Blisko 11% powierzchni Polski to obszary morskie Bałtyku. Przeciętny Polak nie zdaje sobie sprawy, że nasz kraj nie kończy się na plaży, ale sięga daleko w głąb morza. Jako naród nie mamy wielkich tradycji morskich, a w dodatku od lat bywamy morzem straszeni: zakwitami sinic, brudną, zimną wodą, bakteriami…

Dochodzą do tego powszechna niewiedza o tym, jak działa ekosystem morski, i nagromadzenie konfliktów wokół wykorzystania morskiej przyrody. Pytania: „Po co nam foki?” albo „Kto jest winien temu, że w Bałtyku jest coraz mniej dorszy?”, powtarzają się w czasie prywatnych rozmów, podczas debat politycznych i w mediach społecznościowych. Rozmaite organizacje zajmujące się ochroną szeroko rozumianej przyrody ostrzegają o złym stanie Bałtyku…

Nasze morze różni się od innych: to dynamicznie zmieniający się obszar, który przechodzi kolejne przeobrażenie. Bałtyk był słony, bywał słodki, a teraz jest słonawy. Jego polska część, po kryzysie lat siedemdziesiątych, ma się ostatnio zupełnie dobrze.

Niestety, nasze doświadczenia pochodzące z obserwacji życia na lądzie przeważnie nie pomagają w zrozumieniu życia w morzu. Stąd potrzeba napisania tej książki, by turysta poznał nieco lepiej Bałtyk i jego wybrzeże, by podczas wakacji mógł się dowiedzieć, co się dzieje w wodzie, nad jego głową oraz na plaży, tuż pod jego kocem. A dzieje się tam naprawdę dużo…

DLACZEGO PLANETA BAŁTYK?

Andrzej Kruszewicz:

Kiedyś razem z Joanną przygotowywaliśmy program przyrodniczy o Bałtyku i wykorzystując pobyt na Wybrzeżu, poszliśmy na spacer nad morze. Było po lekkim sztormie, a na brzegu leżało mnóstwo zielska i patyków. Z ciekawości, a może chęci znalezienia bursztynu, zaczęliśmy je przeszukiwać. Każdy nasz ruch powodował popłoch u niezliczonych – zupełnie nam nieznanych – małżoraczków, skorupiaczków i innych cudaczków. Doliczyliśmy się ze trzech gatunków glonów, a pośród liści trawy morskiej wyrzuconych przez fale – trzech gatunków kolczastych rybek. A do tamtej pory wydawało nam się, że na świecie istnieje tylko ciernik… Do tego dwie wężykowate rybki o pyszczkach koników morskich, maleńka fląderka, mnóstwo meduz i muszelek, z których rozpoznaliśmy tylko sercówki. „Przecież to jakiś kosmos! – pomyślałem. – Ludzie spacerują brzegiem każdego dnia i pojęcia nie mają, co żyje w Bałtyku”.

Podczas spotkania z fachowcami z Instytutu Oceanologii PAN doktor Józef Wiktor pokazał nam kropelkę wody morskiej pod mikroskopem. Ileż w niej było życia! Dostrzegliśmy wyszukane i skomplikowane kształty jednokomórkowców barwnych jak klejnoty i poruszających się w przedziwne sposoby. Czuliśmy się jak na filmie science fiction o nieznanej planecie. Wrażenie poznawania całkiem obcego świata spotęgował jeszcze profesor Jan Marcin Węsławski, który pokazał nam, jakie istoty żyją w piasku. Nie mamy o nich pojęcia, a jest ich mnóstwo i pełnią niezwykle ważną funkcję.

Bałtyk zdradza swe tajemnice tylko najbardziej wytrwałym i dociekliwym, ale warto poznać choć niektóre z nich!

Joanna Pawlikowska:

Przyrodę Bałtyku poznałam przede wszystkim dzięki kontaktowi z niezwykłymi ludźmi – badaczami morza z Instytutu Oceanologii PAN w Sopocie. To właśnie oni przybliżyli mi ten mało znany świat, w dużej części niewidoczny gołym okiem. Dzięki nim polskie morze, znane mi dotąd raczej z przyrody nieożywionej – piaszczystych plaż, porośniętych trawami wydm czy mało przejrzystej tafli wody – zaczęło odkrywać swoje tajemnice na miarę życia na innej planecie. Kropla wody czy piasek obserwowane pod mikroskopem przenoszą nas w kosmos. Ziarna piasku w dużym powiększeniu przypominają ogromne głazy narzutowe, a choć to czysty, przeźroczysty kwarc, w świetle polaryzacyjnym widać w nim niebieskie, zielone, czerwone, fioletowe i inne odcienie minerałów takich jak cyrkonie, rubiny i szmaragdy. Ziarna piasku mają szczeliny, rysy, nierówności, w których mieszkają tysiące mikroskopijnych organizmów. Skąposzczety, niesporczaki, brzuchorzęski, wrotki, wirki i inne w powiększeniu wyglądają jak z filmów o obcych. Niesporczaki (Tardigrada) przypominające misie mogą przetrwać w bardzo niesprzyjających warunkach, także w kosmicznej próżni. Naukowcy wysuszyli je i wystrzelili w rakiecie na orbitę. Kiedy po kilku dniach zliofilizowane stworzenia powróciły na Ziemię, wystarczyło zalać je wodą jak zupkę w proszku, by odżyły i zabrały się do rozmnażania. To bardzo ważne odkrycie rzuca nowe światło na wiele teorii dotyczących obecności życia poza Błękitną Planetą.

Kiedyś oglądałam otwornice – prymitywne jednokomórkowce pobrane z dna morza. Rozgałęziały się jak drzewa, wypuszczały maleńkie nibynóżki, którymi zbierały ziarna piasku, by utworzyć pancerzyk ochronny. Naukowcy badają ich sekwencje DNA. Niczym kosmolodzy szukają początków wszechświata, badają ewolucję od jej najwcześniejszych etapów. Ja sama mogłabym siedzieć przy mikroskopie godzinami. Ten świat jest tak inny od tego, który znamy, że trudno się nim znudzić.

Poruszyło mnie zdanie oceanologa i polarnika profesora Jana Marcina Węsławskiego, z którym współpracuję od lat:

„Mamy plany kolonizacji Marsa, ale fauna i flora Ziemi pozostają w znacznym stopniu nieznane. Zbyt wcześnie uznano, że świat żywy został opisany i nic ważnego nie da się w tej dziedzinie osiągnąć”.

Planeta Bałtyk jest dla mnie próbą przybliżenia polskiego morza, który zadziwia i fascynuje.

PODZIĘKOWANIA DLA NAUKOWCÓW

Uważamy za ogromny przywilej, że w pracy zawodowej możemy spotykać mądrych ludzi, którzy z ogromną pasją i dociekliwością zajmują się naukami przyrodniczymi. Szczególnie cennym źródłem poznawania świata przyrody są ich osobiste opowieści. Wśród przyrodników niezwykle ważne miejsce w naszych sercach zajmują badacze morza. To nie tylko intelektualiści i najlepsi specjaliści w swoich dziedzinach, lecz także ludzie wytrwali, silni, odważni, którzy potrafią żyć w trudnych warunkach i mierzyć się z żywiołami natury, nie narzekając przy tym na niewygody. Jedną z takich osób jest profesor Jan Marcin Węsławski, bez którego wsparcia ta książka by nie powstała w takim kształcie. To on był dla nas inspiracją i podzielił się z nami swoją ogromną wiedzą o życiu morza i wskazał osoby, z którymi warto porozmawiać.

Dziękujemy też Józkowi Wiktorowi, który pokazał nam pod mikroskopem niesamowite morskie stworzenia o kosmicznych kształtach; Lechowi Kotwickiemu, dzięki któremu dowiedzieliśmy się, że morska plaża to ogromna naturalna oczyszczalnia; Piotrowi Bałazemu, który przekonał nas, że warto zanurkować w Bałtyku, ponieważ jego podwodny świat jest bardzo interesujący; oraz wszystkim innym naukowcom, którzy obdarowali nas swoją zdobywaną przez lata wiedzą o morzu. Cieszymy się, że możemy się nią podzielić z naszymi czytelnikami.

Bałtyk jest najmłodszym, najpłytszym i najsłodszym morzem świata. Jego linia brzegowa ma aż 8100 kilometrów, czyli tyle, ile wynosi odległość z Warszawy do Bangkoku. Mieszka nad nim ponad 40 milionów ludzi (licząc tylko przylegające do morza jednostki administracyjne dziewięciu krajów), wpada do niego przeszło 250 rzek, z których największe to Dźwina, Newa, Niemen, Odra i Wisła – najdłuższa z rzek wpadających do Bałtyku, która niegdyś uchodziła do Morza Północnego. Niestety, żadna z nich nie jest czysta, co silnie wpływa na stan wody w morzu.

Niemcy nazywają Bałtyk morzem wschodnim (Ostsee), a Estończycy – zachodnim. Bywał też nazywany Morzem Swebów, Waregów, Scytyjskim i Gockim. Zaczyna się cieśniną Kattegat, przez którą wpadają do niego wody Morza Północnego. Obecne, trwające już cztery tysiące lat, stadium rozwoju Morza Bałtyckiego jako akwenu wodnego jest określane jako Mya. Ta nazwa pochodzi od małża Mya arenaria. Następnym etapem będzie przekształcenie się morza w słodkie jezioro, być może nadal nazywane Bałtykiem. W swojej historii to morze już jeziorem bywało, i to przez tysiąclecia.

KRÓTKA HISTORIA POWSTANIA BAŁTYKU

Na początku były skała i lód. Lodu było wyjątkowo dużo, gdyż przez 115 tysięcy lat panowała w Europie (i Ameryce) epoka lodowcowa, tzw. późny glacjał, zwany także zlodowaceniem bałtyckim lub Vistulianem. Około 12 tysięcy lat temu na lądzie zwanym teraz Fennoskandią topniejący lądolód vistuliański utworzył w miejscu, w którym teraz jest Bałtyk, ogromne jezioro polodowcowe. Powstało wtedy także wiele tysięcy innych jezior polodowcowych. W Polsce śladami tego lądolodu są: Pojezierze Wielkopolskie i Zachodniopomorskie, Kujawy oraz jeziora Warmii i Mazur.

Podczas szczytu zlodowacenia warstwa lodu miała od trzech do czterech kilometrów wysokości, a poziom wód w oceanach świata był niższy o jakieś 120 metrów od obecnego. Świat wyglądał więc zupełnie inaczej. Plemiona syberyjskie przeszły Cieśninę Beringa i skolonizowały Amerykę, a ludy azjatyckie zajmowały kolejne wystające z morza regiony Pacyfiku. Skolonizowano także Nową Gwineę, Australię, Tasmanię i Nową Zelandię.

Bałtyckie jezioro polodowcowe istniało mniej więcej dwa tysiące lat. Mimo iż było bardzo zimne, ubogie w substancje organiczne i okresowo zamarzające, zasiedlały je rozmaite słodkowodne organizmy. Jednocześnie stale się powiększało, gdyż topniejący lodowiec uwalniał ogromne masy wody. W końcu jezioro przelało się do Morza Północnego i tym samym stało się morzem. Ten trwający około tysiąca lat etap rozwoju Bałtyku jest dziś nazywany Morzem Yoldiowym. Ta trochę dziwnie brzmiąca nazwa pochodzi od morskiego małża Yoldia arctica, który pojawił się w dużych ilościach wtedy, gdy woda stawała się bardziej słona. Dominował on w zmieniającej się faunie. Przypuszcza się, że w tamtym okresie istniało jeszcze połączenie z Morzem Białym i tą drogą napływały do ówczesnego morza gatunki arktyczne. Oczywiste jest jednak, że młode morze zostało wkrótce skolonizowane przez wiele innych stworzeń mogących żyć w słonej wodzie.

Na skutek podniesienia się nieuciskanej już przez lądolód płyty Fennoskandii Bałtyk utracił łączność z morzem i na tysiąc lat znów stał się jeziorem. To stadium otrzymało miano Jeziora Ancylusowego od naukowej nazwy pewnego słodkowodnego ślimaka z rodzaju Ancylus, z rodziny zatoczkowatych. Współcześnie w Polsce występuje tylko jeden gatunek ślimaka z tego rodzaju – przytulik strumieniowy (Ancylus fluviatilis).

Po podniesieniu się poziomu wody w Atlantyku i umożliwieniu dostępu wody morskiej przez Cieśniny Duńskie (m.in. cieśniny Kattegat, Mały Bełt, Wielki Bełt i Sund) rozpoczął się kolejny etap rozwoju Bałtyku – Morze Litorynowe, którego nazwa pochodzi od pospolitego morskiego ślimaka zasiedlającego płycizny północnego Atlantyku. Ślimakiem tym jest pobrzeżka pospolita (Littorina littorea), o kształcie muszli podobnym do wstężyka ogrodowego (Cepaea hortensis), którego ogrodnicy uważają za szkodnika, chociaż jest piękny i ma wiele różnorodnych form barwnych. Etap Morza Litorynowego zakończył się mniej więcej przed czterema tysiącami lat, kiedy to nastała wspomniana już faza Morza Mya, znów od małża o naukowej nazwie Mya arenaria, którego polskie określenie to małgiew piaskołaz. Jest to pospolity mieszkaniec płycizn wybrzeży Atlantyku w Ameryce i Europie. Małgiew piaskołaz to największy małż Bałtyku, osiągający nawet osiem centymetrów długości. Jest jadany, choć dziś – z powodu skażenia płycizn naszego morza – nie zaleca się jego spożywania, chyba że zostanie złowiony w którymś z portów Morza Północnego.

Naukowcy uważają, że proces stałego podnoszenia się tzw. bloku skandynawskiego nadal będzie prowadził do zwężania się Cieśnin Duńskich, przez które następują wlewy słonej wody z Morza Północnego, w efekcie czego Bałtyk znów stanie się jeziorem. W sensie geologicznym to bliska przyszłość, ale dla nas to kwestia wielu pokoleń. Miejmy nadzieję, że do tej pory powstaną oczyszczalnie ścieków na wszystkich rzekach wpadających do Bałtyku, a Jezioro Bałtyckie pozostanie atrakcją turystyczną. Dorszy, fląder, łososi i śledzi już w nim nie będzie, ale za to mogą się pojawić równie smaczne sandacze i okonie. Znikną też pewnie foki i morświny, dlatego chrońmy je i cieszmy się ich widokiem, póki to możliwe.

MYA ARENARIA

PIERWSI LUDZIE NAD BAŁTYKIEM

Dziś wokół Bałtyku leży dziewięć państw, ale to efekt politycznych decyzji z XX wieku. Nikt nie żyje nad Bałtykiem „od zawsze”, bo dało się tu zamieszkać zaledwie jakieś 10 tysięcy lat temu, czyli niemal w końcowej fazie rozchodzenia się naszego gatunku po całej planecie. Kiedy pierwsi ludzie podążali za cofającym się lodowcem w okolice dzisiejszej Polski, od wielu tysiącleci trwała kolonizacja Australii i Ameryki, a na Bliskim Wschodzie powstawały pierwsze osady rolnicze.

Pierwsi mieszkańcy wybrzeża Bałtyku byli prawdopodobnie nomadami, polującymi na resztki plejstoceńskiej megafauny, ale nie zostawili po sobie śladów. Ci, o których mamy dane archeologiczne, przybyli z okolic środkowej Azji i w okresie neolitu (3000 lat p.n.e.) trafili na schyłek morskiej fazy, czyli Morza Litorynowego. Bałtyk był wtedy jeszcze dość słony, z resztkami atlantyckiej fauny, co potwierdzają odkrycia z dołów kuchennych kultury rzucewskiej, gdzie wykopano dużo szczątków morskich ryb i fok grenlandzkich – dziś już niewystępujących w Bałtyku. Osady tej kultury znaleziono od Zatoki Puckiej na wschód aż do Litwy i Łotwy. Tak szybko, jak zmieniało się morze – jego brzeg podnosił się po ustąpieniu ciężaru wielkiego lodowca, a woda stawała się coraz mniej słona – tak też zmieniali się ludzie. Pojawiły się plemiona dziś zwane bałtyjskimi – w kolejnych falach osadnictwa, wymierania i migracji. Ilustracją tego procesu jest rezerwat archeologiczny „Kręgi Kamienne” w Odrach na Pomorzu, dobrze przebadany przez naukowców, którzy postawili tam wiele mówiącą tablicę informacyjną: „w tym miejscu na krótko zatrzymały się w swojej migracji na południe plemiona Gotów – między I i IV w. naszej ery”. „Na krótko” oznacza ponad 400 lat oraz pozostawienie kamiennych magicznych kręgów i kurhanów grobowych.

KRĘGI KAMIENNE

Wówczas nad Bałtyk docierali kupcy z Rzymu i Arabii w poszukiwaniu bursztynu. Plemiona, języki, grupy etniczne wciąż się mieszały i migrowały wzdłuż wybrzeża. Kronikarze rzymscy, a potem niemieccy, wymieniają kilkadziesiąt różnych plemion zamieszkujących wybrzeża, wśród których najbardziej znani z naszej historii są Prusowie i Jaćwingowie. Wikingowie z południowej Skandynawii – z Danii i Szwecji – panowali nad wybrzeżem Bałtyku między VII i XI wiekiem naszej ery, mieszając się z południowymi plemionami i kolonizując ziemie wzdłuż głównych rzek. Era cesarstwa niemieckiego i ekspansja chrześcijaństwa przyniosły serię wypraw krzyżowych zapuszczających się na brzegi Bałtyku od zachodu na wschód. To wówczas powstały relacje o Mirkwood – Mrocznej Puszczy – opisywanym przez Tolkiena nieprzebytym lesie. Ekspedycje misyjne poruszały się wzdłuż brzegu Bałtyku, przekraczając Odrę i wchodząc w nieprzebyte bagienne lasy i mokradła, by dotrzeć do kolejnego ośrodka cywilizacji u ujścia Wisły – Gdańska. Podróż z Lubeki do Gdańska drogą lądową trwała wiele miesięcy, ale bogactwa płynące rzekami do portów pozwalały szybko budować ośrodki osadnicze, rosnące w siłę gildie kupieckie i w końcu namiastki dzisiejszych państw. Krzyżowcy do końca XIV wieku rozprawili się z pogaństwem nad Bałtykiem i doprowadzili do zaniku większości lokalnych plemion – dziś pozostały po nich tylko ślady w genotypach mieszkańców obrzeża Bałtyku.

Era cesarstwa niemieckiego i ekspansja chrześcijaństwa przyniosła serię wypraw krzyżowych. Wtedy to powstały relacje o Mirkwood – Mrocznej Puszczy – nieprzebytym tolkienowskim lesie.

Wielkie Księstwo Litewskie, księstwo ruskie, państwo zakonne i związki kupieckie z Niemiec i Skandynawii rozrastały się i kurczyły, walczyły ze sobą i korzystały z zasobów Bałtyku – niby-morza, które pod względem bogactwa fauny i innych zasobów nie mogło się równać z morskimi obszarami na zachodzie Europy. Dziś, po wszystkich zawiłościach historii ostatnich 500 lat, mało kto z zamieszkujących wybrzeże Bałyku może powiedzieć, że jest rdzennym mieszkańcem tych terenów. W Polsce to określenie należy się tylko małej grupie Kaszubów, od stuleci zasiedlających obszar między jeziorami wdzydzkimi i Zatoką Pucką.

Dzisiejsze państwa nadbałtyckie mają bardzo różne związki z morzem: Polska i Litwa – najsłabszy, bo tradycja wiąże je raczej z lasami i rolnictwem; Estonia, Finlandia i Szwecja – silniejszy, gdyż morze było dla tych małych społeczności źródłem zarobku i przetrwania; Niemcy natomiast mogą się poszczycić długą historią ekonomicznej i cywilizacyjnej ekspansji morskiej.

Rozwój przemysłu w stosunkowo bogatych i zamożnych krajach bałtyckich szybko spowodował degradację środowiska. Papiernie w Szwecji i Finlandii, wielkie hodowle i intensywne rolnictwo w Danii, Niemczech i Polsce, przemysł ciężki w Rosji doprowadziły w latach 1960–1990 do głębokiego kryzysu środowiskowego w całym morzu. Na szczęście integracja europejska i wzrastająca świadomość znaczenia czystego środowiska poprawiły stan Bałtyku do tego stopnia, że nie powinniśmy myśleć o nim jako o „najbardziej zanieczyszczonym morzu świata”, tylko o szybko regenerującym się ekosystemie dziwnego słonawego morza, gdzie zmienne losy ludzi były splecione z równie burzliwymi zmianami środowiska.

Dziś, gdy tradycyjne rybołówstwo morskie traci na znaczeniu na rzecz ryb morskich z hodowli, głównymi użytkownikami morza stają się turyści – ci, którym zależy na czystej wodzie i zdrowym ekosystemie. Nie znaczy to, że ten rodzaj użytkowania nie stwarza zagrożeń – wystarczy pomyśleć o tłumach turystów we Władysławowie: głośnych, roszczeniowych, pozostawiających po sobie mnóstwo śmieci, spragnionych straganów z szybkim jedzeniem i dyskotek na plaży…

Dalsza część książki dostępna w wersji pełnej

Copyright © 2021 by Andrzej Kruszewicz, Joanna Pawlikowska

Copyright of the Polish edition© by Burda Media Polska Sp. z o.o., 2021

02-674 Warszawa, ul. Marynarska 15

DZIAŁ HANDLOWY: tel. 22 360 38 42

SPRZEDAŻ WYSYŁKOWA: tel. 22 360 37 77

KONSULTACJA MERYTORYCZNA, WSPARCIE NAUKOWE: prof. dr hab. Jan Marcin Węsławski

REDAKCJA: Olga Gorczyca-Popławska

KOREKTA: Lena Marciniak-Cąkała, Marzena Kłos/Słowne Babki

PROJEKT GRAFICZNY I SKŁAD: Marzka Dobrowolska

ILUSTRACJA NA OKŁADCE: Marzka Dobrowolska

ILUSTRACJE: Tomasz Konopka (Brian Machado)

REDAKCJA TECHNICZNA: Mariusz Teler

REDAKTOR PROWADZĄCA: Agnieszka Skowron

ISBN 978-83-8053-933-4

Wszelkie prawa zastrzeżone. Reprodukowanie, kopiowanie w urządzeniach przetwarzania danych, odtwarzanie w jakiejkolwiek formie oraz wykorzystywanie w wystąpieniach publicznych – również częściowe – tylko za wyłącznym zezwoleniem właściciela praw autorskich Ilustracje umieszczone w książce mają charakter wyłącznie informacyjny.

www.slowne.pl

Na zlecenie Woblink

woblink.com

plik przygotowała Katarzyna Błaszczyk