Tytuł oryginału

DARÜBER SPRICHT MAN NICHT

Copyright © 2018 Droemer Verlag.

All rights reserved by Verlagsgruppe Droemer Knaur

GmbH & Co. KG, München

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Zdjęcie na okładce

© studiostoks/Shutterstock.com

Redaktor prowadzący

Adrian Markowski

Redakcja

Beata Kołodziejska

Korekta

Sylwia Kozak-Śmiech

Maciej Korbasiński

ISBN 978-83-8234-632-9

Warszawa 2021

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02 697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla Noaha i Liama

Wprowadzenie

Pewnego razu kawaler z dobrej, szlacheckiej rodziny klęknął przed swoją wybranką, by poprosić ją o rękę. Lecz ledwie jego kolano zetknęło się z ziemią, puścił głośnego bąka. Dla młodego arystokraty było to tak żenujące, że niedługo potem ze wstydu się zastrzelił.

Historia z początku ubiegłego stulecia rzekomo jest prawdziwa, można znaleźć ją w autobiografii polskiej autorki Magdaleny Samozwaniec. Niezależnie od tego, czy jest to prawda, czy tylko legenda, o czym opowiada nam to zdarzenie? Dobrze wychowany młody mężczyzna nie tylko zakłócił pełną napięcia ciszę romantycznej chwili, lecz także złamał społeczne tabu: głośno pierdnął w towarzystwie damy – w tak doniosłym momencie!

Puszczanie bąków jako akustyczny podkład społecznych interakcji, jeśli tylko pominie się sypialnie chłopców w szkolnych internatach, do dzisiaj nie zyskało aprobaty. Bądź co bądź nie jest już powodem, by w młodym wieku własnoręcznie odbierać sobie życie. Ale co poza tym? Może nie popełniamy już samobójstw z powodu byle pierdnięcia, jednak także na naszym życiu, ludzi dwudziestego pierwszego wieku, wciąż jeszcze odciskają piętno liczne tabu. Już małe dzieci przeżywają sytuację konfliktu między tym, co zakazane, i tym, co dozwolone, kiedy uczą się, że kupa jest zła i śmierdzi – a potem zbierają pochwały, jak zrobią do nocnika wspaniałą kupeczkę dla mamy i taty. Niezrozumiałe jest tylko, dlaczego w takim razie brązowe złoto nie może zostać użyte palcami jako farba…

W przeciwieństwie do praw, tabu bardzo rzadko są publicznie roztrząsane lub dokumentowane. Są to raczej przekazywane ustnie, wpajane przez rodzinę oraz społeczeństwo i skrycie wypełniane zbiory reguł. Nie należy lekceważyć ich władzy – tabu mogą określać nasze życie i być nad wyraz praktyczne, ponieważ wyznaczają nam ramy działania. Bądźmy szczerzy, czasami jest też całkiem przyjemnie, kiedy nie trzeba nieustannie zastanawiać się, czy coś jest słuszne, czy niewłaściwe, rozsądne albo niestosowne.

Często jednak tabu ograniczają i mogą nawet – jak w przypadku popsutych oświadczyn – zagrażać życiu. Zwłaszcza wtedy, kiedy chodzi o nasze ciało: o higienę, o dziwne zgrubienia lub krostki, nieprzyjemne zapachy i odgłosy, które czasami emituje i które jednak mogą być oznaką poważnej choroby. Szczególnie duże tabu obejmuje naturalnie wszystko, co ma związek z naszą seksualnością. Nawet jeśli w tej dziedzinie sporo się zmieniło i niektóre tabu upadły, większość nadal zawzięcie się trzyma. Wiele tabu pochodzi z pradawnych czasów. I tak: niektórzy ludzie od wieków przestrzegają surowych zasad dotyczących pożywienia i na przykład nie jedzą wieprzowiny lub innych „nieczystych” pokarmów. Są ludzie, którzy nie podają ręki przedstawicielom innej płci, w pewnych rejonach świata odseparowuje się kobiety w trakcie menstruacji. Także seks w tym czasie w określonych kulturach jest nie do pomyślenia. Niektórzy ludzie nigdy nie połknęliby spermy, inni nie pokazują nagiej skóry i czerwienią się, kiedy w telewizji całuje się para zakochanych. Jeszcze inni mają problem z owłosieniem ciała lub obsesyjnie się myją, ponieważ czują się brudni i chcą być szczególnie czyści.

Być może niektóre tabu utrzymały się tak długo, bo bez nich nie byłoby już potrzeby ich łamania. Uniesiony w górę palec wskazujący w głowie, upominający „zły, zły”, dostarcza nam bowiem jednocześnie dreszczyku emocji, kiedy głośno i prowokująco bekamy przy stole albo wychodzimy z domu bez bielizny.

Być może zadajecie sobie teraz pytanie, dlaczego lekarka zajmująca się chorobami skóry i chorobami wenerycznymi pisze rozprawę o przykrych aspektach cielesności, tematach wstydliwych i tabu. W gruncie rzeczy podczas moich konsultacji tabu są dla mnie niejako chlebem powszednim. W książce Skóra. Fascynująca historia. Odkrywczy sposób rozumienia skóry piszę, jak kompleksowo skóra jest powiązana ze wszystkim w nas i wokół nas. Przy okazji przedmiotem rozmowy jest wiele tematów tabu. Ponieważ człowiek nie składa się jednak tylko ze skóry, pożądane jest całościowe spojrzenie.

Jestem lekarzem i nic, co ludzkie, nie jest mi obce. Ale każdego dnia spotykam w swojej praktyce ludzi, którzy czują się nieswojo: ze sobą, swoim ciałem i często także ze swoją psychiką. Ludzi, którzy od dawna w skrytości cierpią, wstydzą się i… milczą. Niekiedy chodzi o wysypkę w intymnych miejscach, swędzenie na pupie, podejrzenie choroby wenerycznej lub problemy łóżkowe. O zapachy ciała, wzdęcia i zatwardzenia, nadmierne owłosienie lub o grzybicę stóp. Jeden z moich pacjentów miesiącami omijał wielkim łukiem sauny i pływalnie, ponieważ jego palce u nóg „tak komicznie” wyglądają. Inny zawsze rezygnował z pozostawania na noc po randce – poznał wreszcie wspaniałą kobietę i był w niej totalnie zakochany. Mimo to noc w noc wymykał się po akcie miłosnym z jej mieszkania, bo panicznie się bał, że po stosunku w którymś momencie zapadnie u boku swojej nowej sympatii w głęboki sen. Wtedy jego język przesunąłby się w tył i dotknąłby tylnej ścianki gardła, a on zacząłby bardzo głośno chrapać. Wydawało mu się, że nie jest to zbyt romantyczne, a tym bardziej seksowne.

Dlaczego tak wielu ludzi zwleka z wizytą u lekarza? Odpowiedzi z reguły są do siebie podobne: „To dla mnie krępujące, nie mogłem o tym mówić”. „Bałem się tego, jaką usłyszę diagnozę”. Albo: „Myślałam, że to samo z siebie zniknie…”. Taka myśl przychodzi do głowy bardzo wielu osobom, zwłaszcza w przypadku szczególnie drażliwych tematów – co samo przyszło, samo przeminie. Głupio tylko, że w wielu przypadkach wcale tak się nie dzieje, nic samo nie znika ani nie przemija. A rozwiązania i terapie, jakie mogą zaproponować lekarze, często wcale nie są uciążliwe czy skomplikowane!

„Wszystko już zostało wymyślone”, stwierdza skwapliwie mój zaprzyjaźniony rzemieślnik, kiedy opowiadam o zepsutym urządzeniu lub o awarii w swoim mieszkaniu i nie wiem, jak rozwiązać problem. Najczęściej w okamgnieniu z łatwością i rutyną znajduje źródło problemu, sięga po jakieś specjalistyczne narzędzia i nieznaną mi część zapasową i już po chwili pralka znów pracuje, żwawo wirując, albo ogrzewanie znów daje przyjemne ciepło. Pozornie nierozwiązywalny problem zostaje w try miga usunięty.

Podobnie działamy także my, lekarze. Musimy tylko wiedzieć, na czym polega problem! A kiedy już uda nam się odkryć, w czym – niekiedy w dosłownym znaczeniu tego zwrotu – rzecz, wtedy niemal zawsze udaje się znaleźć dobre rozwiązanie. Przy czym my, lekarze, jesteśmy po waszej stronie i mamy nadzieję na wasze zaufanie. Zdajemy sobie sprawę, że niekiedy trzeba się przemóc, by odsłonić ciało i duszę. Ale jedno możecie śmiało założyć – już o tym wszystkim słyszeliśmy, wiele widzieliśmy na własne oczy, a niektórych rzeczy doświadczyliśmy nawet na własnej skórze!

Kto ma odwagę, by rozmawiać na osobiste tematy tabu, pozbawia je władzy. Dlatego ta książka ma do tego zachęcić i dodać odwagi. Chcę wam pomóc w zrozumieniu, co dzieje się z ciałem, kiedy wagina podczas seksu puszcza miłosnego bączka, żołądek po jedzeniu nagle zaczyna z wami rozmawiać lub kiedy erekcji nie można już być tak pewnym jak dotąd. Dlaczego liczne cielesne skazy, których być może się wstydzicie, w rzeczywistości prawdopodobnie są czymś całkiem normalnym albo przypuszczalnie łatwym do usunięcia. W każdym razie, kiedy ktoś decyduje się na pójście do lekarza, a nie sięga po osobliwe rozwiązania domowej roboty, jak pewna młoda kobieta, która zamówiła w internecie żrący roztwór do usuwania guzkowatych zgrubień na skórze oraz znamion barwnikowych i po przeprowadzonym samodzielnie zabiegu pozostały jej okropne blizny.

Będziemy teraz wędrować przez strefy zmysłów, za pomocą których postrzegamy tabu: węchu, dotyku, wzroku i słuchu. Miejmy nadzieję, że po skończeniu tej lektury będziecie wiedzieć – nie jesteście sami! Nie ma takiej krępującej dolegliwości, z którą nie zmagaliby się też inni ludzie. Tylko nikt o tym nie mówi. Dlatego życzę wiele radości z czytania i rozmawiania na poruszone tematy!

CZĘŚĆ I

Tysiąc i jedna woń: zapachy ciała

1

Za przystawioną dłonią: nieświeży oddech i inne zapachy z ust

W dobrych starych czasach, kiedy reklamy straszyły nas drastycznymi obrazami, wyświetlano reklamę pasty do zębów, w której mężczyzna chuchał na dmuchawiec. Ponieważ miał nieświeży oddech, delikatna roślina więdła na oczach milionów widzów. Inny wariant tego horroru – świeżo zakochana para, jedno szepcze coś do drugiego, na co to drugie, bliskie omdlenia, przewraca oczami i odwraca się z niesmakiem.

Nie umiem powiedzieć, czy tego rodzaju obrazy przekładają się na wyniki sprzedaży past do zębów, płynów do płukania jamy ustnej, odświeżaczy do ust lub podobnych preparatów odświeżających oddech. Faktem jest, że na większość ludzi nieświeży zapach z ust działa zniechęcająco. Jeśli ktoś ma nieświeży oddech, najpierw, jakby przyrodniczo zainteresowani, zaczynamy „węszyć”. Jak tylko zlokalizujemy źródło niemiłego zapachu, odwracamy się z przerażeniem – nasze archaiczne ja ostrzega nas przed chorobą i rozkładem! To mogłoby zmniejszyć nasze szanse na przeżycie.

Co ciekawe, kobiety najwyraźniej bardziej przejmują się wydzielaniem przykrego zapachu niż mężczyźni. A przynajmniej szybciej poruszają ten temat podczas konsultacji u lekarza albo w prywatnych rozmowach, w trakcie których niekiedy wymieniają się też sposobami, na przykład na to, jak rano po pierwszej romantycznej nocy zadbać o świeży oddech lub jak sprawić, by „pierwszy poranny pocałunek” był przyjemny. Kobiety przekazują sobie informację – zakochani mężczyźni po przebudzeniu natychmiast całują. Natomiast zakochane kobiety po przebudzeniu najpierw ssą bardzo mocne pastylki Fisherman’s Friend lub sięgają po inny odświeżacz oddechu. Albo wymykają się do łazienki i szybko myją zęby, zanim on się obudzi. Nadzwyczaj chętnie pragną przekonać śpiącego obok adonisa, że należą do tych rzadko spotykanych istot, którym nocą w jamie ustnej rozwija się aromat miętowy i eukaliptusowy, a nie „poranny cuchnący zapach z ust”, jak opisuje tę nutę zapachową nauka.

Cuchnący oddech to obiegowe pojęcie nadrzędne dla dwóch różnych zjawisk: w przypadku foetor ex ore źródło brzydkiego zapachu wydychanego powietrza znajduje się w jamie ustnej i obszarze gardła; w przypadku halitosis przyczyna tkwi głębiej, przykre wonie wyczuwa się także w powietrzu wydychanym przez nos. Można skorzystać ze specjalnych konsultacji skupiających się na tym problemie, który nawet się mierzy za pomocą halimetru. Po dmuchnięciu w swego rodzaju słomkę zostaje określony poziom brzydko pachnących lotnych związków siarki (VSC) w wydychanym powietrzu.

Według szacunków 25–50 procent światowej populacji przynajmniej o określonych porach dnia ma tak nieświeży oddech, że ludzie ci stają się społecznie izolowani – ich otoczenie woli trzymać się na dystans. Brzydki zapach z ust jest zatem zjawiskiem o światowym zasięgu i nie ma powodu, by się wstydzić. A jednak jest to olbrzymi temat tabu, wywołujący u niektórych prawdziwą fobię. Od 12 do 27 procent pacjentów borykających się z tym problemem to przypadki dla psychoterapeutów. Osoby te cierpią na halitofobię, jak nazywa się lęk przed, w ich przypadku nieistniejącym, nieświeżym oddechem.

Większość ludzi rzeczywiście zmagających się z tą przypadłością często ma kłopot ze stwierdzeniem, czy brzydko pachnie im z ust. A ponieważ wiemy, że uwagą na temat nieświeżego oddechu możemy kogoś zranić lub nawet wywołać traumę, wiele osób raczej milczy, zamiast powiedzieć rozmówcy, że on/ona ma nieświeży oddech. W przeciwieństwie do mojego kolegi, który rano przed wizytą pozdrowił innego lekarza słowami: „A cóż to, zjadłeś na śniadanie zdechłego szczura?”. Idiotyczne w tym wszystkim jest to, że milczenie innych może osobę z tą przypadłością wpędzić w społeczną izolację, ponieważ otoczenie zachowuje dystans. Może to mieć także poważne konsekwencje zdrowotne. Kiedy nie wdraża się terapii, wzrasta ryzyko wystąpienia szerokiego spektrum różnych chorób. Cuchnący oddech wywołany przez gromadzące się w jamie ustnej bakterie chorobowe prowadzi czasami do miażdżycy, zawału serca, zmian skórnych, takich jak pokrzywka, swędzenie, stany zaostrzenia łuszczycy, demencji lub przedwczesnego porodu.

Przyczyny problemu

Jest wiele przyczyn nieświeżego oddechu i w około 90 procentach znajduje się je w obrębie jamy ustnej i przestrzeni gardła. Tylko około 10 procent ma związek z przewodem pokarmowym, płucami, innymi narządami lub przemianą materii. Aby zawęzić zakres problemu, podczas diagnostyki przeprowadza się prosty test – jeśli powietrze wydychane przez nos jest bezzapachowe, cuchnąca woń pochodzi z ust; jeśli powietrze wydychane przez nos brzydko pachnie, przyczyna prawdopodobnie tkwi w głębszych rejonach ciała.

W większości przypadków sprawcą nieświeżego oddechu są bakterie. Nasz mikrobiom, czyli wspólnota zamieszkujących w nas mikroorganizmów, rozwijał się przez miliony lat i z reguły żyje na nas i w nas w przyjaznej symbiozie. Razem tworzymy superorganizm, kolektywną istotę nazywaną holobiontem. W samych naszych ustach żyje 100 miliardów bakterii należących do nawet 700 gatunków. Niektóre wspierają endogenne enzymy trawienne podczas rozkładu pożywienia, inne po prostu tam są i służą jako wypełniacze. Liczni mieszkańcy ust bronią nas przed osiedleniem się zarazków chorobotwórczych, dokładnie tak samo, jak czynią to ich koledzy w żołądku, na skórze, w waginie lub w drogach oddechowych.

Niestety między innymi z powodu zmienionego przez cywilizację stylu życia w naszym mikrobiomie może dojść do zaburzeń równowagi i tym samym do wywołania bakteryjnych mechanizmów samoobrony. Możecie to sobie wyobrazić na przykładzie ekosystemu stawu – system z roślinami i zwierzętami, który może utracić równowagę, kiedy określone gatunki mnożą się ponad miarę, dziesiątkują inne lub całkowicie je wypierają. Nagle pewne zadania nie są wykonywane, zostają uruchomione niszczycielskie procesy, w najgorszym wypadku zbiornik wodny umiera.

Tak samo jak na skórze i wszystkich śluzówkach, także w naszych ustach są dobrzy i źli wśród bakterii i grzybów. Kiedy tutaj system traci równowagę, skutkiem jest nieświeży oddech. To natomiast ma związek z jadłospisem bakterii. Do ich ulubionych dań należą śluz, obumarłe komórki śluzówek i białka z pożywienia. Uwalniane molekuły zapachowe to związki siarki, których najbardziej znanym przedstawicielem jest siarkowodór; a on śmierdzi zgniłymi jajami. Metanotiole wydzielają zapach zgniłej kapusty lub zgnilizny, a kiedy brzydko trąci rybą, mięsem lub fekaliami, odpowiadają za to biogenne aminy, do których należy kadaweryna – nazwa mówi sama za siebie. Powstają one w wyniku dekarboksylacji aminokwasów, komponentów białka, gdy w reakcji dochodzi do wydzielenia dwutlenku węgla.

Paskudne w przypadku bakterii jamy ustnej jest to, że chętnie towarzysko łączą się w biofilmy. Są to śluzowate biotopy, a więc naloty, na których bakterie zbudowały sobie przytulne i dość dobrze chronione domostwo, z którego nie dają się tak łatwo wypłukać. Panują tam warunki jak w syfonie umywalki – także tam odkłada się syfiasty (nie, syfon to nie jest starogreckie słowo oznaczające „syfiasty”) film bakteryjny, który ignorując stale spływającą wodę i środki czyszczące, po prostu pozostaje przyklejony. Kto zatem ma niekorzystny zestaw bakterii, tylko z dużym trudem może się ich pozbyć.

Kto rano wstaje, ten ma nieświeży oddech

Poranny zapach z ust z pewnością należy do klasycznych problemów – powstaje przede wszystkim, ponieważ nasza endogenna „zmywarka” nocą ogranicza swoje działanie. Przy zmniejszonej produkcji śliny, zwłaszcza gdy śpimy z otwartymi ustami, jama ustna wysycha. W naszej ślinie żyją miliardy bakterii, które uwalniają zapachy. Kiedy ślina całkiem wyschnie, pozostaje daleka od przyjemnej woń starej śliny. To trochę tak jak z wodą morską – jak zabraknie stałego zaopatrzenia, ponieważ akurat jest odpływ, pozostaje słona skorupa. Dobry ślinotok – przeciętnie 1,5 litra na dobę – rozcieńcza zapachy i zmywa bakterie, tak samo jak świetna zmywarka do naczyń!

Jeśli za mało pijemy i mamy suchą jamę ustną, znika efekt tego rozcieńczania i zapach może się ujawnić. To samo dzieje się nocą, kiedy, tak czy owak, produkcja śliny jest zmniejszona i nikt stale nie wlewa w siebie płynów. Zarazki wykorzystują to bezwstydnie i rozmnażają się bez przeszkód. Gdy ktoś o poranku szepnie w stronę swojego ukochanego partnera: „Dzień dobry, skarbie”, tchnienie zgrozy wydostaje się na zewnątrz, ujawniając cały swój przepych i różnorodność.

Na ten rodzaj brzydkiego zapachu z ust niewiele można poradzić, poza jak najszybszym wrzuceniem do ust odświeżającego dropsa, napiciem się, zjedzeniem czegoś lub umyciem zębów. Nieświeży oddech dodatkowo nasilają pewne leki, powodujące suchość w ustach, a także choroba gruczołów ślinowych. Natomiast w przypadku wielu innych rodzajów cuchnącego zapachu z ust można coś przedsięwziąć. Jednym ze środków, choć trudno będzie wam w to uwierzyć, jest de facto oddychanie. Najlepiej robić to, gdy w pobliżu nikogo nie ma. Chodzi o to, że bardzo duży udział w naszej florze jamy ustnej mają bakterie anaerobowe, a więc takie, które najchętniej przebywają tam, gdzie dociera niewiele tlenu. Tkwią w rowkach, szparach i kieszonkach. Tak więc kto oddycha i mówi, ten niejako stale przegania część śmierdziuchów.

Paradontoza, kamień nazębny i spółka

Naturalnie w ten sposób nie da się wypędzić wszystkich bakterii – mają do dyspozycji zbyt wiele idealnych kryjówek. A współczesny człowiek przyczynia się jeszcze dodatkowo do tego, że mogą się rozwijać nowe nuty zapachowe – obok kamienia nazębnego najważniejszą bakteryjną chorobą jamy ustnej jest paradontoza. Chodzi o zapalenie przyzębia, które może mieć różne przyczyny. Pewną rolę odgrywają geny, układ immunologiczny, higiena, ale także palenie papierosów i współczesne cywilizacyjne, wysoko przetworzone pożywienie. Dentyści często rozpoznają słodko-ostry odór spowodowany paradontozą już z odległości metra. A jeśli przy tym pacjent, uśmiechając się, odsłania zaczerwienione z powodu zapalenia dziąsła, wszystko jest jasne.

Być może pamiętacie silne ugryzienie jabłka z reklamy pasty do zębów, któremu towarzyszy zdanie: „Abyście jutro mogli ugryźć jeszcze mocniej”. W przypadku zaawansowanego zapalenia przyzębia, które często wiąże się z recesją przyzębia (wtedy jest to owiana złą sławą paradontoza), rzeczywiście nie jest to takie oczywiste. Nasze zęby tkwią korzeniami w tak zwanych zębodołach. Są to zagłębienia w szczęce i żuchwie. Nie siedzą w nich jednak ciasno, mają trochę luzu. Żeby nie wypadały i siedziały nieco bardziej elastycznie, od okostnej szczęki i żuchwy biegną do zęba silne włókna, które trzymają go napięte ze wszystkich stron niczym liny cyrkowego namiotu. Od góry niewielka szczelina jest zamknięta zdrowym dziąsłem jak gumową uszczelką, ponieważ resztki jedzenia i bakterie nie powinny tam mieć dostępu. Jednak kiedy ta gumowa uszczelka zrobi się miękka i nie przylega już tak ciasno do zęba, jest to zaproszenie dla agresywnych, prozapalnych bakterii, które natychmiast zasiedlają to miejsce i powstałą otwartą pustą przestrzeń pokrywają swoim biofilmem. Poprzez swoje działanie zapalne powoli niszczą aparat wieszadłowy zęba, wokół zęba powstają patologiczne kieszenie, które nieleczone stają się coraz głębsze. Nie dociera tam żadna szczoteczka do zębów, żadna nić dentystyczna i żadna szczoteczka do przestrzeni międzyzębowych. Konsekwencją jest cuchnący zapach z ust, krwawienie dziąseł, rozchwianie zębów i w najgorszym przypadku utrata zębów.

Kiedy ma się już takie głębokie kieszenie, pomóc może tylko wizyta u stomatologa. Każdy, kto kiedykolwiek był na profesjonalnym czyszczeniu zębów, wie, że są o wiele przyjemniejsze zabiegi. Czasami może to być wręcz prawdziwa rzeź. To, co u niektórych osób jest wydobywane z kieszeni zębów trzonowych, nie tylko bardzo nieprzyjemnie pachnie, ale nie przypomina też klasycznego szlamu osadu nazębnego, lecz twarde grudki. Małe bestie ciężko pracowały, by uszczelnić swój biofilm. Dla organizmu przewlekłe zapalenie to twardy orzech do zgryzienia. Organizm jest w ciągłym stanie pogotowia i próbuje desperacko bronić się przed rozprzestrzenianiem się czynników chorobotwórczych.

Palenie, stres, nadużywanie alkoholu, niektóre choroby i lekarstwa oraz zmieniona flora bakteryjna jelit utrudniają skuteczne działania obronne. U palaczy ryzyko paradontozy jest piętnastokrotnie wyższe. Pożyteczne bakterie z powodu palenia wymierają, złe się rozmnażają. Sygnałem ostrzegawczym, informującym o grożącym zapaleniu dziąseł, jest zwykle krwawienie z dziąseł. U palaczy ten sygnał wczesnego ostrzegania zostaje jednak wyeliminowany, ponieważ nikotyna zaciska naczynia krwionośne. Jama ustna palacza będzie zatem pachnieć nie tylko papierosami, lecz także silniej niż u osoby niepalącej słodkawym odorem spowodowanym paradontozą.

Kolejne osiedla mieszkaniowe dla bakterii

Dla bakterii nasza jama ustna jest prawdziwym eldorado. Nieszczelne plomby, źle osadzone koronki i mostki, marnie czyszczone protezy i pokryte kamieniem zęby to idealne osiedla mieszkaniowe dla bakterii, w dużym stopniu powodujące brzydki zapach z ust. Gdybyście wzięli kiedyś pod lupę swój język i przyjrzeli mu się dokładniej, odkrylibyście, że jego powierzchnia jest pofałdowana i szczelinowata. Dla bakterii język jest jak włochaty dywan, po którym mogą w dużej mierze hasać nie niepokojone. Bardzo szczelinowaty język z futrzanopodobnym nalotem już sam w sobie oznacza podwyższone ryzyko cuchnącego oddechu, ponieważ tutaj niczym w wieżowcu bakterie znajdują dla siebie o wiele więcej miejsca niż w budynkach parterowych. Faktycznie u osób z nieświeżym oddechem w 80–90 procentach przypadków przyczyna problemu znajduje się na języku.

Jednak nie tylko język ze swoimi szczelinami i fałdami znacząco przyczynia się do powstawania nieprzyjemnego zapachu. Także migdałki oferują przytulne nisze, ponieważ ich powierzchnia nie jest gładka, tylko pokryta wieloma podłużnymi szczelinami. W tych tak zwanych kryptach gromadzą się osady ze złuszczonych, obumarłych komórek, śluz, miazga pokarmowa i bakterie. Podczas żucia krypty zwykle są opróżniane, jednak sole wapniowe w naszym pożywieniu i naszej ślinie mogą spowodować, że miazga stwardnieje. Skutkiem są kamienie migdałkowe, które wprawdzie są niegroźne, ale mogą wywoływać brzydki zapach z ust. Z reguły są małe, wielkości grochu, i mają biało-żółto-zielonkawe zabarwienie. Ich konsystencja jest zmienna – od miękkiej, przez kruchą, po twardą jak kamień – a zapach, jaki mogą wydzielać te największe, przypomina smród zgniłych jaj.

Niekiedy kamienie migdałkowe są mylone z żółtawymi ropniami, które występują podczas ropnego zapalenia migdałków. To wprawdzie – dokładnie tak samo jak infekcje dróg oddechowych – także powoduje nasilenie nieprzyjemnego zapachu z ust (nieprzyjemnie słodkiego), ale wiąże się z silnym zaczerwienieniem, obrzękiem i gorączką.

Nasze zwyczaje żywieniowe

Kto chce schudnąć, żeby być zdrowym i atrakcyjnym, chętnie decyduje się na niejedzenie albo na dietę ketogeniczną, która zgodnie z przesłaniem No carb nie dostarcza węglowodanów. Kiedy ciało nie otrzymuje cukru, pozyskuje energię, spalając tłuszcz. Wątroba wytwarza z niego substytut glukozy, tak zwane ciała ketonowe. W trakcie tej diety rezygnuje się z chleba, makaronów, ziemniaków, zbóż, słodkich owoców, mleka, owoców strączkowych i słodyczy. Ciała ketonowe są niejako niezbędną racją żywnościową, aby serce, mięśnie, nerki i mózg mogły dalej działać w okresach głodu. Ludzie będący na tej diecie z powodzeniem chudną, ale wraz z oddechem wydzielają zapach swoich ciał ketonowych, przypominający woń zmywacza do paznokci (acetonu) lub gumy owocowej. Zapach wydobywa się nie tylko z ust, lecz także z nosa, ponieważ jest efektem przemiany materii. Ale także ci, którzy ze względu na treningi i kondycję fizyczną spożywają posiłki bogate w białko, sprawiają wielką przyjemność określonym bakteriom w jamie ustnej – białko to ich ulubiony pokarm, a jego rozkład prowadzi do cuchnącego oddechu.

Kto kiedykolwiek pościł przez dłuższy czas, wie, że „głodowy oddech” wydziela stęchłą i gorzko-cierpką woń, a czasami nawet odór rozkładu. Jedzenie i picie w przypadku nalotu bakteryjnego w ustach i na języku daje efekt szorowania, ewentualnie zmywania. Dlatego skutecznym środkiem ochrony przed nieprzyjemnym zapachem z ust jest regularne przyjmowanie pożywienia. Przynajmniej dopóki nie jecie nadmiernych ilości czosnku i cebuli, bo podobnie jak alkohol powodują cuchnący zapach z ust i nosa. Ser, twaróg, kapusta, chrzan, kiszona kapusta, kawa i wino musujące brzydko pachną, jeszcze zanim trafią do ust. A zatem podczas przyjęcia, na którym serwuje się szampana, nie należy przysuwać się za blisko do innych gości.

Rozpoczynająca swoją podróż w dół miazga pokarmowa również może powodować nieprzyjemne konsekwencje. Odbijanie o nieprzyjemnym zapachu, wzdęcia i brzydkie odgłosy z przewodu pokarmowego nie muszą oznaczać nic groźnego, ale mogą też być symptomem choroby. I tak zapalenie błony śluzowej żołądka (nieżyt żołądka), które czasami jest wywoływane przez bakterię o nazwie Helicobacter pylori, powoduje kwaśny oddech – na zewnątrz wydostaje się zapach wymiocin. Cuchnąca woń z żołądka nasila się, kiedy przełyk nie zostaje wystarczająco szczelnie zamknięty przez przeponę. Dochodzi do cofania się (refluksu) kwaśnej treści żołądka. Inne choroby wewnętrzne, mogące prowadzić do nieprzyjemnego zapachu z ust, to na przykład cukrzyca, astma, niewydolność wątroby, choroba nerek, ropień płuca, gnijące guzy lub rozkładający się sok trzustkowy. Dlatego dobry lekarz, kiedy rozmawia z pacjentem albo go bada, zawsze stara się wyczuć jego oddech i wychwytuje w wydychanym powietrzu woń uryny, wątroby lub padliny.

Co poradzić na brzydki zapach z ust?

Jeśli źródło nieprzyjemnego zapachu znajduje się w jamie ustnej i gardle, przede wszystkim pomoże higiena jamy ustnej, zwłaszcza czyszczenie zębów. Przy czym, choć może to być dla was zaskoczeniem, wbrew reklamom, ani rodzaj szczoteczki do zębów, ani pasty do zębów nie decyduje o tym, czy rozwija się u was kamień nazębny, czy też nie. Wprawdzie w warunkach laboratoryjnych i w przypadku osób z ograniczoną sprawnością ruchową rąk elektryczne szczoteczki do zębów mają przewagę nad manualnymi, w realnym życiu nie oferują one jednak żadnych istotnych korzyści dla zębów, zwłaszcza że niektórzy ludzie nie lubią wibrujących wspomagaczy czyszczenia. Możecie zatem z czystym sumieniem sięgnąć po starą dobrą szczoteczkę do zębów, tylko proszę, nie korzystajcie z tych twardych, tylko z tych, które mają miękkie lub średnio twarde włosie. Twarde szczoteczki i zbyt duży nacisk na dziąsła podczas czyszczenia w żadnym razie nie zapewniają miłego masażu, wręcz przeciwnie. Są utrapieniem, mogą zranić dziąsła i tak je przerazić, że wycofają się na zawsze – bakterie się cieszą, a wrażliwe szyjki zębów, które w ten sposób są odsłaniane, sygnalizują boleśnie, co na ten temat sądzą. A dodatkowo ścieracie sobie całkowicie szkliwo.

Decydująca jest technika czyszczenia – szczotkowanie od czerwonego (dziąsła) w kierunku białego (ząb), ruchy okrężne lub wibrowanie. Czasu czyszczenia zębów nie trzeba odmierzać stoperem, należy tylko dotrzeć w każdy zakamarek i pomyśleć także o skrupulatnym wyczyszczeniu przestrzeni międzyzębowych. Jeśli udaje się wam dokonać tego w dwie minuty zamiast zalecanych trzech, to cudownie.

Szkliwo zębowe jest najtwardszą substancją organizmu i składa się przede wszystkim z kryształów hydroksyapatytu, którego głównymi składnikami są wapń i fosforan, a poprzez kontakt z jonami fluorkowymi na powierzchni szkliwa tworzy się fluoroapatyt. Ten krystaliczny bastion ma chronić nasze zęby przed najróżniejszymi atakami ze strony pożywienia i spowodowanych ruchami żucia. Jeśli zostanie uszkodzony, leżąca pod spodem zębina (dentyna) jest bezbronna, wystawiona na ataki temperatury i kwasów. Niektóre potrawy, lemoniady, soki owocowe i napoje energetyzujące mogą wypłukiwać minerały ze szkliwa, podobnie jak niektóre pasty do wybielania zębów.

Właściwie to nasz organizm przewidział tutaj pewien mechanizm obronny. Ponieważ kontyngent hydroksyapatytu nie może już być ponownie uzupełniony, ślina stale dostarcza nieco wapnia i fosforanu, by załatać drobne ubytki w warstwie ochronnej. Głupio tylko, że skład naszej śliny znów jest zależny od tego, co jemy. Cała fastfoodowa oferta węglowodanów w wysoce przetworzonym przez cywilizację jedzeniu skłania na przykład bakterię Streptococcus mutans do tego, by wytwarzać z cukru klej. Ten żwawo przyczepia się do zębów i w procesie fermentacji węglowodanów tworzy kwas. Odczyn pH, który zazwyczaj w jamie ustnej wynosi około sześciu, obniża się do bardzo kwasowego odczynu poniżej pięciu, przez co minerały wypłukują się ze szkliwa. To jakby atak kwasem na włoski marmur. A ponieważ szkliwo zębowe dokładnie tak samo jak dentyna ma mikroskopijne kanaliki, szybko przesyła meldunek o kwasach, zimnie i gorącu do serca zęba. Tam znajduje się tak zwana miazga, silnie unerwiona i unaczyniona żywa tkanka. Tutaj w pełnym znaczeniu słowa naprawdę można kogoś dotknąć do żywego… Nieodpowiednia flora bakteryjna jelit zmniejsza przyjmowanie wapnia z pokarmu, a w konsekwencji brakuje go potem zębom. (Więcej na ten temat później, przy temacie: Zespół jelita drażliwego).

Mycie zębów po jedzeniu ma sens, jednak po zjedzeniu czegoś zawierającego kwas (na przykład jabłka) nie powinno się natychmiast po ostatnim kęsie pędzić do łazienki. Żeby kwasy z jedzenia nie działały już tak agresywnie i żeby zostały nieco zneutralizowane przez ślinę, optymalne jest zachowanie odstępu 30–60 minut po jedzeniu.

Z wyborem właściwej pasty do zębów sprawa ma się następująco. W różnych pastach i żelach do zębów znajdują się mieszanki wielu składników zawierające: substancje ścierne, czyszczące, myjące, wodę, środki pieniące, wiążące, utrzymujące wilgoć, konserwujące, aromaty, olejki eteryczne, barwniki i dla remineralizacji szkliwa fluorki, wapń i fosforany. Minerały te chronią przed powstawaniem kamienia, a tym samym przed siedliskami brzydkiego zapachu z ust.

Fluorki są kontrowersyjne w kręgach ekologicznych. Są to naturalne sole, które znajdują się wszędzie w środowisku, w skorupie ziemskiej i w wodzie, a więc także w ludzkim organizmie, zwłaszcza w kościach i zębach. Oczywiście fluorki występują między innymi w zielonej i czarnej herbacie, orzechach włoskich, śledziach, maśle, pełnych ziarnach, ziarnach soi i wodzie mineralnej. Jak zawsze jednak to wielkość dawki tworzy truciznę. Przyjmowane w dużych ilościach fluorki mogą obciążać organizm i mieć działanie trujące. Ale żeby tak się stało, dorosła osoba musiałaby zjeść naraz około dwudziestu tubek pasty do zębów.

Faktem jest, że fluorki hamują czynniki kwasotwórcze, efektywnie utwardzają zęby i czynią je odpornymi na kamień nazębny. Ulubiony dowcip stomatologów brzmi: nie musisz traktować wszystkich zębów fluorkami, lecz tylko te, które chcesz zachować. W bezpośrednim kontakcie z zębami fluorki mogą lepiej naprawiać mikroskopijne uszkodzenia szkliwa niż znajdujący się w ślinie wapń. Ponieważ jednak działa to tylko „w bezpośrednim kontakcie”, dla zachowania zębów nie jest konieczne łykanie fluorków. Dlatego nie zaleca się stosowania zawierającej fluorki soli kuchennej, fluoryzowanej wody czy wręcz tabletek fluorowych, które zaleca się podawać dzieciom. Działają one tylko wtedy, gdy wciąż jeszcze znajdują się w ustach, przestają działać, kiedy już zostaną połknięte. Dopóki u dziecka nie widać żadnego zęba, podawanie preparatu jest naprawdę bezsensowne, ponieważ zęby tkwią jeszcze w szczęce i będą mogły zostać wzmocnione przez fluorki dopiero wtedy, kiedy wyrosną. Dla wzmocnienia szkliwa całkowicie wystarczające jest stosowanie pasty lub żelu z fluorem.

Na rynku jest dostępna nieskończenie wielka liczba preparatów do pielęgnacji zębów. Między nami mówiąc – wszystkie działają mniej więcej tak samo, zapewniają solidną pielęgnację, ale nie sprawią cudów. Dla zdrowych zębów ważne jest przede wszystkim zdrowe odżywianie, dobra technika czyszczenia i odpowiednia pasta do zębów dająca ulgę w nadwrażliwości przy odsłoniętych szyjkach, wybielająca przy zażółconych kłach, o dobrym smaku i ładnym zapachu dla wszystkich fanów świeżości.

Nić dentystyczna dociera w te miejsca, do których szczoteczka nie ma szans dotrzeć. Powinno się jej używać codziennie lub co dwa dni. Najbardziej efektywne czyszczenie przestrzeni międzyzębowych umożliwia nieco szorstka, w idealnym przypadku niewoskowana nić. W przypadku trochę większych odstępów między zębami lub przy mostkach dobrze sprawdzają się specjalne szczoteczki do przestrzeni międzyzębowych. Ważne jest, żeby w przypadku każdego zęba wsunąć nić głęboko, poniżej linii dziąseł, i to po obu stronach różowej brodawki międzyzębowej. W ten sposób nie tylko usuwamy powstającą płytkę nazębną, lecz także wpuszczamy do szczeliny powietrze, co denerwuje i unieszkodliwia anaerobowe, a więc nieprzepadające za tlenem, bakterie gnilne, które powodują brzydki zapach z ust. Krew pojawiająca się przy nitkowaniu oznacza, że mamy zapalenie dziąseł, a nie że używaliśmy nitki zbyt brutalnie – a więc śmiało!

Podczas codziennej pielęgnacji zębów nie powinno się naturalnie zapominać o języku. Badania dowodzą, że szczoteczka do zębów jest przy tym mniej efektywna niż skrobaczka do języka z plastiku lub metalu. Najbardziej skuteczna jest szczoteczka do języka. Czyszczenie wymaga nieco wprawy, szczególnie u tych osób, u których pojawia się odruch wymiotny, gdy tylko przyciskana jest tylna część języka. Kiedy wysuniecie nieco język, zanim zaczniecie szorować go szczoteczką lub skrobaczką, będzie łatwiej. Wyszorowanie języka dziesięć razy – z pastą do zębów lub bez – już będzie super.

Inni pomocnicy

PŁYNY DO PŁUKANIA UST

związki cynku – hamują rozwój bakterii wywołujących nieprzyjemny zapach; antyseptyki (chlorheksydyna, triklosan) – zabijają bakterie;

olejki eteryczne – odświeżacze do ust

PŁUKANIE UST OLEJEM WYWODZĄCE SIĘ Z MEDYCYNY AJURWEDYJSKIEJ

Tłoczony na zimno olej sezamowy, słonecznikowy i kokosowy z pierwszego tłoczenia redukuje grzyby pleśniowe Candida albicans, biofilmy paradontozy i bakterie kamienia nazębnego tak skutecznie jak chlorheksydyna; rano przed śniadaniem wlać do ust łyżkę oleju; przez 10–20 minut przepłukiwać usta, następnie wypluć

STOMATOLOG I PROFILAKTYKA

regularne chodzenie do dentysty celem skontrolowania stanu zębów, koron, protez i ich naprawienia; profesjonalne czyszczenie zębów dwa razy do roku, podczas którego zostaną usunięte naloty, zredukowane powierzchnie przywierania dla bakterii

LECZENIE PARADONTOZY, OCZYSZCZANIE KIESZONEK ZĘBOWYCH

wyskrobywanie, czasami połączone z operacyjnym nacinaniem i odwarstwianiem dziąseł, w niektórych przypadkach potrzebne antybiotyki

FLORA BAKTERYJNA JELIT

błonnik pokarmowy i probiotyki wzmacniają florę bakteryjną jamy ustnej, wypierają z niej czynniki chorobotwórcze

Niedawno, podczas wieczorku zapoznawczego na kongresie lekarzy, sama doświadczyłam, jak ważne dla relacji międzyludzkich są zadbane zęby. Wszyscy prelegenci spotkali się na wykwintnej kolacji w przyjemnej atmosferze, by porozmawiać na tematy fachowe i osobiste. Przy moim stole siedział naprawdę przystojny ordynator, szczupły, ze szpakowatymi gęstymi włosami, dobrze ubrany. Szybko zaczęliśmy rozmowę. Jednak już na początku, gdy się serdecznie uśmiechnął, zademonstrował u góry po prawej lukę w uzębieniu. Co zdumiewające, nie trzymał skrępowany dłoni przy ustach, nie skomentował też w żaden sposób widocznej luki. Liczyłam, że powie: „Hej, przepraszam, bardzo mi przykro, ale mój ząb jest właśnie w naprawie”. Wydaje mi się, że akurat wśród lekarzy coś takiego można powiedzieć… Wszystko to było jakieś osobliwe.

Następnego ranka profesor „luka w uzębieniu” miał wykład. Podekscytowana usiadłam w pierwszym rzędzie, w końcu był głównym prelegentem dnia. I możecie wierzyć lub nie – ząb tkwił na swoim miejscu. Żadnej luki! Jego wizerunek w moich oczach natychmiast się poprawił. Cieszyłam się na wspólny obiad i chciałam jeszcze raz spojrzeć na niego świeżym okiem. Lecz jak się domyślacie, dokładnie w chwili podawania zupy luka w uzębieniu pojawiła się ponownie. Pan profesor miał wyjmowany ząb, który na miłe pogawędki z kolegami wyjmował, a na czas wykładu na wielkiej scenie wkładał. Niektórzy ludzie mają nadzwyczaj oryginalne priorytety… ale cóż, wtedy nie ma też mowy o flirtowaniu.

Podczas zakupu konia osoba zainteresowana zwraca głównie uwagę na zęby tej czworonożnej istoty, uzyskując dzięki temu ważne informacje o jego stanie zdrowia oraz wieku. Piękne zęby także w przypadku istot dwunożnych wysyłają komunikat o młodości i zdrowiu, informują, czy ktoś o siebie dba i pamięta o pielęgnacji. Kiedy brakuje jednej perełki w naszyjniku albo kiedy cały naszyjnik jest w opłakanym stanie, my również wyciągamy wnioski.

A jeśli chcecie dowiedzieć się więcej o smrodzie, musicie tylko przejść do następnego rozdziału. Przy czym w przypadku tych zapachów dłoń trzymana przed ustami raczej nie pomoże, natomiast jak najbardziej sprawdza się w funkcji wachlarza…

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

Wprowadzenie

CZĘŚĆ I. Tysiąc i jedna woń: zapachy ciała

1. Za przystawioną dłonią: nieświeży oddech i inne zapachy z ust

Przyczyny problemu

Co poradzić na brzydki zapach z ust?

2. Ups, bąk: pierdziochy, podrażnione kiszki i wyraziste zapachy z garażu podziemnego

Alarm w jelitach

Zrobić coś dobrego dla jelit

3. Nowości z zapachowej kuchni: o zapachach ciała i jeziorach potu

Nasz indywidualny zapachowy odcisk palca

I mikrobiom codziennie stęka

W dziale z serami – o śmierdzących skarpetkach i gorących stopach

Wszystko w porządku w kroczu?

CZĘŚĆ II. Kiedy seks i miłość naprawdę swędzą: mieszane uczucia tam na dole

4. Specjalnie dla mężczyzn

Erekcja jest czarodziejską różdżką serca

I co teraz, mały przyjacielu?

Kiedy penisowi robi się ciasno: stulejka

Rach-ciach: obrzezanie

Pozwolić kutasowi, by pozostał kutasem

Małe jądrowe jeden razy jeden

5. Mój Boże, dochodzę: kobiecy orgazm

Czterofazowy model u mężczyzny i kobiety

6. Czy miesiączka to męski temat?

Co się tam właściwie dzieje?

Piętna i przesądy związane z menstruacją

„Miesiączkowanie jest niehigieniczne”

„Ona ma swoje dni” – PMS i inne męczydusze

„Menstruacja jest nieseksowna”

7. Antykoncepcja

Hormonalny pas cnoty: pigułka

Antykoncepcja bez hormonów

Seks w gumce

8. „To tylko dla zabawy”: butelki coli, odkurzacze i inne wypadki związane z seksem

Ogórki w labiryncie

Błędy się zdarzają…

„Morbus Kobold” i inne zagrożenia

9. Od stóp do głów zainfekowany miłością: o chorobach wenerycznych i obowiązku mówienia

Pełne ryzyko

Wirusy

Grzyby

Krótkie wprowadzenie do bezpiecznego seksu

10. Nieźle sfajdane: radości i cierpienia odbytu

Automatyczna myjnia dla tyłka?

Jamki z gniazdami włosów

Figi przy odbycie: fałdy okołoodbytnicze

Udręki hemoroidalne: bardzo częsty pupo-blem

Cztery rozkoszne stopnie choroby hemoroidalnej

Na tropie niebieskiej kuli: zakrzepica splotu okołoodbytniczego

Szczęśliwa pupa: najważniejsze codzienne zabiegi

11. Brak pełnej szczelności na dole

Nietrzymanie moczu i „syndrom zagubionego penisa”

CZĘŚĆ III. Ludzkie skazy: czego lepiej nie oglądać dokładnie

12. Masz piękne paznokcie: o paskudnych grzybach i podejrzanych gierkach

Na grzyby, gotowi, naprzód!

Rady na piękne paznokcie: właściwa pielęgnacja

13. Skupmy się na włosach

Dlaczego łysienie u kobiet często jest katastrofą, a u mężczyzn tylko czasami

Mycie i pielęgnacja raz poproszę

Dlaczego zbyt wiele włosów może być problemem

Włosy łonowe i dlaczego fryzury intymne nie tylko wyglądają uroczo…

Włosy w nosie

Wszy

14. Zwycięzca na punkty: brodawki, zgrubienia i plamy

Naczyniaki krwionośne, pajączek naczyniowy i rozszerzone naczynka

Prosaki i rogowacenie mieszkowe

Cysty, pryszcze i tłuszczaki

Brodawki, spadajcie!

Wszelkie inne dodatki

O choroba, plama wątrobowa

15. O władzy siły ciężkości i uciechach wieku

Tam coś wisi…

Biznes na lękach

Jak się starzejemy i co być może jednak moglibyśmy zrobić

16. Na dworze menopauzy – do przeczytania także dla mężczyzn (z informacjami wtajemniczonej)

Menopauza, pauza w stosunkach z mężczyznami?

Sucha pochwa, swędzenie i ból podczas seksu

Hormonalna terapia (zastępcza) i podejście holistyczne

17. Klaun andropauzy: kto się boi starego mężczyzny?

Już nie na pełnym testosteronie

18. Hormony i depresje: tabu ciała, ale co z duszą?

19. Optymalizacja ciała

Zmarszczki twarzy i silikon

Heavy metal: kółka, pręty i implanty

CZĘŚĆ IV. Melodie dla milionów lub dlaczego powinniśmy słuchać swojego ciała

20. Zaburzenia snu

Czy chrapanie jest tylko kłopotliwe, czy to choroba?

Higiena snu

Ślinienie się podczas snu

Seksomnia

21. Symfonie zgrozy: o rzyganiu, mlaskaniu i innych odgłosach ciała

Materiał wybuchowy w żołądku

O nienawiści w reakcji na mlaskanie innych: mizofonia

Flatus vaginalis – gazy pochwowe

Posłowie: o tym jednak się mówi!

Podziękowania

Spis treści

Wprowadzenie

CZĘŚĆ I. Tysiąc i jedna woń: zapachy ciała

1. Za przystawioną dłonią: nieświeży oddech i inne zapachy z ust

Przyczyny problemu

Co poradzić na brzydki zapach z ust?