Dietmar Rothermund

INDIE

Nowa azjatycka potęga

Tłumaczenie:

Anna Tarnowska,
Ewa Tarnowska
i Mariusz Zwoliński

WARSZAWA 2010

Tytuł oryginału: India. The Rise of an Asian Giant

Redakcja: Anna Tarnowska

Skład, łamanie i projekt okładki: Ewa Majewska

Copyright © Dietmar Rothermund 2008

Copyright © for the Polish translation and edition by Wydawnictwo Akademickie DIALOG 2010

Podręcznik akademicki dotowany przez Ministra Nauki i Szkolnictwa Wyższego

Nakład: 1000 egz.

Objętość: 25 ark. wyd.

Konwersja do EPUB/MOBI:

http://www.gigaproject.pl/epuby

ISBN: 978-83-8002-976-7

Wydawnictwo Akademickie DIALOG

00-112 Warszawa, ul. Bagno 3/218

tel./faks 620 87 03

e-mail: editions@dialog.edu.com.pl

http://www.dialog.edu.com.pl

Spis map

1. Bastiony głównych partii w wyborach do izby niższej (Lok Sabha) parlamentu Indii w 2004 r.

2. Pokryte bliznami oblicze Bombaju: zakłady przemysłowe i nabrzeża portowe

3. Rozmieszczenie firm przemysłu informatycznego

4. Rozkład poziomu dzietności w Indiach

5. Skupiska siły nabywczej w Indiach

6. Gęstość zaludnienia w Indiach

Przedmowa

Ta książka jest relacją świadka, który przygląda się Indiom od prawie pół wieku. Po raz pierwszy przyjechałem do Indii w styczniu 1960 r. z zamiarem napisania książki o indyjskim ruchu niepodległościowym. W tym celu w 1961 r. przeprowadziłem dwa długie wywiady z Jawaharlalem Nehru i spotkałem się z wieloma innymi bojownikami o wolność kraju. Prowadząc studia nad ruchem niepodległościowym, zainteresowałem się również losem indyjskiej ludności wiejskiej, toteż kolejna książka, jaką napisałem, dotyczyła stosunków agrarnych pod panowaniem brytyjskim. Moją uwagę przykuła z kolei ciężka sytuacja wsi indyjskiej, wywołana światowym kryzysem gospodarczym lat 30. XX w. i temu tematowi również poświęciłem książkę. W 1968 r. objąłem katedrę historii Azji Południowej na uniwersytecie w Heidelbergu. Instytut Azji Południowej, do którego owa katedra należy, zapewnił mi doskonałą bazę dla prowadzenia pracy dydaktycznej i badań naukowych. Jednym z projektów badawczych, którym kierowałem tam w latach 70., były interdyscyplinarne studia dotyczące indyjskiego zagłębia węglowego w dystrykcie Dhanbad w stanie Bihar. Współpracując z kolegami reprezentującymi różne dziedziny nauki, stałem się entuzjastycznym zwolennikiem badań interdyscyplinarnych i poświęciłem wiele uwagi różnym aspektom rozwoju Indii. W sumie wszystkie te etapy mojej pracy pomogły mi przygotować się do napisania niniejszej książki.

Celem, jaki sobie stawiam, śledząc proces urastania Indii do rangi azjatyckiej potęgi, jest zrozumienie sytuacji dzisiejszej w kontekście jej historycznych korzeni oraz przyszłych możliwości. Jestem przekonany, że Indie mają wielką przyszłość przed sobą. Ale jako historyk wahałbym się stawiać prognozy. Omawiając istniejące dziś zarodki możliwego przyszłego rozwoju, zwracam również uwagę na stojące na jego drodze przeszkody. Naród indyjski wykazuje się wielką pomysłowością w rozwiązywaniu problemów. Poradzi sobie również z przeszkodami opisywanymi przeze mnie w niektórych rozdziałach tej książki.

Nazywając Indie azjatyckim olbrzymem, zestawiam je z Chinami – innym kolosem z tego kontynentu. Jak dotąd, to chiński gigant skupia na sobie więcej uwagi. Chciałbym przyczynić się do tego, aby dokonania obu olbrzymów traktowano w sposób bardziej wyważony. Nie ośmielam się jednak przedstawiać studium porównawczego Indii i Chin, poświęciłem bowiem swe życie badaniu Indii, a nie Chin. W niniejszej pracy, tam gdzie wydawało mi się to istotne, czyniłem odniesienia do Chin, ale ograniczyłem je tylko do konkretnych sytuacji.

Pisząc tę książkę, musiałem zająć się wieloma dziedzinami wiedzy, w których nie jestem specjalistą. Korzystałem więc z krytycznych uwag i pomocnych propozycji licznych przyjaciół i kolegów. Jestem szczególnie wdzięczny tym, którzy w trakcie mojej pracy zechcieli udzielić mi wywiadów – byli to: premier dr Manmohan Singh; dr Montek Singh Ahluwalia – wiceprzewodniczący Komisji Planowania; dr Anil Kakodkar – dyrektor Departamentu Energii Atomowej; Jairam Ramesh – minister stanu w Ministerstwie Handlu; dr Raghunath Mashelkar – dyrektor generalny Rady ds. Badań Naukowych i Przemysłowych. Z kolei Amit Dasgupta z indyjskiej służby zagranicznej zapoznał się ze wstępnym planem książki i zaproponował, abym uwzględnił w niej problematykę wody, energii i infrastruktury – przychyliłem się do jego rady i poświęciłem tej tematyce rozdział 11. Dr M. Govinda Rao, dyrektor Narodowego Instytutu Finansów Publicznych i Polityki, udzielił mi rad z zakresu jego specjalności. Na wiele sposobów pomógł mi dr Sanjaya Baru, doradca premiera ds. mediów. Chciałbym również podziękować panu Mukeshowi Ambaniemu z Reliance Industries za wywiad, dzięki któremu uzyskałem cenną wiedzę o różnorodnej aktywności tego koncernu. Naukowcy zajmujący się gospodarką Indii udzielili mi informacji na temat swoich badań. Byli to: dr Ashok V. Desai, dr Subir Gokarn, dr Omkar Goswami, profesorowie Amitabh Kundu, Abhay Pethe i Suresh D. Tendulkar – że wymienię tylko kilku spośród nich. Na końcowym etapie prac nad książką otrzymałem zaproszenie ze Szkoły Studiów Międzynarodowych Uniwersytetu Jawaharlala Nehru w Nowym Delhi na krótkoterminowy pobyt jako visiting professor. Profesorowie: Partha S. Ghosh i Mahendra Lama zechcą przyjąć wyrazy wdzięczności za zorganizowanie mego pobytu i za gościnność.

Niektórzy koledzy nie tylko dzielili się swymi opiniami w osobistych rozmowach ze mną, ale też podjęli się trudu przeczytania poszczególnych rozdziałów przygotowywanej książki i przekazali mi swoje krytyczne uwagi oraz pomocne propozycje. Dr M. Govinda Rao dokładnie przyjrzał się rodziałowi 3.; dr C. Raja Mohan przeczytał rozdziały 4. i 5.; profesor Suresh D. Tendulkar przeczytał rozdział 6.; dr Sharad Chari – drugą część rozdziału 8., a dr Subramaniam Ramadorai sprawdził trzecią część tego rozdziału. Profesor Ashok Jhunjunwala przyjrzał się rozdziałowi 9.; dr Sunita Narain sprawdziła część poświęconą problemom niedoboru wody w rozdziale 11.; profesor Purushottam Kulkarni przyjrzał się rozdziałowi 13., a profesor Jean Drèze opiniował rozdział 16. Dr Harish Khare przeczytał rozdział 17. i uznał mój opis indyjskich środków masowego przekazu za „nazbyt romantyczny”. Znajdując się wewnątrz indyjskiego biznesu medialnego, zna on jego ciemne strony. Ja jednak, będąc tylko niewinnym obserwatorem z zewnątrz, pozostałem przy swoim „romantycznym” widzeniu tej problematyki, aczkolwiek z rozmów z drem Khare wiele dowiedziałem się o różnych sprawach. Mój przyjaciel dr Vishwas Sarangdhar przeczytał cały tekst i podzielił się wieloma pożytecznymi uwagami. Kilka rozdziałów przeczytała również moja żona Chitra, która także zawsze mi pomagała i służyła radą w sprawach, jakie może znać z własnego doświadczenia tylko ktoś, kto urodził się i wychował w Indiach. Wobec wszystkich wymienionych osób mam dług wdzięczności. Nie ponoszą one oczywiście odpowiedzialności za jakiekolwiek błędy, które pozostały w tekście i za które należy winić tylko autora. Chciałbym wreszcie podziękować pani Heather McCallum z Yale University Press, która zachęciła mnie do napisania tej książki i wspierała mnie w pracy, udzielając pomocnych rad.

Dietmar Rothermund

Heidelberg, październik 2007

Wstęp

Olbrzym powstaje

Indyjski olbrzym podnosi się, tak jak Guliwer, gdy został oswobodzony z plątaniny nici, którymi go skrępowano. Dźwiganie się Indii jest procesem mozolnym, ciągle trwającym, ale nieodwracalnym. Uprzedni stan skrępowania Indie narzuciły sobie same – po uzyskaniu niepodległości doświadczyły z własnej woli długiego okresu izolacji. Przyczyniła się ona do rozwoju wewnętrznych sił narodu, ale także sprzyjała myśleniu introwertycznemu i skutkowała brakiem ducha rywalizacji. Ale wreszcie Indie wyrwały się z zaklętego kręgu i odważnie stawiły czoła globalizacji. Przypadkiem zmiana ta zbiegła się w czasie z rewolucją technologiczną polegającą na szybkim ulepszaniu komputerów i ich upowszechnianiu w świecie. Dysponując wielkimi zasobami dobrze wykształconych pracowników, Indie mogły zaistnieć w świecie w dziedzinie projektowania oprogramowania komputerowego oraz dostarczania usług z zakresu technologii informacyjnych. W ten sposób uzyskały dobrą pozycję startową w „gospodarce opartej na wiedzy” nowego stulecia. Łatwiej też mogły przełamywać ogólny „pesymizm eksportowy”, będący skutkiem izolacji. Od roku 1980 do chwili obecnej udział eksportu w PKB Indii wzrósł z 6 do 16%. W tym samym czasie stopa oszczędności wzrosła z 20 do 30% PKB. Oto tajemnica awansu Indii.

Pod wpływem tych zjawisk radykalnie zmienił się sposób myślenia indyjskich przedsiębiorców, o czym mogłem się przekonać, rozmawiając w różnych czasach z niektórymi spośród nich. W latach 60. XX w., w trakcie lotu z Bombaju do Kalkuty poznałem młodego biznesmena, który opowiedział mi, że jego rodzina od dłuższego czasu posiadała cukrownię, ale on teraz czuje, iż musi zająć się produkcją nowoczesną. Zapytałem go, czy coś wie na ten temat. Zaprzeczył – ale dodał, iż zawsze można kupić ludzi, którzy dysponują niezbędną wiedzą. Powiedziałem, że kwestią zasadniczą dla nowoczesnej produkcji jest kontrola jakości. Jego odpowiedź była druzgocąca: w tym kraju możemy sprzedać każdy chłam. Podejrzewam, że mając takie podejście do produkcji przemysłowej, musiał w tamtych latach odnieść sukces. Niedawno rozmawiałem z Mukeshem Ambanim z Reliance Industries, który obecnie jest jednym z przedsiębiorców indyjskich odnoszących największe sukcesy. Opowiedziałem mu historię o młodym biznesmenie spotkanym w latach 60., na co Ambani uśmiechnął się i odparł, że w dzisiejszych warunkach młody człowiek poniósłby natychmiastową porażkę. Dawniejsi przedsiębiorcy indyjscy funkcjonowali jak żaby w studni; Ambani działa zaś na wielką skalę na konkurencyjnym rynku. Reprezentuje nową indyjską pewność siebie – wiarę w istnienie świata wielkich możliwości.

Oparcie dla tej pewności siebie indyjskich przedsiębiorców stwarza również stabilny, demokratyczny system polityczny. Owa stabilność nie oznacza bezruchu, ale wynika z ciągłego adaptowania się do nowych sytuacji. Na to, jak bardzo rozedrgana jest indyjska demokracja, wskazują niespodziewane wydarzenia – takie jak chociażby triumf Kumari Mayawati w Uttar Pradeś. Ten ogromny stan, zamieszkany przez prawie 170 mln mieszkańców, pełnił w indyjskiej polityce rolę wodzireja. Jeszcze zaledwie kilka lat temu był, jak się zdawało, twierdzą hinduskiego nacjonalizmu, ale w wyborach do stanowego zgromadzenia ustawodawczego w maju 2007 r. ponad połowę miejsc zdobyła – czego nikt nie mógł przewidzieć – Partia Większości Społecznej (Bahujan Samaj Party) pani Mayawati, popierana przez dalitów (niedotykalnych). Mayawati – zwana królową dalitów – zawarła sojusz z braminami i przedstawicielami wyższych kast, została też poparta przez muzułmanów. Jej sukces pokazał, że w wewnętrznie niejednolitym społeczeństwie mogą drogą procesów demokratycznych powstawać nowe konstelacje polityczne.

Społeczeństwo Indii obejmuje spektrum reprezentatywne dla całej ludzkości – od osób rozpaczliwie biednych z peryferyjnych obszarów wiejskich, z trudem wiążących koniec z końcem, po mieszkających w wielkich miastach specjalistów w najbardziej rozwiniętych dziedzinach gospodarki i niezwykle utalentowanych naukowców, zajmujących się najbardziej zaawansowanymi badaniami. Każdy, kto chce prześledzić rozwój Indii, musi przemierzyć wszystkie sfery życia tego kraju. Toteż musimy przyjrzeć się przejawom uporczywego ubóstwa oraz wysiłkom zmierzającym do zbudowania superkomputerów, a także zrozumieć argumentację siły ucieleśnioną w postaci bomb atomowych i rakiet. Wszystkie te sfery życia Indii są oczywiście dużo bogatsze i bardziej różnorodne, niż mogły je uchwycić migawki zawarte na kartach niniejszej książki. Obserwowanie procesu dźwigania się indyjskiego olbrzyma jest fascynującym doznaniem dla wszystkich, którzy zechcą w nim uczestniczyć.

Rozdział 1.

Budowanie demokratycznego narodu

Zarysy narodu indyjskiego

Indie są państwem, które mieści w sobie całą cywilizację, obejmującą wielką liczbę grup etnicznych i językowych o wspólnym podłożu kulturowym. Zdumiewająca jest ciągłość historyczna tej cywilizacji. Charakterystyczną jej cechę stanowi sztuka opowiadania, która znalazła wyraz nie tylko w różnorodnej literaturze, od wielkiej epiki po baśnie ludowe, ale także w malarstwie i w rzeźbie oraz w sztukach widowiskowych. Żywa symbolika, której źródłem były Indie, promieniowała daleko poza ich granice. Kreatywność była i jest przymiotem tego kraju.

W nieodległej przeszłości Indie stały się również państwem narodowym o określonym terytorium i granicach, mającym własne instytucje strzegące jego integralności. W dawniejszych czasach idea wyraźnego określenia granic własnego terytorium nie była w Indiach powszechna. Himalaje na północy oraz ocean otaczający subkontynent jawiły się w oczach tych, którzy go zamieszkiwali, jako granice „naturalne”. Natomiast ludność gór nigdy nie pojmowała Himalajów jako granicy i „przekraczała” ją na wiele sposobów. Z kolei wiele ludów nadbrzeżnych uczestniczyło przez wieki w handlu zamorskim i nie podzielało ortodoksyjnego przesądu, który zakazywał przekraczania kala pani (czarnej wody). Niechęć wobec żeglugi morskiej jest relatywnie późnym zjawiskiem, które pojawiło się w epoce, gdy postawa mieszkańców Indii stała się bardziej introwertyczna i defensywna.

Ze świadomości istnienia „naturalnych” granic Indii nie wynikało poczucie terytorialnej tożsamości narodowej. Świadomość narodowa pojawiła się najpierw wśród osób wykształconych i przez długi okres w ogóle nie była udziałem prostych ludzi. Biedacy z północnych Indii przewożeni na Fidżi jako robotnicy kontraktowi do pracy na plantacjach trzciny cukrowej nie określali siebie mianem „Indusów”, lecz – girmitja[1]. Słowo girmit było w języku hindi neologizmem pochodzącym od angielskiego agreement (umowa), czyli słowa oznaczającego dokument, który zobowiązywał ich do pracy. Ich poczucie tożsamości wynikało ze wspólnego losu. Dopiero kiedy na Fidżi dotarli wysłannicy Mahatmy Gandhiego owi girmitjowie stali się Indusami.

Świadomość narodowa wykształconych Indusów uformowała się pod wielorakim wpływem rządów brytyjskich[2]. Przede wszystkim, Brytyjczycy stanęli naprzeciw Indusów jako dobrze zorganizowany nowożytny naród. W XVIII w. Wielka Brytania była jeszcze bardzo małym państwem, liczącym zaledwie kilka milionów mieszkańców, które pomimo tego zdołało podbić Indie – kraj z około 150 mln ludzi. Podbój ten był dziełem żołnierzy indyjskich służących pod brytyjskim dowództwem, a został sfinansowany przez indyjskich podatników, których podporządkowano rygorystycznej brytyjskiej administracji podatkowej. Żaden z brytyjskich dowódców nigdy nawet nie pomyślał, aby stać się wodzem działającym na własną rękę. Solidarność i pamięć zbiorowa Brytyjczyków były znacznie ważniejsze niż ich broń; a broń – taką samą, jaką mieli Brytyjczycy – każdy indyjski książę mógł swobodnie kupić na rynku, jeśli tylko chciał. Tak więc brytyjska świadomość narodowa nie była jedynie abstrakcyjną ideą – stanowiła siłę, którą władcy kolonialni okazywali na co dzień. Innym aspektem panowania brytyjskiego stało się wprowadzenie instytucji oświatowych i związanych z nimi programów nauczania. Początkowo Brytyjczycy zaszczepili w Indiach swój system edukacyjny, gdyż potrzebowali kadr dla niższych szczebli służby administracyjnej i dla systemu sądów, które szybko rozprzestrzeniły się po całym kraju. I znów: tworzenie sądów nie było działaniem altruistycznym. Opłaty sądowe stanowiły źródło dodatkowego dochodu dla władz kolonialnych, a jurysdykcja tych sądów gwarantowała dominację praw kolonialnych.

Wyznaczając programy nauczania dla kolonialnego systemu edukacyjnego, Brytyjczycy ściśle naśladowali programy własnych szkół i college’ów w ojczyźnie. W ten sposób krążące w Wielkiej Brytanii idee liberalne były przenoszone do Indii i przyswajane przez młodych Indusów, którzy następnie stosowali je do interpretowania rodzimych problemów indyjskich[3]. To był trzeci aspekt wpływu rządów brytyjskich i – jak się miało okazać – miał on wielkie znaczenie dla ewolucji indyjskiej świadomości narodowej. Ponadto Brytyjczycy stworzyli ścieżki kariery dla wykształconych Indusów – jako urzędników, nauczycieli, adwokatów, a nawet sędziów. Tym sposobem indyjska inteligencja, dzięki swemu wykształceniu i codziennej pracy zawodowej, dysponowała wspólnym zbiorem pojęć i idei. Krążeniu idei sprzyjało również wprowadzenie drukowanej prasy. Na początku znajdowała się ona pod opieką chrześcijańskich misjonarzy, ale z czasem powstało wiele „gazet tubylczych” w prawie wszystkich językach Indii. Administracja kolonialna, zaniepokojona rozwojem indyjskiego dziennikarstwa, wynajęła specjalnych tłumaczy, aby przygotowywali dla niej „Reports on Native Newspapers” (Raporty o tubylczej prasie). Dzięki dziennikarstwu posługującemu się miejscowymi mówionymi językami wprowadzono do indyjskiej literatury nowy styl prozy, ułatwiający rozprzestrzenianie się pojęć i idei od wykształconych po angielsku Indusów do szerszych kręgów społeczeństwa.

W ostatnich dziesięcioleciach XIX w. brytyjskie ambicje imperialne i rodzący się indyjski nacjonalizm znajdowały się wzajemnie w coraz silniejszej opozycji. Ambicje brytyjskie znalazły widoczny wyraz podczas wielkiego darbaru zwołanego w 1877 r., w trakcie którego królowa Wiktoria została ogłoszona cesarzową Indii. Świadomie próbowano odtworzyć zewnętrzne dekorum imperium Mogołów, aby wzmocnić legitymację brytyjskiego panowania nad Indiami. Ostatnim przejawem tych tendencji stało się zaprojektowanie w latach 20. XX w. przez brytyjskiego architekta wspaniałych gmachów dla cesarskiej stolicy, Nowego Delhi. Te pozostałości po imperium zdobią obecnie narodową stolicę Indii. Magia imperium nie urzekła indyjskich nacjonalistów. Skupili się oni na racjonalnej krytyce rządów brytyjskich zarówno w ich aspekcie ekonomicznym, jak i politycznym. W tymże roku, w którym odbył się cesarski darbar, pewien induski sędzia wygłosił przed audytorium w Bombaju (Mumbai) referat pod tytułem Wolny handel i protekcjonizm, w którym potępił brytyjską politykę wolnego handlu rujnującą indyjski przemysł[4]. Jeszcze dobitniej nacjonalizm ekonomiczny został wyrażony w późniejszej książce Poverty and Un-British Rule in India (Ubóstwo i niebrytyjskie rządy w Indiach)[5], której autorem był Dadabhai Naoroji. Sam tytuł książki wskazuje, że autor nauczył się od Brytyjczyków, by oceniać praktyczne skutki rządów kolonialnych przez pryzmat brytyjskich idei.

Indyjski Kongres Narodowy, który zebrał się na swą pierwszą sesję w 1885 r. w Bombaju, stał się miejscem spotkania przedstawicieli ruchu narodowego ze wszystkich rejonów Indii. Początkowo wicekról Indii, lord Dufferin, odniósł się do Kongresu życzliwie, licząc, że będzie to forum wymiany poglądów, ale kiedy Kongres uchwalił rezolucję potępiającą aneksję górnej Birmy przez Dufferina, wicekról zmienił zdanie. Nie zakazał wprost organizowania kolejnych sesji, ale nie pozwalał, aby uczestniczyły w nich osoby zatrudnione w indyjskiej administracji. W ten sposób z dalszych dysput na forum Kongresu zostali wykluczeni induscy sędziowie, którzy początkowo znaleźli się wśród jego przywódców. Na ogół delegaci uczestniczący w Kongresie byli liberalnymi konstytucjonalistami, uważającymi, iż Indie są rodzącym się narodem, który potrzebuje ram politycznych stworzonych przez Brytyjczyków[6]. Była jednak wśród nich grupa narodowych rewolucjonistów, nazwanych później Radykałami, która utrzymywała, że Indie zawsze były narodem i potrzebują tylko uwolnić się z kajdan. Aby udowodnić swój punkt widzenia, narodowi rewolucjoniści gloryfikowali starożytną przeszłość Indii i propagowali neohinduizm mający służyć narodowej solidarności. Ów neohinduizm przyciągnął uwagę świata, kiedy Swami Wiwekananda (Svami Vivekananda) wziął udział w obradach Światowego Parlamentu Religii w 1893 r. w Chicago. Wiwekananda nie należał do politycznych Radykałów; był wykształconym po angielsku młodym człowiekiem, który został uczniem świątobliwego Śri Ramakryszny (Sri Ramakrishna). W jego imieniu założył Misję Ramakryszny – nowożytny zakon religijny, którego mnisi głosili oświecony neohinduizm. Sukces, jaki Wiwekananda odniósł za granicą, bardzo wzmocnił jego wpływy w Indiach. Nawet liberalni nacjonaliści, tacy jak Gopal Krishna Gokhale, a później socjaliści, jak Jawaharlal Nehru, przyznawali, że byli jego dłużnikami[7]. Sam Wiwekananda przyznawał, że pozostał wierny pewnemu typowi tradycjonalizmu w tym celu, by jego przekaz stał się łatwiejszy do przyjęcia dla jego słuchaczy. Był to jednak tradycjonalizm selektywny[8]. Wiwekananda potępiał system kastowy, znajdujący się dokładnie w opozycji wobec idei narodowej solidarności, a podkreślał monizm hinduskiej filozofii. Neohinduizm nie był oczywiście w żadnej mierze atrakcyjny dla indyjskich muzułmanów. Ramakryszna kładł nacisk na równość wszystkich religii i Wiwekananda szedł w tej kwestii w jego ślady. Ale w oczach pobożnego muzułmanina zrównanie islamu z innymi religiami będzie bluźnierstwem; podobnie odrzuci on podejście Mahatmy Gandhiego, który włączał Allacha do modlitw, jakie kierował do bogów hinduskich. Tak więc budowanie solidarności narodowej na fundamencie religijnym było zadaniem niewykonalnym.

Gdy Mahatma Gandhi stał się „Ojcem Narodu”, podjął się tego niewykonalnego zadania, ale jego wysiłki zakończyło tragiczne niepowodzenie. Lata, w których kształtowała się jego osobowość, Gandhi spędził w Afryce Południowej jako przywódca tamtejszej induskiej mniejszości. Zachęcał – odnosząc duże sukcesy – zarówno hindusów, jak i muzułmanów do uczestniczenia w walce bez użycia przemocy przeciw kolonialnemu uciskowi. Kiedy w połowie I wojny światowej wrócił do Indii, wszelka działalność polityczna była tam już zlikwidowana przez drakońską Ustawę o obronie Indii (Defence of India Act). Dopiero w 1920 r. Gandhi dostrzegł szansę na to, aby poprowadzić hindusów i muzułmanów zjednoczonych we wspólnej kampanii odmowy współpracy z brytyjską administracją w Indiach. Już wcześniej twierdził, że Indusi niegdyś praktycznie wydali Indie Brytyjczykom i że od tamtej pory, współpracując z nimi, trzymali ich w swym kraju. Gdyby zaprzestali tej współpracy, Brytyjczycy nie mogliby rządzić Indiami ani chwili dłużej[9]. Tymczasem indyjskich muzułmanów, spoglądających w stronę tureckiego kalifa jako przywódcy wszystkich wyznawców islamu na świecie, poruszyły do głębi warunki, które po I wojnie światowej narzucili mu Brytyjczycy. Aby zaprotestować przeciw ich postępowaniu, przywódcy muzułmanów zainicjowali w Indiach ruch w obronie kalifatu; trafiło im też do przekonania wezwanie Gandhiego do podjęcia kampanii odmowy współpracy z Brytyjczykami. Gandhi był zadowolony, mogąc poprzeć sprawę, która była droga muzułmanom. Nie wiedział, że zaangażował się po stronie ortodoksyjnych złudzeń, którym kres położyli wkrótce sami Turcy, usuwając w 1924 r. kalifa. Ale w 1920 r. Gandhiego unosiła fala narodowych emocji.

Jednakże nie wszyscy Indusi odnosili się tak entuzjastycznie do idei odmowy współpracy z rządem, jak Gandhi. Przeciwko tej kampanii głos zabrał Rabindranath Tagore, indyjski laureat Nagrody Nobla[10], który już wcześniej ostrzegał przed niebezpieczeństwami nowoczesnego nacjonalizmu. Podczas wojny objeżdżał Japonię i Stany Zjednoczone, podkreślając w wykładach wartości ogólnoludzkiego humanizmu w przeciwieństwie do ciasnoty nacjonalizmu – i za prezentowanie takiego stanowiska spotkała go krytyka. Teraz oceniał głoszoną przez Gandhiego koncepcję odmowy nie tylko jako ciasną, ale też szkodliwą. Tagore i Gandhi byli przyjaciółmi, toteż Gandhi potraktował krytyczne opinie Tagorego bardzo poważnie. Odpowiedział, że on również wierzy w wartości uniwersalne, ale przede wszystkim musi służyć swemu narodowi. Indie uciskane przez kolonialistów nie mogą nieść światu przesłania nadziei – jak oczekiwałby od nich Tagore.

Ostatecznie kampania odmowy współpracy z władzami załamała się, ale przyniosła ważne, choć niezamierzone, konsekwencje. Ci, którzy poświęcili swe kariery i trafili w trakcie jej trwania do więzień, stali się teraz pierwszym pokoleniem działaczy politycznych zasilających Indyjski Kongres Narodowy. Ponadto Gandhi, przekształcając strukturę Kongresu w organizację polityczną, kładł nacisk na pozyskiwanie członków w rejonach wiejskich i na posługiwanie się w propagandzie politycznej lokalnymi językami. W ten sposób wyrwał narodową politykę z zaklętego kręgu wykształconych Indusów, którzy ją dotąd monopolizowali. Kongres, dysponując grupą entuzjastycznych ochotników, jakimi stali się „więzienni magistrowie”, mógł zacząć penetrować kraj, co – w trakcie następnej rundy ruchu wolnościowego – miało ogromne znaczenie dla pozyskania ludności chłopskiej dla demokracji.

Dlaczego indyjscy wieśniacy poparli demokrację

Barrington Moore w pionierskim studium Social Origins of Dictatorship and Democracy. Lord and Peasant in the Making of the Modern World poświęcił Indiom więcej miejsca niż jakiemukolwiek innemu spośród analizowanych krajów[11]. Nie uczynił tak dlatego, że najlepiej potrafił wyjaśnić przypadek indyjski, ale dlatego, że zdziwiło go fiasko jego teorii w odniesieniu do Indii. Powinny one doświadczyć podobnego losu jak Chiny, gdzie pewna przebiegła partia polityczna wykorzystała rewolucyjny potencjał chłopstwa, po czym narzuciła mu swą dyktaturę. Tymczasem chłopi indyjscy dokonali udanego przejścia do demokracji.

Teoria Moore’a opiera się na marksistowskich koncepcjach walki klasowej i sojuszu klas. W krajach Zachodu konflikt między właścicielami ziemskimi a chłopami dał początek różnym wariantom sojuszu klasowego z burżuazją. Ale w Chinach i w Indiach taka burżuazja nie istniała. Studiując dostępne w jego czasach opracowania, Moore doszedł do wniosku, że Brytyjczycy wszędzie opierali swe panowanie kolonialne na właścicielach ziemskich. Późniejsze badania dowiodły jednak, że szukali także innej bazy społecznej jako wsparcia dla swych rządów i liczyli tu na pozyskanie górnej warstwy chłopstwa, której interesy ochraniali wieloma ustawami odnoszącymi się do dzierżawy ziemi[12]. Ustawy te ograniczały swobodę podnoszenia rent dzierżawnych przez właścicieli ziemskich oraz definiowały „prawo do zajmowania ziemi” przez chłopów zgodnie z warunkami istniejącymi w poszczególnych prowincjach. Brytyjczycy liczyli, że wieśniacy-dzierżawcy – zależni od brytyjskiej opieki – będą ich popierać. Przygotowując „autonomię prowincji” w Ustawie o rządzie Indii (Government of India Act) z 1935 r., komisja zajmująca się prawami wyborczymi objechała w 1932 r. kraj i dopilnowała, aby górna warstwa chłopstwa otrzymała czynne prawo wyborcze. W wyniku zastosowania cenzusu majątkowego, przyznano je wówczas zaledwie około 10% społeczeństwa. Kryterium dającym prawa wyborcze była wysokość renty dzierżawnej płaconej przez chłopa. W Bengalu przyjęto prostszą metodę: prawo do głosowania otrzymali ci, którzy mieszkali w prawdziwym domu, a nie w chacie z mułu. W ten sposób Brytyjczycy starannie projektowali scenę polityczną, którą – jak mieli nadzieję – będą w stanie kontrolować. Przedstawicieli indyjskiego ruchu narodowego uważali za hałaśliwą miejską inteligencję niezakorzenioną w kraju, toteż sądzili, że nie będą oni mieli szans na zdobycie głosów chłopstwa.

Te polityczne kalkulacje Brytyjczyków zostały pokrzyżowane przez skutki wielkiego kryzysu gospodarczego, który uderzył w Indie w latach 30. XX w.[13] Rygorystycznie utrzymując zawyżoną wartość indyjskiej waluty, aby zapobiec „ucieczce od rupii”, Brytyjczycy w rzeczywistości nasilili skutki kryzysu. Będąc w Indiach głównymi kredytodawcami, lękali się, że taka ucieczka odbije się także na ich wiarygodności kredytowej. Indyjscy wieśniacy, których dochody obniżyły się mniej więcej o połowę w wyniku gwałtownego spadku cen zboża i innych produktów rolnych, doświadczyli ponadto wzrostu zadłużenia w wyniku brytyjskiej polityki monetarnej. Wiejscy lichwiarze zmuszali chłopów do pozbywania się noszonych przez ich żony złotych ozdób, których w normalnej sytuacji wieśniacy nigdy nie tykali; w efekcie z Indii wypłynął strumień „złota nędzarzy”, wzmacniając funta szterlinga, którego kurs – od czasu, gdy w 1931 r. Wielka Brytania odeszła od standardu złota – był płynny. Narodowy rząd Indii nałożyłby w takiej sytuacji embargo na eksport złota i doprowadził do reflacji indyjskiej waluty, tak aby ulżyć doli chłopstwa, ale Brytyjczycy niczego takiego nie uczynili, prowokując gniew wieśniaków – tych samych, którym przyznali prawa wyborcze w nadziei na uzyskanie ich poparcia. Ponieważ teraz na chłopów rzucili się lichwiarze, Brytyjczycy próbowali powściągnąć tych ostatnich, uchwalając liczne akty prawne wprowadzające kontrolę działań pożyczkodawców i zmuszając ich do poddawania się werdyktom komisji rozjemczych do spraw długów[14]. Niewiele to pomogło chłopom, za to rozsierdziło lichwiarzy, z których większość była wystarczająco majętna, by posiadać prawa wyborcze.

Indyjski Kongres Narodowy był dobrze przygotowany na zajęcie się skargami płynącymi ze wsi. Większość prowincjonalnych komitetów Kongresu opublikowała raporty na temat nędzy na wsi, a niektóre z nich nawet zorganizowały kampanie przeciw płaceniu renty dzierżawnej. Kiedy w 1936 r., zgodnie z Ustawą o rządzie Indii, zapoczątkowano kampanię wyborczą, Kongres ukazał się w niej jako partia chłopstwa i starannie adresował swój program do tych, którzy mieli prawo głosowania. Poparty nawet przez niezadowolonych lichwiarzy, odniósł zdecydowane zwycięstwo w wyborach w siedmiu spośród dziewięciu prowincji Indii Brytyjskich. Były to prowincje o większości hinduskiej. Liga Muzułmańska, pod przywództwem Mohammeda Alego Jinnaha, liczyła na pozyskanie wszystkich grup niehinduskich, które w 1909 r. zostały wyodrębnione przez Brytyjczyków w osobne kurie wyborcze. Kongres jednak wystawił także swoich kandydatów-muzułmanów, toteż w tych prowincjach, gdzie muzułmanie stanowili mniejszość mieszkańców, partia Jinnaha uzyskała skromne wyniki[15]. Z kolei w dwóch prowincjach, gdzie muzułmanie stanowili większość, czyli w Bengalu i w Pendżabie, zwycięstwo w wyborach odniosły lokalne koalicje i Liga Muzułmańska znalazła się na lodzie.

Jawaharlal Nehru, który kierował kampanią wyborczą Kongresu, był dumny z odniesionego sukcesu. Ale sprzeciwiał się tworzeniu przez swą partię rządów w prowincjach. Sukces wyborczy interpretował jako plebiscyt przeciw rządom brytyjskim i chciał kontynuować tę linię działania, intensyfikując walkę o wolność[16]. Jednak chłopi głosujący na Kongres mieli nadzieję, że dzięki reformie ustawodawstwa dotyczącego dzierżaw natychmiast odczują ulgę w swych kłopotach, zmniejszy się ich zadłużenie itd. Ich interesy przeważyły i w siedmiu prowincjach Kongres sformował rządy, których kadencje przerwał wkrótce wybuch II wojny światowej. Ponieważ Brytyjczycy odmówili określenia swych planów co do przyszłości Indii, utworzone przez Kongres rządy podały się do dymisji. Po Winstonie Churchillu, zagorzałym imperialiście, nikt nie mógł spodziewać się jakichkolwiek koncesji na rzecz indyjskich dążeń narodowych.

Wybory w 1946 r. umożliwiły Kongresowi ponowne utworzenie rządów w siedmiu prowincjach – tych samych, w których dominował wcześniej; powróciły też do władzy koalicje w Bengalu i w Pendżabie. Ale Liga Muzułmańska Jinnaha wypadła w tych wyborach lepiej niż poprzednio. Już w latach II wojny światowej, kiedy politycy Kongresu gnili w więzieniach, Jinnah stał się jedynym rzecznikiem społeczności muzułmańskiej[17]. W 1940 r. wzmocnił swą pozycję, ogłaszając „teorię dwóch narodów”, zgodnie z którą hindusi i muzułmanie to dwa różne narody „wedle każdej definicji tego pojęcia”. W kategoriach terytorialnych mogło to wyłącznie oznaczać oddzielenie prowincji z większością muzułmańską od „Indii hinduskich”. Ale Jinnah, który był wcześniej przywódcą muzułmanów w tych prowincjach, gdzie stanowili oni mniejszość ludności, bardzo dobrze wiedział, iż milionów muzułmanów osiadłych w „Indiach hinduskich” nie da się po prostu przenieść do Pakistanu (jak zaczęto określać owo państwo muzułmańskie). Ponadto nie można było oczekiwać, że obszary z większością hinduską w zachodniej części Bengalu i we wschodniej części Pendżabu pozostaną w granicach tych prowincji, jeśli dojdzie do wprowadzenia w życie „teorii dwóch narodów” także w wymiarze terytorialnym. Przez długi czas Jinnah nie odkrywał kart i nie ujawniał szczegółów swego planu. Nigdy nie prowadził agitacji na forum publicznym, toteż zdawał sobie sprawę, że może zwyciężyć tylko przy stole konferencyjnym, otrzymując Pakistan jako dar od Brytyjczyków, gdy ci zdecydują się opuścić Indie. Taki scenariusz wymagał jednak przyzwolenia ze strony przywódców Kongresu, a ci początkowo odrzucili ideę podziału Indii. Gandhi zawsze nazywał podział „wiwisekcją Indii”. Ale podczas końcowej rundy negocjacji Nehru zaakceptował podział, ponieważ alternatywą był sporządzony przez rząd brytyjski „plan bałkański”. Według niego niepodległość otrzymałyby wszystkie prowincje Indii Brytyjskich – każda osobno – po czym mogłyby na własną rękę rozważać, jak w ten czy w inny sposób się jednoczyć. Z punktu widzenia Brytyjczyków byłoby to rozwiązanie eleganckie, ponieważ nie musieliby dzielić Indii. Ale Nehru widział w tym realną groźbę bałkanizacji Indii, gdyby prowincje nie zdołały działać wspólnie. Wolał więc, aby Brytyjczycy dokonali podziału – i tak dał Jinnahowi to, co ów chciał. Jinnah musiał jednak zadowolić się, jak to określał, „Pakistanem wygryzionym przez mole”, gdyż zachodni Bengal i wschodni Pendżab przypadły Indiom.

Podział raczej zaostrzył niż rozwiązał problem muzułmanów, którzy pozostali w Indiach. Kiedy Jinnah opuszczał Bombaj, udając się do Pakistanu, ażeby zostać pierwszym gubernatorem generalnym nowego państwa, jego bombajscy zwolennicy zapytali go, co mają robić. Namawiał ich, by stali się dobrymi obywatelami Indii[18] – po czym zostawił ich samym sobie.

Hindusi i muzułmanie, czyli jak zamieszki zerwały pokój komunalistyczny

Podziałowi Indii Brytyjskich na Indie i Pakistan towarzyszyły nieprzewidziane masakry ludności. Potężne strumienie ludzi przedostawały się z Pakistanu do Indii oraz z Indii do Pakistanu. Dobra rada Jinnaha okazała się bezużyteczna. Miliony muzułmanów, które jednak ostatecznie pozostały w Indiach, starały się jakoś pogodzić z tym państwem; natomiast hindusi i sikhowie, którzy zrządzeniem losu znaleźli się w Pakistanie, w większości uciekli do Indii. Podział spowodował głęboką traumę. Po raz pierwszy Indusi stanęli wobec problemu terytorialności – przedtem nigdy się nad nim nie zastanawiali. Ruch wolnościowy był skierowany przeciw panowaniu brytyjskiemu; zasięg terytorialny działania ruchu traktowano jako oczywistość. Swego czasu Tagore opisał terytorialność – nazywając ją rasztratantra – jako obsesję narodów Zachodu, która dotyka samego ich istnienia[19]. Uważał, że Indie są wolne od tej obsesji. Wraz z podziałem rasztratantra spadła na Indie jak burza. Nawet „Ojciec Narodu” – Mahatma Gandhi – był wobec tego zjawiska całkowicie bezsilny. W 1944 r. odbył długie rozmowy z Jinnahem, a nawet przyznawał mu Pakistan, zakładając, że Indie i Pakistan zawrą jeszcze przed podziałem traktat, który zagwarantuje im pokojową koegzystencję. Jinnah odrzucił tę koncepcję, wskazując, że najpierw musi dojść do podziału, jako że tylko odrębne państwa mogą być stronami porozumienia. Argumentację tę Gandhi musiał uznać. Natomiast wprawiło go w osłupienie, gdy po zaakceptowaniu w 1947 r. podziału Indii Brytyjskich, dowiedział się, iż skutkiem tego faktu będzie też podział ich armii. Nie pomyślał o tym wcześniej, choć podział armii stanowił oczywistą konsekwencję powstania odrębnych państw terytorialnych. Gdy już zrozumiał, powiedział, że w takim razie obie armie będą kiedyś ze sobą walczyły[20]. Jego przewidywania miały się niestety wkrótce sprawdzić.

Indyjski Kongres Narodowy pod przywództwem Jawaharlala Nehru starał się jak mógł, aby ci muzułmanie, którzy pozostali w Indiach, poczuli się tam jak u siebie. Nehru musiał zwalczać uprzedzenia tych, którzy widzieli w muzułmanach piątą kolumnę Pakistanu. Odrzucali oni jego „sekularyzm” i oskarżali go, że płaszczy się, by dogodzić muzułmanom i pozyskać ich głosy. Realia istniejącego większościowego systemu wyborczego skłaniały znaczną część indyjskich muzułmanów do głosowania oczywiście na Kongres. W niepodległych Indiach zniesiono podział elektoratu na odrębne wyznaniowe kurie wyborcze, toteż partia muzułmańska w funkcjonującym systemie wyborczym odgrywałaby zawsze rolę marginalną. Ponadto oprócz Kotliny Kaszmirskiej, gdzie stanowili większość ludności, muzułmanie tworzyli diasporę rozproszoną po całym państwie. W większości byli ubogimi rzemieślnikami i robotnikami, toteż wykazywali skłonność do skupiania się na obszarach miejskich. Na przykład w Uttar Pradeś – największym stanie federalnym Indii, który miał również najwyższy udział muzułmanów – stanowili około 17% wszystkich mieszkańców, a 44% miejskiej ludności. Koncentracja muzułmanów w stanach zacofanych, takich jak właśnie Uttar Pradeś, nasilała jeszcze marginalizację tej społeczności.

W 2005 r. premier Indii powołał Wysoką Komisję do Przygotowania Raportu o Stanie Społecznym i Ekonomicznym oraz Edukacji Społeczności Muzułmańskiej w Indiach (High Level Committee for the Preparation of a Report on the Social, Economic and Educational Status of the Muslim Community of India), której przewodził sędzia Rajinder Sachar. Tak zwany Raport Sachara, zaprezentowany w listopadzie 2006 r.[21], podkreślił, że muzułmanie zajmują w społeczeństwie pozycję marginalną. Ich status społeczny jest bliski statusowi niedotykalnych. Większość muzułmanów to ludzie ubodzy, mający ograniczony dostęp do wykształcenia. Analfabetyzm wśród nich wynosi 41%, podczas gdy średnia dla całego społeczeństwa Indii to 35%[22]. Liczba muzułmanów z wyższym wykształceniem jest bardzo niska, a skala bezrobocia wśród nich – wyższa niż wśród osób z wyższym wykształceniem z innych grup wyznaniowych[23]. Powszechnie uważa się, że muzułmanie są nastawieni niechętnie do świeckiego szkolnictwa i wolą medresy (szkoły muzułmańskie), ale według Raportu Sachara zaledwie 4% dzieci muzułmańskich uczęszczało do medres. Natomiast faktycznie, większa liczba dzieci muzułmańskich chodzi do maktab – lokalnych szkół koranicznych znajdujących się zwykle przy meczetach – ale maktaby zapewniają tylko dodatkowe wykształcenie religijne i nie zastępują regularnych szkół[24]. Raport Sachara pokazał, że indyjscy muzułmanie należą do głównego nurtu społeczeństwa, ale cierpią na skutek ostrych ograniczeń społecznych i gospodarczych.

Zazwyczaj i na większości obszaru Indii hindusi i muzułmanie żyją jako dobrzy sąsiedzi. Obchodzą nawet wspólnie święta, ale nie jedzą tych samych potraw. Owa bliskość sprzyja jednak także tarciom, szczególnie wtedy, gdy zainteresowane partie polityczne zamierzają wywołać problemy dla swych własnych celów. W Indiach odmienność religijną można wyraźnie dostrzec po ubiorze i zachowaniu. Na ogół wiadomo, kto jest „inny” i można go rozpoznać, jeśli chce się go uderzyć. Istnieją zwyczaje dotyczące pożywienia, które wiążą się z sankcjami religijnymi. Hindusi otaczają czcią krowy, a muzułmanie je jedzą; podczas pewnych świąt dokonanie rytualnego uboju krowy (kurbani) jest obowiązkiem niektórych muzułmanów. Z kolei hindus, o ile nie jest wegetarianinem, może jeść wieprzowinę, którą muzułmanin uważa za nieczystą. Jeśli ktokolwiek chce sprowokować i obrazić, to może łatwo złamać tabu i wywołać wrzenie krwi u „innych”. Indusi są bardzo towarzyscy i lubią się gromadzić. Zazwyczaj grupy ludzi są pogodne, ale czasem ich nastrój może ulec gwałtownej zmianie. Wichrzyciele są w stanie wmieszać się w tłum niepostrzeżenie i aranżować takie zmiany nastrojów.

Zamieszki hindusko-muzułmańskie nie są w Indiach zjawiskiem nowym. Często dochodziło do nich spontanicznie, ale w ostatnich czasach były katalizowane dla celów politycznych. Kampanie wyborcze mają czasem – co opiszemy później – także swą ciemną stronę i zamieszki mogą stać się „kontynuacją polityki innymi środkami”, jak to ujął Paul Brass[25]. Opisał on również „mechanizmy wytwarzania zamieszek”, które mogą przez jakiś czas pozostawać w uśpieniu, a następnie zaczynają działać, kiedy potrzebują ich politycy[26]. W wyniku badań terenowych Brass zidentyfikował różne typy „handlarzy zamieszkami”, bardzo umiejętnie odgrywających swe role. Niektórzy z nich byli szanowanymi obywatelami, którzy wiedzą, jak podburzyć innych bez ujawniania własnego udziału i nie wahają się przed zjednywaniem sobie przestępców do wykonywania brudnej roboty. Inni z kolei krążą po sklepach i urzędach, rozsiewając plotki powodujące, że słuchacze postanawiają wyrazić publicznie swe niezadowolenie. Bardzo dużo zależy od postawy policji. Jeśli policjanci są skorumpowani i/lub stronniczy, to mogą zrobić wiele złego. Z drugiej strony, nawet choćby kilku odważnych i zdecydowanych policjantów może zdusić zamieszki w zarodku, wyłapując tych, którzy mają ochotę je wzniecić.

Dawniej dobrą opinię miała policja Bombaju, zawdzięczając ją swej odwadze i skuteczności. Zamiast wkraczać dużymi siłami do niebezpiecznej dzielnicy, tworzyła zespoły składające się z trzech policjantów ubranych jak zwykli ludzie. Jeden z policjantów zakładał pod ubranie ochronną kolczugę i szedł przed pozostałymi. Jeśli udawał się do dzielnicy hinduskiej, to był ubrany jak muzułmanin, i na odwrót. Dwaj pozostali, ubrani odmiennie niż on, szli za nim w niewielkiej odległości. Kiedy jakiś amator zamieszek ruszał, by zaatakować pierwszego policjanta, dwaj pozostali chwytali wichrzyciela, zanim ktokolwiek mógł się wtrącić. Powtarzając przedstawienie w różnych rejonach miasta, policjanci szybko wyłapywali najbardziej aktywne jednostki i problem znikał. Takie działanie wymagało odwagi i zaangażowania, które w dzisiejszych czasach nie są oczywiste. Ale takie prewencyjne akcje mają kluczowe znaczenie dla powstrzymania eskalacji przemocy, zanim będzie za późno. Zwykle rozruchy są poprzedzane przez krążące plotki. Typowym, charakterystycznym ich elementem jest insynuacja, że oto druga społeczność dopuściła się zatrucia żywności. I paranoja oraz nienawiść się rozprzestrzeniają. Gdy dochodzi do wybuchu, często najpierw występuje wstępna faza sporadycznych aktów agresji, po której przychodzi zwodnicza pauza, zanim rozpęta się orgia przemocy. Właśnie ta pauza stwarza szansę na podjęcie decydującej interwencji. Niekiedy szansy tej nie wykorzystuje się w wyniku zaniedbania, ale niekiedy – rozmyślnie, jak to zapewne zdarzyło się w przypadku Gudźaratu w 2002 r. Rząd Indii utrzymuje Centralne Odwody Policji (Central Reserve Police, CRP) – są to dobrze wyposażone jednostki, które mogą zostać w razie potrzeby skierowane do stanów federalnych. W latach 90. XX w. w szeregach CS przeprowadzono rekrutację do sił specjalnych, nazwanych Siłami Szybkiego Działania (Rapid Action Force, RAF), które szkoli się w sposobach tłumienia rozruchów. W 2002 r. oddziały RAF zostały skierowane do miejscowości Godhra w Gudźaracie, ale tam przetrzymano je w kantynie oficerskiej – najwyraźniej miejscowe władze nie chciały z nich skorzystać[27].

Podjęcie zapobiegawczej interwencji wymaga, poza wyczuciem czasu, także znajomości specyfiki miejscowych warunków. Pewne społeczności mogą być odporne na hindusko-muzułmańskie rozruchy; w innych zjawisko to występuje endemicznie. Lakhnau na przykład doświadcza ich rzadko – jako stolica stanu Uttar Pradeś ma liczną społeczność muzułmańską, często dochodzi do starć między szyitami i sunnitami, ale hindusi i muzułmanie żyją ze sobą w pokoju. Lakhnau jest znane ze szczególnego rodzaju wyrobów hafciarskich (ćikan), wytwarzanych w domach przez muzułmanki. Wyroby te są sprzedawane przez kupców hinduskich. W ten sposób obie społeczności zależą od siebie nawzajem i muszą zachować pokój[28]. Takie symbiotyczne stosunki ekonomiczne zdarzają się rzadko – w innych przypadkach rywalizacja gospodarcza może przyczyniać się do napięć społecznych. W ostatnich czasach rozprzestrzenianie się w niektórych miastach zjawiska zaniku dotychczasowych więzi i norm społecznych prowadziło do straszliwych pogromów muzułmanów. Takim przypadkiem była tragedia, do jakiej doszło w 2002 r. w Ahmadabadzie. Dawniej w mieście tym kwitł oparty na bawełnie przemysł tekstylny i działał – założony przez Mahatmę Gandhiego – słynny związek zawodowy pracowników tego przemysłu. Upadek dotychczasowych zakładów i upowszechnianie się krosien o napędzie mechanicznym (omówimy tę kwestię w rozdziale 7.) zniszczyło ten przemysł, a także związek zawodowy, działający na rzecz solidarności robotników i tworzący w tym wielkim mieście odpowiednią strukturę społeczną. Krosna mechaniczne, pracujące w systemie rozproszonym, pojawiły się w innych miastach, a w metropolii pozostali bezrobotni. Ahmadabad dotknęła anomia, która zniszczyła jego moralny kręgosłup. Miasto pogrążyło się w orgii przemocy, podżeganej przez władze i policję, które nie uczyniły nic, aby przywrócić prawo i porządek[29]. Podobna anomia dotknęła Surat – inne duże miasto w Gudźaracie. Przeżyło ono uprzednio okres gwałtownego rozwoju. Nie miało nigdy wielkich zakładów przemysłowych, ale mnóstwo pojedynczych warsztatów z krosnami, a także warsztaty obróbki diamentów. Robotnicy zatrudnieni w tym „nieoficjalnym” przemyśle byli bardzo nisko wynagradzani, spali w ruderach – często na zmianę w jednym łóżku. W większości byli kawalerami albo zostawili rodziny w swych wioskach. Niezwiązani stabilnymi więzami społecznymi, stanowili łatwy łup dla organizatorów zamieszek[30].

W większości przypadków celem zamieszek między wspólnotami religijnymi byli muzułmanie i, ogólnie rzecz biorąc, w zamieszkach zginęło o wiele więcej muzułmanów niż hindusów. Ale oczywiście muzułmanie nie są potulną wspólnotą i także mają pośród siebie inspiratorów zamieszek. Zdarzały się nawet przypadki zbiegnięcia się w czasie zamieszek wzniecanych z dwóch stron. Takiej sytuacji doświadczył w październiku 2002 r. Solapur – stary ośrodek tekstylny na południu stanu Maharasztra[31]. W poprzednich latach muzułmanie często obrzucali kamieniami procesje hindusów i prowokowali ich na wiele innych sposobów. Politycy Kongresu zawsze pilnowali potem, aby nie podejmowano żadnych kroków przeciw muzułmanom, co nie podobało się hindusom. Wreszcie, pod wpływem pogromu w Ahmadabadzie, niektórzy przywódcy hinduscy postanowili „dać muzułmanom szkołę” także w Solapurze. Ale zamieszki bezpośrednio spowodował muzułmanin – wydawca małej, lokalnej gazety, który zamieścił doniesienie o obraźliwych uwagach jakiegoś kaznodziei chrześcijańskiego w Ameryce na temat Mahometa i połączył tę wiadomość z wezwaniem do demonstracji protestacyjnej w Solapurze. Muzułmański tłum zaatakował świątynie hinduskie i zniszczył pewną liczbę domów. Uczestnicy rozruchów zabili wybitnego przywódcę hinduskiego. W tym samym jednak czasie także hindusi wyszli na ulice i zniszczyli wiele muzułmańskich sklepów i domów. Policja nie zachowywała się tak biernie, jak w Ahmadabadzie, ale też nie postępowała odpowiednio. Strzelała do niewłaściwych osób, a brakowało jej zdecydowania tam, gdzie akurat powinna się nim wykazać.

Chcąc uporać się z przemocą między wspólnotami (komunami) religijnymi, nowy rząd koalicyjny, który powstał po wyborach w 2004 r., opracował projekt Ustawy o (tłumieniu) przemocy komunalistycznej – Communal Violence (Suppression) Bill – i w 2005 r. przesłał go do parlamentu. Projekt został skrytykowany przez działaczy praw człowieka, gdyż zawierał drakońskie przepisy i przyznawał zbyt wielki zakres uprawnień rządowi centralnemu i armii. Krytycy wskazywali też, że zaproponowane środki miały na celu opanowywanie zamieszek już po ich wybuchu, a nie były nastawione na prewencję. W niektórych miejscach do zapobiegania rozruchom przyczyniały się lokalne społeczne komitety pokojowe tworzone przez zaniepokojonych oficerów policji z udziałem ważnych członków obu społeczności[32]. Zapewnienie ram prawnych dla działalności takich komitetów powinno być ważnym celem inicjatyw legislacyjnych.

W najbliższej przyszłości czarne chmury przemocy między wspólnotami religijnymi na pewno nie znikną, ale sygnałem, który budzi nadzieję jest fakt, że monitorowaniem takich nastrojów i zapobieganiem wybuchom zajęły się organizacje kształtującego się w Indiach społeczeństwa obywatelskiego. Czołową organizacją jest tu Unia Ludowa na rzecz Swobód Obywatelskich (People’s Union for Civil Liberties, PUCL), założona w 1976 r., czyli wtedy, gdy wprowadzony przez Indirę Gandhi stan wyjątkowy zagroził wolnościom obywatelskim w kraju. Po upadku rządu pani Gandhi swobody obywatelskie przywrócono, a PUCL przez jakiś czas pozostawała w uśpieniu. Odżyła w 1980 r. i odtąd działa aktywnie. Jej członkowie, wykazując się często wielką odwagą, szli w sam środek ognisk przemocy, aby ustalać fakty, zwalczać plotki i wskazywać winnych, którzy na to zasługiwali. PUCL szczyci się swą niezależnością, jest finansowana całkowicie przez swych członków i nie przyjmuje środków finansowych z żadnych źródeł ani z Indii, ani z zagranicy. Jej oddanie sprawie wspierania wartości indyjskiej demokracji jest godne podziwu – PUCL stanowi przykład dla innych podobnych organizacji. Wszyscy – mężczyźni i kobiety – którzy działają na tym polu, wspierają rozwój społeczeństwa obywatelskiego w Indiach.

Budowanie narodu indyjskiego jest procesem ciągłym, który wymaga poparcia ze strony wszystkich Indusów. Dziedzictwo ruchu niepodległościowego i jego oddanych sprawie przywódców dostarcza narodowi zasobów wartości i ideałów, z których będą mogły czerpać przyszłe pokolenia, ale muszą im o tym przypomnieć działacze obecnej generacji, kierujący się nimi w życiu.

Przypisy:

1 J.D. Kelly, M. Kaplan, Represented Communities. Fiji and World Decolonization, Chicago 2001, s. 156.

2 D. Rothermund, Die politische Willensbildung in Indien, Wiesbaden 1965, s. 17 i nast.

3 L. Zastoupil, John Stuart Mill and India, Stanford 1994.

4 K.T. Telang, Free Trade and Protection from an Indian Point of View, w: tegoż, Writings and Speeches, Bombay 1916, s. 97–187.

5 D. Naoroji, Poverty and Un-British Rule in India, London 1901.

6 D. Rothermund, Die politische…, s. 37.

7 Wywiad z J. Nehru, styczeń 1961.

8 D. Rothermund, Traditionalism and Socialism in Vivekananda’s Thought, w: tegoż, The Phases of Indian Nationalism and Other Essays, Bombay 1970, s. 57–64.

9 Tenże, Mahatma Gandhi. Der Revolutionär der Gewaltlosigkeit, München 1989, s. 67.

10 Tamże, s. 146.

11 B. Moore, Social Origins of Dictatorship and Democracy. Lord and Peasant in the Making of the Modern World, Boston 1966.

12 D. Rothermund, Government, Landlord and Peasant in India. Agrarian Relations under British Rule, 1865–1935, Wiesbaden 1978.

13 Tenże, India in the Great Depression, 1929–1939, New Delhi 1992.

14 Tamże, s. 125 i nast.

15 D. Rothermund, Die politische…, s. 171 i nast.

16 Tamże, s. 173.

17 A. Jalal, The Sole Spokesman. Jinnah, the Muslim League and the Demand for Pakistan, Cambridge 1985.

18 M.A.K. Azad, India Wins Freedom, Madras 1988, s. 226.

19 R. Tagore, Mein Vermächtnis, przeł. i wyd. R.P. Das, München 1997, s. 47; reprint oryginalnego tekstu bengalskiego z 1901 zamieszczono w: Rabindra Racanabali, Kolkata 1978, s. 485–489.

20 D. Rothermund, Mahatma Gandhi. Der Revolutionär…, s. 424.

21 R. Sachar i in., Social, Economic and Educational Status of the Muslim Community of India. A Report, Prime Minister’s High Level Committee, Cabinet Secretariat, Government of India, listopad 2006.

22 Tamże, s. 52.

23 Tamże, s. 73–74.

24 Tamże, s. 77.

25 P. Brass, The Production of Hindu-Muslim Violence in Contemporary India, Seattle 2003, s. 231.

26 Tamże, s. 219 i nast.

27 K.S. Subramaniam, Police and the Minorities: A Study of the Role of the Police during Communal Violence, w: A.A. Engineer, A.S. Narang (red.), Minorities and the Police in India, New Delhi 2006, s. 130.

28 A. Varshney, Ethnic Conflict and Civic Life. Hindus and Muslims in India, New Haven 2002, s. 175.

29 P. Brass, The Production…, s. 385 i nast.

30 A. Varshney, Ethnic Conflict…, s. 255 i nast.

31 A. Teltumbde i in., Glimpse of Gujarat in a Martyr’s City. A Fact-finding Report on Sholapur Communal Riots, Delhi, 10 IX 2002.

32 A. Varshney, Ethnic Conflict…, s. 294.

Rozdział 2.

Powstanie koalicji narodowych

„System kongresowy”

Indyjski Kongres Narodowy (IKN, Indian National Congress, INC) początkowo nie był partią, ale forum narodowym, reprezentującym wszystkie polityczne grupy interesów. Jego struktura organizacyjna i zachodzące w niej zmiany odzwierciedlały ewolucję, jaką przechodził indyjski ruch wyzwoleńczy; w początkowych latach organizacja IKN była raczej luźna i ograniczona do podstawowych struktur. Po pierwszej sesji – w Bombaju w 1885 r. – drugie obrady Kongresu odbyły się w 1886 r. w Kalkucie, a rolę gospodarzy następnych sesji pełniły kolejno wszystkie ważniejsze miasta Indii. Coroczną sesję Kongresu organizował każdorazowo miejscowy komitet. Wybierał on osobę przewodniczącego, którego głównym obowiązkiem było wygłoszenie przemówienia inaugurującego obrady. Delegatów na sesję, reprezentujących poszczególne miejscowości, wybierano na nieformalnych zebraniach. Dopiero gdy doszło do starcia między „umiarkowanymi” a „ekstremistami” i gdy „ekstremiści” podjęli próbę zdominowania corocznych obrad poprzez zapełnienie ich swymi zwolennikami – wówczas w 1908 r. utworzono Ogólnoindyjski Komitet Kongresu (All-India Congress Committee, AICC) i nadano mu formę konferencji o ograniczonej liczbie członków wybranych w określony sposób przez stowarzyszenia prowincjonalne[1]. AICC istnieje do dziś; jego rolą jest debatowanie nad linią polityczną, jaką winna obrać partia.

Mahatma Gandhi, kiedy w 1920 r. przejął przywództwo IKN, zreformował jego funkcjonowanie. Powołał mały komitet roboczy, spotykający się w razie potrzeby bezzwłocznie, tak aby móc skutecznie prowadzić agitację. Tworzył jakby ścisłą radę gabinetową kierowaną i mianowaną przez przewodniczącego Kongresu[2]. Kontynuując dotychczasową tradycję, przewodniczący pełnił swój urząd tylko przez rok. (Sam Mahatma sprawował urząd przewodniczącego tylko raz – w 1924 r.). Kolejnym ważnym krokiem podjętym przez Gandhiego w 1920 r. była reorganizacja prowincjonalnych komitetów Kongresu, których struktury odzwierciedlały dotąd granice prowincji Indii Brytyjskich. Gandhi zastąpił je „prowincjami językowymi” w ten sposób, że każdy komitet mógł posługiwać się językiem, jakim mówiono w jego regionie. Gandhi zdecydowanie uważał, że przesłanie ruchu niepodległościowego powinno być przekazywane ludziom w ich własnym języku, a nie po angielsku, który był językiem znanym tylko elitom.

Reformy konstytucyjne wprowadzane przez Brytyjczyków Gandhiego nie interesowały. Dla niego zreorganizowany przezeń Kongres tworzył narodowy parlament. Jednakże, kiedy Kongres wziął udział w kampanii wyborczej i – na mocy postanowień Ustawy o rządzie Indii z 1935 r. – obsadził stanowiska w rządach prowincjonalnych, tak jak to powinien uczynić jako partia polityczna, wówczas Gandhi musiał takie postępowanie zaakceptować. Z kolei jednak, gdy Indie uzyskały niepodległość, zalecał, aby Kongres się rozwiązał albo przekształcił w organizację społeczną[3]. Z rady tej nie skorzystano, przeciwnie – Jawaharlal Nehru i inni przywódcy Kongresu tę potężną organizację ochoczo zachowali. Żaden inny kraj wychodzący z epoki kolonialnej nie odziedziczył po jej czasach machiny partyjnej z tysiącami politycznych aktywistów, z których wielu spędziło całe lata w więzieniach za uczestniczenie w działalności narodowej. Te kadry, oddane sprawie, dobrze służyły Kongresowi przez następne dwie dekady po uzyskaniu przez Indie niepodległości.

„System kongresowy” (by użyć określenia stosowanego przez wielu analityków) przez długi okres zajmował centrum indyjskiej sceny politycznej. Kongres zdominował nie tylko rząd federalny, ale także rządy wszystkich stanów. Ustawa o reprezentacji narodu (Representation of the People Act) z 1951 r. wprowadziła powszechne prawo wyborcze i potwierdziła obowiązywanie większościowego systemu wyborczego. Takie ramy prawne obowiązywały, gdy Kongres wygrywał wybory powszechne w 1952, 1957 i 1962 r. Do 1971 r. wybory do Izby Ludowej (Lok Sabha) parlamentu Indii oraz do zgromadzeń ustawodawczych wszystkich stanów odbywały się w tym samym czasie, co sprzyjało stabilizowaniu „systemu kongresowego”. Kandydaci do parlamentu centralnego korzystali z aktywności i popularności osób startująch w wyborach stanowych, gdzie okręgi wyborcze były mniejsze, a kandydaci bliżsi wyborcom – i to oni znajdowali się na pierwszej linii frontu kampanii wyborczej. Kandydaci opozycyjni oraz niezależni tak naprawdę pomagali kandydatom Kongresu, gdyż powodowali rozpraszanie się głosów i tym samym umacniali centralną pozycję Kongresu.

Za przywództwa Nehru Indyjski Kongres Narodowy był bardzo aktywny w parlamencie i jego pozycja nigdy nie została zakwestionowana przez jakąkolwiek silną opozycję. Nehru uczestniczył w większości sesji parlamentu i często ingerował w przebieg debat. Sesje zajmowały wówczas około 120 dni w roku, ostatnio zaś średnia ta spadła niestety do około 80 dni[4]. Uderzająca jest różnica, gdy porównamy tę sytuację z praktyką brytyjskiej Izby Gmin czy amerykańskiej Izby Reprezentantów, które obradują na sesjach przez jeszcze większą liczbę dni w roku niż parlament indyjski w latach 50. XX wieku. W Indiach debaty parlamentarne straciły na znaczeniu. Głównym zajęciem parlamentu stało się uchwalanie projektów legislacyjnych przygotowanych przez odpowiednie departamenty rządowe.

Nehru był bardzo zręcznym strategiem politycznym. Po zwycięstwie w wyborach w 1952 r. przyjął kurs lewicowy, ażeby podciąć skrzydła zarówno komunistom, jak i socjalistom. On sam w czasach walki niepodległościowej był socjalistą, ale w 1948 r. socjaliści wystąpili z IKN i znaleźli się w opozycji do Nehru i jego rządu, który wobec tego musiał wytrącić im oręż z ręki. W 1955 r. Kongres przeprowadził nawet uchwalenie rezolucji zalecającej wprowadzenie kolektywnego rolnictwa. Zaniepokoił tym chłopów, skutkiem czego pewne sukcesy odniosła Partia Wolności (Swatantra Party), założona, aby reprezentować ich interesy. Toteż Nehru niezwłocznie skręcił w prawo i o kolektywnym rolnictwie więcej już nie słyszano[5]. Póki ster pozostawał w rękach Nehru, systemowi w zasadzie nic nie zagrażało. Jego następca, Lal Bahadur Shastri, który przejął rządy po śmierci Nehru w maju 1964 r., mógł prawdopodobnie system uratować. Shastri, uważany początkowo za osobę słabą, zdobył poważanie, kiedy wygrał wojnę wywołaną w 1965 r. przez Pakistan. Wkrótce jednak zmarł w trakcie konferencji pokojowej w Taszkencie w styczniu 1966 r. W tym momencie na czele Kongresu pojawił się „syndykat” złożony z regionalnych liderów partii. Zazdrośni o siebie nawzajem, nie potrafili oni wyłonić ze swego szeregu jednego przywódcy i zdecydowali się na córkę Nehru – Indirę Gandhi, co wszyscy uważali za wybór kandydatury słabej i kompromisowej. Nikt wtedy nie wiedział, że była to żelazna dama, która szybko pokazała, na co ją stać.

Wybory w 1967 r., z którymi Gandhi musiała się zmierzyć wkrótce po objęciu urzędu, ujawniły istnienie rys na systemie. Do tego czasu większość spośród wiernych aktywistów Kongresu – jacy niegdyś, po uzyskaniu przez Indie niepodległości, zostali szefami rządów stanowych – już nie żyła. W 1967 r. opozycja zwyciężyła w niektórych spośród stanów rządzonych dotąd przez Kongres, który jednak utrzymał swą pozycję w Izbie Ludowej parlamentu centralnego, ale dysponował w niej już tylko niewielką większością głosów. Jednoczesne wybory na szczeblu stanowym i ogólnopaństwowym przestały być użyteczne i Indira Gandhi zerwała tę jedność, przeprowadzając wybory do parlamentu republiki w 1971 r., czyli przedterminowo, gdyż powinny odbyć się rok później. Z kampanii wyborczej uczyniła rodzaj osobistego plebiscytu i zwyciężyła z dużą przewagą[6]. Znalazła się u szczytu potęgi, a jeszcze większej chwały przysporzyło jej zwycięstwo w wojnie w grudniu 1971 r., do której doprowadził Pakistan. Wtedy jednak szczęście Indirę Gandhi opuściło i „system kongresowy” uległ dezintegracji. Nie mogąc wprowadzić na stanowiska głównych ministrów w poszczególnych stanach swoich zaufanych i kompetentnych zwolenników, Gandhi – ażeby pozbyć się krnąbrnych rządów stanowych – odwoływała się często do mechanizmu „rządów prezydenckich”. Wywodził się on z dawnych nadzwyczajnych uprawnień posiadanych przez brytyjskiego wicekróla, które na mocy konstytucji Indii z 1950 r. zostały przekazane prezydentowi republiki. Zgodnie z konstytucją, prezydent, za radą premiera, może zdymisjonować rząd stanowy, jeśli gubernator tego stanu poinformuje go, że „powstała sytuacja, w której administrowanie stanem nie może być wykonywane”. A ponieważ gubernator jest mianowany przez rząd centralny, więc zwykle robi to, czego się od niego oczekuje. Po zdymisjonowaniu rządu stanowego należy w ciągu sześciu miesięcy przeprowadzić w owym stanie nowe wybory, ale jeśli rząd centralny nie jest zadowolony z ich wyniku, to całe przedstawienie można powtórzyć. „System kongresowy” opierał się na równowadze w stosunkach: władza centralna–stany. Nadużywanie mechanizmu „rządów prezydenckich” przyczyniło się do upadku systemu.

W 1975 r. Indira Gandhi uczyniła następny krok w niewłaściwym kierunku: de facto narzuciła mechanizm „rządów prezydenckich” także na szczeblu władz centralnych. Oczywiście nie uczyniła tego w tym celu, aby prezydent mógł ją zdymisjonować, ale po to, aby nadal sprawować swój urząd wyposażony teraz w nadzwyczajne uprawnienia. Mogła dzięki temu odsunąć w czasie wybory, które miały się odbyć w 1976 r. Uwięziła przywódców partii opozycyjnych, po czym nagle ogłosiła, że wybory odbędą się w marcu 1977 r. Z powodu wyborów musiała uwolnić przywódców opozycji, ale była przekonana, że w tak krótkim czasie nie zdołają oni zorganizować skutecznej kampanii wyborczej. I tu Gandhi się omyliła. Przywódcy opozycji postanowili złamać „system kongresowy” i dopilnowali, aby w każdym okręgu wyborczym był tylko jeden kandydat opozycji, stający do rywalizacji z kandydatem Kongresu. Ich strategia zadziałała i IKN został pokonany. Wynik zaskoczył Indirę Gandhi – w najmniejszym stopniu nie spodziewała się takiego obrotu spraw. Jej służby wywiadowcze, które winny były ją ostrzec, tak bardzo już przywykły, iż akceptuje ona tylko dobre wiadomości, że nie śmiały raportować nic innego. Indira zdołała jeszcze odzyskać władzę w wyniku wyborów w 1980 r., ale patrząc z perspektywy czasu, można stwierdzić, że „system kongresowy” skończył się w 1977 r. Zaczęła się epoka rządów koalicyjnych.

Rozkwit partii regionalnych

Pierwszą partią regionalną, która zdołała zdobyć władzę w jednym z indyjskich stanów federalnych, była Komunistyczna Partia Indii (KPI, Communist Party of India, CPI), która w 1957 r. pod przywództwem E.M.S. Namboodiripada wygrała wybory w stanie Kerala. Oczywiście KPI uważała się za partię ogólnonarodową i chciałaby dojść do władzy w całych Indiach, a nie tylko w jednym, małym stanie. Sukces w Kerali zawdzięczała faktowi, że był to stan nowo utworzony i nigdy nie został objęty „systemem kongresowym”. Utworzyły go księstwa Trawankor i Koczin, w których przed uzyskaniem przez Indie niepodległości Kongres nigdy nie działał. Komunizm szerzył się tam jako tajny ruch. Namboodiripad, zapytany kiedyś, jak został komunistą, odrzekł, że zawdzięcza to wpływowi Jawaharlala Nehru, który w końcu lat 20. XX w. szerzył w Indiach idee marksistowskie[7]. Księstwa musiały przystąpić do niepodległego państwa indyjskiego, ale były rządzone odrębnie. Dopiero kiedy Komisja ds. Reorganizacji Stanów (States Reorganization Commission) z 1955 r. – której działalność omówimy w następnym rozdziale – zaleciła utworzenie stanu na podstawie kryterium językowego dla południowoindyjskiego języka malajalam, wtedy Kerala mogła się usamodzielnić. Przydzielono do niej, oprócz obu byłych księstw, także dystrykt malabarski (należący dotąd do stanu Madras), ponieważ jego językiem był malajalam. Nowy stan był mozaiką i sprawiał kłopoty każdej partii, która chciałaby zacząć działać na jego terenie. Ale KPI dysponowała dobrze wyszkolonymi kadrami, które ciężko pracowały nad upowszechnianiem przesłania partii. Ponadto Kerala miała najniższy wskaźnik analfabetyzmu w Indiach, a dzieła Karola Marksa przetłumaczono na malajalam już w 1903 r. i był to najwcześniejszy przekład jego prac na jakikolwiek język indyjski.

Namboodiripad wprowadził reformy rolne oraz reformę systemu oświaty. Zraził tym grupy posiadające, co z kolei wywołało ruchy protestu. Nehru odwołał się wtedy do mechanizmu „rządów prezydenckich” i zdymisjonował rząd Namboodiripada[8]. Ten ostatni bardzo się rozczarował do swego byłego mentora. Wydawało się, że komunistyczny eksperyment w Kerali został skazany na niepowodzenie, ale KPI utrzymała w następnych latach wpływy jako partia regionalna. Komuniści, na przemian z Kongresem, zdobywali jeszcze wielokrotnie władzę w stanie. Zwyciężyli też w wyborach do stanowego zgromadzenia ustawodawczego w 2006 r., skutkiem czego ich przywódca-weteran, V.S. Achuthanandan, liczący sobie już 82 lata, objął urząd głównego ministra[9]. Do powtórzenia eksperymentu z Kerali doszło w Bengalu Zachodnim, gdzie Front Lewicy (Left Front), kierowany przez komunistów, zdobył w 1977 r. władzę i utrzymał ją aż do dziś. Po wyborach do stanowego zgromadzenia ustawodawczego przeprowadzonych w kwietniu i maju 2006 r. główny minister Buddhadeb Bhattacharjee sformował siódmy rząd Frontu Lewicy w tym stanie.

Zupełnie odmienny typ partii regionalnej ukształtował się w stanie Madras, obecnie Tamilnadu. Za panowania brytyjskiego bardzo aktywną w prezydencji Bombaju była Partia Sprawiedliwości (Justice Party), będąca politycznym skrzydłem ruchu niebramińskiego. W 1944 r., na wniosek E.V.R. Naickera zmieniła nazwę na Ruch Drawidyjski (Dravida Kazhagam). Idea jednego zjednoczonego narodu obejmującego wszystkich ludzi posługujących się językami drawidyjskimi stała się popularna wśród Tamilów, dumnych z dziedzictwa swej starożytnej literatury i odrzucających „imperializm hindi”, ale entuzjazmu Naickera wobec tej idei nie podzielały inne grupy mówiące językami drawidyjskimi. Naicker wybrał charyzmatycznego młodego przywódcę, dra C.N. Annaduraia – znanego później jako Anna (w języku tamilskim: starszy brat). W 1949 r. Anna zerwał z Naickerem i powołał własną partię: Drawidyjski Ruch Postępowy (Dravida Munnetra Kazhagam, DMK). Początkowo obaj przywódcy byli rzecznikami wystąpienia „Drawidów” z federalnego państwa indyjskiego, ale kiedy przez Indie przetoczyła się – po wojnie granicznej z Chinami w 1962 r. – fala nacjonalistycznego zapału, a rząd centralny zakazał działalności partii secesjonistycznych, Anna porzucił tę koncepcję. Konstytucja Indii z 1950 r. przewidywała, że po przejściowym okresie 15 lat język hindi stanie się językiem narodowym w całym państwie. Kiedy rząd stanowy IKN w Madrasie zaczął w 1965 r. wprowadzać to prawo w życie, reakcją stały się zamieszki. Na czele ruchu protestu Tamilów znalazł się Anna i jego partia. Rząd centralny ustąpił, a triumfujący Anna w 1967 r. wygrał wybory stanowe znaczną większością głosów. Stan Madras został przemianowany na Tamilnadu, dumę narodową zaspokojono, ale Anna cieszył się zwycięstwem tylko przez dwa lata. Jego śmierć stała się poważnym ciosem dla DMK. Następca Anny, M. Karunanidhi wkrótce musiał stawić czoło kolejnym wyborom – w 1971 r. Poparcia udzielił mu popularny aktor, M.G. Ramachandran (MGR), ale ten bohater tamilskiego kina nie chciał pozostawać w cieniu Karunanidhiego i dokonawszy w 1972 r. rozłamu w partii, sam wkroczył na scenę polityczną. W 1976 r. nadał swej partii ekstrawagancką nazwę: Ogólnoindyjski Drawidyjski Ruch Postępowy Anny (All-India Anna Dravida Munnetra Kazhagam, AIADMK), gdzie przymiotnik „Ogólnoindyjski” (All-India) oznaczał, że partia chce stać się częścią sceny ogólnonarodowej, a poprzez włączenie słowa „Anna” MGR uprzedził Karunanidhiego, następcę Anny. Obie partie zaciekle się nawzajem atakowały, aż wreszcie w 1977 r. MGR wyeliminował Karunanidhiego, usuwając go na 13 lat w polityczny niebyt.

M.G. Ramachandran patronował swej młodej ulubienicy, Jayalalitha Jayaram, która następnie po jego śmierci odniosła zwycięstwo w dość zażartej walce o sukcesję w partii. Kiedy w 1989 r. do władzy wrócił Karunanidhi, pokonała go w wyborach w 1991 r. W tymże samym 1991 r., uczestnicząc w kampanii w Tamilnadu, zginął zamordowany Rajiv Gandhi – jak się wkrótce okazało jego zabójcami byli bojownicy z ruchu Tygrysów Wyzwolenia Tamilskiego Ilamu (Liberation Tigers of Tamil Eelam, LTTE). Karunanidhi, jak domniemywano, był politykiem bliskim Tygrysom, a Jayalalitha potrafiła wyciągnąć korzyści z fali sympatii do zamordowanego przywódcy, jaka przetoczyła się przez kraj. Będąc w latach 1991–1996 głównym ministrem Tamilnadu, kontynuowała tradycję popierania Kongresu w sprawach ogólnopaństwowych. W 1996 r. została pokonana przez Karunanidhiego. Jako przywódczyni opozycji kontrolująca kilka miejsc w Izbie Ludowej indyjskiego parlamentu, w 1998 r. udzieliła poparcia koalicji kierowanej przez Indyjską Partię Ludową (Bharatiya Janata Party, BJP). Premier Atal Bihari Vajpayee nie miał łatwego zadania, by zdobyć jej poparcie i nigdy nie mógł być go pewnym. W 1999 r. Jayalalitha wycofała je, obalając rząd Vajpayee’a. Zdradziwszy koalicję BJP, która tymczasem już w 1999 r. powróciła do władzy, Jayalalitha otworzyła drogę dla Karunanidhiego, którego ugrupowanie (DMK) poparło teraz Vajpayee’a. W 2001 r. DMK przegrał wybory do zgromadzenia stanowego i Jayalalitha odzyskała władzę. Nakazując aresztowanie Karunanidhiego, wzmogła jeszcze napięcie między obu rywalizującymi partiami. Kiedy w 2004 r. do władzy w państwie doszła koalicja kierowana przez Kongres, Karunanidhi i jego DMK udzielili poparcia nowemu rządowi. Dalsze komplikacje w politycznych rozgrywkach w Tamilnadu nastąpiły w okresie poprzedzającym wybory do zgromadzenia stanowego w maju 2006 r. Przywódca rozłamowego ugrupowania Marumalarchi DMK (MDMK) – V. Gopalsamy, znany jako Vaiko – niezadowolony z warunków porozumienia z DMK o podziale miejsc, zawarł lepszy układ z Jayalalithą. DMK odniosła jednak w wyborach sukces. Karunanidhi, liczący już 82 lata, triumfował jeszcze raz i tym razem stanął na czele koalicyjnego rządu utworzonego przez DMK i Kongres. Takie zmiany kursu stanowiły ulubioną grę rywalizujących ze sobą partii tamilskich. Ten, kto rządził w danym momencie w Delhi, mógł zawsze znaleźć dla siebie sojusznika w Tamilnadu – a która z dwóch tamtejszych partii była właśnie do wzięcia, wynikało z meandrów tamilskiej polityki.

Innym miejscem, gdzie Drawidowie potrafią przedstawić swoje oczekiwania w skali regionalnej jest Andhra Pradeś – niegdyś część stanu Madras. Mówiący w języku telugu mieszkańcy Andhra Pradeś raczej nie pałali miłością do swych tamilskich sąsiadów, faworyzowanych pod brytyjskim panowaniem, szczególnie że większą część terytorium Telugów obejmowało księstwo nizama Hajdarabadu. Jak wyjaśnimy w następnym rozdziale, Telugowie odegrali pierwszoplanową rolę w procesie reorganizacji podziału Indii na stany. Kiedy już uzyskali to, co chcieli, stali się na dłuższy czas niezawodnymi zwolennikami „systemu kongresowego”. Nawet gdy Indira Gandhi poniosła w 1977 r. porażkę w wyborach do Izby Ludowej parlamentu ogólnoindyjskiego, to jednak Telugowie w 1978 r. zagłosowali za rządami Kongresu w stanie Andhra Pradeś. Rządy te przedstawiały sobą smutny obraz: w wyniku rywalizacji wewnątrz stanu oraz pomiędzy przywódcami w centrali główni ministrowie Andhra Pradeś zmieniali się prawie corocznie.

W 1982 r., zaledwie na kilka miesięcy przed terminem wyborów stanowych, nową partię założył słynny gwiazdor filmowy Nandamuri Taraka Rama Rao (NTR). Nazwał ją Kraj Telugów (Telugu Desam), kładąc w ten sposób nacisk na kwestię regionalnej dumy. W 1983 r. Telugu Desam, uzyskując szerokie poparcie, zwyciężyła w wyborach. Do nowej partii przystąpili niektórzy politycy Kongresu, wśród nich Chandrababu Naidu – zięć Ramy Rao. Rozkwit Telugu Desam nie cieszył Indiry Gandhi, która w 1980 r. odzyskała władzę w Delhi, toteż premier sięgnęła po stary instrument „rządów prezydenckich” i zdymisjonowała NTR. Nie uszło jej to płazem: jako głównego ministra w Andhra Pradeś zainstalowano polityka Kongresu, ale Rama Rao przekonał sądy i wygrał, dzięki czemu wzmocnił jeszcze bardziej swe znaczenie polityczne i mógł dokończyć kadencję jako szef stanowego rządu. Jednak w wyborach do zgromadzenia stanowego w 1988 r. wahadło wychyliło się ponownie w przeciwną stronę i do władzy wrócił Kongres. Zanim doszło do kolejnych wyborów w stanie, premierem Indii został były główny minister Andhra Pradeś, P.V. Narasimha Rao. Chociaż poprowadził on w swym rodzimym stanie bardzo energiczną kampanię, to Kongres poniósł w Andhra Pradeś porażkę. Władzę w stanie odzyskał NTR, który w okresie pozostawania w opozycji zawarł nowy związek małżeński. Jego drugą żoną była młoda kobieta, pisząca jego biografię. Rodzina NTR zbuntowała się przeciwko „macosze”, która zdobywała coraz większe wpływy polityczne. Chandrababu Naidu, przewodzący buntowi, dokonał „rewolucji pałacowej” i obalił NTR. Większość posłów zasiadających w zgromadzeniu stanowym z ramienia partii Telugu Desam opowiedziała się po stronie Naidu, który w 1995 r. objął funkcję głównego ministra Andhra Pradeś. N.T. Rama Rao, tragiczny bohater, zmarł w 1996 r., zdradzony przez własną partię. Natomiast Naidu zaprezentował się jako wytrawny polityk. W 1996 r. był głównym rozgrywającym w trakcie obsadzania stanowiska premiera Indii, a w 1998 r. jego partia Telugu Desam zdobyła większość miejsc do Lok Sabha ze stanu Andhra Pradeś. Naidu postanowił poprzeć „z zewnątrz” koalicję kierowaną przez BJP. Przez chwilę wydawało się, że jest wschodzącą gwiazdą indyjskiej polityki. Był rzecznikiem technologii informatycznych i nawet podczas wizyty Billa Gatesa zaimponował gościowi swymi metodami e-rządów. Ale w wyborach stanowych w 2004 r., których termin w Andhra Pradeś zbiegł się z parlamentarnymi wyborami ogólnopaństwowymi, Kongres zdobył zdecydowanie największą liczbę głosów i Telugu Desam została zepchnięta do poziomu niewielkiej mniejszości. Zobaczymy, czy w 2009 r. Naidu zdoła wrócić do władzy[10].

Stan Maharasztra – sąsiad Andhra Pradeś – także przez długi okres stanowił bastion Indyjskiego Kongresu Narodowego. Nigdy nie wydał partii porównywalnej z Telugu Desam, ale w wielkiej metropolii, jaką jest Bombaj, powstała dość nietypowa partia regionalna. Jej założycielem w 1966 r. był Balasaheb Thakeray, dziennikarz i rysownik. Partia przyjęła nazwę Śiw Sena (Armia Śiwy), nawiązującą do wielkiego króla Marathów, Śiwadziego, ale która mogła być również rozumiana jako odwołanie do hinduskiego boga Śiwy. Bombaj jest najbardziej kosmopolitycznym miastem Indii, prześladowanym przez cały splot konfliktów etnicznych i klasowych. Jest stolicą stanu Maharasztra, ale językiem marathi posługują się w mieście głównie robotnicy, natomiast biznes i przemysł są kontrolowane przez mówiących w gudźarati. Ponadto do Bombaju napłynęło wielu Indusów z południa – z Tamilnadu i z Kerali – rywalizujących o pracę z ludnością mówiącą w marathi. Taka sytuacja otworzyła partii Śiw Sena duże możliwości dla ksenofobicznej propagandy. Złą sławę przyniosły jej organizowane przez partię akcje bandh (zatrzymywanie całego ruchu i handlu w mieście). Śiw Sena stanowiła niewątpliwie siłę polityczną, z którą należało się liczyć, ale długo nie mogła zaistnieć w polityce stanowej, gdyż jej wpływy nie wykraczały poza granice Bombaju. W 1995 r. utworzyła jednak sojusz z Indyjską Partią Ludową (BJP) i do 1999 r. rządziła stanem. Liczyła na powrót do władzy w wyniku wyborów do zgromadzenia stanowego w 2004 r., ale poniosła porażkę, a w wyniku przeprowadzonych równocześnie wyborów ogólnoindyjskich liczba posiadanych przez nią miejsc w Lok Sabha spadła z 15 do 12. Tak jak wcześniej Śiw Sena uczestniczyła w koalicji narodowej kierowanej przez BJP, tak teraz podzieliła jej los. A ponieważ Thakeray starzeje się i staje się niedołężny, a jego następcy kłócą się między sobą, więc Śiw Sena raczej nie ma przed sobą świetlanej przyszłości[11].

W północnych Indiach na najsilniejszą przez pewien czas partię regionalną, dominującą w największym stanie republiki, Uttar Pradeś, wyrosła Partia Socjalistyczna (Samajwadi Party). Pretendowała ona do dziedzictwa po dawnych indyjskich partiach socjalistycznych, które już zniknęły z politycznej areny. Przywódca Samajwadi – Mulayam Sindh Yadav to stary socjalista, ale jego głównym atutem jest fakt, że należy do kasty jadawów, a przez to – do licznej społeczności Innych Warstw Upośledzonych (Other Backward Classes, OBC), które zaczęły w ostatnich latach odgrywać czołową rolę w polityce w północnych Indiach. Mulayam Sindh Yadav jest typowym reprezentantem pierwszego pokolenia polityków niepodległych Indii. W młodości wpływ wywarł na niego przywódca socjalistyczny dr Ram Manohar Lohia. W 1967 r., czyli w roku śmierci swego mentora, Yadav został członkiem zgromadzenia ustawodawczego Uttar Pradeś. Miał wtedy dokładnie 28 lat. Dziesięć lat później został członkiem rządu stanowego. Przez wiele lat przewodził w swym stanie Partii Ludowej (Lok Dal), która później połączyła się z partią Janata. W 1989 r. Yadav po raz pierwszy został głównym ministrem Uttar Pradeś, a w 1992 r. założył partię Samajwadi. Jako jej przywódca, był ponownie głównym ministrem w latach 1993–95. Podczas krótkotrwałego rządu koalicji Frontu Narodowego (National Front) pełnił w latach 1996–98 urząd ministra obrony Indii. W wyborach w 1999 i 2004 r. ponownie zdobywał miejsce w Lok Sabha, ale w 2003 r. wrócił na stanową scenę polityczną i po raz trzeci został głównym ministrem Uttar Pradeś. W 2004 r. partia Samajwadi zdobyła w Uttar Pradeś 35 miejsc[12], stając się największą partią regionalną reprezentowaną w parlamencie ogólnonarodowym i pod względem liczby miejsc następną po Komunistycznej Partii Indii (Marksistowskiej) (Communist Party of India [Marxist]), która zdobyła 43 miejsca. Przeciwnie niż Telugu Desam, która z definicji ogranicza się do swego rodzimego stanu, partia Samajwadi wystawiła kandydatów w 22 innych stanach, choć prawie bez jakiegokolwiek sukcesu – zdobyła tylko jeden mandat z sąsiedniego stanu Uttarańćal. Krytycy zarzucają Yadavowi, że wystawiając w całym kraju 237 kandydatów, pozwala sobie na prowadzenie gry w rozbijanie głosów. W zgromadzeniu stanowym Uttar Pradeś, liczącym 403 miejsca, Partia Sprawiedliwości wzmocniła swój stan posiadania ze 110 miejsc w 1996 r. do 146 w 2002 r., ale w 2007 r. doznała druzgocącej porażki z rąk Partii Większości Społecznej (BSP), która zdobyła 207 miejsc, podczas gdy Samajwadi tylko 99. Na urzędzie głównego ministra Mulayan został zastąpiony przez panią Mayawati z BSP. Jej karierę omówimy w rozdziale 12. w kontekście polityki dalitów (niedotykalnych). Kilka czynników przyczyniło się do nagłego załamania się poparcia dla Samajwadi. Przede wszystkim nastąpił zwykły zwrot przeciwko tym, którzy są u władzy, występujący tak często w okresie wyborów; ponadto partia straciła kontrolę nad pewnymi grupami społecznymi, które dawniej w pełni ją popierały. Na Samajwadi głosowali wcześniej muzułmanie, stanowiący 16% społeczności Uttar Pradeś; a w 2007 r. wybrano tylko 21 kandydatów muzułmańskich startujących z ramienia tej partii – wobec 29 wystawionych przez BSP. Zapewne także część wyborców spośród OBC opuściła Mulayama i zwróciła się ku Mayawati. Obecnie, jak się zdaje, Mulayam wyczerpał już swe siły na indyjskiej scenie politycznej i trudno mu będzie dokonać na nią udanego powrotu.

W stanie Bihar przez długi czas rządy na lokalnej scenie sprawował inny przedstawiciel kasty jadawów – Lalu Prasad Yadav. Mimo że obaj jadawowie przeszli bardzo podobną drogę politycznej kariery, to zawsze byli rywalami. Lalu jest o około 8 lat młodszy od Mulayama. Wcześnie zaczął karierę polityczną i mając 29 lat, został wybrany do Lok Sabha. W 1990 r. został głównym ministrem rządu Biharu, ale oskarżony o ogromną korupcję musiał ustąpić ze stanowiska. Niemniej biedota Biharu i tak go uwielbiała, a w 1997 r. Lalu potrafił doprowadzić do tego, że jego niepiśmienna żona została jego sukcesorką na stanowisku głównego ministra. W tymże roku zerwał ze swą dotychczasową partią polityczną, czyli z Partią Ludową (Janata Dal) i założył własną Narodową Partię Ludową (Rashtriya Janata Dal, RJD), która później, w 2004 r., pojawiła się jako główna sojuszniczka Kongresu, zdobywając 21 miejsc w parlamencie. Lalu został za to wynagrodzony ważnym stanowiskiem ministra kolei w rządzie Indii. Ale w wyborach w Biharze w 2005 r. do zgromadzenia stanowego, Indyjska Partia Ludowa (BJP) zdołała pokonać Narodową Partię Ludową (RJD)[13]. Okaże się, czy w przyszłości Lalu zdoła dokonać udanego powrotu do władzy. Ponieważ jednak jest on populistą o niespożytej energii, więc bardzo możliwe, że się pozbiera.

Wymienione dwie partie regionalne z północnych Indii, kierowane przez polityków należących do kasty jadawów, reprezentują w polityce nowy rodzaj bazy społecznej, jaką są niższe kasty. Znajdują się w opozycji wobec Indyjskiej Partii Ludowej (BJP), której bazę stanowiły pierwotnie wyższe kasty północnych Indii. W tym sensie BJP również była partią regionalną. Grała kartą hinduską, aby odwołać się do szerszego poczucia solidarności narodowej, i odniosła znaczny sukces. Ostatnio doznała jednak poważnego niepowodzenia w swej głównej twierdzy – w Uttar Pradeś. Jej stan posiadania w zgromadzeniu, wynoszący 174 miejsca w 1996 r., spadł do 100 miejsc w 2002 r. i do 51 miejsc w 2007 r. Najwyraźniej posługiwanie się kartą hinduską straciło nieco na atrakcyjności i świeżości. A wymyślił ją niegdyś radykalny nacjonalista V.D. Savarkar, kóry w 1923 r. napisał manifest Hindutwa. Ukuł on też sam termin hindutwa („hinduskość”). Podkreślał, że termin „Hindusi” odnosił się pierwotnie do ludu żyjącego za rzeką Indus, nie był więc określeniem o charakterze religijnym, lecz narodowym. Niemniej jednak, interpretując termin hinduskość, Savarkar skłaniał się raczej do wykluczenia muzułmanów i chrześcijan. Kładł nacisk na solidarność wszystkich Hindusów i odrzucał system kastowy. Za jego życia jego idee były zdecydowanie zbyt radykalne, by mogły przyciągnąć wielu zwolenników, ale w ostatnich latach hindutwa została przyjęta przez BJP jako ideologia partii i utożsamiona z hinduskim nacjonalizmem. Zgodnie z tą ideą BJP próbowała wyjść poza ramy północnoindyjskiej partii regionalnej i stać się partią ogólnonarodową. Jednakże spadek poparcia dla niej w jej dawnym regionalnym bastionie, czyli w Uttar Pradeś, może nie być dobrą wróżbą dla perspektyw BJP jako partii ogólnonarodowej.

Stany Pendżab i Kaszmir, położone w północno-zachodnich Indiach, od dawna były zdominowane przez dwie partie regionalne, które charakteryzowała nie tylko ich tożsamość regionalna, ale także szczególna afiliacja religijna – były to: Akali Dal sikhów i Konferencja Narodowa Kaszmiru (National Conference of Kashmir) tamtejszych muzułmanów. Akali Dal wywodzi się z Centralnego Komitetu ds. Zarządzania Gurdwarami (Shiromani Gurdwara Prabandhak Committee, SGPC), który jeszcze w epoce panowania brytyjskiego prowadził kampanię o prawo sikhów do zarządzania ich własnymi miejscami kultu religijnego (gurdwara). Kampania zakończyła się sukcesem i SGPC uzyskał znaczny wpływ na życie polityczne Pendżabu. Linia podziału Indii Brytyjskich na dwa państwa dokładnie rozcięła region zamieszkany przez sikhów. Ci z nich, którzy znaleźli się w Pakistanie, uciekli do indyjskiego Pendżabu Wschodniego. Ich poczucie wyzucia było jeszcze wzmacniane w wyniku utraty pozycji w armii, w której za rządów brytyjskich mieli znaczne wpływy. W niepodległym państwie indyjskim utrzymanie takiej uprzywilejowanej pozycji jednej ze społeczności religijnych nie było już możliwe. Sikhowie zażądali wtedy utworzenia dla nich stanu pendżabskojęzycznego (Panjabi Subah) – nie mogli domagać się stanu sikhijskiego, gdyż powołanie stanu według kryterium religijnego byłoby sprzeczne z zasadami konstytucji Indii. I w 1966 r. Indira Gandhi stworzyła Panjabi Subah, oddzieliwszy od Pendżabu jego część południową (nazwaną Harijana), zamieszkaną przez ludność mówiącą językiem hindi. Mieszkańcami tego nowego Pendżabu byli jednak nie tylko sikhowie, którzy nieznacznie w nim przeważali liczebnie, ale również mówiący po pendżabsku hindusi. Akali Dal powstała jako partia sikhów; jednak niektórzy sikhowie należeli do Indyjskiego Kongresu Narodowego, toteż Akali Dal nie mogła osiągnąć pozycji partii dominującej w stanie. Radykalni sikhowie lobbowali teraz za utworzeniem Chalistanu – religijnego państwa sikhijskiego, a taki postulat nie mógł oznaczać nic innego, jak tylko secesję z Indii. Indira Gandhi, dotąd rozgrywająca sytuację w Pendżabie według zasady „dziel i rządź”, ostatecznie skierowała tam armię dla zgniecenia secesjonistów. W następstwie tej decyzji straciła życie. Secesjonistów pokonano, ale Indira Gandhi została zastrzelona przez sikhów ze swej straży przybocznej. W następnych latach Pendżab spacyfikowano, a Akali Dal stała się demokratyczną partią regionalną i w tym charakterze nadal zachowuje swe znaczenie.

Narodowa Konferencja Kaszmiru to kolejna partia regionalna o religijnej afiliacji. Założył ją w latach 30. XX w., jako Konferencję Muzułmańską (Muslim Conference), Sheikh Muhammad Abdullah – „Lew Kaszmiru”. W 1938 r. poznał on Nehru i został jego przyjacielem; obu inspirowały idee socjalistyczne. Później Abdullah zmienił nazwę swej partii na Narodową Konferencję Kaszmiru, której celem stała się walka z autokratycznymi rządami maharadży Kaszmiru. W okresie, gdy Indie uzyskiwały niepodległość, ówczesny maharadża, Hari Singh, przyjął dość dyskusyjny sposób postępowania: rozważał ideę niepodległości Kaszmiru i zwlekał z podpisaniem traktatu o przystąpieniu do Indii bądź do Pakistanu. Zagrożony przez Pakistan, zwrócił się ku Indiom, ale aby uzyskać pomoc z ich strony, musiał przystać na poddanie się ich kontroli. W trudnej sytuacji znalazł się Abdullah, który organizował obronę Kaszmiru, ale równocześnie nadal przeciwstawiał się władzy maharadży. Narodowa Konferencja Kaszmiru stała się wtedy czołową partią stanu i maharadża mianował Abdullaha premierem. W tym charakterze Abdullah wprowadził reformę rolną korzystną dla rolników, którzy odtąd traktowali Narodową Konferencję jako swoją partię. Dopilnował, aby w 1949 r. maharadża faktycznie abdykował, tylko formalnie zachowując swój tytuł; syn maharadży, Karan Singh został wtedy gubernatorem stanu. Kaszmir otrzymał specjalny status, toteż Abdullah mógłby być zadowolony z tego, co w polityce osiągnął. Opowiedział się jednak za ideą niepodległości Kaszmiru, skutkiem czego został usunięty z urzędu i uwięziony przez swego niegdysiejszego przyjaciela, Jawaharlala Nehru.

Po 1953 r. na czele Narodowej Konferencji Kaszmiru stawali różni politycy uważani za pachołków rządu Indii. Nehru, na krótko przed swą śmiercią, uwolnił Abdullaha, a nawet powierzył mu prowadzenie rozmów z rządem Pakistanu. Plany te umarły wraz z Nehru. Abdullah odbył pielgrzymkę do Mekki, a podczas dalszej podróży spotkał się w 1965 r. w Algierii z premierem Chin, Zhou Enlaiem, czym rozsierdził rząd w Delhi. Znów został zatrzymany i umieszczony w areszcie domowym w południowoindyjskim uzdrowisku, w bezpiecznej odległości od Kaszmiru… i od Zhou Enlaia. W 1968 r. Indira Gandhi uwolniła Abdullaha, a w 1975 r. zawarła z nim „porozumienie kaszmirskie”, po czym powołała go na urząd głównego ministra rządu stanowego. Poskromiła „Lwa”, który mógł usamodzielnić się dopiero w 1977 r., kiedy Indira straciła władzę. Jego Narodowa Konferencja Kaszmiru odniosła wielki sukces w wyborach stanowych i Abdullah rządził stanem aż do śmierci w 1982 r. Jego następcą został jego syn, dr Faruq Abdullah, lekarz pracujący w Londynie, zupełnie nieprzygotowany do nowej roli, jaką miał odgrywać w kraju. Lękając się Indiry Gandhi, która odzyskała władzę, szukał poparcia wśród innych przywódców rządów stanowych, będących jednocześnie liderami partii regionalnych. W 1983 r. Narodowa Konferencja Kaszmiru zwyciężyła w wyborach do zgromadzenia stanowego. Mimo to w 1984 r. Indira Gandhi – niewiele wcześniej, nim została zamordowana – zdymisjonowała Faruqa Abdullaha.

Rajiv Gandhi próbował zaprzyjaźnić się z Abdullahem i zgodził się na zawarcie sojuszu wyborczego z jego Narodową Konferencją Kaszmiru. Niestety, sfałszowane na masową skalę wybory w 1987 r. oznaczały koniec demokracji w Kaszmirze, który wkrótce pogrążył się w orgii przemocy. Rząd Indii mógł zapanować nad sytuacją, jedynie poddając Kaszmir faktycznie wojskowym rządom. Kiedy w 1989 r. wojska sowieckie wycofały się z Afganistanu, wielu tamtejszych bojowników pozbawionych teraz zajęcia przeniosło swą działalność do Kaszmiru. Co więcej: po porażce wyborczej Rajiva Gandhiego w 1989 r. na pewien czas politykę indyjską dotknął paraliż i wybory do zgromadzenia stanowego Kaszmiru przeprowadzono dopiero w 1996 r. – wygrała je Narodowa Konferencja Kaszmiru i Faruq Abdullah wrócił do władzy. W 1998 r. jego partia stała się członkiem rządu koalicyjnego w Nowym Delhi, kierowanego przez BJP, a syn Faruqa, Omar został w tym rządzie ministrem stanu. Kiedy w 2002 r. odbywały się nowe wybory w Kaszmirze, Omar przewodził Narodowej Konferencji Kaszmiru i oczekiwano zwycięstwa jego partii. Miała przecież nadal silne poparcie wśród rolników kaszmirskich i była członkiem rządzącej Indiami koalicji. Niespodziewanie jednak w wyborach zdecydowanie zwyciężył Indyjski Kongres Narodowy w sojuszu z nowym ugrupowaniem – Ludową Partią Demokratyczną (People’s Democratic Party, PDP). Tym razem wybory były naprawdę wolne i uczciwe. Nowy rząd, na czele którego stanął Mufti Mohammed Sayeed (z PDP), znękani Kaszmirczycy przyjęli z nadzieją. Sayeed pozostawał głównym ministrem tylko do 2005 r., gdyż zgodnie z uprzednią umową, na drugą połowę kadencji jego następcą miał zostać przywódca Kongresu w Kaszmirze, Gulam Nabi Azad. Przekazanie władzy przebiegło bezproblemowo, dowodząc, że Kongres osiągnął biegłość w prowadzeniu polityki koalicyjnej. W wyborach uzyskał więcej miejsc w zgromadzeniu stanowym niż PDP, ale oddał pierwszą rundę młodszemu partnerowi koalicyjnemu.

Także „Daleki Wschód” Indii wydał godną uwagi partię regionalną – Konferencję Ludu Asamu (Asom Gana Parishad, AGP, Assam People’s Conference). Za panowania brytyjskiego Asam był wieloetniczną, niełatwą w zarządzaniu prowincją. W niepodległych Indiach dla kilku plemion górskich wydzielono z niego odrębne stany (takie jak Nagaland), które też zostały członkami indyjskiej federacji. Natomiast żyzne równiny Asamu przez lata przyciągały wielu imigrantów. Napłynął na nie między innymi silny strumień ludności z nowo utworzonego Bangladeszu. W obliczu konkurencji ze strony Bengalczyków, wśród tubylczych Asamczyków powstał ksenofobiczny ruch, porównywalny do Śiw Sena z Bombaju. Zainicjowało go stowarzyszenie studentów asamskich, na którego czele stał Prafulla Mahanta. Z nim w 1985 r. Rajiv Gandhi wynegocjował „porozumienie asamskie”, kładące kres agitacji zachęcającej do przemocy. Rok później Mahanta został głównym ministrem Asamu. Jego partia – AGP – stała się najważniejszym rywalem Kongresu w tym stanie. Początkowo sprzymierzyła się z kilkoma mniejszymi partiami lewicowymi, ale w 2001 r. Mahanta niespodziewanie dokonał zwrotu i zawarł sojusz z BJP, czym wywołał zamieszanie zarówno we własnej partii, jak i w BJP. Niektórzy członkowie AGP opuścili partię i przeszli do Kongresu. Z kolei w BJP w Asamie doszło do rozłamu i powstania nowej partii – Asamskiej BJP (Asom BJP). Na tych wstrząsach skorzystał Kongres. Cztery lata później Mahanta został wyrzucony z BJP i powołał nowe ugrupowanie o nazwie Konferencja Ludu Asamu (Postępowa) – AGP (Progressive). Był chyba zainteresowany odnowieniem współpracy z partiami lewicowymi, one jednak nie zapomniały mu flirtu z BJP.

Dokonujące się jak w kalejdoskopie zmiany konstelacji indyjskich partii regionalnych tworzą dość pogmatwany obraz, ale partie te stały się ważnym elementem indyjskiej demokracji. Walka o władzę i wpływy przenika z poziomu ogólnopaństwowego na poziom regionalny, nacjonaliści indyjscy, komentując ten proces, mówią więc często o tendencjach do „rozmnażania się przez podział”. Większość jednak spośród tych partii zupełnie nie jest zainteresowana, by rozbijać indyjską federację. Wprowadzają one natomiast nową dynamikę do życia politycznego Indii, o czym świadczy choćby fakt, że zajmują coraz więcej miejsc w Izbie Ludowej indyjskiego parlamentu. Jeden z indyjskich analityków politycznych twierdzi, że w ostatnich latach nawet w wyborach do parlamentu państwa wyborcy zachowują się tak, jakby wybierali swoje władze stanowe. Jeśli do partii regionalnych zaliczymy również oba ugrupowania komunistyczne i następnie porównamy, ile głosów oddawano na wszystkie partie tej grupy w głosowaniu powszechnym w skali kraju oraz ile zdobywały one miejsc w parlamencie – to zobaczymy, że w wyborach w 1984, 1989 i 1991 r. partie regionalne były stale niedoreprezentowane, gdyż uzyskiwały mniej więcej jedną trzecią liczby głosów wyborców, a zdobywały tylko jedną piątą liczby miejsc w Lok Sabha. To się jednak zmieniło w wyborach w 1996 i 1998 r., kiedy partie regionalne uzyskiwały coraz większą liczbę głosów – odpowiednio 39% i 44% – i również zdobyły taką samą część miejsc w parlamencie. Tendencja ta utrzymała się w wyborach 2004 r., kiedy partie regionalne zdobyły 47% miejsc[14]. W sytuacji, gdy prawie połowę miejsc w parlamencie państwa zajmują przedstawiciele partii regionalnych, nieuniknione staje się tworzenie politycznych koalicji. Wedle podręczników politologii, większościowy system wyborczy powinien doprowadzić do ukształtowania się systemu dwupartyjnego i braku możliwości zawierania koalicji, natomiast powstawanie rządów koalicyjnych winno być zawsze następstwem systemu proporcjonalnego. Tymczasem proces przekształceń politycznych w Indiach przebiegł innym torem. Indyjski system polityczny, wychodząc od stanu dominacji jednej partii, stopniowo przekształcił się w model rządów koalicyjnych, bardzo przypominających sytuację, jaka powstaje tam, gdzie obowiązuje zasada wyborów proporcjonalnych. Obecnie w państwie działają dwie partie ogólnonarodowe, z których każda uzyskuje około jednej czwartej liczby głosów wyborców i podobną część liczby miejsc w Izbie Ludowej parlamentu. Skutkiem jest tworzenie rządów koalicyjnych, którym przewodzi jedna z owych dwóch głównych partii, popierana przez tłumek małych ugrupowań. Część tego poparcia to poparcie „z zewnątrz”, czyli udzielane przez partie, które wahają się przed wejściem w koalicję. System taki, wobec mnogości sił politycznych w Indiach, musi być akceptowany, gdyż stanowi adekwatne odzwierciedlenie stanu indyjskiej demokracji.

Charakterystyczną cechę wszystkich aspektów życia Indii, w tym także indyjskiej demokracji, stanowi improwizacja. System partyjny nie uległ instytucjonalizacji. Rzadkim zjawiskiem są wybory na funkcje partyjne – preferuje się raczej nominowanie przez przywódców partyjnych, a mechanizmy klientalne odgrywają tu rolę zasadniczą. Od kandydatów w wyborach do parlamentu Indii i do zgromadzeń stanowych zwykle oczekuje się, że będą pokrywać dużą część swoich wydatków związanych z wyborami. A wybory są przedsięwzięciem kosztownym. Według niektórych szacunków, wybory do parlamentu w 2004 r. kosztowały 13 mld rupii (około 290 mln dolarów amerykańskich). To oczekiwanie przyczynia się do stabilizacji rządów, gdyż kandydaci boją się częstych wyborów. Cynicy mogą drwić z politycznych rozgrywek, ale indyjski system polityczny, pomimo jego wszystkich wad, wykazał się dużą odpornością na zagrożenia. Nowo powstające siły polityczne były weń mniej lub bardziej płynnie włączane. Uniknięto gwałtownych starć i zachowano legitymizację państwa. Powstanie i rozwój rządów koalicyjnych pozostawało w zgodzie z takimi mechanizmami politycznego przystosowywania.

Pojawienie się koalicji narodowych

Pierwszy narodowy rząd koalicyjny, na czele którego stał premier Moraji Desai, powstał w 1977 r. Niektórzy z jego członków byli dysydentami z Indyjskiego Kongresu Narodowego, jak np. sam Desai, który dawniej pełnił funkcję wicepremiera w rządzie Indiry Gandhi, zanim został przez nią zdymisjonowany w 1969 r. Ale do koalicji należały też dwie partie socjalistyczne oraz partia prawicowa, nosząca wówczas nazwę Indyjski Sojusz Ludowy (Bharatiya Jan Sangh, BJS). Nowo utworzona koalicja – przełamawszy „system kongresowy” w wyniku wystawienia w każdym okręgu wyborczym tylko jednego kandydata opozycji przeciw kandydatowi Kongresu – przekształciła się w Partię Ludową (Janata Party), aby budować porządny system dwupartyjny. W nowej partii potężne były jednak pokłady nieufności. W oczy rzucał się brak wewnątrzpartyjnej demokracji: nigdy nie przeprowadzono w niej żadnych wyborów na stanowiska kierownicze, a wszyscy działacze spoza Bharatiya Jan Sangh obawiali się, że w takich wyborach przewagę uzyskałyby kadry wywodzące się właśnie z BJS. Mimo to Desai był dumny z przewodzenia zjednoczonej partii. Pytany, czy jego rząd nie jest po prostu repliką gabinetów dość luźnych koalicji utworzonych w kilku stanach po wyborach 1967 r., podkreślał w odpowiedzi, że Janata Party jest obecnie partią zjednoczoną. Desai był kompetentnym administratorem. Niegdyś, za panowania brytyjskiego, pracował jako urzędnik okręgowy i odszedł ze służby, aby przyłączyć się do Gandhiego. Wspominał często, że żałuje, iż kiedykolwiek służył panom kolonialnym, ale zapytany, czy swych umiejętności administracyjnych nie nabył właśnie wtedy, gdy im służył, musiał przyznać, że tak właśnie się stało[15]. Był raczej poważnym i wymagającym przełożonym niż zręcznym politykiem i gdy Janata Party się rozpadła, w 1979 r. zrezygnował z funkcji premiera. Nazwę Janata Party odziedziczyła mniejsza partia, która dzielnie usiłowała przeciwstawiać się Kongresowi, gdy ten wrócił do władzy. Nazwę tę przywłaszczyła sobie też Indyjska Partia Ludowa (Bharatiya Janata Party, BJP), czyli dawna BJS, która już nie wróciła do poprzedniej nazwy.

Nowe wysiłki na rzecz zbudowania koalicji podjęto przed wyborami 1989 r. Vishwanath Pratap Singh – dawniej najpierw minister finansów potem obrony w rządzie Rajiva Gandhiego – rozstał się z Gandhim i zorganizował kampanię, której celem było pokonanie Kongresu. Żeby to osiągnąć, zawierał sojusze wyborcze, próbując powtórzyć strategię, która przyniosła sukces w 1977 r. W wielu okręgach ustąpił miejsca kandydatom BJP, którzy dzięki temu nie mieli rywali po stronie opozycji przeciw aktualnemu deputowanemu Kongresu. W ten sposób V.S. Singh bardzo wspomógł BJP, która w poprzednich wyborach, w 1984 r., uzyskała tylko 2 miejsca w parlamencie, a w 1989 r. zdobyła ich 86. Kiedy jednak – po pokonaniu Indiry Gandhi – V.S. Singh sformował rząd mniejszościowy, wówczas BJP nie przystąpiła do jego koalicji, ale udzieliła poparcia „z zewnątrz”. Podobnie postąpili komuniści. Rząd Singha, zawieszony w bezruchu pomiędzy tymi dwoma biegunami, nie mógł przetrwać długo i gdy BJP wycofała poparcie, w 1990 r. został zastąpiony przez mniejszościowy gabinet, o jeszcze bardziej niepewnej podstawie, na którego czele stanął Chandra Shekhar, były socjalista. Z kolei jego rządowi poparcia „z zewnątrz” udzielał Kongres, który – kiedy poczuł się pewny zwycięstwa w wyborach w 1991 r. – owo poparcie wycofał.

Indyjski Kongres Narodowy był przeciwny zawieraniu koalicji, mając nadzieję na odzyskanie swej dawnej centralnej pozycji w polityce. Nie zdołał tego osiągnąć (chociaż niewiele brakowało) i musiał sformować rząd mniejszościowy, kierowany przez premiera P.V. Narasimhę Rao. W toku kadencji jego rząd, przeciągając na swą stronę kilka partii rozłamowych, zdołał zdobyć poparcie większości deputowanych. W 1996 r. Narasimha Rao przegrał wybory, ale Kongres utrzymał pozycję najsilniejszej partii i mógłby pozostać u władzy, gdyby utworzył rząd koalicyjny. Nie zrobił tak – wierny swej polityce unikania sojuszy – a próbę zbudowania koalicji pozostawiono Indyjskiej Partii Ludowej (BJP). Po niepowodzeniu tej próby doszło do wyłonienia się trzeciej siły. Jak wspomnieliśmy wcześniej, w tych wyborach partie regionalne usamodzielniły się i utworzyły Front Narodowy, zależny od zewnętrznego poparcia ze strony Kongresu. Swego przywódcy Front szukał wśród stanowych głównych ministrów. Odpowiednim kandydatem mógłby być Jyoti Basu, komunistyczny główny minister Bengalu Zachodniego, ale jego partia nie zezwoliła mu na przyjęcie oferty. Chandrababu Naidu, który właśnie doszedł do władzy w Andhra Pradeś, nie zdołał jeszcze umocnić swej pozycji w skali stanu i na tym etapie nie chciał zostać premierem państwa. Toteż pracy tej musiał się podjąć relatywnie mało znany główny minister Karnataki – H.V. Deve Gowda, który po zaledwie roku urzędowania starł się z przywództwem Kongresu i stracił jego poparcie. Ale nikt nie chciał doprowadzić do przyspieszonych wyborów. Pochłaniają one ogromne kwoty (często są to obfite darowizny pochodzące z szarej strefy), a szkatuły partyjne po poprzedniej elekcji były jeszcze puste. Poproszono więc Front Narodowy, aby zastąpił Deve Gowdę innym premierem. Jako rozgrywający działał Naidu, który dopilnował, aby pracę tę otrzymał Inder Kumar Gujral, dotychczasowy minister spraw zagranicznych. Gujral był prawym człowiekiem, dysponował też sporym doświadczeniem jako minister w rządzie centralnym, ale nie był liderem politycznym na poziomie stanu. I co więcej, był zdany na łaskę Kongresu, który w 1998 r. znów wycofał swe poparcie rządowi.

Tym razem tworzenie koalicji ruszyło na dobre. Prawicowa BJP nie czuła obrzydzenia do zawierania koalicji – odmienną postawę prezentował nadal Kongres – i nie miała skrupułów przed zapraszaniem każdego do przystąpienia do „koalicji chętnych”. W 1996 r. nieznacznie przegrała swą szansę, ale w wyborach w 1998 r. osiągnęła szczyt powodzenia, uzyskując 25,6% głosów wyborców i 182 miejsca w parlamencie[16]. Ponieważ wynik ten nie wystarczał do sformułowania rządu, BJP zaoferowała atrakcyjne warunki partnerom koalicyjnym, ograniczając liczbę ministrów delegowanych przez siebie, a proponując ważne teki ministerialne sojusznikom. Jak już wspominaliśmy wcześniej, kluczową rolę odegrała wtedy Jayalalitha Jayaram i jej AIADMK – najpierw popierając premiera Vajpayee’a, a następnie doprowadzając do jego upadku. W tym momencie odważny ruch mogła wykonać nowa przewodnicząca Indyjskiego Kongresu Narodowego, Sonia Gandhi, tworząc alternatywną koalicję. Sonia – wdowa po Rajivie Gandhim – początkowo unikała blasku politycznych jupiterów. Włoszka z urodzenia, przez hinduskich nacjonalistów została określona mianem „cudzoziemki”. Politycy Kongresu często jednak konsultowali się z nią oraz zachęcali ją do odgrywania aktywniejszej roli w indyjskiej polityce i Sonia ostatecznie zgodziła się zostać przewodniczącą partii. Przyzwyczajona, że to politycy przychodzą do niej, a nie ona do nich, nie była przygotowana do podjęcia się zadania budowy nowej koalicji. Zbyt długo czekała, aż inni przywódcy zaczną się z nią kontaktować, gdy powinna przystąpić do zabiegów o ich względy. Nowe wybory odbyły się w listopadzie 1999 r. Tymczasem obowiązki premiera pełnił Vajpayee i w chwili wyborów odczuwał zarówno wady, jak i zalety bycia urzędującym szefem rządu. Wygrał „wojnę o Kargil”, wymuszoną przez Pakistan, co zrobiło dobre wrażenie na elektoracie. BJP utrzymała posiadane 182 miejsca w parlamencie, a stworzenie koalicji tym razem okazało się łatwiejsze i Vajpayee mógł pełnić urząd pełną kadencję do 2004 r. Spodziewał się wtedy kolejnego zwycięstwa w wyborach, ale tym razem sukcesu nie odniósł. Później tłumaczył przyczyny porażki tym, że imię jego partii mogły zepsuć pogromy, do jakich doszło w stanie Gudźarat. Być może zrozumiał również, że hasło „Indie jaśniejące” (India Shinning), użyte przez BJP w kampanii wyborczej, nie odpowiada doświadczeniom biedoty.

Ostatecznie okazało się, że zmiany poparcia dla obu głównych partii ogólnonarodowych są mniej spektakularne, niż to wyglądało na pierwszy rzut oka.

Mapa 1. Bastiony głównych partii w wyborach do izby niższej (Lok Sabha) parlamentu Indii w 2004 r.

Źródło: Election Statistics, Government of India

Kartografia: N. Harm, Instytut Azji Południowej, uniwersytet w Heidelbergu

W porównaniu z poprzednimi wyborami BJP straciła 44 miejsca w parlamencie, a Kongres zyskał 31. Kongres ze 145 miejscami tylko nieznacznie wyprzedził BJP, która uzyskała ich 138. Faktycznie: BJP poniosła porażkę w niektórych okręgach w stanie Gudźarat, ale znacznie dla niej poważniejsze były straty poniesione w Uttar Pradeś. Przywództwo partii popełniło w tym stanie zasadniczy błąd strategiczny, popierając tamtejszego byłego głównego ministra, Kalyana Singha, i w ten sposób usiłując pozyskać głosy wyborców ze społeczności upośledzonych (OBC)[17]. Taki ruch zirytował dużą część kast wyższych, a nie przysporzył poparcia ze strony kast upośledzonych, które za swą bardziej autentyczną reprezentację uważały Partię Socjalistyczną (Samajwadi Party). Innym błędem, który wpłynął na los BJP w tych wyborach, była decyzja o porzuceniu DMK jako partnera w Tamilnadu i o ponownym oparciu się tam na AIADMK – partii wówczas w tym stanie rządzącej. A tymczasem AIADMK nie zdobyła w wyborach do parlamentu Indii ani jednego miejsca[18]. Kolejny sojusznik BJP – Telugu Desam, która wspierała koalicję „z zewnątrz”, poniosła w wyborach druzgocącą klęskę, tracąc 24 miejsca w parlamencie. Kierowana przez BJP koalicja doszła w ten sposób do kresu swych możliwości. Sił w budowaniu koalicji mógł teraz spróbować Indyjski Kongres Narodowy i wykazał się na tym polu znacznymi umiejętnościami. Rok 2004 stał się więc ostatecznie punktem zwrotnym w historii indyjskiej demokracji – obie partie ogólnonarodowe musiały odtąd dostosować się do warunków rządów koalicyjnych.

Pojawienie się na indyjskiej scenie koalicji politycznych zwiększyło znaczenie Indyjskiej Komisji Wyborczej. Podstawę działania tej instytucji stanowi artykuł 324 konstytucji Indii, który mówi, że prezydent Indii może powołać głównego komisarza wyborczego. I w rzeczywistości przez długi okres komisja była jednoosobowa. Kwalifikacje komisarza nie zostały określone, ale utarło się, że mianowano na to stanowisko wysokiej rangi emerytowanego urzędnika służby cywilnej, a nigdy urzędu komisarza nie sprawował polityk. Dopóki trwał „system kongresowy”, dopóty komisarz wyborczy wypełniał tylko funkcje ceremonialne – nigdy nie stanął w obliczu konieczności podejmowania kluczowych decyzji. Ale w okresie braku politycznej stabilizacji po 1989 r. komisarz stał się arbitrem szanowanym przez wszystkie partie. Podniesieniu rangi Indyjskiej Komisji Wyborczej sprzyjało wyjątkowe kierownictwo T.N. Sheshana, który stał na jej czele od 1991 do 1996 r. Był on wcześniej sekretarzem rządu oraz członkiem Komisji Planowania i o ile jego szorstki styl bycia zraził doń wielu polityków, to jego ogromna pewność siebie odstraszała wszystkich krytyków. Dopilnował, aby dla zagwarantowania bezpieczeństwa wyborów rozmieszczano jednostki paramilitarne, wprowadził dokumenty identyfikacyjne dla ograniczenia praktyk podszywania się pod innych wyborców oraz innych form oszustw wyborczych. Narzucił partiom i kandydatom biorącym udział w wyborach określony kodeks postępowania. W wyniku działań Sheshana Indyjska Komisja Wyborcza zdobyła reputację przewyższającą nawet reputację sądów. J.M. Lyngdoh – który był głównym komisarzem wyborczym od 2001 do 2004 r. – działał w sposób bardziej dyplomatyczny, ale podejmując decyzje, postępował równie zdecydowanie. To, że wybory w Kaszmirze w 2002 r. były wolne i uczciwe stanowiło jego zasługę. Wkroczenie Indyjskiej Komisji Wyborczej na scenę w okresie żywotnych zmian politycznych w państwie dowodzi prężności indyjskich instytucji demokratycznych.

Latem 2007 r. działanie koalicji politycznych zostało poddane próbie w toku wyborów prezydenckich, które zakończyły się zwycięstwem Pratibhy Patil, pierwszej kobiety wybranej na najwyższy urząd w Indiach. W roli kandydatki uczestniczącej w ówczesnym zaciętym wyścigu wyborczym pojawiła się ona dość późno. Pełniący dotąd urząd prezydenta Abdul Kalam mógł starać się o drugą kadencję i miałby duże szanse na wygranie wyborów, ale zdecydował się nie startować. Do rywalizacji stanął natomiast wiceprezydent Bhairon Singh Shekhawat. Wcześniej, czyli w czasach funkcjonowania „systemu kongresowego” wiceprezydent prawie zawsze zostawał następcą dotychczasowego prezydenta i wybór ten był w istocie mniej więcej sprawą formalną. Ale w 2007 r. Shekhawat – stary aktywista BJP – był popierany tylko przez opozycję. Przesądzone wydawało się więc zwycięstwo kandydata rządzącej koalicji, chociaż ta nie od razu uzgodniła, kogo wystawi. Część spośród czołowych działaczy Kongresu nie cieszyła się poparciem innych ugrupowań Zjednoczonego Sojuszu Postępowego (United Progressive Alliance)[19]. I nagle pojawiło się nazwisko Pratibhy Patil, bardzo mocno popierane przez tego, przywódcę Drawidyjskiego Ruchu Postępowego (DMK). Pratibha Patil, gubernatorka Radżastanu i od wielu dziesięcioleci polityk Kongresu, urodziła się w stanie Maharasztra, w wieku 25 lat została członkiem tamtejszego zgromadzenia stanowego i odtąd stale była obecna w polityce. Kiedy już została nominowana na kandydata rządzącej koalicji, prowadziła kampanię energicznie, znosząc zaciekłe ataki ze strony opozycji. Kampania wyborcza była równie wytężona jak przed wyborami parlamentarnymi, mimo że prezydent Indii nie jest wyłaniany w głosowaniu powszechnym, lecz przez kolegium elektorów, które składa się ze wszystkich członków obu izb parlamentu państwa (Lok Sabha i Radźja Sabha) i wszystkich zgromadzeń stanowych. Łącznie kolegium liczy 4896 osób. Aby cała ludność państwa była reprezentowana przez członków kolegium, każdy z nich ma pewną liczbę głosów, odzwierciedlającą wielkość jego okręgu wyborczego. Suma tych głosów wynosi 945 875, z czego Pratibha Patil otrzymała około dwóch trzecich. Shekhawat został zdystansowany; w zdominowanych przez lewicę stanach Bengal Zachodni i Kerala nie otrzymał ani jednego głosu.

Konsekwencją rywalizacji w tych wyborach stało się poważne pęknięcie w sojuszu BJP i Śiw Seny. Przywódca Śiw Seny, Bal Thakeray od dawna narzekał, że nikt ze stanu Maharasztra nigdy nie został prezydentem ani premierem Indii. Toteż w tych wyborach nie mógł sobie pozwolić na przeciwstawienie się kandydatce wywodzącej się z jego stanu i był zawzięcie krytykowany przez BJP za zdradzenie wspólnej sprawy. Przypadek ten dobrze ilustruje znaczenie partii regionalnych dla polityki ogólnonarodowej.

Powstawanie i rozwój partii regionalnych oraz narodowych koalicji czerpiących siłę z takich właśnie partii dostarczyło indyjskiej demokracji nowych podstaw. Wyrazisty system dwupartyjny jest odpowiedni raczej dla państw jednorodnych pod względem narodowym. Istnienie w Indiach szerokiego spektrum politycznego wymaga stosowania innych metod dochodzenia do porozumienia w skali państwa. Analitycy obserwujący sytuację polityczną mówią o systemie powiązanych ze sobą rozgrywek, jakim w takich warunkach oddają się politycy. Chodzi o zawieranie skomplikowanych kompromisów: ustępstwa czynione na jednym polu są kompensowane przez zyski uzyskiwane gdzie indziej. Ażeby takie gry mogły wspierać stabilność polityczną państwa, niezbędne jest istnienie zarówno elastycznego systemu partyjnego, jak i odpowiedniej struktury federalnej. Podobnie jak indyjski system partyjny musiał ewoluować pod wpływem zmieniających się warunków, tak też struktura federalna musiała dopasowywać się do procesu transformacji politycznej.

Przypisy:

1 D. Rothermund, Die politische…, s. 58–59.

2 Tenże, Mahatma Gandhi. Der Revolutionär…, s. 145.

3 Tamże, s. 438.

4 E. Luce, In spite of the Gods. The Strange Rise of Modern India, London 2006, s. 355.

5 D. Rothermund, Die politische…, s. 227.

6 H. Kulke, D. Rothermund, A History of India, London 2004, s. 335.

7 Wywiad z E.M.S. Namboodiripadem, luty 1965.

8 T. Zinkin, Reporting India, London 1962, s. 148 i nast.

9 Czyli przewodniczącego rządu stanowego, premiera stanowego (przyp. tłum.).

10 W 2009 r. odbyły się wybory do parlamentu Indii; w stanie Andhra Pradeś, który wybierał do indyjskiej Lok Sabha 42 posłów, partia Telugu Desam zdobyła 6 mandatów, a Indyjski Kongres Narodowy – 33; w Lok Sabha zasiada 543 posłów (przyp. tłum.).

11 W wyborach do Lok Sabha w 2009 r. Śiw Sena uzyskała 11 mandatów na 48 ze stanu Maharasztra (przyp. tłum.).

12 Na 80 miejsc z tego stanu do Lok Sabha (przyp. tłum.).

13 W wyborach jesienią 2005 r. w stanie Bihar zwyciężyła Zjednoczona Partia Ludowa (Janata Dal United), uzyskując 80 miejsc; BJP uzyskała 55 miejsc, a RJD – 54, na 243 miejsc w zgromadzeniu stanowym; JDU i BJP utworzyły rząd (przyp. tłum.).

14 W wyborach w 2009 r. partie regionalne uzyskały poniżej 40% miejsc w Lok Sabha (przyp. tłum.).

15 Wywiad z M. Desaiem, sierpień 1978.

16 C. Jaffrelot, The BJP and the 2004 General Election: Dimensions, Causes and Implications of an Unexpected Defeat, w: K. Adeney, L. Sáez (red.), Coalition Politics and Hindu Nationalism, London 2005, s. 238.

17 Tamże, s. 238.

18 Tamże, s. 243.

19 Wielopartyjny sojusz wyborczy pod przywództwem Kongresu, utworzony w 2004 r. (przyp. tłum.).