – odpowiedział nosowy szkocki głos. – Ruszajmy.

Mężczyźni oddalili się i przez chwilę Williamowi wydawało się, że został sam, potem jednak mocna dłoń złapała go za ramię i przekręciła na brzuch. Siłą woli podniósł się na kolana, ale ta sama ręka złapała go teraz za związane włosy i odciągnęła mu głowę do tyłu, odsłaniając gardło. Dostrzegł błysk noża i szeroki uśmiech mężczyzny. Nie miał jednak ani czasu, ani dość powietrza w płucach, by się pomodlić bądź zakląć. Nóż opadł, a William poczuł mocne szarpnięcie za włosy, które sprawiło, że do oczu napłynęły mu łzy. Mężczyzna mruknął coś niezadowolony i jeszcze raz opuścił nóż, w końcu triumfalnie unosząc włosy Williama.

– Pamiątka – zachichotał, okręcił się na pięcie i ruszył za przyjaciółmi. Przez mgłę dobiegło Williama brzmiące jak szyderstwo rżenie jego konia.

***

William żałował poniewczasie, że nie udało mu się zabić przynajmniej jednego, ale złapali go łatwo jak dziecko, obrobili i zostawili leżącego na ziemi jak jakiś kawałek gówna. Był tak wściekły, że zatrzymał się i uderzył pięścią w pień drzewa. Ból w ręce sprawił, że głośno wciągnął powietrze w płuca, nie złagodził jednak chęci zemsty. Wsunął bolącą dłoń między uda, sycząc przez zęby, póki ból nie ustąpił. Oddychając ciężko, pomacał się z tyłu po głowie. Wyczuł ostre kosmyki włosów i znów opanowała go taka wściekłość, że z całej siły kopnął w drzewo, co spowodowało, że teraz z kolei skakał na jednej nodze, przeklinając, a w końcu padł na skałę i oparł czoło o kolana. Powoli oddech mu się uspokoił i wróciła zdolność rozsądnego myślenia.

No właśnie. Wciąż tkwił gdzieś w lasach Long Island, tylko teraz bez konia, jedzenia i broni. I włosów. Na tę myśl wyprostował się i zacisnął pięści. Z pewnym trudem opanował nowy przypływ wściekłości. Nie miał teraz czasu na gniew. Jeśli kiedykolwiek uda mu się dopaść Harry’ego, Allana czy drobnego mężczyznę posługującego się starannym językiem... Cóż, może kiedyś do tego dojdzie.

Na razie najważniejsze było odszukanie obozu. Najchętniej by zdezerterował, złapał statek do Francji i nigdy nie wrócił, zostawiając wojsko w przekonaniu, że zginął. Nie mógł jednak tego zrobić z wielu powodów, między innymi z powodu ojca, który prawdopodobnie wolałby, żeby rzeczywiście zginął, niż tchórzliwie uciekł.

Nie ma co. Podniósł się, zrezygnowany, starając się wzbudzić w sobie wdzięczność, że bandyci przynajmniej zostawili mu płaszcz. Gdzieniegdzie mgła się przerzedzała, ale przy samej ziemi wciąż była wilgotna i zimna. To go jednak nie martwiło – krew wciąż w nim wrzała. Rozejrzał się po cieniach skał i drzew – wyglądały dokładnie tak samo jak wszystkie pieprzone skały i drzewa, które widział w ciągu tego przeklętego dnia.

– No dobrze – powiedział głośno i wysunął palec, obracając się równocześnie – raz, dwa, trzy, raz, dwa, trzy, złap Francuza jak się patrzy... a, do diabła.

Utykając lekko, ruszył przed siebie. Nie miał pojęcia, dokąd zmierza, musiał się jednak ruszyć – albo pęknąć. Przez jakiś czas zabawiał się odtwarzaniem minionego incydentu, ale przy zmienionych rolach. Widział siebie, jak chwyta grubego o imieniu Harry i rozbija mu nos na krwawą miazgę, a potem głowę o skałę. Zabiera mu nóż i patroszy tego zarozumiałego małego skurwysyna, wyrywa mu płuca... Istniało coś, co nazywało się krwawym orłem – niegdyś stosowały to dzikie plemiona germańskie. Przecinano człowieka od tyłu i wyciągano mu płuca, które machały jak skrzydła, póki człowiek nie umarł.

Stopniowo się uspokajał, ale tylko dlatego, że nie da się utrzymywać gniewu na takim poziomie.

Stopa mniej go bolała, kostki palców były otarte, ale już nie pulsowały tak bardzo. Fantazje na temat zemsty zaczęły mu się wydawać absurdalne. Czy to na tym polegał bitewny amok? Czy wtedy pragnie się strzelać i godzić szablą nie dlatego, że zabijanie jest obowiązkiem, tylko dlatego, że się to lubi, że się tego chce, tak jak się chce kobiety? I czy później człowiek czuje się głupcem? Zastanawiał się nad zabijaniem w bitwie – nie ciągle, ale od czasu do czasu. Z wielkim wysiłkiem starał się to sobie wyobrazić, gdy postanowił wstąpić do wojska, i zdał sobie sprawę, że temu aktowi może towarzyszyć żal.

Ojciec mówił mu o tym wprost i nie starając się usprawiedliwiać. Opowiadał o okolicznościach, w których pierwszy raz zabił człowieka. Nie w bitwie, ale po bitwie. Była to egzekucja pewnego Szkota, rannego i zostawionego na polu pod Culloden.

– Takie były rozkazy – powiedział ojciec. – Żadnej litości. Mieliśmy te rozkazy na piśmie, podpisane przez Cumberlanda. – Opowiadając, ojciec wpatrywał się w regały z książkami, w tej jednak chwili spojrzał wprost na Williama. – Rozkazy – powtórzył. – Słuchasz rozkazów, oczywiście musisz, ale nadejdzie taki czas, kiedy nie będziesz miał żadnych rozkazów, albo znajdziesz się w sytuacji, która nagle się zmieni. I będą takie przypadki – będą takie przypadki – gdy twój honor ci powie, że nie możesz posłuchać rozkazu. W takich okolicznościach musisz postąpić zgodnie z własnym sumieniem i być gotowy ponieść konsekwencje.

William skinął wówczas poważnie głową. Właśnie przyniósł ojcu papiery do podpisu, ponieważ lord John był jego opiekunem i musiał wyrazić zgodę. William uważał, że podpis będzie zwykłą formalnością, nie spodziewał się ani spowiedzi, ani kazania – jeśli to było to.

– Nie powinienem był tego zrobić – powiedział nagle ojciec. – Nie powinienem był go zastrzelić.

– Ale... papy rozkazy...

– Nie dotyczyły mnie, w każdym razie nie bezpośrednio. Nie miałem wtedy jeszcze w ręku powołania do wojska. Pojechałem na kampanię z bratem, ale nie byłem jeszcze żołnierzem. Władza armii mnie nie dotyczyła, mogłem odmówić.

– Gdyby papa to zrobił, czy nie zastrzeliłby go ktoś inny? – spytał praktycznie William.

Ojciec uśmiechnął się, ale bez wesołości.

– Tak, niewątpliwie, ale nie w tym rzecz. To prawda, że nigdy nie przyszło mi do głowy, że miałem wówczas wybór – ale o to właśnie chodzi. Zawsze ma się wybór, Williamie. Pamiętaj o tym, dobrze?

Nie czekając na odpowiedź, pochylił się, wyjął pióro z biało-niebieskiego chińskiego wazonu stojącego na biurku i otworzył kryształowy kałamarz.

– Czy jesteś pewien? – spytał jeszcze, patrząc na Williama poważnie, a usłyszawszy potwierdzenie, podpisał. Potem uniósł wzrok i uśmiechnął się. – Jestem z ciebie dumny, Williamie – powiedział cicho – i zawsze będę.

William westchnął. Nie wątpił, że ojciec zawsze go będzie kochał, ale jeśli chodzi o dumę, ta konkretna ekspedycja raczej nie okryje go chwałą. Będzie miał szczęście, jeśli uda mu się wrócić do żołnierzy, zanim ktoś zauważy, że już go długo nie ma, i podniesie alarm. Boże drogi, co za upokorzenie – dać się zauważyć dzięki temu, że się zgubił i dał obrabować. Lepsze to jednak niż dać się zauważyć przez śmierć z rąk bandytów.

Podążał ostrożnie przez spowity mgłą las. Podłoże nie było trudne, choć zdarzały się bagniste miejsca, tam gdzie w zagłębieniach terenu gromadziła się woda. Raz usłyszał odgłos wystrzału z muszkietu i podążył w tym kierunku, ale zanim dotarł, wszystko umilkło. Wędrował więc ponuro naprzód, zastanawiając się, ile mu zajmie pokonanie pieszo całej cholernej wyspy i ile mu jeszcze zostało. Teren wzniósł się stromo, teraz musiał się więc wspinać. Po twarzy spływał mu pot. Wydawało mu się, że im jest wyżej, tym mgła jest rzadsza – i rzeczywiście, w pewnym momencie stanął na niewielkim, skalistym cyplu, skąd przez chwilę poniżej widział ziemię, całkowicie pokrytą wirującą szarą mgłą. Od tego widoku zakręciło mu się w głowie, więc zanim ruszył dalej, musiał przysiąść z zamkniętymi oczyma.

Dwukrotnie usłyszał odgłosy ludzi i koni, ale były one nie takie, jak powinny być – nie było w nich rytmu wojska, więc odwrócił się i ostrożnie podążył w przeciwnym kierunku.

Stwierdził, że teren zaczął się zmieniać na coś w rodzaju karłowatego lasu – niskie drzewa rosły na jasnej ziemi, która trzeszczała mu pod nogami. Potem usłyszał wodę – fale uderzające o plażę. Morze. Dzięki Bogu choć za to – pomyślał i pospieszył w tym kierunku. Zbliżał się już do plaży, gdy nagle dotarły do niego inne dźwięki. Łodzie... Szuranie łodzi – więcej niż jednej – po piasku, brzęk wioseł. I plusk. I głosy, stłumione, ale podniecone. Cholera jasna! Schował się pod gałęzią karłowatej sosny, mając nadzieję, że w przesuwającej się mgle otworzy się szczelina. Nagły ruch sprawił, że rzucił się w bok, sięgając po pistolet, ale zaraz zdał sobie sprawę, że nie ma go już u pasa. Zobaczył jednak, że jego przeciwnikiem była niebieska czapla, która spojrzała na niego żółtym okiem i poderwała się w niebo. Spomiędzy krzewów w odległości nie więcej niż dziesięciu stóp dobiegł go zaniepokojony okrzyk, strzał z muszkietu – i czapla dosłownie wybuchła, siejąc pióra dokładnie nad jego głową. Poczuł krople krwi ptaka, znacznie cieplejsze niż pot na jego twarzy, i nagle usiadł, bo ujrzał mroczki przed oczyma. Nie odważył się ruszyć, nie mówiąc już o zawołaniu. Spomiędzy krzewów dobiegał go szept, nie dość głośny, by mógł rozróżnić słowa, ale po chwili usłyszał stopniowo oddalający się szelest. Starając się robić jak najmniej hałasu, opadł na czworaki i odczołgał się w przeciwnym kierunku, dopóki nie uznał, że może znów bezpiecznie stanąć na nogach. Wydawało mu się, że wciąż słyszy głosy, podszedł więc powoli w tamtą stronę. Serce biło mu mocno. Doszedł go zapach tytoniu, więc zamarł w miejscu, ale nie widział w pobliżu żadnego ruchu. Wciąż słyszał głosy, choć dość odległe. Pociągnął ostrożnie nosem, ale zapach znikł. Może coś sobie wyobraził? Ruszył więc dalej w kierunku dźwięków.

Teraz słyszał je wyraźniej. Ciche nawoływania. Ciche, ale stanowcze. Szczęk wioseł w dulkach i plusk stóp w wodzie. Przesuwanie się i pomruki ludzi, niemal zlewające się z szumem morza i traw. Rzucił rozpaczliwie wzrokiem na niebo, ale słońca wciąż nie było widać. Musiał być po zachodniej stronie wyspy, był tego pewien. Prawie pewien. A jeśli tak...

A jeśli tak, to dźwięki, które słyszał, musiały należeć do amerykańskich żołnierzy, uciekających z wyspy na Manhattan.

– Nie ruszaj się! – Szeptowi za jego plecami towarzyszył nacisk lufy pistoletu, który wbijał mu się mocno w nerkę. Zamarł w miejscu. Na chwilę nacisk zelżał, ale zaraz wrócił z siłą, od której napłynęły mu łzy do oczu. Wydał z siebie cichy dźwięk i wygiął się do tyłu, zanim jednak zdołał się odezwać, jakieś kościste ręce złapały go za nadgarstki i szarpnęły do tyłu.

– Nie ma takiej potrzeby – odezwał się głos, głęboki, załamujący się i kłótliwy. – Odsuń się, to go zastrzelę.

– Nie, nie zastrzelisz – przemówił ktoś inny, równie głębokim, ale mniej złośliwym głosem. – To tylko młodziak. I ładny. – Jedna z kościstych dłoni pogłaskała go po policzku. Zesztywniał, ale kimkolwiek była ta osoba, już zdążyła mocno związać mu ręce. – Co więcej, gdybyś chciała go zastrzelić, to już byś to zrobiła, siostro – dodał głos. – Odwróć się, chłopcze.

Odwrócił się powoli i zobaczył, że złapały go dwie stare kobiety, niskie i przysadziste jak trolle. Jedna z nich trzymała pistolet i paliła fajkę – to jej tytoń poczuł przedtem. Widząc, że na jego twarzy odmalowało się zaskoczenie i obrzydzenie, uniosła kącik ust, wciąż trzymając jednak brązowymi zębami cybuch fajki.

– „Pięknym jest czyniący piękno” – zauważyła, przyglądając mu się. – Nie będę jednak marnować kuli.

– Pani – odezwał się William, próbując, czy nie zyska czegoś urokiem – mam wrażenie, że biorą mnie panie za kogoś innego. Jestem żołnierzem króla...

Obie wybuchnęły śmiechem, który brzmiał jak skrzypienie zardzewiałych zawiasów.

– Nigdy bym nie zgadła – powiedziała fajczarka, uśmiechając się szeroko, ale wciąż trzymając w zębach fajkę. – A ja myślałam, że to kuglarz.

– Cicho, synek – przerwała jej siostra. – Nie zrobimy ci krzywdy, o ile będziesz stał cicho i się nie odzywał. – Przyjrzała mu się uważnie. – Biłeś się, co? – powiedziała nie bez współczucia.

Nie czekając na odpowiedź, pchnęła go, aż usiadł na kamieniu, pokrytym muszelkami i mokrymi wodorostami. To po nich poznał, że jest blisko morza.

Nie odzywał się, nie dlatego, że bał się kobiet, ale dlatego, że nie miał nic do powiedzenia. Siedział więc, wsłuchując się w dźwięki exodusu. Nie miał pojęcia, ilu ludzi bierze w tym udział, bo nie miał pojęcia, od jak dawna to trwa. Nikt nie mówił niczego przydatnego, padały jedynie słówka rzucane przy pracy, pomruki oczekiwania. Tu i ówdzie rozlegał się stłumiony, nerwowy śmiech. Mgła nad wodą przerzedzała się. Widział ich teraz – znajdowali się niecałe sto jardów dalej; niewielka flotylla płaskodennych łodzi i kilka rybackich keczów kursowała tam i z powrotem po gładkiej jak szkło wodzie, a grupka na wybrzeżu cały czas malała. Trzymali dłonie na broni i nieustannie oglądali się przez ramię, czy ktoś ich nie ściga.

W tym momencie nie martwił się o własną przyszłość. Czuł tylko upokorzenie, że musi bezsilnie patrzeć na odwrót całej armii amerykańskiej, a co więcej, że będzie musiał wrócić i opowiedzieć to generałowi Howe’owi. Tak się tym przejmował, że nawet nie pomyślał, czy kobiety nie zamierzają go ugotować i zjeść. Ponieważ koncentrował się na scenie na plaży, nie przyszło mu do głowy, że skoro on może widzieć Amerykanów, oni mogą widzieć jego. Wszyscy byli jednak tak skupieni na odwrocie, że rzeczywiście żaden go nie zauważył. Dopiero gdy jeden popatrzył w głąb wybrzeża, jakby czegoś szukając, zauważył go, zesztywniał, a potem rzuciwszy spojrzenie na niespodziewających się niczego towarzyszy, wspiął się po żwirze, nie spuszczając Williama z oczu.

– Co to takiego, matko? – spytał. Miał na sobie mundur kontynentalnego oficera, był niski i przysadzisty, podobnie jak obie kobiety, ale znacznie większy. Na jego twarzy nie malował się żaden wyraz, ale widać było, że za przekrwionymi oczami intensywnie pracuje mózg.

– Byłyśmy na rybach – powiedziała fajczarka – i złapałyśmy tego karmazyna, ale chyba wrzucimy go z powrotem do wody.

– Tak? Ale może jeszcze nie teraz?

Gdy mężczyzna się zbliżył, William zesztywniał i wpatrywał się w niego z możliwie jak najbardziej obojętnym wyrazem twarzy. Tamten usiłował przebić wzrokiem rzednącą mgłę za Williamem.

– Jest was tu więcej, chłopcze?

William nie odezwał się. Mężczyzna westchnął, zamierzył się i uderzył Williama w brzuch. Ten zwinął się, spadł ze skały i leżał na piasku, wymiotując. Mężczyzna złapał go za kołnierz i podniósł, jakby nic nie ważył.

– Odpowiedz mi, chłopcze, nie mam zbyt wiele czasu, a nie chcę być pochopny – mówił spokojnie, ale trzymał rękę na nożu zatkniętym za pas.

William wytarł usta, gdy tylko zdołał sięgnąć ręką, i spojrzał na mężczyznę płonącymi oczyma. W porządku – myślał i czuł, jak ogarnia go spokój. Jeśli mam tu umrzeć, to przynajmniej umrę za coś. Ta myśl przyniosła mu niemal ulgę. Siostra fajczarki przerwała jednak tę scenę, dźgając mężczyznę muszkietem pod żebra.

– Gdyby ich było więcej, już byśmy ich dawno usłyszały – powiedziała z lekkim oburzeniem. – Żołnierze nie zachowują się cicho.

– To prawda – przytaknęła fajczarka i wyjęła fajkę z ust, by splunąć. – Ten się zgubił, to widać. I jak widzisz, nie chce z tobą rozmawiać – zaśmiała się do Williama, ukazując jeden jedyny ząb. – Wolisz umrzeć niż mówić, co, chłopcze?

William pochylił leciutko głowę i kobiety zaśmiały się. Nie można było tego inaczej nazwać. Po prostu zachichotały.

– No, ruszaj – powiedziała ciotka oficerowi, machając ręką ku plaży – bo odpłyną bez ciebie.

Mężczyzna nie spojrzał na nią – nie odrywał oczu od Williama – po chwili jednak kiwnął głową i zawrócił na plażę.

William czuł, że jedna z kobiet stanęła za nim, coś ostrego dotknęło jego nadgarstka i sznurek, którym go związały, opadł. Chciał potrzeć sobie nadgarstki, ale się powstrzymał.

– Idź, chłopcze – powiedziała fajczarka niemal łagodnie – zanim ktoś jeszcze cię zobaczy i zacznie mieć pomysły.

Więc odszedł.

Na szczycie wydmy zatrzymał się i spojrzał za siebie. Kobiety zniknęły, ale mężczyzna siedział na rufie łodzi, która szybko oddalała się od niemal pustego już brzegu, i wpatrywał się w niego.

W końcu pokazało się słońce – blady pomarańczowy krąg, otoczony lekką mgiełką. Było już popołudnie. William zawrócił w głąb wyspy i skierował się na południowy zachód, długo jednak jeszcze czuł na plecach czyjś wzrok.

Bolał go brzuch, a jedyna myśl, jaka kołatała mu się w głowie, to wspomnienie słów kapitana Ramsaya: „Czy słyszał pan o damie imieniem Kasandra?”.

7. Niepewna przyszłość

Lallybroch, hrabstwo Inverness, Szkocja, wrzesień 1980

Nie wszystkie listy były datowane, ale niektóre tak. Bree przejrzała pobieżnie kilka leżących na wierzchu i z poczuciem, że siedzi na szczycie diabelskiego młyna, wybrała jeden, z datą 2 marca A.D. 1777.

– Myślę, że ten jest następny. – Z trudem oddychała. – Jest cienki, krótki.

Rzeczywiście miał zaledwie półtorej strony, czego przyczyna była jasna. Cały był napisany przez jej ojca. Na widok niezręcznego pisma ścisnęło się jej serce.

– Nigdy nie pozwolimy żadnemu nauczycielowi zmuszać Jemmy’ego do pisania prawą ręką – powiedziała z ogniem do Rogera. – Nigdy.

– Dobrze – odrzekł zaskoczony i trochę rozbawiony jej wybuchem. – Ani lewą, jeśli tak wolisz.

2 marca Anno Domini 1777

Fraser Ridge, kolonia Karolina Północna

Moja najdroższa Córko!

Przygotowujemy się teraz do wyjazdu do Szkocji. Nie na zawsze, a nawet nie na długo. Moje życie – nasze życie – związane jest z Ameryką, i mówiąc szczerze, wolałbym dać się użądlić na śmierć szerszeniom niż raz jeszcze postawić stopę na pokładzie statku. Staram się nie rozważać tej perspektywy, są jednak dwie istotne przyczyny, które skłaniają mnie do tej decyzji.

Gdybym nie miał daru tej wiedzy, którą przynieśliście mi ty, twoja matka i Roger Mac, zapewne myślałbym – jak zdecydowana większość ludzi w kolonii – że Kongres Kontynentalny nie przetrwa nawet sześciu miesięcy, a armia Waszyngtona jeszcze mniej. Rozmawiałem osobiście z człowiekiem z Cross Creek, którego zwolniono (z honorem) z Armii Kontynentalnej z powodu jątrzącej się rany na ramieniu – twoja matka oczywiście się tym zajęła, bardzo krzyczał i musiałem na nim usiąść – który opowiadał, że Waszyngton ma zaledwie kilka tysięcy regularnych żołnierzy, bardzo źle wyposażonych w broń i źle ubranych. Ponadto wszystkim należą się pieniądze, a raczej ich nie otrzymają. Większość jego ludzi to milicja, której członkowie zaciągnęli się na krótkie kontrakty, dwu- lub trzymiesięczne, i już teraz ich liczba maleje, bo muszą wrócić do domu, do prac w polu.

Ja jednak wiem; równocześnie nie mogę być pewien, jak te rzeczy, które wiem, się urzeczywistnią. Czy mam w jakiś sposób stać się ich częścią? Czy powinienem się wstrzymać? Czy to w jakiś sposób zapobieże naszym pragnieniom lub utrudni ich sukces? Często żałuję, że nie mogę przedyskutować tych spraw z twoim mężem, choć ponieważ jest prezbiterianinem, zapewne uznałby je za jeszcze bardziej niepokojące niż ja, i ostatecznie to nie ma znaczenia. Jestem tym, czym uczynił mnie Bóg, i muszę sobie radzić z czasami, w których mnie umieścił.

Choć wciąż jeszcze mam władzę nad zmysłem wzroku i słuchu, nie utraciłem też kontroli nad swymi kiszkami, nie jestem jednak człowiekiem młodym. Mam pałasz i strzelbę i umiem ich użyć, ale mam także prasę drukarską, którą mogę wykorzystać znacznie skuteczniej. Pamiętam, że pałasza czy muszkietu można używać przeciwko jednemu wrogowi, natomiast słowa potrafią oddziaływać na dużą liczbę.

Twoja matka – niewątpliwie rozważając perspektywę mojej choroby morskiej, trwającej parę tygodni w jej przytomności – sugeruje, że może lepiej byłoby wejść w spółkę z Fergusem i wykorzystać prasę „L’Oignon”, zamiast wyjeżdżać do Szkocji po moją własną.

Rozważałem to, nie mogę jednak narażać Fergusa i jego rodziny na niebezpieczeństwo, wykorzystując ich prasę do takiego celu, jaki mam na myśli. Między Charlestonem a Norfolkiem jest jedynie kilka działających drukarni. Nawet gdybym drukował z zachowaniem tajemnicy, wkrótce podejrzenie spoczęłoby na nas, bo New Bern jest centrum uczuć lojalistycznych. Źródło moich pamfletów byłoby znane niemal natychmiast.

Pomijając troskę o Fergusa i jego rodzinę, sądzę, że mogę odnieść korzyść z wizyty w Edynburgu, gdzie mam własną prasę drukarską. Miałem tam też różnych znajomych, może część z nich uniknęła więzienia lub szubienicy.

Drugą i bardzo ważną przyczyną, która skłania mnie do podróży do Szkocji, jest twój kuzyn Ian. Wiele lat temu przysiągłem jego matce, na pamięć naszej matki, że go jej przywiozę, i zamierzam to uczynić; choć mężczyzna, którego przywiozę do Lallybroch, nie jest tym chłopakiem, który je opuścił. Bóg jeden wie, jak się teraz będą postrzegać, Ian i Lallybroch, a Bóg ma bardzo dziwne poczucie humoru. Jeśli jednak ma on w ogóle wrócić, musi się to stać teraz.

Śnieg już się topi, całymi dniami woda kapie z dachu, a rankami sople wiszą niemal do samej ziemi. Za kilka tygodni drogi będą już przejezdne. Dziwnym jest prosić Cię o modlitwę za bezpieczeństwo tej podróży, która zakończy się na długo, zanim się o niej dowiesz – dobrze czy źle – ale i tak o to proszę. Powiedz Rogerowi, że moim zdaniem Bóg nie zwraca uwagi na czas, i uściskaj ode mnie dzieci.

Twój bardzo kochający ojciec

J.F.

Roger rozparł się wygodniej na fotelu, uniósł brwi i spojrzał na nią.

– Francuski łącznik? Jak sądzisz?

– Co takiego? – zmarszczyła brwi, zaglądając mu przez ramię, i zobaczyła, którą część tekstu wskazuje palcem. – Tam, gdzie mówi o przyjaciołach w Edynburgu?

– Tak. Czy większość jego znajomych w Edynburgu nie była szmuglerami?

– Tak mówiła mama.

– Stąd ta wzmianka o szubienicy. A skąd najczęściej szmuglowali towary?

Jej żołądek lekko podskoczył.

– Och, chyba żartujesz. Myślisz, że zamierza nawiązać kontakty z francuskimi szmuglerami?

– Niekoniecznie szmuglerami. Najwyraźniej znał tam wielu buntowników, złodziei i prostytutek. – Roger uśmiechnął się przelotnie, ale zaraz znów spoważniał. – Powiedziałem mu jednak wszystko, co wiedziałem o przebiegu wojny o niepodległość – co prawda nie w szczegółach, bo to nie mój okres – i na pewno mówiłem mu, jak ważna okaże się dla Amerykanów Francja. Myślę tylko – przerwał nieco niezręcznie i uniósł na nią wzrok – że nie jedzie do Szkocji, by uniknąć walki. Wyraźnie to mówi.

– Sądzisz więc, że szuka politycznych koneksji? – spytała powoli. – Że nie chodzi tylko o to, żeby porwać prasę drukarską, zostawić Iana w Lallybroch i zaraz wracać do Ameryki?

Przyjęła ten pomysł z pewną ulgą. Wizja rodziców prowadzących intrygi w Edynburgu i Paryżu budziła jakoś mniej przerażenia niż perspektywa, że znajdą się w środku rebelii i walki. I będzie to dotyczyć ich obojga, pomyślała. Gdziekolwiek pojedzie ojciec, będzie tam też matka.

Roger wzruszył ramionami.

– Ta uwaga, że jest tym, czym uczynił go Bóg. Wiesz, co przez to rozumie?

– Cholerny facet – powiedziała cicho. Przysunęła się bliżej do Rogera i położyła mu rękę na ramieniu, jakby chciała się upewnić, że nie zniknie nagle. – Powiedział mi kiedyś, że krew mu niestraszna. Że rzadko wybierał walkę z własnej woli, ale zarazem wiedział, że jest do niej stworzony.

– Tak, no tak – potwierdził Roger równie cicho – ale nie jest już tym młodym lordem, który chwytał za pałasz i prowadził trzydziestu ludzi na z góry przegraną bitwę, a potem przyprowadzał ich z powrotem do domu. Teraz wie znacznie więcej, co człowiek może zrobić, i myślę, że to właśnie zamierza.

– Ja też tak sądzę. – Ścisnęło ją w gardle, i ze strachu, i z dumy.

Roger przykrył jej dłoń swoją.

– Pamiętam coś, co powiedziała twoja matka... – szepnął z namysłem – gdy opowiadała... o tym, jak wróciła i jak została lekarzem. Coś, co twój... co Frank... jej powiedział. Coś w tym sensie, że to okropnie niewygodne dla ludzi wokół niej, ale wielkie błogosławieństwo dla niej, że wie, czym ma być. Myślę, że miał rację. A Jamie to wie.

Pokiwała głową. Zapewne nie powinnam tego mówić, pomyślała, ale nie potrafiła już powstrzymać słów.

– A czy ty wiesz?

Długo milczał, ze wzrokiem utkwionym w leżących na stole kartkach. W końcu jednak potrząsnął głową, tak lekko, że raczej to wyczuła, niż zobaczyła.

– Dawniej wiedziałem – powiedział cicho i puścił jej dłoń.

***

Najpierw chciała walnąć go w kark. Potem – złapać go za ramiona, pochylić się, spojrzeć mu z bliska w oczy i powiedzieć spokojnie, ale wyraźnie: „Co, u diabła, masz na myśli?”.

Nie zrobiła jednak ani jednego, ani drugiego, bo doprowadziłoby to do dłuższej rozmowy, zupełnie niewłaściwej dla uszu dzieci, a ich potomstwo było w tej chwili w holu, zaledwie parę metrów od drzwi. Słyszała, jak rozmawiają.

– Widzisz to? – mówił Jemmy.

– Aha.

– Dawno, dawno temu przyszli tu źli ludzie, szukając dziadka. Źli Anglicy. To oni to zrobili.

Usłyszawszy słowa Jemmy’ego, Roger odwrócił głowę i z półuśmiechem przytrzymał spojrzenie Brianny.

– Źli Anglicy – posłusznie powtórzyła Mandy. – Zrobić im porządek!

Mimo zdenerwowania Brianna nie mogła nie odpowiedzieć Rogerowi uśmiechem, choć poczuła lekkie mrowienie w żołądku na wspomnienie, jak jej wuj Ian – taki spokojny, taki życzliwy – pokazywał jej ślady po szablach na drewnianej boazerii w holu i mówił: „Zachowaliśmy to tak, by pokazać dzieciom i powiedzieć im, że tacy właśnie są Anglicy”. W jego głosie brzęczała wtedy stal. Teraz, słysząc słabe i absurdalnie dziecinne echo tego w głosie Jemmy’ego, po raz pierwszy zwątpiła, czy mądrze jest podtrzymywać tę konkretną rodzinną tradycję.

– Czy ty mu o tym powiedziałeś? – spytała Rogera, gdy głosy dzieci oddaliły się ku kuchni. – Bo ja nie.

– Część opowiedziała mu Annie, uznałem więc, że lepiej dopowiedzieć mu resztę. – Uniósł brwi. – Czy powinienem był mu powiedzieć, by zwrócił się do ciebie?

– Och nie, nie, nie o to chodzi, ale czy powinniśmy uczyć go nienawiści do Anglików?

Roger uśmiechnął się.

– Nienawiść to chyba za silne słowo. Zresztą powiedział „źli Anglicy”, a ci, którzy to zrobili, byli złymi Anglikami. Poza tym jeśli będzie dorastać tu, w Highlands, na pewno usłyszy różne kąśliwe uwagi o Anglikach, ale zestawi je ze wspomnieniem o twojej matce. Ostatecznie twój ojciec zawsze nazywał ją Angliszką.

Zerknął na list na stole, potem na zegar wiszący na ścianie i gwałtownie wstał.

– Rany, jestem spóźniony. Jak będę w mieście, zajrzę do banku. Potrzebujesz może czegoś ze sklepu gospodarczego?

– Tak – odrzekła sucho – nowej pompy do wirówki do mleka.

– Dobrze – powiedział, całując ją pospiesznie, i wyszedł, po drodze wkładając kurtkę.

Otworzyła usta, by zawołać, że żartowała, ale w końcu się nie odezwała. Akurat w tym sklepie mogła być pompa do wirówki. Mieścił się w dużym, zawsze zatłoczonym budynku na przedmieściach Inverness i zaopatrywał okoliczne farmy we wszystko, czego mogły potrzebować – widły, gumowe wiadra, bele drutu i zmywarki, a także naczynia, słoje na przetwory i sporo tajemniczych przedmiotów, których zastosowanie mogła jedynie zgadywać.

Wysunęła głowę na korytarz, ale dzieci były w kuchni z Annie MacDonald, dziewczyną do pomocy. Śmiech i odgłosy pracy antycznego tostera, który tu zastali, przepłynęły przez zielone drzwi razem z zachęcającym zapachem gorących grzanek. Zapach i śmiech ciągnęły ją jak magnes, a ciepło domu otulało jak miękki pled.

Zatrzymała się jednak, by złożyć list, a na wspomnienie ostatniej uwagi Rogera zacisnęła usta. „Dawniej wiedziałem”. Parsknęła gniewnie, włożyła z powrotem list do szkatułki i wyszła do holu. Tam zatrzymał ją widok dużej koperty, która leżała na stole przy drzwiach. Kładziono na nim codzienną pocztę, a także zawartość kieszeni Rogera i Jemmy’ego. Wyciągnęła kopertę ze stosu reklam, kamyków, resztek ołówka, ogniw łańcucha od roweru i... czyżby to była martwa mysz? Niewątpliwie. Spłaszczona i wysuszona, ale z wciąż różowym ogonkiem. Wyjęła ją z tego stosu i przyciskając kopertę do piersi, ruszyła na herbatę i grzanki.

Szczerze mówiąc, pomyślała, nie tylko Roger nie dzieli się wszystkim. Różnica polegała na tym, że ona zamierza mu powiedzieć, co chodzi jej po głowie, gdy tylko wszystko ustali.

8. Wiosenna odwilż

Fraser’s Ridge, kolonia Karolina Północna, marzec 1777

Pomyślałam, że dzięki ogromnemu pożarowi pakowanie jest łatwiejsze. Obecnie posiadałam jedną suknię, jedną koszulę, trzy halki – w tym jedną wełnianą i dwie muślinowe – dwie pary pończoch (gdy dom się spalił, jedne miałam na nogach, a drugą parę nieuważnie zostawiłam suszącą się na krzaku, kilka tygodni przed pożarem; odkryłam je później w stanie nieco zniszczonym, ale wciąż nadającym się do noszenia), szal i parę butów. Jamie skombinował skądś dla mnie okropny płaszcz; nie wiedziałam skąd i nie chciałam pytać. Był z grubej wełny w kolorze trądu, a śmierdział, jakby ktoś w nim umarł i leżał przez parę dni. Wygotowałam go z ługowym mydłem, ale wciąż tkwił w nim ślad poprzedniego użytkownika.

Z drugiej strony – nie marzłam.

Mój sprzęt medyczny również pakowało się bez problemu. Wzdychając na wspomnienie pięknego kuferka z eleganckimi narzędziami i licznymi buteleczkami, przejrzałam to, co udało mi się uratować z gabinetu. Uszkodzony tubus mikroskopu, trzy nadpalone dzbanki – jeden bez przykrywki i jeden pęknięty; duża puszka z gęsim smalcem pomieszanym z kamforą, niemal już pusta po katarach i kaszlach tej zimy; garść nadpalonych stron wyrwanych z zeszytu Daniela Rawlingsa, który ja prowadziłam dalej. Trochę pocieszył mnie fakt, że na tych uratowanych stronach zachowała się specjalna receptura doktora Rawlingsa przeciw biegunce.

Była to jedyna z jego receptur, która, jak stwierdziłam, dobrze działała, i choć już od dawna pamiętałam jej składniki, fakt, że miałam ją pod ręką, jakoś mi pomagał zachować pamięć o nim. Nigdy nie spotkałam Daniela Rawlingsa, ale był moim przyjacielem od dnia, w którym Jamie dał mi jego kuferek i zeszyt z opisem przypadków. Ostrożnie złożyłam papier i wsunęłam do kieszeni.

W płomieniach przepadła większość ziół i lekarstw, a także różne gliniane pojemniki, szklane fiolki, duże miski, w których hodowałam penicylinę, a ponadto piły chirurgiczne. Wciąż miałam skalpel i pociemniałe ostrze małej piłki do amputacji; rączka się spaliła, ale Jamie zrobił mi nową.

Mieszkańcy Ridge byli hojni – tak hojni, jak mogą być ludzie, którzy pod koniec zimy sami właściwie nic nie mają. Zgromadziliśmy dość jedzenia na podróż, a wiele kobiet przyniosło mi coś z domowych zapasów. Miałam więc niewielkie dzbanuszki z lawendą, rozmarynem, żywokostem i gorczycą, dwie cenne stalowe igły, małą szpulkę jedwabnych nici do zszywania ran i do używania przy czyszczeniu zębów (choć nie wspomniałam o tym ostatnim, bo kobiety poczułyby się głęboko dotknięte), a także mały zapas bandaży i gazy.

Jednej rzeczy na pewno mi nie brakowało, a mianowicie alkoholu. Składzik uratował się przed ogniem, tak samo jak gorzelnia. Ponieważ zboża dla zwierząt i domowników było aż nadto, Jamie dzielnie przerobił resztę na bardzo surowy, ale mocny alkohol. Zamierzaliśmy go zabrać, by po drodze zamieniać na potrzebne nam towary. Małą beczułkę zachowałam dla specjalnego własnego użytku; na boku starannie napisałam sauerkraut, by zniechęcić ewentualnych rabusiów.

– A jeśli napadną nas bandyci, którzy nie potrafią czytać? – spytał rozbawiony Jamie.

– Myślałam o tym – poinformowałam go, pokazując małą zakorkowaną buteleczkę wypełnioną mętnym płynem. – Eau de sauerkraut. Wyleję ją na beczułkę, jak tylko zobaczę coś podejrzanego.

– Powinniśmy zatem mieć nadzieję, że ci bandyci nie będą Niemcami.

Ciąg dalszy w wersji pełnej

9. Nóż, który zna moją dłoń

Dostępne w wersji pełnej

10. Brander

Dostępne w wersji pełnej

11. Położenie poprzeczne

Dostępne w wersji pełnej

12. Sprostać

Dostępne w wersji pełnej

13. Niepokój

Dostępne w wersji pełnej

14. Delikatne kwestie

Dostępne w wersji pełnej

15. Czarna Izba

Dostępne w wersji pełnej

16. Konflikt niezbrojny

Dostępne w wersji pełnej

17. Małe diablęta

Dostępne w wersji pełnej

18. Wyrywanie zębów

Dostępne w wersji pełnej

19. Czuły pocałunek

Dostępne w wersji pełnej

20. Żałuj...

Dostępne w wersji pełnej

21. Kot pastora

Dostępne w wersji pełnej

22. Motyl

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ TRZECIA
Kaper

23. Korespondencja z frontu

Dostępne w wersji pełnej

24. Joyeux Noël

Dostępne w wersji pełnej

25. Na głębinie

Dostępne w wersji pełnej

26. Jeleń w matni

Dostępne w wersji pełnej

27. Tygrysy tunelu

Dostępne w wersji pełnej

28. Szczyty wzgórz

Dostępne w wersji pełnej

29. Rozmowa z dyrektorem

Dostępne w wersji pełnej

30. Statki, które mijają się nocą

Dostępne w wersji pełnej

31. Wycieczka z przewodnikiem po komorach mego serca

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ CZWARTA
Koniunkcje

32. Podejrzenia

Dostępne w wersji pełnej

33. Sprawy się komplikują

Dostępne w wersji pełnej

34. Psalm trzydziesty

Dostępne w wersji pełnej

35. Ticonderoga

Dostępne w wersji pełnej

36. Great Dismal

Dostępne w wersji pełnej

37. Czyściec

Dostępne w wersji pełnej

38. Prosta mowa

Dostępne w wersji pełnej

39. Kwestia sumienia

Dostępne w wersji pełnej

40. Błogosławieństwo oblubienicy i Michała

Dostępne w wersji pełnej

41. Schronienie przed burzą

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ PIĄTA
Ku przepaści

42. Rozstaje

Dostępne w wersji pełnej

43. Odliczanie

Dostępne w wersji pełnej

44. Przyjaciele

Dostępne w wersji pełnej

45. Trzy strzały

Dostępne w wersji pełnej

46. Linie geomantyczne

Dostępne w wersji pełnej

47. Wysokie miejsca

Dostępne w wersji pełnej

48. Henry

Dostępne w wersji pełnej

49. Zastrzeżenia

Dostępne w wersji pełnej

50. Exodus

Dostępne w wersji pełnej

51. Brytyjczycy nadchodzą

Dostępne w wersji pełnej

52. Pożoga

Dostępne w wersji pełnej

53. Wzgórze Niepodległości

Dostępne w wersji pełnej

54. Powrót Indianina

Dostępne w wersji pełnej

55. Odwrót

Dostępne w wersji pełnej

56. Jeszcze żywi

Dostępne w wersji pełnej

57. Gra w dezerterów

Dostępne w wersji pełnej

58. Dzień Niepodległości

Dostępne w wersji pełnej

59. Bitwa pod Bennington

Dostępne w wersji pełnej

60. Gra w dezerterów, runda II

Dostępne w wersji pełnej

61. Strzelba to najlepszy towarzysz

Dostępne w wersji pełnej

62. Jeden sprawiedliwy

Dostępne w wersji pełnej

63. Na zawsze oddzielony od rodziny i przyjaciół

Dostępne w wersji pełnej

64. Gość

Dostępne w wersji pełnej

65. Kapelusz

Dostępne w wersji pełnej

66. Na łożu śmierci

Dostępne w wersji pełnej

67. Tłustszy niż tłuszcz

Dostępne w wersji pełnej

68. Szantaż

Dostępne w wersji pełnej

69. Warunki kapitulacji

Dostępne w wersji pełnej

70. Schronienie

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ SZÓSTA
Powrót do domu

71. Stan konfliktu

Dostępne w wersji pełnej

72. Dzień Wszystkich Świętych

Dostępne w wersji pełnej

73. Owieczka wraca

Dostępne w wersji pełnej

74. Ostrość widzenia

Dostępne w wersji pełnej

75. Sic transit gloria mundi

Dostępne w wersji pełnej

76. Opłakiwany przez wiatr

Dostępne w wersji pełnej

77. Memorarae

Dostępne w wersji pełnej

78. Stare długi

Dostępne w wersji pełnej

79. Jaskinia

Dostępne w wersji pełnej

80. Enomancja

Dostępne w wersji pełnej

81. Czyściec II

Dostępne w wersji pełnej

82. Układy

Dostępne w wersji pełnej

83. Liczenie owiec

Dostępne w wersji pełnej

84. Po prawej

Dostępne w wersji pełnej

CZĘŚĆ SIÓDMA
Zbierać burzę

85. Syn czarownicy

Dostępne w wersji pełnej

86. Valley Forge

Dostępne w wersji pełnej

87. Rozstanie i spotkanie

Dostępne w wersji pełnej

88. Brudna robota

Dostępne w wersji pełnej

89. Poplamiony atramentem nieszczęśnik

Dostępne w wersji pełnej

90. Uzbrojeni w diamenty i stal

Dostępne w wersji pełnej

91. Kroki

Dostępne w wersji pełnej

92. Dzień Niepodległości II

Dostępne w wersji pełnej

93. Seria krótkich, ostrych szoków

Dostępne w wersji pełnej

94. Ścieżki śmierci

Dostępne w wersji pełnej

95. Otępienie

Dostępne w wersji pełnej

96. Świetlik

Dostępne w wersji pełnej

97. Brakujące ogniwo

Dostępne w wersji pełnej

98. Mischianza

Dostępne w wersji pełnej

99. Motyl w rzeźni

Dostępne w wersji pełnej

100. Dama do towarzystwa

Dostępne w wersji pełnej

101. Redivivus

Dostępne w wersji pełnej

102. Kość z kości

Dostępne w wersji pełnej

103. Godzina wilka

Dostępne w wersji pełnej

NOTY OD AUTORKI

Dostępne w wersji pełnej

Kość z kości

Spis treści

Okładka

Karta tytułowa

Dedykacja

Prolog

CZĘŚĆ PIERWSZA Mącenie wód

1. Jedni naprawdę umierają...

2. ...a inni nie

3. Życie za życie

4. Nie tak prędko

5. Moralność dla podróżników w czasie

CZĘŚĆ DRUGA Krew, pot i korniszony

6. Long Island

7. Niepewna przyszłość

8. Wiosenna odwilż

9. Nóż, który zna moją dłoń

10. Brander

11. Położenie poprzeczne

12. Sprostać

13. Niepokój

14. Delikatne kwestie

15. Czarna Izba

16. Konflikt niezbrojny

17. Małe diablęta

18. Wyrywanie zębów

19. Czuły pocałunek

20. Żałuj...

21. Kot pastora

22. Motyl

CZĘŚĆ TRZECIA Kaper

23. Korespondencja z frontu

24. Joyeux Noël

25. Na głębinie

26. Jeleń w matni

27. Tygrysy tunelu

28. Szczyty wzgórz

29. Rozmowa z dyrektorem

30. Statki, które mijają się nocą

31. Wycieczka z przewodnikiem po komorach mego serca

CZĘŚĆ CZWARTA Koniunkcje

32. Podejrzenia

33. Sprawy się komplikują

34. Psalm trzydziesty

35. Ticonderoga

36. Great Dismal

37. Czyściec

38. Prosta mowa

39. Kwestia sumienia

40. Błogosławieństwo oblubienicy i Michała

41. Schronienie przed burzą

CZĘŚĆ PIĄTA Ku przepaści

42. Rozstaje

43. Odliczanie

44. Przyjaciele

45. Trzy strzały

46. Linie geomantyczne

47. Wysokie miejsca

48. Henry

49. Zastrzeżenia

50. Exodus

51. Brytyjczycy nadchodzą

52. Pożoga

53. Wzgórze Niepodległości

54. Powrót Indianina

55. Odwrót

56. Jeszcze żywi

57. Gra w dezerterów

58. Dzień Niepodległości

59. Bitwa pod Bennington

60. Gra w dezerterów, runda II

61. Strzelba to najlepszy towarzysz

62. Jeden sprawiedliwy

63. Na zawsze oddzielony od rodziny i przyjaciół

64. Gość

65. Kapelusz

66. Na łożu śmierci

67. Tłustszy niż tłuszcz

68. Szantaż

69. Warunki kapitulacji

70. Schronienie

CZĘŚĆ SZÓSTA Powrót do domu

71. Stan konfliktu

72. Dzień Wszystkich Świętych

73. Owieczka wraca

74. Ostrość widzenia

75. Sic transit gloria mundi

76. Opłakiwany przez wiatr

77. Memorarae

78. Stare długi

79. Jaskinia

80. Enomancja

81. Czyściec II

82. Układy

83. Liczenie owiec

84. Po prawej

CZĘŚĆ SIÓDMA Zbierać burzę

85. Syn czarownicy

86. Valley Forge

87. Rozstanie i spotkanie

88. Brudna robota

89. Poplamiony atramentem nieszczęśnik

90. Uzbrojeni w diamenty i stal

91. Kroki

92. Dzień Niepodległości II

93. Seria krótkich, ostrych szoków

94. Ścieżki śmierci

95. Otępienie

96. Świetlik

97. Brakujące ogniwo

98. Mischianza

99. Motyl w rzeźni

100. Dama do towarzystwa

101. Redivivus

102. Kość z kości

103. Godzina wilka

NOTY OD AUTORKI

Karta redakcyjna

Tytuł oryginału

AN ECHO IN THE BONE

Redaktor prowadzący

Ewa Niepokólczycka

Redakcja

Helena Klimek

Redakcja techniczna

Lidia Lamparska

Korekta

Maciej Korbasiński

Jadwiga Piller

Copyright © 2009 by Diana Gabaldon

Copyright © for the Polish translation by Barbara Gadomska, 2010

Warszawa 2021

Wydawnictwo Świat Książki

ul. Hankiewicza 2, 02-103 Warszawa

Księgarnia internetowa: swiatksiazki.pl

Niniejszy produkt objęty jest ochroną prawa autorskiego. Uzyskany dostęp upoważnia wyłącznie do prywatnego użytku osobę, która wykupiła prawo dostępu. Wydawca informuje, że wszelkie udostępnianie osobom trzecim, nieokreślonym adresatom lub w jakikolwiek inny sposób upowszechnianie, upublicznianie, kopiowanie oraz przetwarzanie w technikach cyfrowych lub podobnych – jest nielegalne i podlega właściwym sankcjom.

ISBN 978-83-659-2871-9

Plik ePub przygotowała firma eLib.pl