Wstęp

Ponad dekadę temu ukazała się książka Z zagadnień dydaktyki języka polskiego jako obcego, stanowiąca kontynuację opracowania ABC metodyki nauczania języka polskiego jako obcego[1]. W tomie pierwszym znalazło się omówienie zagadnień z zakresu rozwijania sprawności i kompetencji lingwistycznych oraz kontrolowania wyników, tom drugi poświęcono natomiast analizie rozmaitych uwarunkowań kontekstowych formujących proces nauczania języka. Mowa w nim była m.in. o czynnikach indywidualnych związanych z osobami uczącego się oraz nauczyciela, o organizacji i programach kształcenia językowego, a także o wartości polszczyzny na rynku edukacyjnym. Zebrane w obydwu pozycjach rozważania i refleksje stanowiły zaczątek nowego, bardziej otwartego myślenia o nauczaniu polszczyzny jako języka obcego, które dziś, po dziesięciu z górą latach, stało się udziałem większości teoretyków i praktyków zajmujących się kształceniem cudzoziemców[2]. Wyrosła na jego gruncie i jednocześnie mocno osadzona w tradycji glottodydaktyka polonistyczna jest obecnie prężnie rozwijającą się niezależną dyscypliną naukową.

W ciągu ostatnich kilkunastu lat powstało sporo nowych ośrodków badawczych zajmujących się szeroko rozumianą analizą i prognostyką nauczania polszczyzny jako języka nierodzimego oraz wiele placówek dydaktycznych oferujących rozliczne programy adresowane do cudzoziemców. Ciągle przybywa materiałów dydaktycznych, jest też coraz więcej możliwości wykorzystania na zajęciach nowych technologii. Po dokonaniu standaryzacji procesu kształcenia możliwa jest również weryfikacja jego efektów w zgodzie z europejskimi wytycznymi. Wiele zatem już zrobiono, lecz ciągle pojawiają się nowe, niezbadane jeszcze obszary. Niektóre zagadnienia wymagają ponownej refleksji ze względu na bardziej dynamiczną niż kiedykolwiek sytuację – polszczyzny uczą się obecnie (w Polsce i za granicą) nieco inne grupy odbiorców o dużym stopniu heterogeniczności. Polszczyzna ta jest bardzo zróżnicowana, co determinuje podejście do nauczania i uczenia się. Wobec rosnącej niejednorodności uczących się komponent kulturowy, długo w dydaktyce języka traktowany jako uzupełniający, zyskuje coraz większe znaczenie.

Dydaktyka języka polskiego jako nierodzimego: konteksty – dylematy – trendy to trzeci z kolei tom opracowanego przez nas cyklu pozycji naukowo-dydaktycznych z zakresu glottodydaktyki. Proponujemy w nim dalszą analizę naszej dyscypliny u progu trzeciej dekady XXI wieku. Szeroko zakreślona perspektywa pozwoliła na uwzględnienie z jednej strony nowszych czy mniej typowych zjawisk charakterystycznych dla polszczyzny i wpływających na jej nauczanie, a z drugiej – największych bolączek współczesnej glottodydaktyki polonistycznej. Autorzy tekstów pochodzą z różnych krajowych i zagranicznych ośrodków naukowych i dydaktycznych, co sprawia, że analizowane zagadnienia ujmują z odmiennych perspektyw. Ich spojrzenie warunkują bowiem nie tylko określone zainteresowania badawcze, lecz także specyficzne potrzeby uczących się, z którymi na co dzień pracują.

Całość podzielona została na trzy części. W części I, zatytułowanej O języku polskim, zebrano teksty poświęcone polszczyźnie jako tworzywu dydaktycznemu. Przybliżają one zagadnienia związane z jej wielowymiarowością i żywotnymi przeobrażeniami oraz intensywnie zmieniającymi się realiami procesu kształcenia językowego, wynikającymi m.in. z przemian społeczno-kulturowych oraz nasilenia się w ostatnich dziesięcioleciach ruchów migracyjnych. Część ta obejmuje także tekst sytuujący polszczyznę wśród innych języków i kontrastujący ją z nimi oraz artykuł zawierający zarys historii polskiej polityki językowej i jej odniesień do glottodydaktyki.

W części II, Nauczanie polszczyzny, poruszone zostały kwestie, które w ostatnich latach zyskały na znaczeniu w glottodydaktyce polonistycznej. To przykładowo niemal powszechna heterogeniczność grup, przy jednoczesnym gwałtownym wzroście liczby uczących się pochodzenia ukraińskiego i chińskiego, a także coraz większe grono dzieci, dla których polszczyzna w polskich szkołach nie jest językiem pierwszym. Pedeutologia (glotto)polonistyczna wymaga więc znaczących innowacji oraz modyfikacji, by kompetencje nauczycieli lepiej odpowiadały nowym potrzebom.

Część III – Zagadnienia kulturowo-literackie w teorii i praktyce – obejmuje zagadnienia dotyczące znaczenia kultury i literatury oraz sposobów ich stosowania w kształceniu językowym, a także możliwości wykorzystywania ich jako narzędzia w promocji polszczyzny. Znajduje się w niej tekst przybliżający pojęcie adresu kulturowego i jego znaczenie w nauczaniu języka obcego oraz taki, w którym ujęto rozważania na temat istniejącej, lecz dotychczas niewyodrębnionej subdyscypliny – glottokulturoznawstwa.

Złożoność i rozmaitość czynników wpływających na nauczanie polszczyzny to zjawisko coraz lepiej rozpoznawane i diagnozowane. Obecni, a zwłaszcza przyszli nauczyciele – poza niezbędnymi umiejętnościami – muszą posiadać coraz szerszą wiedzę, by prawidłowo organizować proces kształcenia, korzystać z odpowiednich materiałów dydaktycznych lub tworzyć je zgodnie z bieżącymi potrzebami i umiejętnie dobierać metody oraz techniki pracy. Niniejsza pozycja, pomyślana jako przydatny pakiet informacji i wskazówek dydaktycznych, jest więc adresowana do nauczycieli czynnych zawodowo w Polsce i poza nią, którzy chcą poszerzyć swoją wiedzę i udoskonalić warsztat metodyczny, jak również do osób dopiero przygotowujących się do pracy w tym zawodzie, a więc studentów studiów licencjackich, magisterskich oraz podyplomowych z zakresu nauczania języków obcych, a także wszystkich zainteresowanych glottodydaktyką polonistyczną, jej przeobrażeniami i uwarunkowaniami.

Mamy nadzieję, że Dydaktyka języka polskiego jako nierodzimego: konteksty – dylematy – trendy, stanowiąca kolejne kompendium wiedzy glottodydaktycznej, będzie użyteczna dla wszystkich adresatów, którym ponownie życzymy, aby nauczanie języka polskiego jako języka obcego, drugiego lub odziedziczonego było dla nich PASJĄ, POWOŁANIEM i PRZYJEMNOŚCIĄ.

Redaktorki tomu –

Anna Seretny i Ewa Lipińska

1 W aneksie na końcu monografii zbiorowej zamieszczono pełne dane bibliograficzne pozycji autorstwa lub pod redakcją obydwu badaczek. Prace te mogą być także przydatne w przygotowaniu do zawodu i pracy nauczycieli języka polskiego jako obcego.

2 Zob. W. T. Miodunka (2016), Glottodydaktyka polonistyczna: pochodzenie – stan obecny – perspektywy, Kraków.

Część I

O języku polskim

Przemysław Turek

Polszczyzna na tle innych języków. Elementy gramatyki kontrastywnej w dydaktyce języka polskiego jako obcego

1. Miejsce polszczyzny wśród języków indoeuropejskich

Język polski należy do rodziny indoeuropejskiej, obejmującej swym zasięgiem niemal cały świat. Językami tej grupy mówią ponad trzy miliardy rodzimych użytkowników, w olbrzymiej większości na terytorium obu Ameryk, Europy, Australii, znacznych obszarach Afryki, a także Azji. Specjalną rolę odgrywa angielski, używany w komunikacji międzynarodowej, łączna liczba użytkowników tego języka (jako J1 i J2) sięgać może półtora miliarda (D.M. Eberhard, G.F. Simons, Ch.D. Fennig, 2019).

W Europie występują wszakże systemy językowe o odmiennym pochodzeniu. Są to:

– fiński, estoński oraz węgierski (tworzące grupę ugrofińską, należącą do rodziny uralskiej),

– baskijski (język izolowany),

– maltański (język semicki, należący do rodziny afroazjatyckiej),

– turecki (będący częścią rodziny ałtajskiej).

Wszystkie te języki posługują się obecnie odmianami alfabetu łacińskiego.

Do najważniejszych grup o znacznym wpływie językowym i kulturowym na polszczyznę występujących w Europie należą:

– germańska (a w niej szczególnie ważne dla historii i kultury polszczyzny: niemiecki i angielski, a także wymarły gocki[1]),

– romańska (zwłaszcza łacina, włoski, hiszpański i francuski, częściowo rumuński dla dialektu małopolskiego[2]),

– słowiańska,

– izolowany grecki.

Do języków rodziny indoeuropejskiej występujących na terenie naszego kontynentu zaliczają się też grupa bałtycka (z litewskim i łotewskim), celtycka oraz izolowany język albański.

Polszczyzna należy do grupy słowiańskiej, dzielonej na trzy gałęzie, obejmujące łącznie osiemnaście języków (zob. tabelę 1).

Tabela 1. Języki słowiańskie

ZACHODNIO-

-SŁOWIAŃSKIE

WSCHODNIO-

-SŁOWIAŃSKIE

POŁUDNIOWO-

-SŁOWIAŃSKIE

czeski

słowacki

dolnołużycki

górnołużycki

kaszubski

polski

białoruski

rosyjski

rusiński[3]

ukraiński

bośniacki[4]

bułgarski

chorwacki

czarnogórski[5]

macedoński

serbski

słoweński

staro-cerkiewno-słowiański

Źródło: opracowanie własne.

Szczególną rolę w grupie słowiańskiej odgrywa najstarszy literacki język Słowian, staro-cerkiewno-słowiański, który trudno uznać za wymarły, gdyż jego status porównać można do kulturowej roli łaciny. Mimo że należy do gałęzi południowosłowiańskiej, od momentu kodyfikacji, dokonanej przez Cyryla i Metodego, stał się ponaddialektalnym, ponadnarodowym kościelnym i literackim językiem wielu społeczeństw słowiańskich (L. Moszyński, 2006: 345–346, 355–357).

2. Podstawowe wyróżniki języka polskiego

Poniżej podane zostały najważniejsze cechy języka polskiego, które stanowić będą podstawę odniesień przy porównaniu z innymi językami:

– polszczyzna posługuje się zmodyfikowanym alfabetem łacińskim, liczącym 32 litery, z których osiem opatrzono znakami diakrytycznymi (ą, ę, ć, ń, ó, ś, ź, ż); dla oddania innych dźwięków wykorzystano siedem dwuznaków (ch, cz, dz, dź, dż, rz, sz); trzy litery łacińskie (q, v, x) nie występują w zapisie słów polskich,

– system fonologiczny języka polskiego liczy 37 fonemów: /a/ /ɛ/ /i/ /ɔ/ /u/ /ɨ/ /w/ /j/ /p/:/b/ /t/:/d/ /k/:/g/ /kʲ/:/ɡʲ/ /f/:/v/ /s/:/z/ /ts̑/:/dz̑/ /ʂ/:/ʐ/ /t͡ʂ/:/d͡ʐ/ /ɕ/:/ʑ/ /ʨ̑/:/ʥ̑/ /x/ /l/ /r/ /m/ /n/:/ɲ/ /ŋ/[6] (w transkrypcji slawistycznej odpowiednio: /a/ /e/ /i/ /o/ /u/ /y/ /u̯ / /i̯/ /p/ /b/ /t/ /d/ /k/ /g/ /ḱ/ /ǵ/ /f/ /v/ /s/ /z/ /c/ /ʒ/ /š/ /ž/ /č/ /ǯ/ /ś/ /ź/ /ć/ /ʒ́/ /χ/ /l/ /r/ /m/ /n/ /ń/ /ŋ/)[7],

– gramatycznie rozróżnia się dwie liczby: pojedynczą i mnogą,

– zachowane zostały trzy rodzaje: męski, żeński oraz nijaki, w liczbie mnogiej uzupełniony o rodzaj męskoosobowy i niemęskoosobowy (żeńskorzeczowy),

– wyróżnia się trzy czasy: teraźniejszy, przeszły i przyszły oraz fakultatywnie czas zaprzeszły), występujące w dwóch aspektach (dokonanym i niedokonanym),

– system werbalny posiada trzy tryby: oznajmujący, przypuszczający i rozkazujący,

– w systemie werbalnym występują trzy strony: czynna, bierna i zwrotna,

– w deklinacji zachowało się siedem przypadków,

– deklinacja występuje w postaciach: zaimkowej, liczebnikowej, przymiotnikowej oraz rzeczownikowej,

– koniugacja uproszczona została do trzech podstawowych wzorców: -(a/e)m, -(a/e)m, -(a/e)sz; -ę, -esz oraz -ę, -isz/-ysz,

– wyróżnia się cztery imiesłowy: przymiotnikowy czynny i bierny oraz przysłówkowy współczesny i uprzedni,

– akcent w polszczyźnie ma charakter dynamiczny i paroksytoniczny (pada na przedostatnią sylabę, z regularnymi wyjątkami).

3. Zarys dziejów polszczyzny

Przedstawiony poniżej w największym skrócie zarys dziejów języka polskiego, ze szczególnym uwzględnieniem najważniejszych zmian fonetycznych i morfologicznych, stanowi wstęp do ukazania krótkiego porównania polszczyzny i pozostałych języków słowiańskich[8].

Okres staropolski: od X do XV w.:

1) epoka przedpiśmienna do 1136 r. – najważniejsze zmiany:

– zakończenie procesu przegłosu (pierwsza połowa XII w.) – podstawa do wyjaśnienia[9] żywotnych alternacji a:e, o:e,

– wokalizacja jerów i ich zanik (na przestrzeni XI w.) – podstawa do wyjaśnienia form typu pies – psa, dzień – dnia, chłopiec – chłopca,

– wokalizacja spółgłosek sonantycznych (przed XII w.) – podstawa do wyjaśnienia różnic między polskimi: kark, wilk, wierzch a np. czeskimi: krk, vlk, vrch;

2) epoka piśmienna od 1136 r. – najważniejsze zmiany:

– zmiana ŕ > ř́ (rž́) (XII/XIII w.) – podstawa do wyjaśnienia różnic między polskimi: rzeka, drzewo a np. słowackim: rieka[10], rosyjskimi: река, дерево,

– rozwój półpalatalnych ť, ď, s’, z’ > ć, dź, ś, ź (XIII w.) – podstawa do wyjaśnienia różnic między polskimi: ciemny, dzień, siedem, zieleń a np. czeskimi: temný, den, sedm, zeleň oraz rosyjskimi: тёмный, день, семь, зелень,

– zanik akcentu ruchomego (XIV wiek) – podstawa do porównania stanu obecnego akcentuacji w niektórych językach słowiańskich,

– zanik iloczasu (XV/XVI w.), związany z zanikiem akcentu inicjalnego (do końca XV w.) – podstawa do wyjaśnienia różnic między polskim a np. czeskim i słowackim (a także zwrócenia uwagi na archaiczność dialektu podhalańskiego, zachowującego akcent inicjalny),

– zanik aorystu[11] oraz imperfectum[12] (XV w.) – wskazanie różnic między polszczyzną a niektórymi językami słowiańskimi wciąż zachowującymi te czasy, a także wyjaśnienie śląskich i podhalańskich form dialektalnych typu chodziłbych, chodziłbyk oraz chodziłech (jo żech chodził), chodziłek jako resztek aorystu (od słowa być)[13],

– kształtowanie się kategorii żywotności i nieżywotności (do XVI w.),

– tendencje upraszczające w koniugacji, powstanie polskiej koniugacji -am // -em, -asz // -esz, -em // -eś (XIV–XV w.)[14] – podstawa do zwrócenia uwagi na różnice pomiędzy niektórymi językami słowiańskimi (i wyjaśnienia interferencji występujących w formach polskich tworzonych przez Słowian),

– pojawienie się nowych prostych form czasu przeszłego (obok istniejących złożonych (od XIV w.) – podstawa do wyjaśnienia różnic między polskim bałem się a np. czeskim bál jsem se.

Okres średniopolski: od XVI do XVIII w. (umownie do 1772 r.) – najważniejsze zmiany:

– dyspalatalizacja š́, ž́, č́, dž́, c’, dz’ > š, ž, č, dż, c, dz oraz rž́ > rž, a także ľ > l (XV/XVI wiek) – podstawa do zwrócenia uwagi na różnice w wymowie polskich spółgłosek szeregu przedniojęzykowo-dziąsłowego (cz, sz, dż, ż) w porównaniu z typowym dla wielu języków słowiańskich szeregiem prepalatalno-zadziąsłowym (č́, š́, dž́, ž́),

– wymiana ky, gy > ḱi, ǵi (XV/XVI w.) – podstawa wyjaśnienia reguły niewystępowania w polszczyźnie tych połączeń (w opozycji np. do grafii czeskiej),

– zanik iloczasu (XV/XVI w.) – powstanie samogłosek ścieśnionych: å, ė, ó – podstawa do wyjaśnienia niektórych form dialektalnych np. małopolskich typu mioł, kobita[15],

– zanik ścieśnionej samogłoski å (połowa XVIII w.),

– ostateczne przejście ř > ž (XVIII w.) – podstawa do wyjaśnienia historycznej zasady pisowni rz = ż,

– początki „wałczenia”: ł > u̯ (XVI w.) – podstawa do wyjaśnienia różnicy między grafią a odrębną wymową dźwięku ł,

– redukcja form dualnych, rzeczownikowych i przymiotnikowych oraz czasownikowych (na przestrzeni XVI w.) – podstawa do wyjaśnienia reliktów typu: oczy, uszy, rękoma, Mądrej głowie dość dwie słowie,

– tworzenie się kategorii męskoosobowości i niemęskoosobowości (od XVI w.),

– stopniowy zanik pierwotnych form przymiotnika typu: szczodr, panow, cał (od XVI w.) – podstawa do wyjaśnienia form typu pewien, pełen itp.,

– zanik form złożonych czasu przeszłego (XVII i XVIII w.),

– utrwalenie się form imiesłowów na -łszy i -wszy (na przestrzeni XVIII w.).

Okres nowopolski (lata 1772–1939) – utożsamienie ó z u (XIX w.), zanik ścieśnionego é (ė) (przed 1891 r.), co stanowiło podstawę do wyjaśnienia historycznej zasady pisowni ó = u.

Współczesna polszczyzna po 1945 r. – najważniejsze zmiany:

– utrwalenie dwusegmentowości samogłosek nosowych: wąs [vɔw͂s], kęs [kɛw͂s] (zob. B. Dunaj, 1991: 43–46; B. Dunaj, 2006: 163–164; L. Dukiewicz, I. Sawicka, 1995: 111, 123–124),

– upowszechnienie asynchronicznej wymowy połączeń pi, bi, fi, wi, mi przed samogłoskami a, e, o, u, ę, ą, np. piasek, biel, fiołek, wiosna, miasto, biuro [pjasɛk, bjɛl, fjɔwɛk, vjɔsna, mjastɔ, bjurɔ] (B. Dunaj, 2006: 166),

– pojawienie się w systemie fonetycznym spółgłoskowych wariantów półpalatalnych (K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz, 2006: 156): t’, d’, s’, z’, c’, r’, š́, ž́, č́, dž́ (tik, dingo, sinus, zin[16], cirrus, ring, szintoizm, reżim, czip, dżinsy); powszechna wymowa ł jako u niezgłoskotwórczego, np. ławka [wafka] (B. Dunaj, 2006: 167).

4. Najważniejsze zabytki staropolskie

Wymienione poniżej zabytki staropolskie mają duże znaczenie historyczno-kulturowe, dokumentują bowiem działania władzy świeckiej i Kościoła katolickiego na ziemiach polskich. Działania te miały na celu „scalenie społeczeństwa i państwa narodowego, a tym samym również scalenie języka, wytworzenie – na podstawie regionalno-plemiennych odmian – pisanego języka ogólnonarodowego, czyli języka literackiego, którego początki możemy śledzić poczynając od wieku XIV” (K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz, 2006: 55). Oprócz tego dokumentują one zmiany fonologiczne i morfologiczne, o których mówi się w niniejszym szkicu[17].

Epoka przedpiśmienna:

– łaciński Geograf Bawarski (IX wiek) – zawiera nazwy plemienne oraz pierwszą rejestrację przegłosu lechickiego (Dziadoszanie, por. staro-cerkiewno-słowiańskie Dědъ),

– łaciński Dagome iudex, najdawniejszy polski dokument prawno-dyplomatyczny (ok. 990 r., w odpisach z XI i XII w.) – zawiera nazwy własne (plemion, rzek i miast),

– łacińska Kronika Thietmara (początek XI w.) – zawiera nazwy własne (plemion, rzek i miast oraz imię: Bolesław).

Epoka piśmienna:

– Bulla gnieźnieńska (1136 r.) – wymienia 410 nazw własnych (osobowych i miejscowych), poświadczających zmiany fonetyczne, zachodzące w epoce przedpiśmiennej,

– Księga henrykowska (XIII w.) – zawiera pierwsze zdanie zapisane po polsku z 1270 r. (day ut ia pobrusa a ti poziwai = Daj, ać ja pobruszę, a ty poczywaj)[18],

– Bogurodzica (XIII w.) – najstarsza pieśń religijna polska oraz najstarszy utwór poetycki o kunsztownej strukturze, z językowymi śladami wpływów obcych,

– Kazania świętokrzyskie (koniec XIII–początek XIV w., kopia z połowy XIV w.) – zabytek zawiera sześć kazań (jedno całe): językowo związane z północną Małopolską, poświadczają formy aorystu i imperfectum – łącznie osiem form,

– Psałterz floriański (koniec XIV w., część końcowa z początku XV w.) – zawiera trzynaście form aorystu i imperfectum,

– Kazania gnieźnieńskie (początek XV w.) – zawiera dziesięć kazań w języku polskim,

– wierszowany alfabet polski – obiecado Jakuba Parkoszowica (ok. 1440 r.) – potwierdza żywotność występowania iloczasu w polszczyźnie w XV w.,

– Biblia królowej Zofii (zakończona w 1455 r.) – zawiera liczne bohemizmy,

– Psałterz puławski (koniec XV lub pierwsza ćwierć XVI w.) – zawiera dwie formy aorystu (imperfectum).

5. Zapożyczenia w polszczyźnie

Zapożyczenia w polszczyźnie są świadectwem kontaktów kulturowych z językami pochodzącymi z różnych rodzin[19]. Poprzez przyjęcie chrześcijaństwa w postaci zachodniej język polski znalazł się w strefie wpływów cywilizacji łacińskiej, choć stanowiąc przysłowiowe antemurale christianitatis (occidentalis), zapożyczał również z języków znajdujących się w sferze wpływów bizantyjskich i tureckich. Wpływy językowe sprawiły, że w języku polskim występuje wiele wyrazów wspólnych kulturze zachodnioeuropejskiej, a także wiele internacjonalizmów. Moc kulturowa polszczyzny spowodowała, iż nie musiała ona przejść procesów oczyszczania języka, charakterystycznych zwłaszcza dla odradzającego się w XIX w. czeskiego. Dzięki umiejętnej adaptacji do systemu wyrazów różnego pochodzenia słownictwo polskie, mimo przynależności do innej rodziny językowej i zakorzenienia w niej, o czym świadczą wyrazy o wspólnym rodowodzie słowiańskim, posiada wiele leksemów, które cudzoziemcy identyfikują bez trudu.

Do polszczyzny zapożyczano w ciągu wieków głównie z wymienionych niżej języków:

– z łaciny (od X do XVIII w.) – np. atrament, bakałarz, data, kanclerz, mandat, suma,

– z czeskiego (od X do połowy XVI w.) – np. hańba, hardy, hojny, obywatel, straż, wahać się,

– z niemieckiego (od XIII do XVI w.) – np. burmistrz, gmina, ratusz, rynek, sołtys, wójt,

– z ukraińskiego (od połowy XV do połowy XVIII wieku) – np. czerep, druh, hoży, huba, krynica,

– z włoskiego (od XVI do XVII w.) – np. bandera, bandyta, fraszka, kalafior, pomidor,

– z węgierskiego (od XV do XVI w.) – np. dobosz, giermek, hajduk, hejnał, juhas, orszak, szereg,

– z tureckiego (od XVI do XVII w.) – np. buhaj, horda, kaftan, kurhan, kutas, tapczan,

– z francuskiego (od połowy XVII do połowy XIX w.) – np. awangarda, batalia, dama, fryzjer, gorset, szarża,

– z angielskiego (od połowy XIX w. po chwilę obecną) – np. brydż, dżem, dżokej, hokej, start, sztorm, szkuner, trener.

6. Polszczyzna a inne języki słowiańskie (podobieństwa i różnice)[20]

Wpływy kultury łacińskiej oraz przyjęcie chrześcijaństwa w wersji rzymskiej sprawiły, że rozmaitymi odmianami alfabetu łacińskiego – oprócz polskiego i kaszubskiego – posługują się: czeski, słowacki, górnołużycki, dolnołużycki, słoweński, bośniacki i chorwacki oraz czarnogórski (obok cyrylicy). Wyjątkiem jest głagolica, pochodzące z IX w. dzieło św. Cyryla (Konstantyna), która jako narodowe pismo chorwackie (w wersji kanciastej) przetrwała do pierwszej połowy XIX w. Wpływy kultury bizantyjskiej oraz rozpowszechnienie się chrześcijaństwa w postaci greckiej, a także wprowadzenie liturgii słowiańskiej pozwoliły z kolei na upowszechnienie się cyrylicy, której odmianami posługują się obecnie: rosyjski, białoruski, ukraiński, rusiński, serbski, bułgarski i macedoński oraz czarnogórski (obok łacinki). Tu alfabet szedł w ślad za religią, gdyż w kulturze narodów mówiących tymi językami dominowało wyznanie prawosławne lub obrządek bizantyjski (np. na zachodniej Ukrainie). Podobnie zresztą w Rumunii, kraju prawosławnym, do XIX w. włącznie posługiwano się cyrylicą.

Pod względem miejsca i sposobu akcentuacji wśród języków słowiańskich występuje znaczne zróżnicowanie. Akcent toniczny (melodyczny) występuje tylko w: serbskim, chorwackim, bośniackim, czarnogórskim i słoweńskim, np. chorw. prȉjatelj (krótki opadający), prȃvda (długi opadający), vòda (krótki rosnący), gláva (długi rosnący), zaś akcent dynamiczny – w pozostałych językach słowiańskich (w tym w polskim)[21]. Jeśli chodzi o miejsce akcentuacji, języki słowiańskie mają albo akcent ruchomy (rosyjski, ukraiński, białoruski, bułgarski, serbski, chorwacki i słoweński), albo stały: inicjalny, czyli na pierwszej sylabie (czeski, słowacki, górnołużycki, dolnołużycki), paroksytoniczny, czyli na drugiej sylabie od końca (polski), względnie proparoksytoniczny, czyli na trzeciej sylabie od końca (macedoński, np. нáпише, вóдата[22]).

Ważnym elementem fonologicznym dla omawianej grupy jest również iloczas (opozycja fonemów długich i krótkich), który zachował się w następujących językach: czeskim, słowackim, serbskim, chorwackim, bośniackim, czarnogórskim[23] i słoweńskim.

Języki słowiańskie wykazują również wiele zbieżności morfologicznych.

Gdy weźmiemy pod uwagę liczbę, trzy jej postacie (pojedyncza, podwójna i mnoga) zachowały się w: słoweńskim, górnołużyckim i dolnołużyckim, np. w słoweńskim mian. (1) gôra – (2) gôri – (3 i więcej) gôré, narz. gôró – gôráma – gôrámi (W.W. Derbyshire, 1993: 26–27). Zjawisko to dotyczy oczywiście wszystkich odmiennych części mowy: rzeczowników, zaimków, przymiotników i czasowników[24]. W pozostałych językach słowiańskich (w tym w polskim) występują tylko dwie formy (poza leksykalnymi wyjątkami i archaizmami dialektalnymi)[25].

Wszystkie języki tej grupy posiadają trzy rodzaje gramatyczne (męski, żeński i nijaki); w liczbie mnogiej jednak zaznaczają się znaczne różnice: trzy rodzaje gramatyczne zachowały: serbski, chorwacki i słoweński, np. chorwacki taj momak (ten chłopiec) – ti momci (m.), ta žena (ta kobieta) – te žene (ż.), to selo (ta wieś) – te sela (n.); opozycję dwu rodzajów – męskoosobowego i niemęskoosobowego – realizują języki: polski, słowacki i górnołużycki[26]; opozycja żywotność – nieżywotność (widoczna w bierniku) charakteryzuje natomiast wszystkie języki wschodniosłowiańskie, np. я ви́жу э́тих инострáнцев, конéй, дéвушек, мух, детéй, эти домá, кóмнаты, óкна; opozycja męskie żywotne – pozostałe istnieje w czeskim, np. ti velicí pánové (mżyw.) – ty veliké hrady (mnżyw.) – ty veliké ženy (f.) – ta veliká města (n.); opozycja męskożywotne – niemęskożywotne cechuje język dolnołużycki, w bierniku liczby podwójnej i mnogiej (z ograniczeniami) dobrych – dobre; neutralizacja opozycji rodzajowych (wszystkie rzeczowniki w konstrukcji z przymiotnikiem wymagają tej samej formy) cechuje języki: bułgarski i macedoński, np. mac. тие учители, моливи (ołówki), жени (kobiety), прасиња (świnie)[27].

Jeśli chodzi o deklinację, wszystkie języki słowiańskie posiadają sześć przypadków. Wyjątkiem są bułgarski i macedoński, w których pod wpływem języków należących wraz z nimi do ligi bałkańskiej brak kategorii przypadka. Wołacz występuje w językach: polskim, czeskim, górnołużyckim, dolnołużyckim, ukraińskim, serbskim, chorwackim, macedońskim (mimo zaniku kategorii przypadka!), bułgarskim (jak wyżej) oraz (w bardzo ograniczonym zakresie) – w słowackim.

Gramatyczna kategoria określoności pojawia się wyłącznie w językach południowosłowiańskich: w bułgarskim i macedońskim mamy postpozycyjny rodzajnik określony, np. macedońska девоjка – девоjката (określony), z przymiotnikiem млада девоjка – младата девоjка, молив – моливот (określony)[28]; w serbskim, chorwackim i słoweńskim wykładnikami określoności są formy przymiotnika: długa – określona, krótka – nieokreślona, np. słoweński bogat, dobr (nieokreślony) – bogati, dobri (określony); w pozostałych językach słowiańskich (również w polskim) brak gramatycznej kategorii określoności.

Jedną z najtrudniejszych form morfologicznych w polszczyźnie jest liczebnik. Mimo licznych podobieństw z innymi językami słowiańskimi prawidłowe użycie liczebników głównych i zbiorowych stanowi wyzwanie, zwłaszcza dla rodzimych użytkowników języka rosyjskiego, o czym świadczą poniższe przykłady.

Óба весёлых дрýга стáли грóмкo петь. Dwaj weseli przyjaciele zaczęli głośno śpiewać v. Dwóch wesołych przyjaciół zaczęło głośno śpiewać.

Двáдцать однá спортсменка принимáла учáстие в финáльных состязáниях. Dwadzieścia jeden sportsmenek wzięło udział w końcowych zawodach.

Опоздáли трóе мужчѝн. Spóźniło się trzech mężczyzn[29].

Języki słowiańskie różnią się, jeśli chodzi o liczbę czasów. Trzy czasy (teraźniejszy, przyszły[30] i przeszły) mają: polski (wraz z kaszubskim), czeski i słowacki, rosyjski, białoruski i ukraiński oraz słoweński[31]; fakultatywny czas zaprzeszły występuje we wszystkich wspomnianych wyżej językach poza rosyjskim. Języki południowosłowiańskie natomiast oraz oba górnołużyckie mają (oprócz praesens i futurum) cztery czasy przeszłe (czasy przeszłe złożone: perfectum i plusquamperfectum, czasy przeszłe proste – aoristus i imperfectum); ponadto w językach południowych występują (oprócz praesens i futurum oraz czterech wspomnianych czasów przeszłych) czasy przyszłe: futurum exactum (serbski, chorwacki, bośniacki, czarnogórski i bułgarski) oraz futurum praeteriti (bułgarski i macedoński) oraz futurum exactum praeteriti (bułgarski). Przykładowo w bułgarskim:

– praesens (moment mówienia: równoczesność, -rezultat) ходя,

– futurum (moment mówienia: następstwo, -rezultat) ще ходя,

– aoristus (moment mówienia: uprzedniość, -rezultat) ходих,

– perfectum (moment mówienia: równoczesność, +rezultat) съм ходил,

– futurum exactum (moment mówienia: następstwo, +rezultat) ще съм ходил,

– imperfectum (inny moment: równoczesność, -rezultat) ходех,

– futurum praeteriti (inny moment: następstwo, -rezultat) щях да ходя,

– plusquamperfectum (inny moment: równoczesność, +rezultat) бях ходил,

– futurum exactum praeteriti (inny moment: następstwo, +rezultat) щях да съм ходил[32].

Większość języków słowiańskich (zachodnio- i południowosłowiańskich) wyraża kategorię osoby za pomocą końcówek fleksyjnych (np. pol. czytam, czytałem, czytałem był, czes. nesu, nesl jsem, byl jsem nesl); wschodniosłowiańskie używają zaimka w czasie przeszłym (rosyjski, białoruski, ukraiński) typu я читал i zaprzeszłym (białoruski i ukraiński); w trybie przypuszczającym zjawisko typu я читал бы obejmuje oprócz rosyjskiego, białoruskiego i ukraińskiego także dolnołużycki, słoweński oraz macedoński.

W formie czasu teraźniejszego (i postaci praesentis używanej dla wyrażenia aspektu dokonanego) w pierwszej osobie występują w zależności od grupy językowej: wyłącznie -(a)m (w słowackim, słoweńskim, serbskim, chorwackim, bośniackim i czarnogórskim[33] oraz macedońskim); -m i kontynuacje prasłowiańskiego -ǫ (w polskim, czeskim, obu łużyckich oraz w bułgarskim); niemal wyłącznie -u/-ju we wschodniosłowiańskich (poza kilkoma czasownikami z -m);

W języku polskim w trzeciej osobie liczby pojedynczej i mnogiej praesentis nie występuje końcówka niezerowa (odpowiednik rosyjskiego -t lub ukraińskiego -t’), charakterystyczna w liczbie pojedynczej dla wszystkich czasowników w rosyjskim oraz dla jednej z dwu koniugacji w ukraińskim i białoruskim, a w liczbie mnogiej dla wszystkich języków wschodniosłowiańskich oraz macedońskiego i bułgarskiego.

Wszystkie języki słowiańskie posiadają natomiast kategorię aspektu (dokonanego i niedokonanego), choć jego funkcje różnią się w zależności od grupy językowej. I tak języki zachodnio- i wschodniosłowiańskie wykorzystują formę praesentis czasowników dokonanych przede wszystkim jako czynność przyszłą, a południowosłowiańskie stosują ją np. w zdaniach zależnych po spójnikach; inaczej także wygląda dystrybucja czasowników dokonanych i niedokonanych w czasach przeszłych prostych (aoryście i imperfectum).

Większość języków słowiańskich ma trzy tryby (oznajmujący, rozkazujący i warunkowy); cztery tryby (wyżej wspomniane oraz imperceptivus, wyrażający dystans nadawcy komunikatu do komunikowanej przez niego treści) mają bułgarski i macedoński, np. mac. tryb oznajmujący ти си стар (jesteś stary) – tryb imperceptivus е, jас сум бил стар (ja jestem stary?!); Марко дошол (Marek (podobno) przyszedł) (L. Minova-Gjurkova, 2007: 295).

Większość języków słowiańskich posiada formę bezokolicznika, nie pojawia się ona jedynie w bułgarskim i macedońskim.

Specyficzną formą, występującą jedynie w języku słoweńskim i dolnołużyckim, jest supinum (kombinatoryczny wariant infinitiwu po czasownikach oznaczających ruch), np. słoweński Dánes ne mórem délati (Dziś nie mogę pracować) – Grém délat (Idę pracować) (zob. W.W. Derbyshire, 1993: 65–66).

Języki słowiańskie posiadają od czterech do sześciu imiesłowów. Ich dystrybucja wygląda następująco:

– przysłówkowy współczesny (np. czytając) jest obecny we wszystkich; w czeskim ma liczbę i rodzaj, np. nesa, nesouc, nesouce (S. Kasperek, 2010: 83–84),

– przysłówkowy uprzedni (np. napisawszy) występuje niemal we wszystkich językach słowiańskich, poza dolnołużyckim, macedońskim i bułgarskim; w czeskim ma liczbę i rodzaj, np. vynes, vynesši, vynesše; vybrav, vybravši, vybravše (S. Kasperek 2010: 84),

– przymiotnikowy czynny czasu teraźniejszego (np. czytający) nie pojawia się jedynie w serbskim, chorwackim i macedońskim,

– przymiotnikowy czynny czasu przeszłego występuje w rosyjskim (tworzony od dokonanych i niedokonanych, np. читавший, лёгший), białoruskim (tworzony od dokonanych i niedokonanych), ukraińskim, czeskim (začavší, přinesší – m., ż., n.) (zob. H. Krištofíková, 2009: 12), słowackim, słoweńskim, bułgarskim (dla wymienionych pięciu języków tworzony jest od dokonanych),

– przymiotnikowy bierny (np. czytany/przeczytany) występuje we wszystkich językach,

– imiesłów bierny predykatywny występuje w rosyjskim, białoruskim i czeskim (np. spravován, zakryt).

Wszystkie języki słowiańskie charakteryzują się swobodnym szykiem, poza bułgarskim i macedońskim (w związku z mniejszymi możliwościami sygnalizowania związków syntaktycznych za pomocą form leksemów imiennych), choć w wyrażeniach o szyku neutralnym składniki występują z reguły w kolejności S-V-O (podmiot-orzeczenie-dopełnienie).

Dla wszystkich języków słowiańskich charakterystyczna jest też podwójna negacja (użycie leksemu nacechowanego negacją pociąga za sobą konieczność użycia zaprzeczonej formy werbalnej, np. Nigdy tego nie widziałem) i stosowanie w zdaniach form zaprzeczonych od wszelkich możliwych składników (np. Nigdy nikomu niczego nie mówiłem). Zamiana pod wpływem negacji dopełnienia w bierniku, umieszczonego bezpośrednio po czasowniku, na formę w dopełniaczu występuje konsekwentnie jedynie w polszczyźnie (np. Kupiłem książkę – Nie kupiłem książki) oraz w słoweńskim – w pozostałych mamy do czynienia ze współwystępowaniem obu form (biernika po negacji i dopełniacza po negacji), względnie z wycofywaniem z użycia dopełniacza jako formy zaprzeczonej dopełnienia (np. w czeskim, słowackim, serbskim i chorwackim).

Płaszczyzna dydaktyczna

W nauczaniu Słowian polskiego jako obcego należy zwrócić uwagę zarówno na podobieństwa między polszczyzną a danym językiem słowiańskim, jak i na różnice gramatyczne (np. rekcję czasowników i rzeczowników) oraz leksykalne. Oto niektóre wskazówki metodyczne. Należy zatem:

1) pamiętać, że u podstaw dydaktyki leży prawidłowe opanowanie alfabetu łacińskiego przez osoby posługujące się na co dzień odmianą cyrylicy;

2) podkreślić, że reguły ortograficzne polszczyzny są dosyć stabilne – we wspólnych językom słowiańskim wyrazach polskiemu rz odpowiada r (najczęściej miękkie) lub ř, ó jest odpowiednikiem o we wspomnianych wyrazach, zaś literze h w językach: czeskim, słowackim, białoruskim, ukraińskim i górnołużyckim odpowiada polskie g (naturalnie w wyrazach o wspólnym rodowodzie słowiańskim); wszystkie wyrazy zawierające h, a mające rodowód słowiański, są w polszczyźnie zapożyczeniami z tych języków (nota bene wszystkie wyrazy z grafemem h są w polskim zapożyczeniami, wyjąwszy może niektóre wykrzyknienia);

3) uświadomić uczącym się, że polszczyzna ma stały akcent dynamiczny paroksytoniczny (z wyjątkami, zwłaszcza w formach czasu przeszłego i trybu przypuszczającego);

4) w nauczaniu wymowy zwrócić uwagę na:

– samogłoski nosowe,

– samogłoskę y, występującą jedynie w polskim, obu językach łużyckich i wszystkich wschodniosłowiańskich (w przypadku białoruskiego i rosyjskiego samogłoska y jest, w przeciwieństwie do przedniej wymowy w polskim, ukraińskim i obu łużyckich, artykułowana jako centralna),

– spółgłoski ć, dź – występujące w polskim, serbskim, chorwackim oraz z ograniczoną frekwencją w dolnołużyckim (w innych językach słowiańskich mamy do czynienia z ich półmiękkimi wariantami),

– spółgłoski ś, ź – występujące w dwu literackich językach słowiańskich: polskim i dolnołużyckim oraz w czarnogórskim, a także w dialektach wschodniosłowackich (w innych językach słowiańskich mamy do czynienia z ich półmiękkimi wariantami),

– spółgłoskę l, która występuje w polszczyźnie w dwu postaciach: [l] twardej przed a, e, o, u oraz miękkiej [ľ] – przed i oraz j; w pozostałych językach słowiańskich albo mamy do czynienia z opozycją przedniojęzykowo-zębowa [ł]: miękka [ľ] (np. w rosyjskim), albo przedniojęzykowo-zębowa [ł]: miękka [ľ]: średnia [l] (w bułgarskim), względnie z zanikiem opozycji – jedną postacią [l] (w czeskim); głoska ł w polszczyźnie i w obu łużyckich jest niezgłoskotwórczym u̯ (występującym również w określonych pozycjach w białoruskim i ukraińskim),

– spółgłoski, po których występuje i; w zależności od języka ich miękkość jest silniejsza od polskiego (np. w rosyjskim) lub słabsza (np. w bułgarskim),

– dźwięki w polskim zapisywane literami h oraz ch, które mają fonetycznie tę samą wartość [x], wyjąwszy udźwięcznienia oraz warianty dialektalne kresowe; w czeskim, słowackim, białoruskim i ukraińskim spółgłoska zapisywana jako ch/х, wymawiana bezdźwięcznie, ma dźwięczny odpowiednik [h] lub [γ], zapisywany jako h/(cyrylicą: г);

5) w składni podkreślić regularną w polszczyźnie zamianę dopełnienia bliższego w bierniku na formę w dopełniaczu po negacji (wyjąwszy oczywiście formę biernika po przyimku);

6) w morfologii uwypuklić:

– fakt występowania w pierwszej osobie praesentis czasowników polskich zarówno końcówek -m, jak i -ę,

– funkcję przypadków dla osób, które nie posiadają w swoim systemie językowym kategorii przypadka (bułgarski i macedoński),

– występowanie w polszczyźnie rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego w liczbie mnogiej,

– różnice między imiesłowami polskimi a pozostałymi słowiańskimi, zarówno pod względem budowy, jak i zastosowania;

7) w nauczaniu słownictwa zwrócić uwagę nie tylko na słowa mające pozornie to samo znaczenie (np. polski zachód i czeski záchod – ustęp, ubikacja, klozet), ale również na różnicę w określaniu czasu, np. nazwy miesięcy w języku bułgarskim, dolnołużyckim, górnołużyckim[34], macedońskim, rosyjskim, serbskim, słowackim czy słoweńskim mają wspólne formy łacińsko-greckie (np. słoweńskie januar, februar, marec, april, maj, rosyjskie январь, февраль, март, априль, май), w czeskim, polskim, chorwackim, ukraińskim i białoruskim dominują słowiańskie nazwy miesięcy, częściowo wspólne, częściowo odmienne (np. polski lipiec to chorwacki srpanj, czeski červenec, ukraiński липень); poza tym mimo wspólnoty liczebników w językach wschodniosłowiańskich występuje na określenie liczebnika 40 leksem obcy (prawdopodobnie turecki): białoruskie сорак, rosyjskie сорок i ukraińskie сорок, zamiast formy opartej na cztery i dziesięć, np. polskie czterdzieści, słowackie štiridsat’, czeskie čtyřicet, bułgarskie четиредесет, chorwackie četrdeset.

7. Polszczyzna a wybrane niesłowiańskie języki indoeuropejskie[35]

Języki europejskie należące do innych niż słowiańska rodzin cechuje kulturowa wspólnota alfabetu łacińskiego; jedynie mieszkańcy Hellady posługują się odmiennym alfabetem, greckim, który dał również podstawę do utworzenia cyrylicy, upowszechnionej w bizantyjskim kręgu religijno-kulturowym (dotyczy to obecnie ośmiu języków słowiańskich: białoruskiego, bułgarskiego, czarnogórskiego[36], macedońskiego, rosyjskiego, rusińskiego, serbskiego i ukraińskiego). Wyjątkowa jest również sytuacja licznych mniejszości muzułmańskich posługujących się arabskim albo jako językiem rodzimym, albo liturgicznym, zapisywanym alfabetem arabskim.

Dla większości wspomnianych języków typowe jest występowanie dwu liczb: pojedynczej i mnogiej, np. we francuskim, portugalskim, rumuńskim, włoskim, hiszpańskim, niemieckim, angielskim, nowogreckim i litewskim – tu liczba podwójna zachowała się w dialektach (O. Vaičiulytė-Romančuk, 2006: 30).

Trzy rodzaje gramatyczne, cecha wspólna wszystkim językom słowiańskim, występują obecnie w nowogreckim, rumuńskim, niemieckim oraz albańskim (zob. J. Mindak-Zawadzka, I. Sawicka, 2012: 32–36), w przeciwieństwie do dwu rodzajów, np. w języku włoskim, francuskim, hiszpańskim, portugalskim oraz litewskim; w angielskim zachował się jedynie rodzaj naturalny.

W większości wspomnianych języków, w przeciwieństwie do polszczyzny oraz litewskiego i łotewskiego, używa się rodzajnika określonego, np. we francuskim, włoskim, hiszpańskim, portugalskim, nowogreckim, niemieckim, angielskim, albańskim (postpozycyjny) (zob. J. Mindak-Zawadzka, I. Sawicka, 2012: 24–28) oraz rumuńskim (postpozycyjny) (zob. D. Cojocaru, 2003: 42–45).

Jeśli chodzi o kategorie przypadka, siedem przypadków występuje, podobnie jak w polszczyźnie, w litewskim i łotewskim, pięć – w albańskim (zob. J. Mindak-Zawadzka, I. Sawicka, 2012: 41–48), cztery przypadki – w nowogreckim i niemieckim; pięć (względnie trzy) – w rumuńskim[37]; brak kategorii przypadka notuje się np. we włoskim, francuskim, hiszpańskim, portugalskim oraz angielskim (z wyjątkiem tzw. Saxon Genitive oraz deklinacji zaimków osobowych).

Charakterystyczne dla języków słowiańskich występowanie aspektu werbalnego (opozycja dokonaności i niedokonaności) poza tą rodziną odnotować można jedynie w obrębie praesentis w litewskim i łotewskim. W niemieckim, posiadającym sześć czasów, gramatycznej kategorii aspektu brak. Rozróżnienie aspektu zakończonego i ciągłego wyrażane jest formami czasów w języku angielskim (cztery present i cztery past oraz formy futurum) i hiszpańskim; osiem czasów, wyrażających czynności dokonane lub niedokonane, występuje np. we włoskim i francuskim (zob. M. Kaczyński, 1996: 179–182; L. Przestaszewski, 2009: 152–176).

Płaszczyzna metodyczna

W nauczaniu cudzoziemców języka polskiego jako obcego należy zwłaszcza zwrócić uwagę na niebezpieczeństwa związane z przenoszeniem reguł wymowy alfabetu łacińskiego znanych z innych języków na alfabet polski, np. traktowanie w większości języków romańskich (poza rumuńskim) h jako znaku graficznego, a nie dźwięku, wymowę c jako /k/ lub /s/ itp., wymowę grupy ie jako np. długiego /ī/ itp.; wymowę b i w oraz interwokalicznych g, d jako spirantów pod wpływem hiszpańskiego itp., nie mówiąc o hiszpańskiej wymowie polskiego g i j jako [x].

Jeśli chodzi o fonologię polszczyzny, powszechne jest zastępowanie szeregu przedniojęzykowo-dziąsłowego (cz, sz, dż, ż) oraz prepalatalnego (ć, ś, dź, ź) naturalnym dla wielu języków szeregiem prepalatalno-zadziąsłowym (č́, š́, dž́, ž́). Różnice występują również w wymowie polskich spółgłosek dźwięcznych i bezdźwięcznych, zwłaszcza u osób niemieckojęzycznych, podstawowe warianty polskie są bowiem bardziej dźwięczne, a polskie spółgłoski bezdźwięczne nie występują w wariancie przydechowym (zob. N. Morciniec, S. Prędota, 1995: 52–81). Cechą charakterystyczną jest też odmienność drżącego polskiego r od angielskiego oraz języczkowego francuskiego i niemieckiego r, a także nagłosowego hiszpańskiego.

W ortografii, na co zazwyczaj mniej się zwraca uwagę, występują drobne różnice w piśmie odręcznym, dotyczące zapisu r i z[38]. W pisowni polskich wyrazów warto też podkreślić praktycznie całkowitą harmonię zapisu h i ch w wyrazach międzynarodowych (internacjonalizmach), typu: hierarchia, hymn, harfa itp. Polski zapis ortograficzny stosuje wbrew pozorom dosyć ograniczoną liczbę znaków diakrytycznych, obejmującą kreskę, ogonek oraz kropkę: ą, ę, ć, ń, ó, ś, ź, ż[39]. Konsekwentne stosowanie i jako graficznego symbolu zmiękczenia spółgłoski przed samogłoską już od czasów wprowadzenia druku w XVI w. (np. się, cię) doprowadziło ostatecznie do usunięcia redundantnej kreski (choć jeszcze w owych drukach występującej[40]), co również należy podkreślić w nauce ortografii polskiej (P. Turek, 2018: 239–242). Pewne problemy mogą stanowić dwuznaki: o ile ch, cz, dź, sz odpowiadają zawsze fonemom /χ/, /č/, /ʒ́/, /š/, względnie ich alofonom, to dz, dż, rz są dwuznakami odpowiadającymi fonemom /ʒ/, /ǯ/, /ž/, względnie reprezentują dwa odrębne fonemy na granicy morfemu, np. nadzwyczajny, nadżerka, marznąć, co również wymaga komentarza morfologicznego. Paradoksalnie opanowanie historycznych reguł zapisu fonemów: /u/ ó wobec u, a także /ž/ rz wobec ż lub wspomnianego wcześniej /χ/ h wobec ch, sprawia więcej kłopotów rodzimym użytkownikom polszczyzny niż przyswajającym ją cudzoziemcom (P. Turek, 2018: 243–249).

W zakresie morfologii największą trudność sprawia odmienność wyrażania kategorii aspektu, a nawet jej brak w niektórych wypadkach w językach cudzoziemców niebędących Słowianami uczących się polskiego, jak również ścisła gramatyczność kategorii rodzaju w polszczyźnie, występowanie trzech rodzajów w liczbie pojedynczej oraz dodatkowo rodzaju męskoosobowego i niemęskoosobowego w liczbie mnogiej.

8. Polszczyzna a wybrane języki nieindoeuropejskie

8.1. Języki europejskie

Przy nauczaniu polskiego rodzimych użytkowników języków: fińskiego, estońskiego oraz węgierskiego (tworzących rodzinę ugrofińską, należącą do grupy uralskiej), a także tureckiego (należącego do grupy ałtajskiej) należy zwrócić uwagę zarówno na osobliwości ortograficzne, jak i morfologiczne. Wszystkie te języki zapisywane są obecnie alfabetem łacińskim, ale podobnie jak w przypadku języków romańskich nawyki ortograficzne ich użytkowników mogą wpływać na zapis polszczyzny. Dotyczy to zwłaszcza języka węgierskiego, który stosuje dwuznaki inaczej niż w polszczyźnie: cs odpowiada polskiemu cz, dzs odpowiada polskiemu dż, ny odpowiada polskiemu ń, s odpowiada polskiemu sz, a sz odpowiada polskiemu s (zob. E. Mroczko, 2010: 14–15). W przypadku tureckiego c to w przybliżeniu polskie dż, a j to polskie ż.

Wymienione języki cechuje aglutynacyjność, czyli doklejanie do rdzenia końcówek (poimków) liczby mnogiej, przypadków, zaimków dzierżawczych lub okoliczników, co powoduje, że poza końcówkami dzierżawczymi mówi się często po prostu o końcówkach przypadków: w węgierskim jest ich dwadzieścia dwie, w fińskim – piętnaście, w estońskim – czternaście, a w tureckim sześć (zob. E. Mroczko, 2010: 53–62; M. Stachowski, 2009: 59–87; P. Turek, 2010: 272). Dlatego też kwestia fleksji imiennej polszczyzny nie będzie zjawiskiem obcym dla użytkowników tych języków, o czym świadczą poniższe przykłady tureckie:

PRZYPADEK

KOŃCÓWKA

PRZYKŁADY TURECKIE I ZNACZENIE POLSKIE

Nominativus

Ø (zero)

köy

(wieś)

ağaç

(drzewo)

Genitivus

-in

köyün

(wsi)

ağacın

(drzewa)

Dativus

-e

köye[41]

(wsi)

ağaca

(drzewu)

Accusativus

-i

köyü

(wieś)

ağacı

(drzewo)

Ablativus

-den

köyden

(ze wsi)

ağaçtan

(z drzewa)

Locativus

-de

köyde

(na wsi)

ağaçta

(w/na drzewie)

Większy problem stanowić będzie stosowanie polskich przyimków oraz zaimków dzierżawczych:

TURECKI

POLSKI

ev

dom

evler

domy

evin

twój dom

eviniz

wasz dom

evim

mój dom

evimde

w moim domu

evlerinizin

waszych domów

evlerinizden

z waszych domów

Kolejną cechą wspólną wymienionych języków jest brak wykładnika rodzaju gramatycznego – dotyczy to wszystkich form imiennych z zaimkami włącznie (zob. E. Mroczko 2010: 11; M. Stachowski, 2009: 41–42, 134; P. Turek, 2010: 273).

8.2. Języki pozaeuropejskie

Rodzimi użytkownicy największych języków pozaeuropejskich: chińskiego, japońskiego, arabskiego, hindi oraz koreańskiego posługują się odmiennymi systemami pisma (kolejno: sylabowym pismem logograficznym, pismem logograficzno-sylabicznym, alfabetem spółgłoskowym, sylabariuszem oraz alfabetem rodzimym)[42], co wymaga od nich przyswojenia obcego im systemu zapisu języka polskiego. Użytkownicy języka wietnamskiego natomiast posługują się utworzonym w XVII w. przez misjonarzy portugalskich alfabetem łacińskim oficjalnie od 1910 r. (zob. P.T. Daniels, W. Bright, 1996: 691–695; Hoàng Thị Châu, 1982: 12)[43].

Koreański i japoński są językami aglutynacyjnymi: wyrażają relacje przypadkowe za pomocą postpozycji, nie posiadają wykładnika rodzaju gramatycznego (zob. Y. Yeon, L. Brown, 2011: 1–2, 42–44, 94–149; S. Kaiser i in., 2013: 4, 38–42).

Chiński i wietnamski są językami analitycznymi i nie mają morfologicznych wykładników przypadka, rodzaju, liczby ani czasu. Oto wielokrotnie cytowany przykład zdania chińskiego (w transkrypcji): Jutro moi przyjaciele zrobią mi tort urodzinowy (A. Pereltsvaig, 2012: 127)[44].

míngtīan

wǒ

de

péngyou

huì

jutro

ja

(sufiks przynależności)

przyjaciel(e)

móc

wèi

wǒ

zuò

yí

ge

shēngri

dàn’gāo

dla

ja

robić

jeden

(sufiks liczebnikowy)

urodziny

tort

W przypadku osób posługujących się językami analitycznymi przyswojenie polszczyzny będzie wyzwaniem, gdyż będą się musiały zapoznać z obcymi kategoriami przypadka, liczby, rodzaju czy konstrukcji czasowych itp.

Specyfika systemu fonologicznego języka chińskiego, w którym brak rozróżnienia między spółgłoskami dźwięcznymi a bezdźwięcznymi (zamiast tego występuje opozycja między przydechowymi a nieprzydechowymi) oraz nie ma fonemu /r/[45] (zob. Ch. Li, S. Thompson, 1989: 5), wpływa na trudności z przyswojeniem polskich dźwięków przez rodzimych użytkowników tego języka.

W przypadku języka arabskiego, zwłaszcza w jego wersji literackiej, rodzimy użytkownik odnajdzie wiele podobieństw morfologicznych z polszczyzną, takich jak fleksja imienna (trzy przypadki w języku arabskim), rodzaje (dwa w arabskim), a zwłaszcza fleksja czasownika, choć w arabskim brak formy bezokolicznika i w pewnym stopniu zagadnienia czasu i aspektu (zob. P. Turek, 2014: 641–643).

Język hindi (oraz jego pakistański odpowiednik urdu), należący do rodziny indoeuropejskiej, w przeciwieństwie do starszych języków indyjskich (np. sanskrytu) zatracił charakter typowego języka fleksyjnego, choć zachował syntetyczne formy przypadków podmiotu, dopełnienia oraz wołacza, których zróżnicowanie formalne widoczne jest głównie w fleksji rzeczowników męskich oraz w formach liczby mnogiej. Zanikł także rodzaj nijaki, a większość konstrukcji czasownikowych (wraz z rozbudowanym systemem czasów) to głównie złożenia słów posiłkowych z formami rdzennymi lub imiesłowowymi. W hindi występuje też kategoria aspektu, wyrażająca ciągłość, progresywność i wielokrotność (zob. D. Stasik, 1998: 42–48, 70–128).

Podczas nauczania polszczyzny rodzimych użytkowników wspomnianych wyżej języków wskazana zatem byłaby refleksja ze strony nauczyciela nad tymi ich cechami (fonetycznymi, morfologicznymi i składniowymi), które mogłyby ułatwić albo utrudnić opanowywanie przez uczących się języka polskiego.

9. Uwagi końcowe

Uczący się języka polskiego jako obcego pochodzą z różnych kręgów kulturowych, posługują się różnymi językami, często należącymi do innych rodzin niż polski, używają też innych rodzajów pisma.

Do najbardziej rozpowszechnionych systemów zapisu używanych przez cudzoziemców uczących się polszczyzny należą:

1) łaciński (najpopularniejszy system zapisu języków należących do różnych rodzin językowych),

2) chiński,

3) japoński,

4) koreański,

5) grecki,

6) cyrylica (używana do zapisu wymienionych wcześniej języków słowiańskich i wielu innych języków Federacji Rosyjskiej oraz tadżyckiego i mongolskiego – języki tureckie byłych republik sowieckich zapisywane cyrylicą odchodzą od tego zapisu na rzecz łacinki),

7) arabski wraz z odmianami (perski, urdu, kurdyjski-sorani),

8) devanagari (używany do zapisu języka hindi, sanskrytu i wielu innych),

9) etiopski (używany do zapisu liturgicznego języka gə‘əz, amharskiego, tigrinia i innych),

10) inne sylabariusze indyjskie i azjatyckie,

11) hebrajski,

12) syryjski,

13) ormiański,

14) gruziński.

Należy podkreślić, że ortografia polska stanowi dość dobrze uporządkowany system zapisu, funkcjonujący w postaci znormalizowanej od XVI w. (oczywiście z pewnymi modyfikacjami). Ustępuje oczywiście takim systemom zapisu jak włoski lub esperanto albo niektóre języki afrykańskie (np. suahili) czy tak fonetycznym systemom, jak niektóre cyrylickie (zwłaszcza macedoński), ale nawet jej zapis historyczny jest o wiele bardziej logiczny niż francuski, a zwłaszcza angielski. Przyswojenie jej, poza najmniej uporządkowaną zasadą konwencjonalną, nie stanowi aż tak wielkiego problemu, jak w przypadku niektórych języków indoeuropejskich.

Naturalny dla wielu języków podział na co najmniej dwa rodzaje gramatyczne – męski i żeński – nie jest jednak dominujący wśród głównych języków świata; języki bez rodzaju gramatycznego przeważają nad językami z rodzajem gramatycznym w proporcji 56% : 44% (M. Vanhove, 2012: 97), niezależnie od przynależności do rodziny lub grupy językowej. Do języków nieposiadających rodzaju gramatycznego należą bowiem przykładowo języki:

– indoeuropejskie: afrikaans, angielski (grupa germańska), ormiański, perski,

– tureckie: azerbejdżański, turecki,

– uralskie: estoński, fiński, węgierski (grupa ugrofińska),

– austronezyjskie: malajski, indonezyjski,

– austroazjatyckie: khmerski, wietnamski,

– chiński,

– japoński,

– koreański,

– birmański,

– gruziński,

– baskijski (izolowany).

Niektóre z tych języków wyrażają rodzaj naturalny za pomocą stosownych zaimków (jak angielskie he, she), ale np. w językach: estońskim, fińskim, węgierskim, perskim, ormiańskim, tureckim, chińskim czy suahili zaimki osobowe są neutralne. Stąd perskie u, tureckie o, ormiańskie na, węgierskie ő, chińskie tā, suahili yeye odpowiadają polskiemu on, ona, ono, względnie ich formom w przypadkach zależnych (M. Stachowski, 2009: 134; E. Mroczko, 2010: 132; R. Ohly, I. Kraska-Szlenk, Z. Podobińska, 1998: 68; co do podziałów języków, zob. A.F. Majewicz, 1989: passim). Dlatego przyswojenie polskiego rodzaju gramatycznego w przypadku wspomnianych języków będzie dodatkowo utrudnione.

Poruszona wcześniej kwestia swobodnego szyku zdania, typowa dla prawie wszystkich języków słowiańskich, jest jednym z zagadnień, któremu należy poświęcić szczególną uwagę przy nauczaniu języka polskiego cudzoziemców władających językami innymi niż należące do grupy słowiańskiej. Należy uświadomić uczącym się, że swoboda szyku nie oznacza dowolności. Standardowy szyk S-V-O zastąpiony może tak, by podkreślić wagę danego członu zdania:

– Marek dał przyjacielowi książkę (co?),

– Marek dał książkę przyjacielowi (komu?),

– Książkę dał przyjacielowi Marek (kto?).

Trzeba jednak podkreślić, że szyk S-V-O jest w języku polskim naturalny, a nawet zalecany, gdyż szyk z inicjalnym podmiotem „sprzyja szybkiemu docieraniu do sedna informacji, zwłaszcza wtedy, gdy np. dopełnienie biernikowe ma końcówkę tożsamą z mianownikiem” (H. Jadacka, 2013: 168).

Warto również pamiętać, że najbardziej rozpowszechniony szyk S-V-O, występujący w wielu językach z różnych rodzin językowych (angielski, chiński, wietnamski, suahili, francuski, włoski, współczesny hebrajski oraz jako postać typowa również dla języków słowiańskich), nie musi być naturalny dla setek milionów użytkowników innych języków niż przykładowo wymienione. Przeciwstawić mu można szyk S-O-V (podmiot-dopełnienie-orzeczenie), naturalny dla setek milionów rodzimych użytkowników takich języków jak przykładowo: indoeuropejskie (hindi, gudźarati, pendźabi, kurdyjskie, perski, ormiański), japoński, koreański, niektóre semickie (amharski, tigrinia), tureckie (turecki, azerbajdżański, kazachski, kirgiski), mongolski, drawidyjskie (tamilski, malajalam), kaukaskie i wiele innych (zob. A.F. Majewicz, 1989: passim; R. Ohly, I. Kraska-Szlenk, Z. Podobińska, 1998: 101; D. Stasik, 1998: 185).

Strona bierna w polszczyźnie, podobnie jak innych językach indoeuropejskich, ma charakter takiego uporządkowania składniowego, w którym dopełnienie bliższe przekształca się w podmiot. Formy czasownika polskiego w stronie biernej są zawsze analityczne, tworzone za pomocą posiłkowego być (niedokonane) lub zostać (dokonane) i przymiotnikowego imiesłowu biernego (A. Nagórko, 2012: 150–151). Rodzimi użytkownicy języków słowiańskich będą mieli kłopoty z użyciem formy zostać, gdyż zarówno formę dokonaną, jak i niedokonaną strony biernej obsługuje słowo posiłkowe być, a konstrukcja przez + biernik zastąpiona jest narzędnikiem (S. Kasperek, 2010: 82; S. Kasperek, 2013: 101; W. Milczarek, 2013: 103), np.:

– czeski: Auta jsou převážena loděmi (Samochody są przewożone przez statki),

– słowacki: Bol som oslepený silným svetlom (Zostałem oślepiony przez silne światło),

– rosyjski: Доклáд был прочѝтан архитéктором (Referat został wygłoszony przez architekta).

Podobnie jak w polszczyźnie konstrukcje te wymagają zgodności co do czasu, aspektu, liczby, rodzaju oraz osoby.

Litewski, należący do grupy języków bałtyckich, tworzy konstrukcje bierne od czasowników przechodnich za pomocą odpowiedniej formy czasownika posiłkowego bū́ti (być) oraz imiesłowu biernego, ale subiekt czynności jest wyrażany dopełniaczem (O. Vaičiulytė-Romančuk, 2006: 157), np. Knygà bùs Jõno pérskaityta (Książka zostanie [litewskie: będzie] przeczytana przez Jana).

W przypadku bardziej rozpowszechnionych języków indoeuropejskich główne różnice dotyczyć będą prawidłowego użycia polskiej formy aspektu oraz stosownych słów posiłkowych (zob. M. Kaczyński, 1996: 244; P. Wrzosek, 2010: 97–98; M. Szczepek, 2010: 74–77), np.:

– The child was struck by the car (Dziecko zostało potrącone przez samochód),

– Le voleur a été surpris par la police (Złodziej został zaskoczony przez policję),

– La poesia è stata letta dal poeta (Wiersze zostały przeczytane przez poetę),

– La nave è disegnata dallo scolare (Okręt jest rysowany przez ucznia),

– Los testimonios han sido recogidos por la policía (Zeznania zostały zebrane przez policję),

– Das Buch ist von mir gelesen worden (Książka została przeze mnie przeczytana).

***

Powyższy tekst zawiera jedynie najważniejsze uwagi i sugestie dotyczące problemów, z którymi zetknąć się może nauczyciel języka polskiego jako obcego. Umiejętność wyjaśnienia zjawisk gramatycznych, fonologicznych oraz morfologicznych w ujęciu kontrastywnym i diachronicznym pozwoli lepiej zrozumieć system polszczyzny zarówno slawistom, Słowianom, jak i cudzoziemcom, którzy poszukują reguł, a także wyjaśniać zjawiska umownie nazywane wyjątkami. Należy też pamiętać o sprzężeniu zwrotnym: świadomość specyfiki języków wyjściowych cudzoziemców umożliwi nauczającym lepsze i głębsze zrozumienie problemów, które mogą napotkać, ucząc języka polskiego. Świadomość taka przyda się również tym uczącym się, którzy znają polszczyznę z domu, lecz wychowują się w obcojęzycznym środowisku i na co dzień używają innego języka.

Warto też ukazywać nasz język jako jeden z typowych języków europejskich, posiadający wiele elementów wspólnych kulturze europejskiej i światowej, a zarazem wciąż pozostający w bliskich związkach z innymi językami słowiańskimi.

Bibliografia

Bartmiński J. (red.) (1993), Encyklopedia kultury polskiej XX wieku, t. 2: Współczesny język polski, Wiedza o Kulturze, Wrocław.

Bednarczuk L. (1986), Języki indoeuropejskie, t. 1, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Bednarczuk L. (1988), Języki indoeuropejskie, t. 2, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Čirgić A., Prankjović I., Silić J. (2010), Gramatika crnogorskoga jezika, Ministarstvo prosvjete i nauke Crne Gore, Podgorica.

Cojocaru D. (2003), Romanian Grammar, Bucharest, http://www.seelrc.org:8080/grammar/pdf/compgrammar_romanian.pdf (dostęp: 11.08.2020).

Dalewska-Greń H. (1997), Języki słowiańskie, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Daniels P.T., Bright W. (eds.) (1996), The World’s Writing Systems, Oxford University Press, New York–Oxford.

Dejna K. (1993), Dialekty polskie, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Dąbrowska A. (2004), Język polski, Wydawnictwo Dolnośląskie, Wrocław.

Derbyshire W.W. (1993), A Basic Reference Grammar of Slovene, Slavica Publishers Inc., Columbus, Ohio.

Długosz-Kurczabowa K., Dubisz S. (2006), Gramatyka historyczna języka polskiego. Podręcznik dla studentów polonistyki, Wydawnictwa Uniwersytetu Warszawskiego, Warszawa.

Dukiewicz L., Sawicka I. (1995), Fonetyka i fonologia, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków.

Dunaj B. (1991), Dwa dyskusyjne problemy polskiej fonologii, „Prace Językoznawcze”, nr 19, s. 40–46.

Dunaj B. (2006), Zasady poprawnej wymowy polskiej, „Język Polski”, nr LXXXVI (3), s. 161–172.

Eberhard D.M., Simons G.F., Fennig Ch.D. (eds.) (2020), Ethnologue: Languages of the World, 23rd ed., SIL International, Dallas, Texas.

Hamann S. (2004), Retroflex Fricatives in Slavic Languages, „Journal of the International Phonetic Association”, no. 34 (1), s. 53–67.

Hoàng Thị Châu (1982), Grundkurs Vietnamesisch, VEB Verlag Enzyklopädie, Leipzig.

Hofman-Pianka A. (2000), Socjolingwistyczne aspekty współczesnego języka bośniackiego, Wydawnictwo Radamsa, Kraków.

Jadacka H. (2013), Kultura języka polskiego. Fleksja, słowotwórstwo, składnia, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Janowska I., Lipińska E., Rabiej A., Seretny A., Turek P. (2016), Programy nauczania języka polskiego jako obcego. Poziomy A1–C2, Księgarnia Akademicka, Kraków.

Jurczak-Trojan Z., Meczkowska H., Orwińska E., Papierz M. (2005), Słownik słowacko-polski, t. I–II, Universitas, Kraków.

Kaczyński M. (1996), Gramatyka języka włoskiego, Editions Spotkania, Warszawa.

Kaiser S., Ichikawa Y., Kobayashi N., Yamamoto H. (2013), Japanese. A Comprehensive Grammar, Routledge, London–New York.

Karpluk M. (1993), Mowa naszych przodków (podstawowe wiadomości z historii języka polskiego do końca XVIII w.), Towarzystwo Miłośników Języka Polskiego, Kraków.

Kasperek S. (2010), Język czeski od A do Z. Repetytorium: gramatyka – ćwiczenia – tabele odmian, Wydawnictwo Kram, Warszawa.

Kasperek S. (2013), Język słowacki od A do Z. Repetytorium: gramatyka – ćwiczenia – tabele odmian, Wydawnictwo Kram, Warszawa.

Klemensiewicz Z., Lehr-Spławiński T., Urbańczyk S. (1965), Gramatyka historyczna języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Klemensiewicz Z. (1976), Historia języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Krištofíková H. (2009), Przekład imiesłowów z języka polskiego na języki czeski i słowacki, Brno, https://is.muni.cz/th/vyyl5/217589_BDP_text.pdf (dostęp: 11.08.2020).

Li Ch., Thompson S. (1989), Mandarin Chinese. A Functional Reference Grammar, University of California Press, Berkeley–Los Angeles–London.

Majewicz A.F. (1989), Języki świata i ich klasyfikowanie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Mańczak W. (1992), Przegląd języków romańskich, Wydawnictwo i Drukarnia „Secesja”, Kraków.

Melnycka K. (2016), Język a tożsamość: przypadek Czarnogóry, „Adeptus. Pismo Humanistów”, nr 8, s. 51–71.

Milczarek W. (2013), Język rosyjski od A do Z. Repetytorium: gramatyka – ćwiczenia – tabele odmian, Wydawnictwo Kram, Warszawa.

Mindak-Zawadzka J., Sawicka I. (2012), Zarys gramatyki języka albańskiego, Wydawnictwo Agade, Warszawa.

Minova-Gjurkova L. (2007), Grammar of the Standard Macedonian Language for Foreign Speakers, 2 August S – Štip, Skopje (Лилјана Минова-Ѓуркова, Граматика на македонскиот стандарден јазик за странци, Универзитет „Св. Кирил и Методиј“, 2-ри Август С – Штип, Скопје).

Минова-Ѓуркова Л. (ред.) (2008), Македонски јазик за средното образование, Просветно дело АД, Скопје.

Morciniec N., Prędota S. (1995), Podręcznik wymowy niemieckiej, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Moszyński L. (2006), Wstęp do filologii słowiańskiej, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Mroczko E. (2010), Zwięzła gramatyka języka węgierskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa.

Nagórko A. (2012), Podręczna gramatyka języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Ohly R., Kraska-Szlenk I., Podobińska Z. (1998), Język suahili, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa.

Ostaszewska D., Tambor J. (2012), Fonetyka i fonologia współczesnego języka polskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Pereltsvaig A. (2012), Languages of the World. An Introduction, Cambridge University Press, Cambridge.

Polański K. (red.) (2003), Encyklopedia językoznawstwa ogólnego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Popova V., Ivanova D. (2004), Zwięzła gramatyka języka bułgarskiego, Wydawnictwo Naukowe Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu, Poznań.

Pravopis crnogorskoga jezika (2010), Ministarstvo prosvjete i nauke Crne Gore, Podgorica.

Przestaszewski L. (2009), Gramatyka języka francuskiego, Wiedza Powszechna, Warszawa.

Rospond S. (1971), Gramatyka historyczna języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Rothe H., Scholz F. (2001), Biblia Święta to jest Księgi Starego i Nowego Zakonu, Brest 1563, Bd. 1: Stary zakon, Ferdinand Schöningh, Paderborn–München–Wien–Zürich.

Siatkowska E. (1992), Rodzina języków zachodniosłowiańskich. Zarys historyczny, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Šołćina J., Wornar E. (2012), Obersorbisch im Selbststudium. Ein Sprachkurs für Unerschrockene. Hornjosebšćina za samostudij. Rěčny kurs za njebojaznych, Ludowe Nakładnistwo Domowina, Budyšin.

Stachowski M. (2009), Gramatyka języka tureckiego w zarysie, Księgarnia Akademicka, Kraków.

Stasik D. (1998), Język hindi, Wydawnictwo Akademickie Dialog, Warszawa.

Stieber Z. (2005), Zarys gramatyki porównawczej języków słowiańskich, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa.

Szczepek M. (2010), Język hiszpański od A do Z. Repetytorium: gramatyka – ćwiczenia – tabele odmian, Wydawnictwo Kram, Warszawa.

Szulc A. (1970), Języki skandynawskie, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Kraków.

Szulc A. (1991), Historia języka niemieckiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Warszawa.

Turek P. (2010), Czy polski należy do najtrudniejszych języków świata? Polszczyzna w statystykach trudności przyswajania języków i w perspektywie porównawczej, w: Polonistyka bez granic, t. 2: Glottodydaktyka polonistyczna – współczesny język polski – językowy obraz świata, R. Nycz, W.T. Miodunka, T. Kunz (red.), Universitas, Kraków, s. 269–279.

Turek P. (2014), Nauczanie arabofonów języka polskiego, w: Polonistyka wobec wyzwań współczesności, t. 2, S. Gajda, I. Jokiel (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, Opole, s. 638–648.

Turek P. (2016), Nauczanie języków polskiego i macedońskiego jako obcych w ujęciu kontrastywnym. Rozważania wstępne, w: O lepsze jutro studiów polonistycznych w świecie. Glottodydaktyka polonistyczna dziś, I. Janowska, P. Gębal (red.), Księgarnia Akademicka, Kraków, s. 219–233.

Turek P. (2018), Błędy fonetyczne czy ortograficzne? Polscy internauci a ich problemy z polszczyzną, w: Polonistyka na początku XXI wieku. Diagnozy, koncepcje, perspektywy, t. 3: Współczesne aspekty badań nad językiem polskim. Teoria i praktyka, J. Tambor (red.), Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego, Katowice, s. 236–253.

Urbańczyk S. (red.) (1991), Encyklopedia języka polskiego, Państwowe Wydawnictwo Naukowe, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Vaičiulytė-Romančuk O. (2006), Gramatyka języka litewskiego. Wybrane zagadnienia morfologii i fleksji z ćwiczeniami, Ex Libris Galeria Polskiej Książki, Warszawa.

Vanhove M. (ed.) (2012), Morphologies in Contact, Akademie Verlag, Berlin.

Wierzchowska B. (1980), Fonetyka i fonologia języka polskiego, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków–Gdańsk.

Wrzosek P. (2010), Język francuski od A do Z. Repetytorium: gramatyka – ćwiczenia – tabele odmian, Wydawnictwo Kram, Warszawa.

Wydra W., Rzepka W.R. (1995), Chrestomatia staropolska. Teksty do roku 1543, Zakład Narodowy im. Ossolińskich, Wrocław–Warszawa–Kraków.

Yeon Y., Brown L. (2011), Korean. A Comprehensive Grammar, Routledge, London–New York.

1 Najstarszy literacki język germański, niezmiernie ważny m.in. dla badania stosunków językowych germańsko-słowiańskich; por. wyrazy gockiego pochodzenia: chleb, chlew, lekarz, miecz (Z. Klemensiewicz, 1976: 28; L. Moszyński, 2006: 79–80).

2 Porównaj wyrazy bryndza, cap, fujara, koszara, maczuga (Z. Klemensiewicz, 1976: 350).

3 W ramach języka ukraińskiego wyodrębnia się też język rusiński, przez niektórych uważany za dialekt ukraińskiego.

4 O języku bośniackim szerzej w pracy A. Hofman-Pianki (2000).

5 Wprowadzony urzędowo w 2007 r., skodyfikowany w 2009 r. (Pravopis crnogorskoga jezika, 2010: 3–5; K. Melnycka, 2016: 55 i 59). O kontrowersjach wokół języka czarnogórskiego (w 2011 r. jedynie 37% mieszkańców Czarnogóry uznało się za użytkowników języka czarnogórskiego) szerzej K. Melnycka (2016: 61–71).

6 Zapis IPA (ang. International Phonetic Alphabet) zastosowany został przez autora z pewnymi modyfikacjami, gdyż używane w Gramatyce współczesnego języka polskiego symbole /ʃ/:/ʒ/ /ʧ̑/:/ʤ̑/ (L. Dukiewicz, I. Sawicka, 1995: 15) oznaczają dźwięki palato-alweolarne/postalweolarne (P.T. Daniels, W. Bright, 1996: 822, niekonsekwentnie: 666) występujące w polszczyźnie jako warianty w wyrazach: Staszic (nazwa własna), żigolak, Soczi (nazwa własna), dżinsy. Dlatego też w niniejszym artykule użyto oznaczeń /ʂ/:/ʐ/ /t͡ʂ/:/d͡ʐ/, ponieważ polskie dźwięki zapisywane jako sz, ż, cz i dż są określane jako retrofleksywne (P.T. Daniels, W. Bright, 1996: 822; S. Hamann, 2004: 63). Podobnie jest z używanymi we wspomnianej gramatyce symbolami /c/:/ ɟ/ (L. Dukiewicz, I. Sawicka, 1995: 15) oznaczającymi dźwięki palatalne, natomiast polskie dźwięki opisywane są jako welarne spalatalizowane /kʲ/:/ɡʲ/ (P.T. Daniels, W. Bright, 1996: 822).

7 H. Dalewska-Greń (1997: 17–107); L. Dukiewicz, I. Sawicka (1995: 112–159); K. Polański (1993: 155); S. Urbańczyk (1991: 344–237); B. Wierzchowska (1980: 166 i n.). W związku z przyjęciem fonologicznego statusu y jako fonemu, zakłada się, że spółgłoski wargowe, a także t oraz r, mają warianty palatalizowane (miękkie) uwarunkowane przez fonem /i/ (twardość zachowana zostaje przed fonemem /y/). Ze względu na dyftongiczność samogłosek nosowych nie są one traktowane jako fonemy. Za fonem uznaje się też w niektórych opracowaniach /x́/ (H. Dalewska-Greń, 1997: 66).

8 Poniższy zarys opracowano na podstawie następujących prac: A. Dąbrowska (2004); K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz (2006); M. Karpluk (1993); Z. Klemensiewicz (1976); Z. Klemensiewicz, T. Lehr-Spławiński, S. Urbańczyk (1965); L. Moszyński (2006); S. Rospond (1971); E. Siatkowska (1992); Z. Stieber (2005); S. Urbańczyk (1991).

9 Tego typu informacje mogą zostać wykorzystane w dydaktyce języka polskiego jako obcego w wypadku nauczania Słowian lub obcokrajowców-slawistów.

10 Polskie drzewo to słowacki strom, a pokrewna forma driewko to polskie drewienko (Z. Jurczak-Trojan, H. Meczkowska, E. Orwińska, M. Papierz, 2005: I, 148, II, 207 i 341).

11 Był to prasłowiański uniwersalny czas przeszły, wyrażający tylko przeszłość, w późniejszym etapie rozwoju nabierający cech momentalności (L. Moszyński, 2006: 312).

12 Czas przeszły o funkcji duratywno-iteratywnej (L. Moszyński, 2006: 315).

13 Zob. K. Dejna (1993: 260 i 265).

14 Obejmująca czasowniki znać, umieć i dawne atematyczne (K. Długosz-Kurczabowa, S. Dubisz, 2006: 298).

15 K. Dejna (1993: 257–258).

16 Środowiskowo: niskonakładowa, nieprofesjonalna gazetka tworzona przez miłośników jakiegoś tematu, https://sjp.pl/zin (dostęp: 11.08.2020).

17 Informacje te mogą być przydatne slawistom i neofilologom.

18 Prawdopodobnie wcześniejsze są zdania wypowiedziane pod Legnicą w 1241 r.: Bÿegaÿcze, bÿegaÿcze! = Biegajcie, biegajcie! wypowiedziane przez kogoś z oddziałów tatarskich oraz zdanie, które miał powiedzieć Henryk Pobożny: Gorze szą nam stalo! = Gorze się nam stało! – oba cytowane przez J. Długosza za kroniką mającą pochodzić z okresu tuż po 1260 r. (W. Wydra, W.R. Rzepka, 1995: 165).

19 Opracowano na podstawie następujących pozycji: J. Bartmiński (1993: 498–532); Z. Klemensiewicz (1976: 27–28, 132–138, 335–349, 639–650); S. Rospond (1971: 175–176).

20 Poniższy zarys opracowano głównie na podstawie następujących pozycji: H. Dalewska-Greń (1997); W.W. Derbyshire (1993); Z. Stieber (2005); L. Moszyński (2006).

21 A. Hofman-Pianka (2000: 93–94).

22 Л. Минова-Ѓуркова (2008: 79–84); P. Turek (2016: 219–233).

23 Cechą wyróżniającą język czarnogórski spośród pozostałych języków pokrewnych jest występowanie typowych dla polszczyzny fonemów /ś/ oraz /ź/, tak samo zapisywanych w czarnogórskiej łacince – A. Čirgić, I. Prankjović, J. Silić (2010: 21); Pravopis crnogorskoga jezika (2010: 7–9).

24 Zob. J. Šołcina, E. Wornar (2012: 41–42, 44–45, 58, 64, 82), np. Sonja widźi starej konjej (Sonia widzi dwa stare konie); znajemoj serbske pomjenowanja měsacow (my dwaj/ dwie znamy łużyckie nazwy miesięcy); W.W. Derbyshire (1993: 79–80, 102–103), np. sem délal (robiłem) – sva délala/délali (my dwaj robiliśmy/ my dwie robiłyśmy), délajva (my dwaj/dwie róbmy!), délajta (wy dwaj/dwie róbcie!).

25 W polskim będą to traktowane jako nieregularne, względnie jako warianty formy: oczy, uszy, w/na ręku, rękoma, oczyma oraz archaizm zachowany w przysłowiu Mądrej głowie dość dwie słowie.

26 S. Kasperek (2013: 34); J. Šołcina, E. Wornar (2012: 47–48, 51–52).

27 Zob. P. Turek (2016: 219–233).

28 V. Popova, D. Ivanova (2004: 42–46); Л. Минова–Ѓуркова (2008: 117–133); P. Turek (2016: 219–233). Por. rum. lup (wilk) – lupul (określony).

29 Zob. H. Dalewska-Greń (1997: 337–340, 491–492, 507–519).

30 „Łączy wymienione języki również postać formalna form czasownikowych wyrażających przyszłość – są to dla czasowników dokonanych – formy praesentis, dla czasowników niedokonanych – formy złożone ze słowem posiłkowym ‘być’” (H. Dalewska-Greń, 1997: 279).

31 „Wyłamuje się nieco z tej grupy język słoweński (...), który oprócz wyrażania czynności przyszłej dokonanej za pomocą form praesentis, ma też formy złożone (tak jak języki południowosłowiańskie), lecz w funkcji słowa posiłkowego wykorzystuje czasownik ‘być’, jak języki północnosłowiańskie, a nie ‘chcieć’, jak języki południowosłowiańskie” (H. Dalewska-Greń, 1997: 279).

32 Zob. V. Popova, D. Ivanova (2004: 91–117).

33 Z dwoma wyjątkami: hoću i mogu (H. Dalewska-Greń, 1997: 342); por. Pravopis crnogorskoga jazika (2010: 216 i 311) – mogu/mognem; hoću/ću, neću.

34 Istnieją też nazwy rodzime miesięcy górnołużyckich (J. Šołcina, E. Wornar, 2012: 60), np. róžownik (maj), žnjenc (sierpień), hodownik (grudzień).

35 Zestawienie opracowano w oparciu o prace: L. Bednarczuka (1986, 1988); P.T. Danielsa, W. Brighta (1996); M. Kaczyńskiego (1996); A.F. Majewicza (1989); W. Mańczaka (1992); A. Szulca (1970, 1991).

36 Zapisywany również łacinką.

37 D. Cojocaru (2003: 33–41) – formy nominativu i accusativu oraz genetivu i dativu są właściwie identyczne.

38 To znaczy pisanie liter „r” oraz „z” zgodnie z polską tradycją kaligraficzną, tj. r oraz z, a nie ч lub ȝ względnie ƶ (zob. I. Janowska i in., 2016: passim).

39 O wiele większą liczbę znaków diakrytycznych mają kolejno języki: słowacki – 17 (á, ä, é, č, ď, í, ĺ, ľ, ň, ó, ô, ŕ, š, ť, ú, ý, ž), czeski – 15 (á, č, ď, é, ě, í, ň, ó, ř, š, ť, ú, ů, ý, ž) oraz francuski – 15 (à, â, ç, é, ê, è, ë, ï, î, ô, œ, û, ù, ü, ÿ).

40 Por. Wſzythko coć prziydźie do rąk thwoich ku vczynieniu / czyń wedle możnośći twoiey / ábowiem w grobie kędy thy idźieſz nie máſz żadney pracey / myſli / mądrośći / áni vmieiętnośći (H. Rothe, F. Scholz, 2001: 724).

41 W języku tureckim występuje harmonia wokaliczna: po samogłoskach przednich: ü, ö, i, e występują samogłoski przednie, po tylnych: u, o, ı, a – tylne, stąd pozorne różnice w końcówkach (dotyczy to także dźwięczności i bezdźwięczności spółgłosek).

42 P.T. Daniels, W. Bright (1996: 200–208, 209–217, 218–227, 384–390, 559–563).

43 Nota bene część znaków łacińskich ma odmienne znaczenie fonetyczne niż polskie, np. x [s], d [z], s [ʂ] = pol. sz, r [ʐ] = pol. ż (Hoàng Thị Châu, 1982: 24–25).

44 Numery tonów zamieniono na diakrytyki.

45 Zamiast niego występuje retrofleksyjny /ɻ/ (Ch. Li, S. Thompson, 1989: 5). Również język wietnamski nie posiada fonemu /r/ (Hoàng Thị Châu, 1982: 22).

Spis treści

Wstęp

Część I

O języku polskim

Przemysław Turek

Polszczyzna na tle innych języków. Elementy gramatyki kontrastywnej w dydaktyce języka polskiego jako obcego