Piotrowi Szczęsnemu

i

Pawłowi Adamowiczowi

Cała Rosja widzi, że trzeba upuścić pary z kotła, dać ludziom choć trochę wolności, nauczyć się szanować również i cudze zdanie: ale nie, zaparli się tępo, nie ustąpią ni piędzi, nie, tylko duszą, wieszają, zasiedlają Syberię. Chcą dowieść, że wieszają rozbójników i morderców.

Czy u pierwszych chrześcijan, których rzucano na pożarcie lwom – czy gdzieś tam u nich, na dnie ich szaleństwa, wiary, gotowości do mąk, nie było choć odrobiny pychy?

Jurij Trifonow

„Mowa pogrzebowa”

Wstęp

W trakcie pisania tej książki w sklepie spożywczym spotkałem świetnego reportażystę Mariusza Szczygła. Zacząłem się z nim dzielić wrażeniami z lektury statystyk policyjnych i danych organizacji zwalczających przemoc. Mariusz jest świetnym rozmówcą, ponieważ umie słuchać.

Sklep znajduje się nieopodal stadionu Legii. Przed budynkiem stała grupa kibiców. Czekali na kolegów kupujących hurtowo alkohol. Była sobota meczowa, panowie bluzgali tak głośno, że słychać ich było na całej chyba ulicy.

– Wiesz, Mariusz – mówię – według wolontariuszek telefonu interwencyjnego dla kobiet liczba zgłoszeń gwałtownie wzrasta, kiedy mecz piłki nożnej przegra popularna w mieście drużyna. Z komunikatów policyjnych wynika zaś, że w dni meczowe wzrasta liczba przypadków znęcania się nad zwierzętami. A sprawcami około 10 procent ataków na gejów i lesbijki są kibice. Oznacza to, że nawet 60 tysięcy werbalnych i fizycznych napaści jest sprawką bywalców najgorętszych sektorów na stadionach. Gdyby więc zakazać piłki nożnej, poziom agresji w społeczeństwie gwałtownie by spadł.

– Jeżeli taki postulat umieścisz w książce, to albo wydawca ci go ocenzuruje, albo spłonie jego siedziba i twój dom – skomentował Mariusz.

– Gdybym to powiedział teraz głośno przed sklepem, to mój pogrzeb idealnie wkomponowałby się w promocję książki – dodałem.

Napis na murze nieopodal stadionu Legii w Warszawie, lipiec 2019 roku, fot. Piotr Niemczyk.

– Właśnie – kontynuował Mariusz. Mógłbym nawet wygłosić przemówienie.

– Teraz? Przed sklepem chcesz ogłosić zakaz piłki nożnej? – zapytałem zdumiony.

– Nie!!! Myślałem o mowie na twoim pogrzebie – asekurancko zakończył słynny reporter.

Żarty żartami, ale problem, który opisuję w tej książce, jest poważny.

Na początku książki umieściłem cytaty z powieści Niecierpliwość Jurija Trifonowa. Książka opowiada o tym, jak wrażliwi i przyzwoici ludzie: studenci, dziennikarze, nauczyciele, prawnicy, kupcy, urzędnicy i drobni przedsiębiorcy, widząc swoją bezsilność wobec autorytarnego systemu, decydują się na stworzenie organizacji terrorystycznej i dokonują zamachów.

Z początku nie byli fanatykami. Właściwie do końca nie zawładnęła nimi nienawiść. Dlaczego więc weszli na ścieżkę terroryzmu?

Zastanawiam się nad tym, dlaczego sprawca decyduje się zabić kogoś, kto nie zrobił mu niczego złego. Nie działa w samoobronie, często nawet nie wie, kim są ofiary. Dochodzę do wniosku, że nienawiść, fanatyzm i frustracja same w sobie nie wystarczą. Potrzebna jest do tego jeszcze jedna, najgorsza chyba z ludzkich cech: pogarda.

To właśnie pogarda decyduje o tym, że ludzie głęboko sfrustrowani, nienawidzący innych, uważający ich za sprawców swoich niepowodzeń, decydują się na użycie drastycznych środków. Krzywdzą przypadkowe osoby.

Jednak pogarda wywodzi się z fanatyzmu. To cecha charakterystyczna dla zwykłych bandytów. Dlatego uważam, że coraz bardziej rozpowszechniona mowa nienawiści, chamstwo i agresja w dyskursie publicznym (przede wszystkim w najbardziej opiniotwórczych mediach), przemoc wobec innych i słabszych mają tak silny związek z terroryzmem i bandytyzmem. A granica pomiędzy pierwszym i drugim coraz częściej się zaciera.

Dlaczego dedykuję tę pracę Piotrowi Szczęsnemu i Pawłowi Adamowiczowi? Ponieważ obaj są ofiarami tej samej spirali przemocy. Pierwszy był człowiekiem o ponadprzeciętnej wrażliwości. Nie mógł znieść agresji, chamstwa i hipokryzji w życiu publicznym. Jasno o tym napisał w liście pożegnalnym. Drugi stał się ofiarą chorych wyobrażeń człowieka, który mylił patriotyzm z łatwością wypowiadania bogoojczyźnianych frazesów. Człowiek ten uznał, że prorządowe poglądy dają mu moralne prawo do samodzielnego wymierzenia „sprawiedliwości”.

Przemoc spowodowana poglądami nie jest w Polsce niczym nowym. Gdyby struktury administracji, ale też system edukacji i organizacje pozarządowe potrafiły wyciągnąć wnioski z wcześniejszych zdarzeń, być może rosnąca obecnie przemoc nie byłaby tak zaskakująca.

Przypomnę zabójstwo Marka Rosiaka w Łodzi w październiku 2010 roku. Przypadki terroru kryminalnego, których motywy lub cele były czysto polityczne – czyli okrutne zabójstwo Jolanty Brzeskiej w Warszawie w marcu 2011 i pobicie Wojciecha Kwaśniaka w kwietniu 2014 roku.

Skrajnie ksenofobiczne plany kierowały Brunonem Kwietniem, który w 2012 roku zaczął, wraz z kilkoma pomocnikami, przygotowania do zamachu. Gdyby mu się udało, zburzenie wież World Trade Center wydawałoby się niegroźnym incydentem. Podobne motywy kierowały kibicami Jagiellonii Białystok, którzy byli jednocześnie skinheadami, gromadzili broń palną i materiały pirotechniczne. Ich celem nie były tylko bandyckie porachunki. Chcieli zrealizować plan wyrzucenia imigrantów. Aresztowanie kilkunastu białostockich rasistów w lipcu 2014 roku odbiło się tak szerokim echem, że nawet Europol w rocznym raporcie o terroryzmie poświęcił temu wydarzeniu specjalny akapit.

Efektem panującej teraz atmosfery są zdarzenia z ostatnich kilku lat: wybuch w autobusie we Wrocławiu i próba podpalenia radiowozów w Warszawie w maju 2016 roku, eksplozja ładunków wybuchowych na budowie w Bielsku-Białej w lipcu 2018 roku, zabójstwo prezydenta Gdańska i następujące po nim groźby wobec polityków. To wszystko było do przewidzenia.

Tymczasem – jeśli nie liczyć propagandowego efektu, jakim było uchwalenie ustawy antyterrorystycznej w 2016 roku – nie wygląda na to, aby rząd traktował problem poważnie. Wręcz przeciwnie. Działania odpowiednich służb przypominają klasyczne „zamiatanie pod dywan”. Zamiast uruchomić szeroko zakrojone badania nad rosnącą agresją, chowa się statystyki.

Na stronie Komendy Głównej Policji dane o przestępstwach z przemocy nie są aktualizowane nawet od 2016 roku. Projekt prowadzony od około 20 lat na zlecenie policji, pokazujący poziom poczucia bezpieczeństwa Polaków, czyli Polskie Badanie Przestępczości, corocznie z pompą prezentowany był w mediach. W 2019 roku wspomniane dane zostały przeznaczone wyłącznie do użytku wewnętrznego. Nie udaje się do nich zajrzeć nawet w drodze dostępu do informacji publicznej.

Prokuratura Krajowa konsekwentnie opóźnia publikację Wyciągu ze sprawozdania dot. spraw o przestępstwa popełnione z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych, redukuje jego treść do ogólnych danych, których nie daje się weryfikować. Chociaż kilka lat wcześniej o wiele bardziej szczegółowe zestawienia ogłaszane były już w marcu, w 2019 roku raport nie został opublikowany jeszcze w czerwcu. Prokuratorzy odmawiają dostępu do danych częściowych, stwierdzając, że nie ma społecznego interesu, dla którego powinni to zrobić.

Wrażliwość spraw związanych z przestępstwami z nienawiści jest szczególna. Trudno o większe naruszenie prywatności niż zawiadomienie o gwałcie lub przemocy domowej. Tymczasem system przyjmowania tych zgłoszeń jest identyczny z tym, który służy odbieraniu zamówień o kradzieży roweru. Brakuje empatii i zrozumienia obaw pobitego i znieważonego imigranta.

Jak można stworzyć działający system pomocy i przeciwdziałania, jeżeli brakuje analizy problemu, świadomości jego skali i profilowania sprawców i ofiar? Co z tego, że policja potrafi przewidzieć, że na wybranym meczu, z prawdopodobieństwem rzędu 70 procent, dojdzie do rozróby, jeżeli potem nie umie jej zapobiec?

Co się stało? Zamiast uczenia historii realizowana jest polityka historyczna. Agresję z mediów uzasadnia się wolnością słowa – tak jakby wolność słowa zakładała prawo do znieważania i pomawiania. Kampanie wyborcze partii politycznych wykorzystują botnety i trolle, które uprawiają hejt za pieniądze. I nie da się tego zabronić, bo przecież każdej partii mogą być potrzebni.

Wszystkie cytaty, które wykorzystuję jako śródtytuły, pochodzą z portali i serwisów społecznościowych, z telewizyjnych programów informacyjnych emitowanych w porze największej oglądalności, z nagłówków gazet. Nie wyszukiwałem ich w Protokołach mędrców Syjonu. Zostały wprowadzone do publicznej dyskusji w ciągu kilku ostatnich lat albo bardzo dobitnie przypomniane. I nie jest żadnym usprawiedliwieniem, że fala hejtu i ksenofobii ogarnęła też Stany Zjednoczone i kilka państw europejskich.

Jeżeli świadomi obywatele demokratycznych społeczeństw nie zaczną temu natychmiast przeciwdziałać, to w przyszłości sobie, a przede wszystkim swoim dzieciom i wnukom podłożą pod domy bombę. Bombę zbudowaną nie z semtexu czy C4, tylko z nienawiści. Ale jej wybuch będzie tak samo niszczył i zabijał. Oczywiście pod warunkiem, że wcześniej nie ugotujemy się w smogu.

Rozdział 1

Przestępstwa

z nienawiści

„Europa będzie biała lub bezludna”

Wprowadzenie

Coś bardzo niedobrego zaczęło się dziać w ostatnich latach w państwach europejskich i w USA. Na początku tej dekady amerykański psycholog i publicysta Steven Pinker ogłosił Zmierzch przemocy. Taki polski tytuł nosi jego monografia o agresji i jej historycznych przyczynach, wydana w 2011 roku[1]. Wtedy wyglądało na to, że może mieć rację. Większość konfliktów zbrojnych wygasała, a statystyki przestępczości przypominały równię pochyłą.

Niestety chyba się pomylił… Mniej więcej od końca 2013 roku zarówno w Unii Europejskiej, jak i w USA statystyki brutalnych przestępstw (violent crimes – inaczej przestępstw z użyciem przemocy) zaczęły z powrotem rosnąć. Co ważne: nie chodzi głównie o kradzieże czy rozboje. W największym stopniu wydłużają się wykazy przestępstw z nienawiści, związane z wrogością wobec imigrantów, nietolerancją wobec cudzej religii, niechęcią wobec społeczności LGBT.

W wielu państwach ten problem widać coraz wyraźniej. W niektórych z nich pojawiają się wyraźne próby „zamiatania pod dywan” lub manipulowania statystykami (na przykład w Polsce, Niemczech i USA). W innych można odnieść wrażenie, że rządzący mają jakiś dług wdzięczności wobec ksenofobicznych i nacjonalistycznych organizacji. Przekłada się to na tolerowanie ich programów społecznych i politycznych bazujących na uprzedzeniach. Efektem jest wzrost przemocy, ekstremistycznej propagandy, fanatyzmu i nietolerancji. Agresja wobec „innych” i „obcych” jest dla tych osób formą wymierzenia sprawiedliwości i obroną własnej, podszytej frustracją tożsamości. Nie widzą w tym zachowań bezprawnych i nieetycznych. Takie formy „przyzwolenia” widać szczególnie w USA, Polsce, na Węgrzech i w argumentach brytyjskich polityków popierających brexit.

Policyjne rejestry i raporty organizacji pozarządowych zaczęły w tych państwach pęcznieć prawie w tym samym czasie. Mieszczą się w nich wszystkie formy przestępczości, w której ofiarom odmawia się podmiotowości. Przestępstwa z nienawiści, zamachy terrorystyczne, zabójstwa, gwałty, brutalne napaści spowodowane alkoholem i narkotykami, przemoc wobec kobiet, dzieci, rowerzystów i zwierząt. Spirala przemocy powoduje, że agresja obrażających się nawzajem w debatach publicznych polityków przenosi się na ulicę. Początkowo w kierunku oponentów politycznych. Ale ostatecznie powoduje rozwój zwykłego bandytyzmu.

Specyficzną mieszanką uprzedzeń politycznych, frustracji, skłonności do stosowania przemocy i dehumanizacji ofiary było zabójstwo prezydenta Gdańska Pawła Adamowicza. A przecież nie było ono odosobnione. Właściwie identyczne motywy kierowały Andersem Breivikiem w 2011 roku w Norwegii, „trójką z Zwickau” zabijającą imigrantów i policjantów w Niemczech przed 2006 rokiem, islamskimi terrorystami we Francji i w Belgii w latach 2014–2016 i seryjnym mordercą Omarem Mateenem, który w Orlando w czerwcu 2016 roku zastrzelił 49 gości gejowskiego klubu Pulse.

To prawda, że nie wszystkie te zdarzenia miały miejsce w połowie dziesięciolecia. Ale niestety stały się wzorem dla naśladowców, którzy okazując agresję nietolerowanym osobom, powołują się na takich „bohaterów”.

Data

Zdarzenie

16 grudnia 2015

Poznań. Na ulicy Jaskółczej dwóch mężczyzn pobiło pochodzącego z Chile mieszkańca miasta. Poszkodowany relacjonował: „Zaatakowali mnie od tyłu. Bili w głowę, potem w twarz, przypierając do muru. Krzyczeli, że mam wypierdalać z Polski, że Polska dla Polaków”.

„Uchodźcy to gwałciciele i terroryści”

Statystyki Biura Instytucji Demokratycznych i Praw Człowieka (Office for Democratic Institutions and Human Rights, ODIHR) Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie (OBWE; Organization for Security and Co-operation in Europe, OSCE) pokazują, że liczba przestępstw z nienawiści i nietolerancji rośnie nie tylko w Polsce. W największym stopniu dotyczy to Wielkiej Brytanii, gdzie tego rodzaju aktów agresji rejestruje się najwięcej na świecie. Według statystyk OBWE, Europolu i Eurostatu w tym państwie notuje się również największą w Europie liczbę zamachów terrorystycznych i brutalnych przestępstw.

Wyraźnie problem ten widać także na Węgrzech i w USA, dlatego w tej pracy skoncentruję się nie tylko na Polsce, ale i na trzech wymienionych powyżej państwach. Obawiam się, iż wzrost przemocy w tych krajach spowodowany jest bardzo podobnymi przyczynami.

Sytuacja za oceanem nie wygląda dobrze. Ryszard Schnepf, historyk i dyplomata, były ambasador Polski w Stanach Zjednoczonych, wyjaśnia, że przemoc była w USA zawsze obecna. Dlaczego więc w 2014 roku zmieniły się parametry przestępczości: zaczęła rosnąć liczna zamachów terrorystycznych, wzrosła liczba przestępstw z nienawiści, zwiększyła się liczba aresztowanych członków ekstremistycznych grup przestępczych, zarówno po stronie islamskich radykałów, jak i wśród białych suprematystów lub członków Ku Klux Klanu?

Źródło: ODIHR OBWE.

Liczba morderstw malała przez kilkadziesiąt lat, do przełomu 2013 i 2014 roku, kiedy zaczęła znowu rosnąć, i to bardzo wyraźnie – o jedną trzecią. Zwiększa się liczba napaści, pobić, brutalnych ataków z niebezpiecznym narzędziem. A równolegle maleje liczba rozbojów, bo napastnikom nie chodzi o pieniądze, chodzi o coś innego. Co się dzieje?

Ryszard Schnepf: „Przyzwyczailiśmy się, że w USA przemoc jest częścią codzienności. Rozboje i napaści na tle różnic majątkowych: do tej pory głównie z tego znaliśmy Stany Zjednoczone. Dzisiaj jednak kontrowersje polityczne, różnice społeczne wywołują agresję, która znajduje sprzyjający klimat w sposobie uprawiania polityki. Chodzi o kampanię wyborczą w 2015–2016 roku, kiedy sam zwycięski kandydat prowadził agresywną i momentami brutalną kampanię polityczną. Dominowały hasła, które w Ameryce wcześniej były nie do pomyślenia. Lock her up, czyli zamknijcie ją – odnoszące się do Hillary Clinton. Często wulgarne, często dotyczące bardzo osobistych spraw, obraźliwe. Później pojawiły się wątki rasowe, wykluczające. Do czterech kongresmenek powiedziano take them back, a więc «zabierz je z powrotem», w podtekście do krajów, z których miałyby pochodzić. Rzecz w tym, że trzy spośród nich urodziły się w Ameryce, ale wszystkie nie były białe. Tego wcześniej nie było. Obowiązywał inny model postępowania politycznego.

Nie chodzi mi tutaj o «poprawność polityczną». Po prostu: wcześniej obowiązywała kultura osobista. Takie osoby jak John McCain czy Richard Logger, zdeklarowani republikanie, przyjaźnili się z demokratami-liberałami, różnili się, ale szanowali i potrafili wspólnie podejmować inicjatywy ważne dla kraju. Po stronie demokratów to senatorowie Joe Biden, John Kerry czy Chris Dodge stanowili gwarancję, że pomimo kontrowersji, różnic w opiniach ogólnonarodowa linia polityczna może być wypracowana. Interes ogółu i odpowiedzialność za państwo przeważały. Dzisiaj wydaje się, że tego już nie ma. Donald Trump na pewno rozniecił ogniska, które tliły się od lat. Można sądzić, że ruchy radykalne, zwłaszcza biały ekstremizm, znalazły swoją nieoficjalną, ale cichą aprobatę w kręgach władzy”.

I chociaż hasła antyimigranckie, antysemickie, rasistowskie, seksistowskie, homofobiczne zawsze były obecne w Stanach, to teraz nałożyła się na to frustracja dużych grup społecznych.

„Część obywateli zorientowała się, że Ameryka bardzo odpłynęła od właściwego modelu, który był przedmiotem ich dumy. Poczuli się oszukani. Z całą pewnością mogli tak uznać robotnicy z tak zwanego Rust Belt («pas rdzy»[2]), czyli regionu, gdzie zatrudnienie dawały wielkie fabryki przemysłu motoryzacyjnego, huty lub kopalnie. Te zakłady częściowo splajtowały, ograniczały zatrudnienie, płaciły coraz gorzej. A jednocześnie ludzie żyjący w przekonaniu, że mają dobre amerykańskie życie, nagle zorientowali się, że istnieje inna, lepsza Ameryka i że ona jest bardzo daleko. Zarówno od ich wyobrażeń, jak i od ich realnego życia”.

W pewnym sensie miała na to wpływ polityka Obamy, który nie szczędził gestów pod adresem mniejszości, za to poskąpił czytelnych deklaracji skierowanych do konserwatywnych robotników czy farmerów.

„Na pewno część społeczeństwa żyje mitem lat sześćdziesiątych, «cudownego okresu» w historii Stanów Zjednoczonych, kiedy Ameryka miała wszystko najlepsze. Najlepsze samochody, największe lodówki i telewizory, różne miksery i roboty kuchenne. W tym czasie w Madrycie rozwożono lód w skrzyniach, które po włożeniu do właściwej szafki spełniały funkcję chłodziarki. Ale jeśli spojrzeć na historię, to ona była daleka od różu. Doszło wtedy do zabójstwa Kennedy’ego i Martina Luthera Kinga, trwała wojna w Wietnamie, aktywne były ruchy studenckie, których protesty brutalnie tłumiła Gwardia Narodowa. Ale w przekonaniu wielu ludzi, zwłaszcza z prowincji, świat lat sześćdziesiątych miał swój porządek, pewien ład, który dawał poczucie bezpieczeństwa. I teraz chodzi o to, by ten porządek przywrócić”.

W kampanii wyborczej Trumpa te oczekiwania zostały przedstawione wprost w haśle: „Żeby było tak jak wtedy”. To pobudziło białych suprematystów i wszystkie ksenofobiczne organizacje.

„Ta kampania odwoływała się do najgorszych instynktów ludzkich. I wyzwoliła przekonanie, że można i w gruncie rzeczy trzeba być skutecznym, a reszta jest nieważna. Skuteczność to także uzasadnienie dla braku wyrzutów sumienia. Bo powiedzmy szczerze, w tej oficjalnej, wyborczej mowie wówczas kandydata, a później prezydenta Trumpa jest masa agresji. Nawet forma wypowiedzi, intonacja głosu, mowa ciała jest agresywna. «Ja wam pokażę». Część społeczeństwa, która patrzy w prosty sposób na politykę, uważa, że trzeba wygrać, trzeba wrócić do mitycznych wartości, których dzisiaj już tak naprawdę nie ma. Ci wyborcy stosują więc te nowe normy w życiu codziennym. Z całą pewnością widać w mediach społecznościowych wzrost aktywności, która do niedawna nie byłaby akceptowana. Na taką aktywność znalazły się pieniądze. To zdumiewające, ale środowiska białych suprematystów mają bardzo duże finansowanie ze strony konserwatywnych multimilionerów”.

Przykładem relatywizacji norm może być odbiór zdarzenia w Charlottesville w 2017 roku. W mieście odbywała się parada białych nacjonalistów, doszło do zamieszek. „Zwolennik faszyzmu” wjechał samochodem w grupę kontrdemonstrantów. W normalnym społeczeństwie usłyszelibyśmy: protestujący pokojowo pikietowali, a zostali rozjechani samochodem. Tymczasem Trump zachował się bardzo specyficznie. Twierdził bowiem, że w tamtej sytuacji wystąpił jakiś rodzaj symetrii. Kontrmanifestanci też byli, jego zdaniem, winni. Czy większość Amerykanów uważa, że to OK, gdy mordowani są ludzie protestujący przeciwko nietolerancji?

„Stanowisko Trumpa przypomina to, co powiedziała pani rzecznik Beata Mazurek odnośnie do marszów narodowych w Polsce. Ona nie do końca się zgadza, ale rozumie narodowców. To mniej więcej jest ten ton, ta postawa, którą przyjął Donald Trump wobec wydarzeń w Charlottesville. I to bulwersuje środowiska liberalne, które są przywiązane do takich wartości jak równość, poszanowanie odmienności, różnych religii. Ale część społeczeństwa amerykańskiego nie podziela tej opinii. To złudne marzenie o powrocie do lat sześćdziesiątych, dotyczy także pozycjonowania różnych grup etnicznych. Konserwatywny Amerykanin mówi o sobie: «w żadnym wypadku nie jestem rasistą, ale chciałbym, żeby czarni znali swoje miejsce».

W Ameryce tradycja tego typu zachowań jest dosyć długa. Nawet Woodrow Wilson, bohater polskiej niepodległości, wprowadził w Waszyngtonie, w biurach federalnych, podział nie tylko na pokoje dla kolorowych i białych, ale też osobne toalety dla kolorowych i białych. I czynił to z myślą o tym, że chroni w ten sposób słabszych, mniej dojrzałych obywateli Ameryki”.

Z tego samego powodu zabraniano czarnoskórym siadania z przodu autobusu. „Dopóki nie będą wiedzieli, jak się zachować. Gdyby się zdarzył wypadek”.

W 2014 roku w całych Stanach było 6300 przestępstw z nienawiści, a w 2017 już 8400. W 2014 było 29 zamachów, a w latach 2016 i 2017 odpowiednio 64 i 65 ataków terrorystycznych.

Równolegle w USA zaczęła się toczyć dyskusja na temat statystyk oficjalnych, które eksponują terrorystów islamskich, a w pewnym sensie ukrywają innych ekstremistów. Na przykład tych z Ku Klux Klanu czy białych suprematystów. Równocześnie dane o akcjach policyjnych pokazują, że jest relatywnie mniej aresztowań wśród terrorystów z grup międzynarodowych (najczęściej islamskich). Rośnie za to liczba zatrzymań członków innych organizacji ekstremistycznych, najczęściej KKK i podobnych. A przecież zarówno po stronie islamistów, jak i nacjonalistów angażują się także zwykli przestępcy. Ludzie skazywani wcześniej za rozboje, narkotyki, napaści. Co się stało po 2014 roku, że zaczęli się angażować politycznie?

Zuzanna Głowacka, współpracownica „New York Timesa”, która uczestniczyła w programie resocjalizacyjnym dla więźniów Eastern Correctional Facility i Sing Sing, obserwowała, jak na przestępców wpływa temperatura dyskusji publicznej. Widziała, w jakim stopniu agresja i przemoc wśród skazanych może być efektem coraz większej obecności dyskryminacyjnych projektów politycznych.

Zuzanna Głowacka: „Trzeba się zastanowić, co jest przyczyną, a co skutkiem. Czy te zmiany już zachodziły i dlatego Trump został wybrany, czy wszystko się zmieniło, dlatego że on pokazał swój sposób myślenia. Nowy prezydent wygrał wybory w 2016 roku, ale zaczął się pojawiać o wiele wcześniej i już wtedy wygłaszał te ekstremalne tezy. Ksenofobiczne, seksistowskie, homofobiczne.

Argumenty ksenofobiczne formułował bardzo ostro. Szczególnie wobec imigrantów. Jedno z najważniejszych jego haseł to: build the wall, czyli zbudować mur. Wszystko po to, żeby Meksykanie nie przekraczali granicy. Gdy już został wybrany na prezydenta, zabronił wjazdu do Stanów obywatelom różnych państw arabskich, które zostały wybrane bez żadnych zrozumiałych kryteriów. Nie byli to ludzie z krajów, z których pochodzi najwięcej terrorystów, tylko z tych, z którymi USA ma jakieś spory polityczne. Na liście zabrakło jakoś Arabii Saudyjskiej.

Ale w trakcie kampanii on mówił rzeczy, których kiedyś nie mówiło się głośno. Bo wielu więźniów w Ameryce to ludzie kolorowi, którzy te deklaracje odbierają wprost. I czują się zagrożeni. A przecież wiadomo, że strach i frustracja powodują agresję”.

Pomimo że przestępstwa z nienawiści nie są spowodowane tylko kolorem skóry, to jednak argumenty ksenofobiczne wśród amerykańskich przestępców odbierane są najmocniej. Sprawy homofobiczne, przestępstwa wobec osób LGBT ich nie obchodzą. Sami często są homofobami.

„W czerwcu 2015 roku Sąd Najwyższy Stanów Zjednoczonych uznał legalność małżeństw homoseksualnych w całej Ameryce. Wywołało to falę protestów, z bardzo niewybrednymi hasłami osób, które uznały, że jest to forma uprzywilejowania LGBT. Była to po prostu reakcja ludzi sfrustrowanych tym, że zamknięto fabrykę, w której pracowali. Biały Amerykanin czuł, że problemy mniejszości są teraz ważniejsze od jego własnych, a rząd o nim zapomniał. Ci ludzie podobne poglądy mieli już wcześniej, ale tolerowanie publicznych treści homofobicznych i rasistowskich spowodowało, że uznali, iż mają prawo wystąpić z własnymi argumentami.

Przecież jak prezydent albo kandydat na prezydenta tak mówi, to chyba można tak mówić? Antypoprawność polityczna właściwie zaczęła się instytucjonalizować. Ludzie uznali, że dotychczasowe argumenty etyczne przestały obowiązywać.

Frustracja i poczucie pozostawienia samym sobie dały im moralne prawo do rozliczania innych grup społecznych. W pierwszej kolejności padło na imigrantów i osoby homoseksualne. W przypadku imigrantów nie chodziło nawet o to, że mogą być terrorystami. Bardziej chodziło o to, że Meksykanie zabierają im pracę. A przy okazji Trump mówił, że Meksykanie są gwałcicielami, narkomanami i dilerami narkotyków. To znowu robiło wrażenie na osobach, które weszły w konflikt z prawem i które zaczęły się obawiać zaostrzenia polityki karnej.

A wtedy zamiast myśleć o tym, jak sobie urządzić życie po wyjściu z więzienia, myślą przede wszystkim o tym, jak zapewnić sobie bezpieczeństwo. Nie tylko ze strony policji, której i tak nie lubią, ale ze strony obywateli, którzy będą widzieli w nich terrorystów, gwałcicieli, narkomanów. A bezpieczeństwo większość z nich umie sobie zapewnić tylko w jeden sposób: przemocą”.

Czy podobnych trendów w myśleniu ludzi można się doszukiwać w Wielkiej Brytanii? Z pewnością tak. Kampania w sprawie brexitu rozpoczęła się wiele miesięcy przed referendum. A argumenty, które tam padały, były skierowane wprost przeciwko imigrantom. Może w londyńskim City rozważano argumenty ekonomiczne, ale na prowincji liczono Polaków i Pakistańczyków. Jednym przyklejano etykietę pijaków i złodziei, a drugim – terrorystów.

„Ojczyzna ważniejsza niż wspólnota”

Podobne napięcia powstają także w państwach europejskich. Najczęściej zaczyna się od obaw przed migrantami. Teoretycznie instytucje państwowe i międzynarodowe powinny temu przeciwdziałać. Ale albo są bezsilne, albo nie chcą się konfrontować z rosnącymi w siłę grupami politycznymi, budującymi poparcie na ksenofobii. W efekcie nie ma choćby kompletnych i wiarygodnych badań pozwalających na zrozumienie skali problemu. Nie ma nawet porządnych statystyk.

Najczęściej cytowane są dane OBWE. To jedyna instytucja międzynarodowa, która próbuje opisać rosnący problem przestępstw z nienawiści. Ta instytucja wydaje się organizacją związaną z Europą, ale tworzące ją porozumienia helsińskie przewidują, że jej system bezpieczeństwa i ochrony praw człowieka obejmuje także USA, Kanadę i państwa Azji Środkowej (w większości dawne republiki radzieckie i Mongolię). Dlatego wnioski z badań biura zajmującego się przestrzeganiem praw człowieka wykraczają daleko poza Stary Kontynent.

Wśród państw obserwowanych przez OBWE do tych, w których występuje szybko rosnąca liczba przestępstw z nienawiści, należy wiele państw UE, a także Stany Zjednoczone. Na pierwszym miejscu w tym niechlubnym rankingu znajduje się Wielka Brytania. Tam liczba przestępstw z nienawiści (hate crimes) to nawet 10 procent wszystkich zbrodni i występków rejestrowanych na Wyspach Brytyjskich. To chyba najwyższy udział hate crimes w ogólnej przestępczości konkretnego państwa na świecie. W obu państwach obserwujemy zarazem bardzo wysokie liczby przestępstw z przemocą (violent crimes). A trzeba pamiętać, że według statystyk Biura Narodów Zjednoczonych do spraw Narkotyków i Przestępczości (United Nations Office on Drugs and Crime) USA to państwo zajmujące szóste–siódme miejsce (po Brazylii, Indiach, Meksyku, RPA, Wenezueli i Nigerii) z największą bezwzględną liczbą zabójstw.

O danych dotyczących przestępstw czysto kryminalnych i zamachów terrorystycznych będę pisał w dalszej części książki.

Do 2016 roku wydawało się, że państwem szczególnie podatnym na agresję ze wszystkich możliwych stron jest Francja. Paradoksalnie jednak wzrost liczby przestępstw z nienawiści udało się we Francji wyhamować. I to pomimo faktu, że jest to drugi w Europie kraj pod względem zagrożenia zamachami terrorystycznymi, a zarazem z jedną z najwyższych statystyk brutalnych przestępstw. Tym bardziej wyraźnie problem narasta w Niemczech, we Włoszech i w Polsce.

Źródło: ODIHR OBWE.

Warto zastanowić się nad tym, dlaczego we Francji, państwie, które w 2015 roku prawie nie schodziło z pierwszych stron gazet z powodu krwawych zamachów terrorystycznych, dochodzi do zmniejszenia liczby aktów wszelakiej wrogości.

Wydaje się, że składają się na to różne powody. Z jednej strony usprawnienie działania jednostek policyjnych zwalczających ekstremizm, z wprowadzeniem na terytorium kraju stanu wyjątkowego włącznie. Niewątpliwie ważna, a może nawet ważniejsza jest polityka społeczna polegająca na przeciwdziałaniu wykluczeniom (w tym programy przeciwko radykalizacji więźniów w zakładach karnych). Z pewnością pomogły działania ukierunkowane na wyjaśnienie istoty tolerancji i współpracy w szkołach. Co prawda ruch żółtych kamizelek mocno podgrzewa atmosferę, ale to nie przekłada się na inne formy agresji niż weekendowe bijatyki z policją. Można odnieść wrażenie, że Francuzi zmęczyli się przemocą i przeciętna rodzina coraz bardziej interesuje się tym, co starsze nastolatki robią po wyjściu ze szkoły.

Policyjne dane pokazują z kolei, że odwrotny proces zachodzi w Niemczech. Porównując dane z Francji i Niemiec, nie sposób nie zauważyć gwałtownego skoku liczby hate crimes u naszych zachodnich sąsiadów. Liczebność organizacji skrajnych, ekstremistycznych rośnie. I nie chodzi tu o demonizowanych salafitów, tylko o neofaszystów i skrajnych lewicowców. Jedni i drudzy nie stronią od używania siły i niebezpiecznych narzędzi. Gwałtowny wzrost przemocy spowodował, że coroczny raport Bundeskriminalamt (BKA)[3], opublikowany na początku kwietnia 2019 roku, został wycofany „do korekty”. Prawdopodobnie autorzy zorientowali się, że szykuje się polityczny skandal. Media zdążyły tylko zauważyć, że w 2018 roku doszło w RFN do ponad miliona zabójstw, gwałtów i pobić, a sprawcami w około 10 procentach przypadków (102 tysiące) byli cudzoziemcy. Zarazem liczba przestępstw, których ofiarą byli imigranci, a sprawcami Niemcy, wzrosła o 24 procent (do 8455).

Raportu o przestępstwach motywowanych politycznie w 2018 roku nie ogłosił, do czerwca 2019 roku, także Federalny Urząd Ochrony Konstytucji RFN (Bundesamt für Verfassungsschutz, FUOK). Dane za 2017 rok pokazują jednak, jak bardzo niekompletne są informacje przekazywane przez Niemcy do OBWE. Bo definicja przestępstw z nienawiści i przestępstw popełnionych z motywów politycznych dotyczy w ogromnej części tych samych zdarzeń. Ale co ważniejsze – pokazuje to, jak u zachodniego sąsiada Polski rośnie skłonność do propagowania ideologii totalitarnych i sięgania po przemoc o podłożu ekstremistycznym. Co prawda dane dotyczące tego rodzaju przestępstw wskazują, że ich liczba w 2017 była niższa niż w 2016 roku, ale nie widać, aby groźny trend wyraźnie się zmienił.

A przecież, porównując na przykład statystyki OBWE z danymi corocznych raportów niemieckiego FUOK, łatwo zauważyć, że przestępstw o motywach politycznych jest w RFN wielokrotnie (w niektórych grupach nawet dziesięciokrotnie) więcej niż tych o charakterze „ksenofobicznym”.

Źródło: raporty roczne Bundesamt für Verfassungsschutz.

Analizowanie niemieckich statystyk pozwala zrozumieć, jak dalece niekompletne są dane z innych państw. I jak bardzo nie oddają one rzeczywistej skali problemu. Wyjątkiem może być Wielka Brytania, gdzie liczba zgłoszeń jest nawet kilkanaście razy większa niż w innych porównywalnych pod względem wielkości państwach. Według autorów raportów dotyczących skali przestępstw z nienawiści do organów ścigania zgłaszanych jest, w innych krajach OBWE, zaledwie kilka, może kilkanaście procent takich przestępstw. Dotyczy to także Polski.

Najbardziej chyba specyficznym państwem pod względem liczby przestępstw z nienawiści (hate crimes) i brutalnych przestępstw (violent crimes) są Węgry. Ich nietypowość bierze się z tego, że do niedawna liczba zgłaszanych przestępstw była w liczbach bezwzględnych niewielka. Zgłaszanych było nie więcej niż 40 przestępstw z nienawiści, trochę ponad 100 zabójstw i około 200 gwałtów rocznie.

Dla porównania w czterokrotnie większej ludnościowo Polsce zgłaszanych było od 10 do 20 razy więcej przestępstw z nienawiści, pięciokrotnie więcej zabójstw i sześciokrotnie więcej gwałtów. Wyróżniające jest jednak to, że na Węgrzech w liczbie zgłaszanych przestępstw z nienawiści było nieproporcjonalnie więcej zabójstw i usiłowania zabójstw imigrantów lub osób LGBT niż w innych państwach OBWE.

Przestępstwa z nienawiści na Węgrzech w latach 2013–2017

2013

2014

2015

2016

2017

Przestępstwa zgłaszane przez służby państwowe

43

79

33

233

Przestępstwa zgłaszane przez organizacje pozarządowe

34

72

37

15

47

Źródło: ODIHR OBWE.

Słupki węgierskich statystyk ruszyły gwałtownie do góry po 2014 roku, by osiągnąć nienotowane od wielu lat liczby 233 przestępstw z nienawiści w 2017 roku (pięcio-, sześciokrotnie więcej niż wcześniej) i 598 gwałtów w 2016 roku (dwu-, trzykrotnie więcej niż w latach 2009–2013).

Hungarysta Wojciech Maziarski, obserwator węgierskiej sceny politycznej i dziennikarz „Gazety Wyborczej”, wyjaśnia: „Skokowy wzrost liczby przestępstw z nienawiści na Węgrzech w 2014 roku może być pochodną wydarzeń politycznych – tego roku w kwietniu odbyły się tu wybory parlamentarne, przed którymi władza postarała się pogłębić i tak już silną polaryzację opinii publicznej i rozpalić emocje.

Dla podkręcenia nastrojów przed wyborami zorganizowano dwie wielkie prorządowe demonstracje w dniach narodowych świąt: 23 października 2013 i 15 marca 2014 roku. Nazywano je marszami pokoju, ale towarzysząca im retoryka była jak najbardziej wojenna. Organizatorem była struktura o nazwie Forum Obywatelskiego Zjednoczenia – rzekomo organizacja społeczna, ale w rzeczywistości twór zbudowany przez działaczy prorządowych, wspierany i finansowany przez władze.

Propaganda głosiła, że wielkie marsze są potrzebne, by bronić suwerenności Węgier przed zamachami ze strony Brukseli, która wspólnie z wewnętrzną lewicowo-liberalną agenturą chce zniszczyć węgierską demokrację i obalić rząd. Wprawdzie w oficjalnych deklaracjach i manifestach słowo «zdrajcy» nie było używane, jednak wymowa tej propagandy była właśnie taka: opozycja to zdrajcy narodu, którzy sprzymierzyli się z wrogimi siłami zewnętrznymi, czyli z Unią Europejską”.

Według różnych raportów organizacji międzynarodowych struktury administracji rządowej na Węgrzech przestały współpracować z NGO. Przez to finansowanie i możliwości organizacyjne społeczeństwa obywatelskiego bardzo istotnie się zmniejszyły. Dotyczy to także możliwości zbierania informacji o przestępstwach z nienawiści. Dlatego pomimo że skala przemocy rośnie, w danych organizacji pozarządowych tego nie widać.

„W 2014 do grona zdrajców zaliczono też organizacje pozarządowe. Od początku roku trwała batalia, w której rząd Orbána wziął na celownik między innymi organizację Ökotárs, zajmującą się wraz z kilkoma organizacjami partnerskimi dystrybucją na Węgrzech funduszy norweskich przeznaczonych dla organizacji społecznych. Rząd węgierski chciał przejąć kontrolę nad tymi funduszami, by odciąć «zasilanie» niezależnych NGO. Kulminacja nastąpiła we wrześniu, kiedy kilkudziesięciu funkcjonariuszy z wydziału do walki z korupcją i przestępczością zorganizowaną przeprowadziło rewizje równocześnie w sześciu lokalach organizacji uznawanych za «wrogie», konfiskując dokumenty i komputery i zarzucając tym organizacjom nieprawidłowości w gospodarowaniu funduszami zagranicznymi.

Nieco wcześniej, w lipcu, Viktor Orbán wygłosił słynne przemówienie, w którym zakomunikował, że na Węgrzech budowana jest «demokracja nieliberalna», i zaatakował działaczy NGO, mówiąc, że są «aktywistami politycznymi opłacanymi z zagranicy» i że chcą «w pewnych kwestiach wywrzeć wpływ na węgierskie życia państwowe».

Wszystko to razem przyczyniło się do wytworzenia wrażenia, że Węgry są oblężoną twierdzą, a co gorsza – w jej murach przyczaiła się agentura wrogich sił zewnętrznych.

W efekcie tej awantury napływ funduszy norweskich na Węgry został na rok wstrzymany przez donatorów. Rząd Orbána został jednak zmuszony do wycofania się: śledztwo przeciw Ökotárs i innym NGO umorzono z braku znamion przestępstwa, a fundusze norweskie od jesieni 2015 znów napływają do organizacji społecznych”.

Stosowanie policyjnych metod nie ograniczało się tylko do przeszukań. W jednej z organizacji społecznych wykryto, w czerwcu 2016 roku, nielegalny podsłuch. Nie mniej szkodliwe dla niezależnych stowarzyszeń i fundacji jest wstrzymanie pomocy finansowej z budżetu państwa. Pieniądze George’a Sorosa i funduszy norweskich pokrywają tylko niewielką część potrzeb.

O przyczynach nakręcających spiralę przemocy będę tu pisał jeszcze wielokrotnie. W skali europejskiej jednak trzeba wymienić w pierwszej kolejności falę migracji w 2015 roku z Bliskiego Wschodu i Afryki Północnej, która wywołała obawy o dostępność pracy dla rdzennych Europejczyków. Związane z nią było wyolbrzymione i nieadekwatne do rzeczywistości straszenie zagrożeniem terrorystycznym. Nałożyły się na to frustracje i obawy o przyszłość młodego pokolenia, które widzi, że okres długotrwałej koniunktury gospodarczej nie trwa wiecznie. Ich szanse na odpowiadające aspiracjom miejsca pracy są coraz mniejsze. Zarazem w społeczeństwach europejskich wróciły pewne tendencje do honorowania „tradycyjnych wartości”, które – rozumiane opacznie przez młodych i niedokształconych obywateli – przybierają formy nacjonalizmu czy wręcz neofaszyzmu.

Data

Zdarzenie

20 grudnia

2015

Warszawa. W nocy z 19 na 20 grudnia przy wejściu do stacji metra Centrum grupa napastników brutalnie pobiła ciemnoskórego mężczyznę. Sprawcy krzyczeli też do niego: „Skąd jesteś?! Wypierdalaj!”.

„Polska sercem Europy”

A jak sytuacja wygląda nad Wisłą? Przestępstwa z nienawiści to według polskiego prawa dość wąska grupa zdarzeń spowodowanych rasizmem, ksenofobią i uprzedzeniami. Należą do nich przypadki agresji i gróźb wobec imigrantów i wyznawców innych religii niż katolicka, zniewagi z tego samego powodu, propagowanie faszyzmu i innych systemów totalitarnych, nawoływanie do nienawiści ze względów rasowych, etnicznych, religijnych lub politycznych. Niestety polski wymiar sprawiedliwości nie dostrzega przemocy wobec środowisk LGBT, a także niepełnosprawnych.

W odrębny sposób traktuje też przemoc wobec kobiet, dzieci, osób starszych i zwierząt. Dlatego też trudno powiedzieć, aby przeciwdziałanie przestępstwom z nienawiści było dobrze i systemowo zorganizowane.

Także polityka karna wydaje się nietrafiona. Skala underreportingu (czyli liczby przestępstw i wykroczeń, które nie są zgłaszane organom ścigania, tak zwana ciemna liczba) jest w Polsce ogromna. Wspólne badania Biura Rzecznika Praw Obywatelskich i delegacji Organizacji Bezpieczeństwa i Współpracy w Europie wykazały, że zaledwie 5 procent przestępstw i wykroczeń popełnionych z pobudek rasistowskich i ze względu na nietolerancję o charakterze etnicznym jest zgłaszanych organom ścigania. Wskaźnik ten w środowisku LGBT jest jeszcze niższy. Organizacje pozarządowe szacują go na 2 procent.

Spójnej polityce przeciwdziałania przemocy nie sprzyja niezrozumiałe podejście władz do przemocy w rodzinie. Niektóre przypadki przemocy wobec kobiet, dzieci i osób starszych klasyfikowane są jako założenie Niebieskiej Karty. A to przecież wyłącznie procedura administracyjna. Fakt, że rodzina zostanie wprowadzona do rejestru pobicia współmieszkańców, w niewielkim stopniu poprawia jej bezpieczeństwo. Sprawca przemocy, w 90 procentach przypadków mężczyzna, nie ponosi praktycznie żadnych kar za dręczenie rodziny. Jednak ze względów społecznych (chęć ochrony całości rodziny) wiele przestępstw powoduje jedynie założenie Niebieskiej Karty, a nie wszczęcie postępowania z artykułu 207 Kodeksu karnego[4], czyli za znęcanie się nad osobami zależnymi lub słabszymi. Szerzej o przemocy w rodzinie będę pisał w rozdziale 5.

Do niedawna przyjemnie było obserwować statystyki przestępczości w Polsce. Wynikało z nich, że Polska jest jednym z najbezpieczniejszych państw na świecie. Niestety – do niedawna. Od kilku lat raporty przygotowywane przez Prokuraturę Krajową wskazują wzrost bezprawnie stosowanej agresji. I nie wynika to z rosnącej wrażliwości na agresję i chamstwo. Można powiedzieć, że wręcz przeciwnie. Na napisy na murach czy słowne bluzgi Polacy i cudzoziemcy reagują coraz rzadziej. Za to coraz więcej postępowań jest wynikiem konkretnych gróźb lub przemocy fizycznej.

Dlatego też (w dalece niekompletnych przecież danych OBWE) Polska pod względem liczby przestępstw z nienawiści znalazła się obok Włoch, gdzie mieszka o ponad 20 milionów ludzi więcej. A mówimy o kraju, który naprawdę boryka się z problemem imigrantów i coraz bardziej wrogo do nich nastawionych organizacji nacjonalistycznych. Przedstawiciele niektórych z nich weszli nawet do włoskiego rządu.

Źródło: ODIHR OBWE.

W Polsce liczba przestępstw identyfikowanych przez prokuraturę jako przestępstwa z pobudek rasistowskich i ksenofobicznych rośnie od wielu lat. Niestety zmienia się nie tylko ich liczba, ale również charakter.

Profesor Collegium Civitas, współzałożyciel Stowarzyszenia „Nigdy Więcej” Rafał Pankowski podkreśla, że rok 2015 w Polsce wydaje się przełomowy: „Problem nietolerancji, agresji na tle ksenofobicznym nie jest nowym problemem w Polsce i to akurat mogę z dużym przekonaniem podkreślić. I przez te wszystkie lata mieliśmy niestety o czym pisać w Brunatnej Księdze. Jednak niewątpliwie na podstawie naszych obserwacji można powiedzieć, że w 2015 roku nastąpił skokowy wzrost liczby tych napaści, aktów przemocy, także pogróżek.

My nie odnotowujemy w Brunatnej Księdze wszystkich przypadków dotyczących tego, że ktoś napisał coś głupiego, ksenofobicznego na Facebooku. Chociaż może powinniśmy, bo to też jest element rzeczywistości społecznej. Ale tego jest taka masa, że musimy koncentrować się na tych przypadkach, które są szczególnie drastyczne. Polegające na agresji fizycznej albo na groźbach formułowanych wprost czy skrajnych przypadkach poniżania.

Jeśli chodzi o grupy narażone na napaści, to w dużym stopniu to są stale te same grupy. Chociaż zmienia się w różnych okresach intensywność nienawiści zwróconej przeciwko takiej czy innej grupie. I niewątpliwie w roku 2015 mieliśmy skokowy wzrost liczby przypadków agresji czy fizycznej, czy to werbalnej wobec muzułmanów, uchodźców, imigrantów. Często te kategorie były bardzo nieostre, najczęściej zresztą mieliśmy do czynienia z ich współwystępowaniem. Mieliśmy też do czynienia ze sporą liczbą napaści wynikających z ignorancji, kiedy na przykład niejednokrotnie atakowano grupy turystów włoskich ze względu na ciemniejszą karnację, biorąc ich za Arabów”.

(Oczywiście nie było intencją profesora Pankowskiego sugerowanie, że Włochom można nawymyślać albo przywalić, a Arabom nie wypada).

Do interesujących wniosków można dojść, porównując liczby bójek i pobić zarejestrowanych przez policję z orientacyjną liczbą przestępstw z nienawiści. Obliczam ją z założeniem, że zgłoszonych zostało zaledwie 5 procent z nich. Ogólna liczba bójek i pobić maleje. To jasne, gdy spojrzymy na niż demograficzny w grupie wiekowej młodych ludzi, którzy najczęściej są skłonni stosować w rozmowie argument pałki lub pięści. Ale co ciekawe – w ogólnej liczbie takich zdarzeń rośnie odsetek przestępstw z nienawiści. Choć to wciąż niecałe 10 procent ogólnej liczby bójek i pobić, to rosnący trend jest już wyraźny.

Źródło: Prokuratura Krajowa na podstawie wyciągów ze sprawozdań „dotyczących spraw o przestępstwa popełnione z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych” prowadzonych w jednostkach organizacyjnych prokuratury w latach 2007–2017[5]. Dane Prokuratury Krajowej z pewnością obarczone są nie mniejszym błędem niż dane przekazywane przez niemieckie instytucje do OBWE. Według szacunków Biura Rzecznika Praw Obywatelskich do organów ścigania zgłaszanych jest około 5 procent zdarzeń, a według organizacji pozarządowych badających przemoc wobec środowisk LGBT – nawet 2 procent.

Źródło: Prokuratura Krajowa, szacunki biura Rzecznika Praw Obywatelskich, www.policja.pl.

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

[1] Tytuł oryginału: The Better Angels of Our Nature. Why Violence Has Declined.

[2] Rust Belt to okręg przemysłowy w północno-wschodniej części USA, koncentrujący większość przemysłu ciężkiego w Stanach Zjednoczonych. Nazwa regionu pochodzi od hut i stalowni. Robotnicy wykwalifikowani pracujący na tym obszarze to znacząca część amerykańskiej klasy średniej. Po przesunięciu się amerykańskiej gospodarki w stronę nowoczesnych technologii spora część przemysłu została zlikwidowana.

[3] Federalny Urząd Kryminalny – państwowa służba policyjna o zadaniach podobnych do CBŚP w Polsce.

[4] Art. 207 Kodeksu karnego:

„§ 1. Kto znęca się fizycznie lub psychicznie nad osobą najbliższą lub nad inną osobą pozostającą w stałym lub przemijającym stosunku zależności od sprawcy albo nad małoletnim lub osobą nieporadną ze względu na jej stan psychiczny lub fizyczny, podlega karze pozbawienia wolności od 3 miesięcy do lat 5. […]

§ 2. Jeżeli czyn określony w § 1 połączony jest ze stosowaniem szczególnego okrucieństwa, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od roku do lat 10.

§ 3. Jeżeli następstwem czynu określonego w § 1 lub 2 jest targnięcie się pokrzywdzonego na własne życie, sprawca podlega karze pozbawienia wolności od lat 2 do 12”.

[5] Dane z 2017 roku, w związku z niejasnością dotyczącą liczby spraw zarejestrowanych w Prokuraturze Krajowej, wynikającą z Wyciągu ze sprawozdania dot. spraw o przestępstwa popełnione z pobudek rasistowskich, antysemickich lub ksenofobicznych prowadzonych w 2017 roku w jednostkach organizacyjnych prokuratury, podano za komunikatem Biura Rzecznika Praw Obywatelskich z 2 lipca 2018 roku. W komunikacie znajdują się dane przedstawione przez RPO na posiedzeniu sejmowej Komisji Mniejszości Narodowych i Etnicznych w sprawie zachowań antymuzułmańskich i islamofobicznych. Komunikat przedstawia dane prezentowane przez rzecznika: „Od 2015 r. corocznie wzrasta liczba podjętych przez RPO spraw dotyczących przestępstw i innych zachowań motywowanych nienawiścią na tle narodowościowym, etnicznym, rasowym lub wyznaniowym. W 2015 r. było ich 40; w roku 2016 – 60, a w 2017 r. – 100. W I połowie 2018 r. Biuro RPO podjęło już 40 spraw. Według danych Prokuratury Krajowej w 2015 r. prowadzono 1548 postępowań w sprawach przestępstw z nienawiści, w 2016 r. – 1631, a w 2017 r. – 1449. Podane liczby nie uwzględniają jednak spraw zgłoszonych, w których prokuratorzy odmawiali dochodzenia. Dokument Prokuratury Krajowej nie podaje liczby odmów, ale wspomina o 1708 sprawach zarejestrowanych w 2017 r. RPO przyjmuje, że to jest rzeczywista liczba takich spraw z ub.r. Rzecznika niepokoi szczególnie fakt, że to muzułmanów dotyczyła większość przestępstw motywowanych nienawiścią – prokuratura odnotowała w 2017 r. aż 328 takich spraw. Liczba ta, w porównaniu do roku 2015, wzrosła prawie dwukrotnie”.

„Jak masz wybuchać, to u siebie!”

Przestępstwa z nienawiści – islamofobia

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Pedały do gazu, a lesby do leczenia”

Przestępstwa z nienawiści – LGBTA

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Ukrainiec NIE jest moim bratem”

Przestępstwa z nienawiści – Ukraińcy

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 2

Terroryzm

„Pas szahida tanio sprzedam”

Zagrożenie terrorystyczne

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 3

Terror kryminalny

i cyberataki

„Rzeźnik w akcji”

Terror kryminalny

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Oglądałeś pornografię, nagrałem cię”

Cyberataki

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 4

Violent crime

„Po eurokołchozie hulają bandyci”

Przestępstwa z użyciem przemocy

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 5

Przemoc domowa

i w życiu codziennym

„Jak się baby nie bije, to jej wątroba gnije”

Przemoc wobec kobiet

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Gówniarze się muszą wyszumieć”

Przemoc nieletnich i wobec nieletnich

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Nie kieruję żadnych wezwań pod adresem obecnych władz, gdyż uważam, że nic by to nie dało”

Samobójstwa

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Sierściuch tylko żre i sra”

Przemoc wobec zwierząt

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Ręka podniesiona na Kościół to ręka podniesiona na Polskę”

Agresja wokół Kościoła katolickiego

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Kanary i kurwy to nie zawody. To charaktery”

Agresja w środkach komunikacji miejskiej i na przystankach

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 6

Przemoc w zamkniętych

środowiskach

„Wychowani w nienawiści, to my, lechiści”

Agresja ze stadionów

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Jak się bawić? Tak się bawić: drzwi wyjebać, kratę wstawić”

Agresja w więzieniach

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 7

Mowa nienawiści

„Dżihad nie zna granic”

Mowa nienawiści a propaganda ISIS

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

„Ciemny naród wszystko kupi”

Mowa nienawiści – skutki

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Rozdział 8

Poczucie zagrożenia

„Co, oni paralizatorów nie mają?”

Poczucie zagrożenia

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Podziękowania

Ciąg dalszy dostępny w wersji pełnej

Copyright © by Piotr Niemczyk

Projekt okładki

Katarzyna Bućko

Fotografia na okładce

© MmeEmil / Getty Images

Opracowanie wykresów

Dawid Kwoka

Redakcja

Bartosz Józefiak

Redaktor inicjujący

Anna Steć

Redaktor prowadzący

Joanna Bernatowicz

Adiustacja

Aurelia Hołubowska

Korekta

Anastazja Oleśkiewicz

Patrycjusz Pilawski

Cytaty na s. 7 pochodzą z książki Jurija Trifonowa Niecierpliwość,

tłum. Ireneusz Maślarz, Jadwiga Szymak-Reiferowa,

Wydawnictwo Literackie, Kraków 1981, s. 118 i 103.

ISBN 978-83-240-7159-3

Książki z dobrej strony: www.znak.com.pl

Więcej o naszych autorach i książkach: www.wydawnictwoznak.pl

Społeczny Instytut Wydawniczy Znak

ul. Kościuszki 37, 30-105 Kraków

Dział sprzedaży: tel. 12 61 99 569, e-mail: czytelnicy@znak.com.pl

Wydanie I, Kraków 2019

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Aneta Pudzisz

Spis treści

Okładka

Strona tytułowa

Dedykacja

Motto

Wstęp. „Mowa pogrzebowa”

Rozdział 1. Przestępstwa z nienawiści

„Europa będzie biała lub bezludna”

„Jak masz wybuchać, to u siebie!”

„Pedały do gazu, a lesby do leczenia”

„Ukrainiec NIE jest moim bratem”

Rozdział 2. Terroryzm

„Pas szahida tanio sprzedam”

Rozdział 3. Terror kryminalny i cyberataki

„Rzeźnik w akcji”

„Oglądałeś pornografię, nagrałem cię”

Rozdział 4. Violent crime

„Po eurokołchozie hulają bandyci”

Rozdział 5. Przemoc domowa i w życiu codziennym

„Jak się baby nie bije, to jej wątroba gnije”

„Gówniarze się muszą wyszumieć”

„Nie kieruję żadnych wezwań pod adresem obecnych władz, gdyż uważam, że nic by to nie dało”

„Sierściuch tylko żre i sra”

„Ręka podniesiona na Kościół to ręka podniesiona na Polskę”

„Kanary i kurwy to nie zawody. To charaktery”

Rozdział 6. Przemoc w zamkniętych środowiskach

„Wychowani w nienawiści, to my, lechiści”

„Jak się bawić? Tak się bawić: drzwi wyjebać, kratę wstawić”

Rozdział 7. Mowa nienawiści

Mowa nienawiści a propaganda ISIS

„Ciemny naród wszystko kupi”

Rozdział 8. Poczucie zagrożenia

„Co, oni paralizatorów nie mają?”

Podziękowania

Karta redakcyjna