Dla mojego taty.
I dla Jeremy’ego, którego pokrzepił Jahwe.

Twoje uszy usłyszą słowa rozlegające się za tobą:
„To jest droga, idźcie nią!”,
jeśli chciałbyś iść na prawo lub na lewo.

Księga Izajasza 30,21*

* Pismo Święte Starego i Nowego Testamentu, red. Zespół Biblistów Polskich, Poznań 2000.

ROZDZIAŁ 1

Obecnie, Nowy Jork

–To to?

Podekscytowana Sera James wpadła przez drzwi wejściowe galerii na Manhattanie z takim impetem, że o mały włos nie poślizgnęła się, biegnąc po parkiecie w szpilkach. Zaaferowana zatrzymała się przed sporym płótnem wiszącym na ścianie.

– Potwierdziłaś, że to ona? – spytała zdyszana.

– Przebiegłaś całą drogę, Sero?

– Tak. A ty byś nie biegła?

Nie bała się do tego przyznać. Gdy tylko odebrała telefon, zaczęła przepychać się szaleńczo przez tłum w metrze, a potem przebiegła osiem przecznic dzielących ją od galerii, wymijając slalomem taksówki i wyrwy w chodniku.

Penny przytaknęła.

– Ktoś z personelu dopiero co otworzył tę skrzynkę. Możesz uwierzyć, że leżała tu od tygodnia, a my nic nie podejrzewałyśmy?

Sera pokręciła głową z niedowierzaniem.

– Niewiarygodne.

Zdjęła z szyi szyfonową apaszkę i zsunęła z ramion prochowiec, po czym zarzuciła je na zabytkowy kontuar ciągnący się w głąb pomieszczenia. Długie hebanowej barwy włosy zwinęła w luźny koczek, który spięła na czubku głowy leżącym nieopodal ołówkiem. Gdy się obróciła do asystentki, spostrzegła, że dziewczyna nie przesunęła się ani o centymetr. Nadal tkwiła w tym samym miejscu niczym posąg, poruszając jedynie palcem wskazującym zaplątanym w pasemko włosów koloru truskawkowy blond.

Sera parsknęła śmiechem. Gdy jej asystentka zaczynała nakręcać włosy na palec, coś musiało bez reszty pochłonąć jej uwagę.

– Znowu to robisz, Penny.

Gest był bardzo wymowny. Sera nie mogła jednak winić za to dziewczyny, bo chwila naprawdę była wyjątkowa. Jeśli obraz był tym, za który go uważały, zachwyt był jak najbardziej uzasadniony. Reszta ludzi w mieście mogłaby nagle zacząć fruwać za oknem, a żadna z nich nie zwróciłaby na to uwagi. Albo miałyby to gdzieś.

– Przykro mi tylko, że to nie oryginał. – Penny podała Serze kopertę, nie odrywając wzroku od płótna. – Ale to krok w dobrym kierunku i tylko to się liczy.

– Zbadałaś krawędzie? – spytała Sera.

– Ręce trzęsły mi się jak w febrze – wyznała Penny, przechylając głowę na bok. – Ale tak. Chociaż znam tę farbę, to i tak sprawdziłam, żeby się upewnić. Negatywy są w środku.

Sera otworzyła kopertę i spojrzała na negatywy pod światło. Dziewczyna miała rację – wiszący przed nimi obraz był łudząco podobny do tego, którego szukały. Zbadanie krawędzi stanowiło jedyny sposób na odróżnienie kopii od oryginału. Gdyby nie pasowały, nie mógłby to być obraz, którego poszukiwały. Przez chwilę czuła się zawiedziona, ale zaraz potem uświadomiła sobie, że choć nie był to ten portret, to mimo wszystko była na nim ona. Krawędzie nie liczyły się zbytnio, gdy te przenikliwe oczy na wskroś przewiercały patrzącego.

Sera głośno przełknęła ślinę, rozmyślając nad tym, jak długo czekały na ten moment. Włożyła negatywy z powrotem do koperty.

– Może to i kopia, ale i tak muszę się upewnić – powiedziała. – Jak go znalazłaś?

– Na licytacji – odparła Penny rozmarzonym głosem. – Na północ od San Francisco.

– Wiemy, czyj jest?

Asystentka ponownie skinęła głową, tym razem w intrygujący sposób unosząc brew.

– To właśnie jest zagadka: chodzi o jakiegoś biznesmena. Finansistę handlującego nieruchomościami. Nazywa się William Hanover. Zadzwoniłam do jego biura, żeby mu zadać podstawowe pytania, a on od razu oddzwonił. Mówił, że likwiduje majątek po dziadku. Nazwisko nic mi nie mówi, a przecież tropię ten obraz od ponad dwóch lat, tak jak ty. Nikt w kręgach artystycznych o nim nie słyszał.

Serze to nazwisko również nic nie mówiło. Kim był ten cały William Hanover i jakim cudem udało mu się zdobyć obraz będący idealną kopią tego, którego szukała?

– Złożyłyśmy mu ofertę?

– Mhm. Wiedziałam, że byś tego chciała, więc przedstawiłam mu hojną propozycję.

Ton głosu Penny nie wzbudzał nadziei. Sera pokręciła głową.

– To czemu brzmisz, jakbyś miała dla mnie złe wieści?

– Bo powiedział, że nie sprzeda. Najwyraźniej pieniądze to nie wszystko.

– Mówiłaś przecież, że to była aukcja.

– No tak – odparła Penny. – Ale na obraz natknęłam się przypadkiem na internetowej stronie aukcyjnej. Moją uwagę przykuło zdjęcie, a nie oferta sprzedaży. Przeczesywałam stare fotografie z aukcji z zeszłej jesieni… biżuteria i takie tam. No wiesz… to, co zwykle. Przedarłam się przez przepastny katalog dzieł sztuki i wtedy zauważyłam zdjęcie tego obrazu: był wyblakły, ledwo widoczny w tle, przysłaniała go jakaś waza, którą wystawiono na sprzedaż. Ale bez dwóch zdań to jest ona.

Asystentka cofnęła się o krok i zapatrzyła w obraz, po czym bezwiednie przysunęła do podbródka podkładkę do pisania, zupełnie jakby wizja eterycznego piękna wprawiła ją w trans.

– To te jej oczy, Sero. Przewierciły ekran komputera i wciągnęły mnie do środka, jeśli to możliwe.

– Możliwe. – To samo przytrafiło się jej, gdy po raz pierwszy zobaczyła obraz. Tyle że jej wspomnienia były mgliste, dotyczyły malowidła, które widziała jako dziewczynka. Wspominanie tamtych czasów czyniło obecną chwilę jeszcze bardziej surrealistyczną.

– Cała zalałam się kawą, gdy go zobaczyłam na ekranie. – Młoda studentka sztuk pięknych obdarzyła ją jednym z tych dziewczęcych uśmiechów z dołeczkami w policzkach, z których słynęła. – Pamiętasz sweter koloru kości słoniowej, który od ciebie pożyczyłam? Mam nadzieję, że nie muszę go zbyt szybko oddawać.

– Nie musisz – odparła Sera szczerze. Zbliżyła się do płótna, pogrążona w rozmyślaniach. – Zapomnij o nim. To jest o wiele lepsze.

– Prawda? – Przez chwilę stały w milczeniu, oczarowane tym, co widziały. Penny pokręciła głową i wyszeptała z przejęciem:

– Tyle czasu to zajęło. Ale w końcu się zjawiła.

Bez wątpienia minęło zbyt wiele czasu.

Od momentu gdy Sera ujrzała w wieku ośmiu lat to dzieło sztuki, jego nieziemska uroda nie dawała jej o sobie zapomnieć. Trzy czwarte sylwetki młodej, najwyżej dwudziestoletniej kobiety o nieskazitelnej, promiennej cerze i świdrujących, niemal zwierzęcych błękitnych oczach. Miękkość jej warg, smutek jej rysów… surowy chłód ogolonej głowy, ukazujący młodą piękność pozbawioną korony i splendoru… wytatuowane cyfry, krzyczące z lewego przedramienia tulącego skrzypce.

– Podsumujmy zatem. – Ubrana w ołówkową spódnicę i klasyczną białą bluzkę Sera wyprostowała się z rękami skrzyżowanymi na piersi, postukując stopą i próbując zrozumieć, co się wydarzyło. – Przypadkiem znalazłyśmy obraz, tyle że to nie oryginał. I chociaż przedstawia naszą zaginioną dziewczynę, nie jest na sprzedaż. A właściciel nie chce wziąć za niego pieniędzy.

– Wszystko się zgadza. Chociaż wolałabym, żeby było inaczej.

Sera cofnęła się na chwilę, nie rozumiejąc, jak w takim razie obraz trafił do jej galerii.

– Skąd zatem się tu wziął? – spytała.

– Został nam wypożyczony.

– Jak to: wypożyczony? – zdziwiła się, pochylając się nad płótnem i kiwając głową w zachwycie nad wyrafinowanymi pociągnięciami pędzla.

– No, tak to… – W głosie Penny słychać było wahanie.

Zaciekawiona Sera wykonała półobrót i przyłapała dziewczynę na nerwowym przygryzaniu paznokcia. Asystentka zmarszczyła czoło, jakby oślepiło ją jaskrawe letnie słońce. Sera stanęła prosto, a jej dłonie spoczęły na biodrach. Prawie skwitowała zachowanie przyjaciółki uśmiechem.

– Penny, co się z tobą dzieje, do diaska? Coś przede mną ukrywasz?

– On chce pomówić w cztery oczy. – Penny sprawiała wrażenie, jakby chciała się wzdrygnąć. – O swoich warunkach.

Sera w końcu się uśmiechnęła. Ten człowiek stawiał warunki?

– Warunkach czego?

– Zatrudnienia ciebie – wyznała Penny z wymuszonym uśmiechem. – Czy raczej nas. Jest gotów zapłacić nieprzyzwoite pieniądze za usługi galerii, która szuka tego samego co on: oryginalnego portretu dziewczyny.

– A wyjaśniłaś mu, dlaczego szukamy obrazu?

– Oczywiście. Powiedziałam, że interesuje nas nabywanie dzieł sztuki z czasów Holocaustu, ale musiałam trochę przypudrować historię. Przecież nie wypadało mi przyznać w negocjacjach z kimś kompletnie nieznajomym, że marzysz o tym obrazie od dziecka. W końcu jako właściciel kopii może się okazać jedyną drogą do odnalezienia oryginału. Powiedziałam mu prawdę.

Penny odczepiła od podkładki do pisania kartkę papieru i podała ją Serze.

– I to wystarczyło, żeby załatwił ci zaproszenie i bilet lotniczy na Zachodnie Wybrzeże. Jutro masz lot, na jego koszt.

Sera się zawahała, rozważając możliwość, że ów człowiek mógł mieć jakieś własne plany.

– No dobrze. Obie wiemy, dlaczego szukam obrazu. Ale co kieruje tym Hanoverem? Powiedział ci?

Dziewczyna pokręciła głową.

– Pewnie ten bilet pomoże nam to ustalić.

Sera sięgnęła po niego drżącymi palcami.

Dwa lata.

Minęły już dwa lata, odkąd rozpadł się jej świat, a ona rzuciła się w wir pracy i dała pochłonąć intrydze otaczającej tajemniczy portret. Choć o jego istnieniu dowiedziała się jeszcze jako mała dziewczynka, prawdziwy zapał do rozwikłania zagadki pojawił się dopiero wtedy, gdy straciła absolutnie wszystko. Jeśli odnalezienie ostatniego kawałka układanki zależało od współpracy z Williamem Hanoverem, była na to gotowa.

„Dzięki Ci, Panie”. Niewypowiedzianej na głos modlitwie udało się zdjąć ciężar z jej serca. „Już prawie ją znaleźliśmy”.

– Penny. – Sera się uśmiechnęła. – W końcu sprowadzimy ją do domu.

ROZDZIAŁ 2

3 grudnia 1942
Wiedeń, Austria

–Jest w szoku.

Lekarz wystawił głowę na mróz i rozejrzał się po opustoszałej ulicy, a potem wciągnął Adele do wnętrza domu. Dziewczyna usłyszała zgrzyt przesuwanej zasuwy w drzwiach.

Mężczyzna poprowadził ją do salonu. W głębi stała wyblakła brokatowa sofa, a naprzeciw niej – dwa śliwkowej barwy fotele z zapadłymi siedziskami, wyświechtanymi podłokietnikami i lwimi łapami zamiast nóżek. W kominku trzaskały płomienie.

– No dalej, podprowadź ją do ognia.

Nie wiedziała, do kogo to mówi. Wiedziała tylko, że choć przez chwilę jest bezpieczna. Nikt jej nie śledził. Co kilka kroków oglądała się za siebie i na wszelki wypadek, nim stanęła przed drzwiami lekarza, przez jakiś czas kluczyła po zasypanych śniegiem, ciemnych ulicach.

– Co jej jest? – spytała jakaś kobieta łamiącym się głosem.

Adele nie mogła jej winić za to, że się bała. Sama też była wystraszona. Wszyscy w Wiedniu się bali.

– Cała się trzęsie.

Dłonie Adele faktycznie drżały.

Dygotały od czubków palców aż po zgięcia łokci, jakby rażono ją prądem. Nie miała pojęcia, czy to z zimna, czy z przejęcia wydarzeniami, których dopiero co była świadkiem. Nigdy wcześniej nie doświadczyła szoku. Ani nie widziała, jak ktoś ginie. Do dziś.

– Boli – zdołała z siebie wydusić. Wcześniej nie czuła bólu, ale teraz, gdy była bezpieczna, jej zmysły odżyły. Nieznośne niemal pieczenie przypominało rozżarzone węgle wciśnięte pod skórę.

– Tak, wiem – odparł mężczyzna.

– Przepraszam, doktorze. Nie miałam dokąd pójść.

Musiał się domyślić, że zdarzyło się coś strasznego, bo inaczej nie waliłaby zakrwawioną pięścią w jego drzwi w  środku nocy. Wiedziała, że lekarze są budzeni o najdziwniejszych porach. Było jednak mało prawdopodobne, by ten tutaj doświadczył wcześniej równie brutalnej pobudki.

– Cicho już, usiądź, dziecko – powiedział, przysuwając dla niej fotel do kominka. – Ogień cię ogrzeje.

Doktor usadowił ją w fotelu, po czym zaczął wydawać polecenia dwóm kobietom, które stanęły po jego obu stronach. Adele ledwo mogła dostrzec je w półmroku salonu; młodsza z nich miała jakieś piętnaście lat, a starsza spoglądała spode łba, mocno marszcząc czoło.

– Zaciągnijcie zasłony do końca – komenderował mężczyzna. – I dajcie jej, proszę, szklankę wina. – Jego głęboki głos dobywał się spod pokaźnego, przyprószonego siwizną wąsa. – Potem przynieście miednicę z gorącą wodą, bandaże i koce. Musimy ją rozgrzać.

– Ale wino się już prawie kończy – zaoponowała szeptem młodsza.

– No to akurat go starczy dla młodej damy w potrzebie.

Adele słuchała, jak szepczą do siebie. Wino tak trudno było zdobyć. Radzono oszczędnie z niego korzystać. Któż mógł wiedzieć, czy wojna kiedyś się skończy i jedzenie znów będzie można normalnie kupić.

– Nie przychodzi mi do głowy lepszy jego użytek. Wino będzie dla panny Adele – zaoferował. – Córko, idź, proszę, i je przynieś.

Lekarz czule poklepał dziewczynę po policzku, po czym skupił uwagę na starszej kobiecie, która zaczęła chodzić tam i z powrotem po pokoju. Kręcąc się nerwowo, dosłownie załamywała ręce. Od czasu do czasu zerkała na Adele, potrząsając głową i mamrocząc coś pod nosem. W końcu zerknęła zza ciężkich, grubych zasłon na ciemną ulicę.

– Dieter, co jej się stało? – szepnęła kobieta, podszedłszy bliżej. Jej ciężki austriacki akcent był wyraźny mimo stłumionych słów.

– Nie wiem – odparł mężczyzna. – Razem usłyszeliśmy walenie do drzwi. Gdy otworzyłem, panna Adele trzęsła się na progu.

– Była sama?

Nie odpowiedział. Zamiast tego posłał Adele pełen szacunku uśmiech, a potem odwrócił się do roztrzęsionej kobiety i począł szeptać jej coś bezładnie, podczas gdy tamta taksowała dziewczynę wzrokiem.

Adele już ją kiedyś spotkała. Była żoną doktora. Miała na imię Ava i choć od chwili, gdy przecięły się ich drogi, minęło już kilka lat, wyraz twarzy kobiety się nie zmienił. Kręgi pod jej oczami wydawały się pasować do siwych włosów, skrytych częściowo pod wyblakłą chustką w turecki wzór. Tchnęła zaniedbaniem, tak zresztą jak cały Wiedeń, bo wiele lat wojny i na mieście odcisnęło piętno. Adele wyraźnie pamiętała jednak jej wyniosły sposób bycia. Zaciśnięte wargi i wiecznie zmarszczone czoło działały obecnie równie odstraszająco jak kiedyś.

– Dobrze wiesz, kim jest – wysyczała tamta oskarżycielskim tonem. – Cały Wiedeń zna tę pupilkę orkiestry. Jak możesz rozważać ukrywanie jej tutaj? W okamgnieniu ktoś ją wypatrzy. Będą wypytywać, czemu wzięliśmy ją pod swój dach, i to w takim stanie.

Lekarz pokręcił głową.

– Dieter…

Mężczyzna przerwał błaganie żony stłumioną, acz stanowczą reprymendą.

– Nie mogę jej odprawić z kwitkiem! To przecież panna Adele. Nie odesłałbym stąd obcej osoby, a co dopiero córki Fredricha von Brona. Zawdzięczam mu życie. Już o tym zapomniałaś? Ocalił mi skórę w czasie wielkiej wojny. A jego córka to praktycznie członek naszej rodziny. Jeśli potrzebna jej pomoc, bezwzględnie ją od nas otrzyma.

– Przecież przyjdą i nas aresztują. Twojej własnej córce może grozić deportacja! Nie rozumiesz, co to znaczy? – Kobieta wykręcała nerwowo palce, patrząc to na męża, to na Adele. – Musi odejść. Daj jej wino i chleb, a potem ją odpraw.

– Nikt nikogo nie deportuje. Idź już. Zrób to, o co prosiłem.

Dieter skupił się na dłoniach Adele. Kroki kobiety zadudniły ciężko o parkiet, gdy wychodziła.

– Adele. Jesteś ranna.

Podsunąwszy pod siebie drewniany stołek, usiadł i gdy zaczął zdejmować z niej wełniany płaszcz i szalik, na podłogę poleciało kilka kropel krwi.

– Rozbierzmy cię, żebym mógł się temu przyjrzeć, dobrze?

Żona doktora wróciła i położyła obok niego stos bandaży. Nie wyszła jednak – skryła się w cieniu niczym duch strzegący drzwi.

– Dobrze – powiedział lekarz, kiwając głową, gdy udało się jej zrzucić płaszcz. – Na swetrze, rękach i klatce piersiowej nie widzę krwi.

Zaczął ściskać dłońmi jej ramiona.

– Kości nie są złamane. Żadnych innych ran. To dobrze.

– Moje dłonie. – Adele nie była w stanie wydusić z siebie nic więcej. Wyciągnęła ręce, żeby pokazać mu rany, z których nadal kapały czerwone krople na jasnobeżową sukienkę.

– Tak, tak. Widzę, że muszą bardzo boleć – odparł Dieter, ujmując jej dłonie, by przetrzeć skaleczenia. – Zajmijmy się nimi od razu.

– Wino, ojcze. – Córka poklepała mężczyznę po ramieniu, a następnie podała mu wyszczerbioną szklankę nienapełnioną nawet do połowy. U jego stóp postawiła czarną torbę lekarską.

– Proszę, pij. – Dieter przystawił naczynie do ust rannej, ale ona nie zdołała się zmusić do picia. Cokolwiek by przełknęła, zaraz wróciłoby tą samą drogą.

– Nie mogę. – Adele odepchnęła szklankę. – Proszę, nie.

Dieter zerknął przez ramię na córkę, która dołączyła do stojącej przy drzwiach matki. Obie przyglądały się im niczym niespokojne sępy.

– A miednica? Potrzebna mi woda, Astrid – przypomniał Dieter tonem, w którym zaczęła pobrzmiewać frustracja. – Nie oczyszczę jej ran na sucho. Potem przynieś koce i talerz chleba. Potrzebne jej jedzenie i ciepło. Nie możemy zlekceważyć tego wyziębienia, inaczej rano będzie już poważnie chora.

Ava wciąż sprawiała wrażenie, jakby chciała się sprzeciwić mężowi, ale nie zdążyła się odezwać, bo on wydał kolejne polecenie:

– I zgaś świece przy wejściu, zanim zaczniesz czyścić podłogę z krwi. – Przysunął sobie mały stolik i postawił na nim szklankę z winem. – Idźcie już, proszę. Obie.

Starsza kobieta westchnęła i pociągnąwszy córkę za sobą, opuściła salon. Jej gniewne prychanie odbijało się echem od ścian hallu.

Adele patrzyła, jak kobiety wychodzą, a potem zwróciła się do lekarza:

– Wpędziłam pana w kłopoty, pojawiając się tu?

– Nie, dziecko, nie – odparł, kręcąc głową. – Pozwól, że zajmę się twoimi rękami. Co się właściwie wydarzyło, Adele?

Po raz wtóry jął delikatnie ocierać jej dłonie z krwi.

Po tym wszystkim, co się stało, musiała się komuś zwierzyć. Od tego zależało jej życie.

– Rozstrzelali ich… – powiedziała Adele, po czym umilkła, zmagając się z drżeniem dolnej wargi.

– Rozstrzelali? Kogo rozstrzelali?

Dziewczyna potrząsnęła głową. Wszystko wyglądało teraz inaczej. Jakaż była naiwna... Jaka głupia. Czy naprawdę się spodziewała, że uzbrojeni w karabiny mężczyźni nie zechcą ich użyć?

– Rodzinę Haurbechów – wymamrotała i zaraz dodała, cała się trzęsąc: – Elsę, moją przyjaciółkę. Jej mąż grywał czasami w orkiestrze, a oni ich… rozstrzelali! Nawet małego Eitana…

Doktor opuścił głowę i popatrzył na nią znad dwuogniskowych okularów.

– Kim są ci Haurbechowie? I gdzie się na nich natknęłaś w taką noc?

Adele zacisnęła powieki i pokręciła tylko głową. Przez głowę przelatywały jej okropności mijającego wieczora: bieg przez ciemne uliczki, ostry zapach ryb w porcie, lodowaty wiatr wypalający jej nozdrza. I ta cisza. Panowała taka dziwaczna cisza, niezmącona niczym prócz jej chrapliwego oddechu i kroków na chodniku. A potem nagle dobiegł skądś ten hałas. Rozdzierający noc. Upadające ciała… szok. Jej serce przestało bić, by chwilę później zerwać się do pracy z taką siłą, jakby chciało wyskoczyć z piersi. Uszy Adele wypełniły krzyki cierpienia i trzaski wystrzałów… Dłoń małej Sophie wyrwana z jej dłoni… Gdy próbowała uciekać, jej stopy ślizgały się w kałużach krwi…

Dalszy ciąg opowieści poprzedził potężny dreszcz.

– Załadowali ich na ciężarówkę piekarza.

– Gdzie? – Jeśli lekarza zszokowało krótkie wyznanie dziewczyny, nie dał tego po sobie poznać. Przecierał jej dłonie kawałkami gazy, czekając na odpowiedź.

Adele ściszyła głos do szeptu.

– Niedaleko stąd, koło targu rybnego. Tak długo czekali w ukryciu… – jej głos załamał się pod wpływem wzbierającego szlochu – …a ja obiecałam, że wszystko będzie dobrze, jeśli dziś spróbujemy.

– Adele, co ty w ogóle, u diaska, wygadujesz?! – Dieter popatrzył jej prosto w oczy, a w jego spojrzeniu odmalował się w końcu szok, którego się spodziewała.

Wiedziała, do czego się przyznaje.

Gdyby Niemcy się dowiedzieli, czekałby ją wyrok śmierci. Nie, jej los zostałby przypieczętowany, gdyby ktokolwiek się dowiedział. Austriaczka Adele von Bron, córka wysokiego dygnitarza Trzeciej Rzeszy, ulubienica salonów i utalentowana skrzypaczka, którą czekała świetlana przyszłość, uwikłała się w potajemny wywóz Żydów z miasta? To wstrząsające wyznanie nawet jej samej wydawało się nieprawdopodobne. Gdyby wiedzieli… gdyby ktokolwiek się dowiedział… czekała ją pewna śmierć.

– Współpracuję z Vladimirem – wypaliła. – Zna go pan?

Lekarz przytaknął.

– Tak. Vladimir Nicolai. Też gra w orkiestrze, prawda?

– Jest wiolonczelistą w filharmonii – wyjaśniła. Dieter nie mógł wiedzieć, że Vladimir był dla niej kimś więcej niż kolegą. – Ma kontakty z ludźmi na południu kraju, którzy się zgodzili zaopiekować rodziną, przewieźć ją do Szwajcarii.

– Jak długo to już trwa, Adele?

– Prawie dwa lata – wyznała cicho. – O działalności Vladimira dowiedziałam się przypadkiem, bo starał się mnie przed tym chronić.

– Ale namówił cię, żebyś do niego dołączyła? – W głosie Dietera słychać było nie tylko szok, lecz także opiekuńcze tony i złość, jakby podejrzewał, że zbuntowany młody wiolonczelista wciągnął dziewczynę podstępem – lub siłą – w konspiracyjną matnię.

– Nie. To był mój wybór – oświadczyła Adele, kręcąc głową. Poczuła, że wracają jej siły. – I wiem, co pan myśli. Klnę się na Boga, że nikt mnie do niczego nie zmuszał. Vladimir mnie nie zwerbował. Wiedziałam, gdzie się ukrywa rodzina Haurbechów, i chciałam jej pomóc w ucieczce.

– Jak się o nich dowiedziałaś?

– To już nieistotne. – I tak właśnie było. Jaki sens miało narażanie kolejnych osób, gdy rodzina, którą pragnęła ocalić, zginęła? – Pomagaliśmy im od wielu miesięcy.

Dieter obejrzał się za siebie, a potem szepnął:

– Myślałem, że w mieście nie ma już żadnych Żydów. Zakładałem, że dawno uciekli albo zostali wywiezieni. Większość tych, których znałem, opuściła Wiedeń ponad trzy lata temu. A ci, którzy nie wyjechali… no cóż… Jakim cudem zdołali się uchować w Wiedniu? To jest w ogóle możliwe?

– Tak, część z nich ciągle tu jest.

Adele podniosła na niego oczy, mając nadzieję, że ubłaga go wzrokiem, by pomógł jej w jakikolwiek sposób; może nawet, by wyjaśnił, że śniła i wcale się nie znalazła w zdewastowanej rzeczywistości.

– Vladimir był tam ze mną. Kazał mi uciekać, gdy przyjechało gestapo. Pojawili się znikąd. Prowadziłam dzieci do ciężarówki pod osłoną budynków otaczających targ rybny, lecz wszystko potoczyło się tak szybko…

– Co się właściwie wydarzyło? – spytał lekarz, przyciskając dłoń Adele do jej uda, żeby zszyć ranę. Dziewczyna skrzywiła się z bólu.

– Starsza córka, Sophie, krzyknęła, gdy rozstrzelali jej rodziców. Próbowałam zakryć jej usta dłonią, ale…

Słowa uwięzły Adele w gardle i pokręciła tylko głową.

– Ale ty uciekłaś. – Dieter uniósł jej podbródek, by spojrzeć w oczy. – W jaki sposób wymknęłaś się niezauważona?

– Vladimir wciągnął nas w boczną uliczkę, a potem pobiegł z Sophie w przeciwną stronę. Wziął ją na ręce i kazał mi uciekać. Uciekać i nie oglądać się za siebie. Wcześniej poinstruował mnie, że jeśli cokolwiek pójdzie nie tak, mam udać się w jakieś bezpieczne miejsce. Więc przyszłam tutaj.

Dieter pokiwał głową.

– Vladimir to dobry człowiek. Zaopiekuje się małą Sophie – zapewnił ją.

– Nie wiem, czy udało mu się uciec. Pobiegli w drugą stronę. A gdy zaczęły świstać kule, usłyszałam jego krzyk.

Uniosła krwawiącą dłoń, by dotknąć opuszkami palców swoich drżących warg. „Boże święty, czy on jeszcze żyje? Czy leży martwy w jakimś zaułku?” Strach miał zbyt realny wymiar.

– Krzyknął, żebym biegła dalej, więc biegłam – ciągnęła. – Całą drogę tutaj, przez śnieg.

– Zawołał cię po imieniu?

Wcześniej się nad tym nie zastanawiała. Czy Vladimir wykrzyczał jej imię, nakazując ucieczkę? Nie mogła sobie przypomnieć.

– Chyba… – Dziewczyna zamknęła oczy. W jakiś sposób to jej pomagało. – Chyba nie.

– Jesteś pewna?

Czy była pewna?

Z zamkniętymi oczami i głową pełną wirujących wspomnień Adele raz po raz próbowała odtworzyć tamte wstrząsające chwile, wyszukując w pamięci swoje imię. Krzyki były prawdziwe, tak samo jak strzały, lecz nie słyszała, żeby ktoś wołał ją po imieniu.

– Tak. Nie zawołał mnie po imieniu.

– To dobrze. – Dieter poklepał ją po nadgarstku. – A co z twoimi rękami?

Ach, tak. Wciąż jeszcze nie zdołała opowiedzieć, skąd się wzięły skaleczenia pokrywające wnętrze jej dłoni.

– Obejrzałam się. Kazał mi uciekać i tak właśnie zrobiłam, ale obróciłam się, gdy padły strzały.

Adele pozwoliła, by lekarz przyciągnął do siebie jej dłoń. Przyjrzał się ręce, a potem pochylił, żeby wyjąć coś ze stojącej na podłodze torby.

– Potknęłam się o skrzynkę i upadłam. Na ulicy leżało szkło z rozbitego okna, a ja poleciałam prosto na ręce. Poczułam, jak się wbija w nie szkło, ale wstałam i pobiegłam dalej.

– Ciii, już dobrze – uspokoił ją doktor, gdy po policzkach Adele potoczyły się łzy. – Zajmiemy się tym. Wiem, że się martwisz, ale zaufaj mu, dobrze? Vladimir Nicolai sprawia wrażenie człowieka zaradnego. A twoje dłonie skrzypaczki całkiem się wygoją, obiecuję.

– Ale nim to się stanie… jak mam grać takimi rękami? Zauważą, że coś jest nie tak, i zaczną zadawać pytania. Strażnicy widzieli, że ktoś jeszcze pomagał rodzinie w ucieczce. Gonili nas. Rozwikłanie zagadki nie zajmie im wiele czasu. Być może już nas szukają.

Adele zastąpiła łzy pozbawionym tchu błaganiem.

– Co mam teraz zrobić?

– Jesteś pewna, że nikt cię nie widział?

Skinęła głową.

– Adele, w tym kraju wszyscy cię znają. Doceniam chęć pomocy tym nieszczęśnikom, ale jak mogłaś ryzykować własnym życiem? Równie dobrze jak ja wiesz, kim jest twój ojciec. Wystarczyłoby, żeby rozpoznała cię jedna osoba i to zgłosiła.

Miał rację.

Talent muzyczny Adele był tylko jednym z powodów jej sławy w Austrii. Rozpoznawano ją również jako wnuczkę uznanego skrzypka oraz córkę słynnej pianistki i wysoko postawionego austriackiego generała. Ponadto pszenicznej barwy włosy i błękitne oczy, z których słynęła jej rodzina, sprawiały, że znano ją również poza sceną. Jeśli jej twarz oświetlił blask latarni, było wielce prawdopodobne, że ktoś mógł ją rozpoznać.

– Mój ojciec nie ma pojęcia o tym, co robię – wyznała Adele. – Gdyby tak było, pewnie sam by mnie wsypał.

– Podejrzewałem, że twój ojciec o niczym nie wie.

– Tylko czy ktokolwiek uwierzy, że całą noc spędziłam w domu? Rodzice mogą się dowiedzieć, że mnie nie było, od służby. Jak im to wytłumaczę, jeśli ktoś wszedł do mojego pokoju i zastał puste łóżko?

– To jak w takim razie wyszłaś z domu?

– Udawałam, że boli mnie głowa, i zaraz po kolacji poszłam do siebie. Prosiłam, żeby nikt mi nie przeszkadzał.

– Dobrze. To może nam dać trochę czasu.

Lekarz wydawał się usatysfakcjonowany tym wytłumaczeniem.

– Zostaniesz tu, aż coś wymyślimy – oznajmił. – W kuchni mamy piecyk i posłanie, z których możesz korzystać – dyrygował, skupiając się na kawałku gazy, którym owijał jej rękę. – Nie martw się. Jesteś tu bezpieczna. Do rana ustalimy, co trzeba zrobić.

Nie wiedziała, co powiedzieć, oprócz „dziękuję”.

I tak właśnie postąpiła – podziękowała najciszej, jak potrafiła – ale lekarz zdawał się jej nie słyszeć. Nadal opatrywał rany, więc ponownie wyszeptała podziękowanie, tym razem wkładając w nie całe emocje, które w niej kipiały.

– Dziękuję.

Lekarz podniósł na nią wzrok. Adele spojrzała mu w oczy i z zaskoczeniem spostrzegła w nich łzy. Gdy zaczął mówić, pasja w jego głosie narastała:

– To już nie jest Austria, wiesz? Kim myśmy się stali? Nie stąpamy już po ścieżkach Pana.

Adele przez chwilę wpatrywała się w oblicze doktora dżentelmena, którego znała całe życie, po czym się nachyliła, by pocałować go w policzek z wdzięczności. Jak to możliwe, że istniał tak pokorny człowiek – honorowy, pełen potępienia dla nieprawości tego świata – a na drugim biegunie był jej ojciec, jego przeciwieństwo?

– Skoro zeszliśmy ze ścieżki Pana, musimy jej na nowo poszukać – powiedziała.

Dieter się uśmiechnął i delikatnie poklepał ją po policzku, tak jak wcześniej córkę.

– Ciesz się, że żyjesz. Moim zdaniem to Bóg o ciebie zadbał.

Adele też próbowała się uśmiechnąć, gdy nagle coś sobie przypomniała. Pragnęła poddać się uspokajającym słowom doktora, lecz na nowo zdjął ją strach. Mężczyzna przecież nie mógł tego zrozumieć.

Jutro miała grać koncert na cześć Trzeciej Rzeszy.

ROZDZIAŁ 3

4 grudnia 1942

Sen zapewnił jej chwilę potrzebnego wytchnienia.

Lekarz namówił ją na kilka łyków wina, co przyniosło rezultat, gdy tylko Adele położyła się i przymknęła oczy. Odpłynęła w głęboką ciemność do miejsca, w którym o wszystkim się zapominało. Nie było tam ani strzałów, ani leżących na ziemi ciał, brakowało też anonimowych oficerów ścigających ją po mrocznych zaułkach z bronią w ręku. Dopiero gdy podniosła powieki, przypomniały jej się wydarzenia zeszłej nocy, a także to, że leżała obecnie na posłaniu w kuchni doktora.

Zamrugała, a potem wyjrzała przez szparę w brokatowych zasłonach oddzielających od kuchni niewielką alkowę, w której spała.

Gdy przez kuchenne okno zaczął wpadać brzask, dostrzegła podłogę w czarno-białą szachownicę, biegnącą przez całą długość ascetycznie urządzonego pomieszczenia. Na ścianach wisiały jedynie białe szafki w wiejskim stylu, deska do krojenia oraz niewielka półka zastawiona puszkami. Pośrodku kuchni stał rozkładany dębowy stół, a przy nim – o dziwo – tylko trzy krzesła. Adele przyszło do głowy, że pozostałe mogły w którymś momencie zostać porąbane i użyte do palenia w stojącym w kącie pokaźnym piecu. Coś się na nim gotowało w dużym garnku – ciecz kipiała, przelewając się za brzegi garnka i kapiąc z sykiem na rozgrzaną blachę.

Zaburczało jej w brzuchu. Kiedy ostatnio coś jadła?

Jej uwagę przykuło nagle delikatne pukanie do drzwi. Zapominając o zabandażowanych dłoniach, Adele złapała za krawędzie pryczy i z wysiłkiem uniosła się do pozycji siedzącej.

Do środka wszedł Dieter. Miał ponurą minę i zmęczone oczy.

– Panno Adele – powiedział, wskazując na kogoś skrytego w cieniu korytarza. – Ma pani gościa.

Serce zaczęło jej się tłuc w piersi.

Ojciec? Raczej nie. Chcący ją przesłuchać Niemcy? Nie, przecież wdarliby się tu siłą, gdyby tylko chcieli. Może to jakiś inny członek orkiestry. Kto mógł jednak wiedzieć, że tu jest?

Gdy w bladym świetle poranka ukazała się wysoka sylwetka, wszystkie pytania zniknęły i  zalała ją fala ulgi.

– Vladimir! – zawołała, w końcu wypuszczając powietrze z płuc.

Z radości, jaka ją ogarnęła na jego widok, Adele zapragnęła wstać, lecz opadła tylko na posłanie. Ręce nie mogły udźwignąć ciężaru jej ciała. On stał tam jednak naprawdę, wysoki i przystojny, i spoglądał na nią. Wyraz jego twarzy nie był na szczęście tak posępny jak mina doktora. Na ustach młodzieńca błąkał się blady, ale zachęcający uśmiech, niemalże czuła jego ciepło. Przypominał uśmiechy, jakimi ją zwykle obdarzał.

Dieter stał obok w milczeniu – nie umiałaby powiedzieć, o czym myśli. Wydawał się zdystansowany, o wiele poważniejszy niż ubiegłej nocy. Spojrzał wpierw na Vladimira, potem na nią, po czym westchnął donośnie.

– Proszę wybaczyć, panie Nicolai, ale nie mogę wam dać więcej niż pięć minut – oznajmił. – Później musimy ją stąd wyprowadzić.

To rzekłszy, zostawił ich samych, stąpając po skrzypiącej podłodze.

Vladimir podbiegł do Adele, wziął ją w ramiona i zanurzył twarz w jej włosach.

– Dzięki Bogu, nic ci nie jest.

Adele mocno zacisnęła powieki, sycąc się jego uściskiem.

„Dzięki Bogu tobie też nic nie jest”.

– Nie mogłem się wcześniej pojawić w tej części miasta – szepnął jej do ucha. – Musiałem znaleźć kryjówkę dla Sophie. Wróciłem po ciebie tak szybko, jak się tylko dało.

– Która godzina?

– Jeszcze jest wcześnie. Niewiele po siódmej.

– Żyjesz… – wyszeptała, pozwalając wreszcie sercu uwierzyć, że Vladimir naprawdę jest przy niej. Odsunęła się odrobinę, by przesunąć obandażowaną dłonią po jego policzku, ciesząc się tym, że dzięki Opatrzności obojgu udało się przeżyć nocną ucieczkę.

Ukląkłszy przed Adele, Vladimir ze zrozumieniem przyjął jej troskę, gdy zaczęła dokładnie oglądać jego ramiona, dłonie i twarz. Zauważyła skaleczenie pod okiem, ale prócz tego nie było śladu obrażeń. Jej ukochany najwyraźniej był cały i zdrowy.

– Co ci się stało? – spytała, przesuwając opuszką palca pod jego raną. Kontakt ze skórą Vladimira podziałał jak balsam na jej skołatane nerwy.

– To od szkła z witryny sklepowej – odrzekł.

Adele na chwilę zabrakło tchu, gdy przypomniała sobie, że ledwo uniknęli śmierci.

– Jak to?

– Strzelili w nią.

Opuściła rękę, przypominając sobie nagle o owiniętej gazą dłoni, którą chciała przed nim ukryć. Lecz Vladimir musiał to dostrzec, bo wyraz jego twarzy się zmienił.

– To wszystko?

– Tak – odparł, kiwając lekko głową. – Tylko małe skaleczenie. Nic mi nie jest.

– Ale jak spytają…

– Nie spytają – przerwał jej nerwowe rozważania. – Kto by się interesował maleńką blizną na twarzy kupieckiego syna?

Skinęła głową, by chwilę potem zaprotestować.

– A jak jednak spytają?

– Coś wymyślę.

Czy naprawdę tak łatwo można wymazać z pamięci tego typu rzeczy?

Za ich plecami znów się rozległo bulgotanie gotującej się potrawy, która wypływała z garnka. Wywołało to niezręczną ciszę. Adele chciała coś powiedzieć; cokolwiek, byle uchronić gardło przed uciskiem.

– Spałeś? – Czemu pytała o tak trywialne sprawy?

– Nie.

– Co w takim razie…

– Adele, przestań trajkotać – przerwał jej z lekką reprymendą w głosie. W dalszym ciągu klęcząc przy pryczy, ujął jej zabandażowane dłonie. – Doktor już mi powiedział.

Próbowała mu się wyrwać, ale przytrzymał ją za ręce, delikatnie je ściskając.

– Nic mi nie jest – oznajmiła.

– Nieprawda – zaprzeczył, z niepokojem patrząc jej prosto w oczy. – Jesteś ranna. Jak, na Boga, będziesz w stanie grać dziś wieczorem?

– Nie wiem. – Adele potrząsnęła głową, a fale jej grubych, jasnych włosów miękko spłynęły na ramiona. W sennym zamroczeniu całkiem zapomniała o koncercie. Teraz na nowo stanęła twarzą w twarz z lękiem i niepewnością. Cóż miała począć?

– Rozmawiałem z Dieterem. Jego zdaniem z takimi ranami nie powinnaś grać. Ryzykowałabyś nabawienie się infekcji czy nawet trwałe uszkodzenia, jeśli poluzują się szwy.

Orzechowe oczy Vladimira przewiercały ją niemal na wskroś. Wyglądał na zmęczonego. Starał się sprawiać wrażenie, że nic się nie dzieje, ale widziała, że jest wykończony. I zmartwiony. Choć zeszłej nocy otarli się o śmierć, wydawał się przejmować ranami na jej dłoniach bardziej niż czymkolwiek innym.

– Muszę zagrać – powiedziała Adele, wzruszając ramionami z wymuszonym uśmiechem. – Nie mam wyboru. Mój ojciec oczekuje, nie! raczej żąda, żebym tam zagrała. „Dla Austrii!”, jak powiada. Za nic nie pozwoliłby mi opuścić występu, a już na pewno nie tak ważnego jak ten.

– Adele, nie rozumiesz chyba powagi sytuacji.

Gdy Vladimir nachylił się ku niej, na oczy zsunął mu się kosmyk ciemnych włosów.

Żałowała, że ich świat nie wygląda inaczej, że nie może odgarniać mu włosów z czoła, gdy ma na to ochotę. Ale czy istniał świat, w którym rodzina postawiona równie wysoko jak jej, oddałaby rękę córki kupieckiemu synowi, nawet gdyby był geniuszem muzycznym? Nawet gdyby bardzo jej na tym zależało? Ich związek musiał pozostać tajemnicą.

– Rozumiem – żachnęła się. – Zeszłej nocy widziałam to samo co ty. Wiem, co się dzieje, Vladimirze.

Wspomnienie tamtych wydarzeń na moment ścisnęło jej gardło.

– Wiem, jakie jest ryzyko – dodała.

– Nie wiesz, Adele. Nie masz pojęcia.

Dziewczyna była pewna, że poprawnie wyczytała współczucie z jego oczu, gdy Vladimir oglądał jej zabandażowane dłonie. Nadal jednak uważał ją za naiwną. Chowaną pod kloszem. Nieświadomą tego, co dzieje się tuż za granicami idealnego życia urządzonego dla niej przez rodziców.

Teraz jednak to życie zniknęło bez śladu. W mgnieniu oka wszystko się zmieniło.

– Naraziłem cię na niebezpieczeństwo, przychodząc tutaj, ale nie miałem wyboru. Musiałem się upewnić, że nic ci nie jest… – Vladimir umilkł, jakby zbyt trudno było mu wypowiedzieć prawdę na głos. – Gestapo przesłuchało już mojego ojca. Wydaje mi się, że nas śledzą.

– Nie… – szepnęła Adele, kręcąc głową, bo dobrze wiedziała, co to oznacza. Wzięli go na cel jako potencjalnego zdrajcę Rzeszy.

– A doktor? Co z jego rodziną?

Vladimir pokręcił głową.

– Dzięki Bogu na razie nie przyszli go przesłuchać. Nie mają powodu, żeby go ze mną kojarzyć. – Obejrzał się przez ramię i ściszył głos. – Ale żona wywiera na nim presję.

Adele ledwo mogła oddychać.

– Żeby nas wydał?

– Boi się – odparł Vladimir ze strachem w głosie.

– Chce, żebyśmy stąd poszli?

Kiwnął głową i zaczął zbierać przedmioty rozłożone na pobliskim krześle. Rolki bandażu włożył do kieszeni płaszcza.

– Możemy tu zostać jeszcze tylko przez chwilę. Musimy cię zabrać do domu i przemycić jakoś do twojego pokoju przed śniadaniem. Jeśli poprosisz służbę, żeby przyniosła ci tacę z jedzeniem do pokoju, będziesz mogła ukryć opatrunki. Przy stole w jadalni ci się to nie uda.

– Zeszłej nocy przy kolacji udawałam, że boli mnie głowa. Mogę to powtórzyć dziś rano.

– Dobrze.

Vladimir zdjął jej płaszcz z  krzesła i zamarł w bezruchu, gdy poranne słońce padło na krwawe plamy.

– Nie możesz w tym iść do domu – zauważył. – Musimy załatwić ci inny płaszcz. – Zerknął w stronę korytarza, po czym szepnął:

– Ciekawe, czy jego córka ma jakiś na zbyciu.

– A ty zagrasz dziś wieczorem? – spytała.

Obrócił się do niej z wymuszonym uśmiechem.

– Myślę, że gra na wiolonczeli na cześć Austrii to w tej chwili najmniejsze z moich zmartwień.

– Jeśli tam będziesz, myślę, że dam radę zagrać – powiedziała Adele, unosząc dłonie. – Mimo tych ran wydaje mi się, że mogłabym to zrobić, gdybym wiedziała, że stoisz po drugiej stronie sceny.

Myśli o balu zwycięstwa wydawały się Adele oddalone o lata świetlne od rozlewu krwi, którego była świadkiem. Nie mogła sobie wyobrazić powrotu do świata sukni balowych czy kieliszków wypełnionych spienionym szampanem. Dostawała mdłości, wyobrażając sobie luksusy, w jakie będzie obfitować nadchodzący wieczór. Już teraz widziała w oczach Vladimira wewnętrzną walkę z tą samą rzeczywistością. Musieli tam jednak iść. Musieli wystąpić. Musieli usiąść, zagrać, a potem przebywać w towarzystwie ludzi, którzy poprzedniej nocy być może strzelali do jej niewinnych przyjaciół.

– Pójdę – obiecał Vladimir, głaszcząc ją po policzku. – Choćby po to, by cię ochraniać. Bo to wszystko moja wina.

– Jak to, co stało się zeszłej nocy, może być twoją winą?

– Nie chodzi mi o zeszłą noc, Adele. Nigdy nie powinienem był pozwolić, żeby twój upór wziął górę nad moim rozsądkiem. Nigdy nie powinnaś była w tym uczestniczyć. Zrobię wszystko, żeby to się więcej nie powtórzyło.

Adele starała się zignorować to, że zarzucił jej upór.

– Kto ci zatem pomoże? – spytała zadziornie, żałując, że bolą ją dłonie, bo w tej chwili mogłaby je położyć na biodrach. – Ktoś musi ci pomóc wydostać Sophie.

– Ale nie ty. Tobie na to nie pozwolę.

– Nie możesz mnie powstrzymać – odparła Adele. – Zeszłej nocy Sophie znajdowała się pod moją opieką. Jej matka, a moja przyjaciółka, Elsa, nam

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 4

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 5

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 6

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 7

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 8

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 9

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 10

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 11

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 12

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 13

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 14

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 15

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 16

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 17

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 18

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 19

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 20

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 21

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 22

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 23

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 24

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 25

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 26

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 27

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 28

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 29

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 30

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 31

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 32

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 33

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 34

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 35

Dostępne w wersji pełnej.

ROZDZIAŁ 36

Dostępne w wersji pełnej.

OD AUTORKI

Dostępne w wersji pełnej.

DODATKOWA LEKTURA

Dostępne w wersji pełnej.

TEMATY DO DYSKUSJI DLA GRUP CZYTELNICZYCH

Dostępne w wersji pełnej.

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w wersji pełnej.

O AUTORCE

Dostępne w wersji pełnej.

Dostępne w wersji pełnej.

Tytuł oryginału

The Butterfly and the Violin. A Hidden Masterpiece Novel

© 2014 by Kristy Cambron

Published by arrangement with Thomas Nelson,

a division of HarperCollins Christian Publishing, Inc.

Projekt okładki

Katarzyna Ewa Legendź

Grafika na okładce

Ildiko Neer / Trevillion Images

Polona/Biblioteka Narodowa

Opieka redakcyjna

Kinga Janas

Wiktoria Penszkal

Adiustacja

Ewdokia Cydejko

Korekta

Barbara Gąsiorowska-Panek

Aleksandra Kiełczykowska

Bogusława Wójcikowka

Copyright © for the translation by Marcin Sieduszewski

Copyright © for this edition by Wydawnictwo Znak, Kraków 2020

ISBN 978-83-240-5998-0

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak, ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Rek