Tytuł oryginału

JOURNEYS TO THE OTHER SIDE OF THE WORLD

Further Adventures of a Young Naturalist

Copyright © David Attenborough 1960, 1961, 1963

This abridged combined volume © David Attenborough 1981

All rights reserved

Opracowanie graficzne okładki

Ewa Wójcik

Zdjęcie na okładce

© David Attenborough

Zdjęcie autora

© Ruth Peacey

Zdjęcia

© David Attenborough

Redaktor prowadzący

Magdalena Gołdanowska

Redakcja

Małgorzata Grudnik-Zwolińska

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978–83–8234-547-6

Warszawa 2020

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

WSTĘP

Przez całą dekadę 1954–1964 co roku miałem wielkie szczęście – jeździłem w tropiki i kręciłem filmy poświęcone historii przyrody. Początkowo nasze wyprawy organizowała telewizja BBC wspólnie z londyńskim zoo, a naszym celem było nie tylko filmowanie zwierząt, lecz i łapanie niektórych z nich. W rezultacie naszym programom telewizyjnym nadano ogólną nazwę Zoo Quest (Zoologiczne poszukiwania). Jednak wskutek bardzo smutnego zrządzenia losu, mianowicie złego stanu zdrowia, przedstawiciel zoo Jack Lester nie mógł wyruszyć z nami w trzecią podróż. Później udział ogrodu zoologicznego ograniczał się do odbioru tych stworzeń, które my, filmowcy, zdołaliśmy przywieźć. Wobec tego naszym priorytetem stało się raczej filmowanie dziko żyjących zwierząt, nie ich chwytanie. W miarę upływu czasu nasze zainteresowania poszerzały się i coraz większą rolę w filmach zaczęli odgrywać przedstawiciele ludów napotykanych przez nas w podróżach, zatem nazwa Zoologiczne poszukiwania wydała się nam nieodpowiednim tytułem dla tej serii. Pierwsze trzy moje książki o tych wyprawach zostały wydane w nieco bardziej zwartej formie w 1980 roku, a następnie poddane pewnym dodatkowym zabiegom redakcyjnym i opublikowane ponownie w 2017 roku pod tytułem Przygody młodego przyrodnika. Oto drugi zestaw trzech książek, podobnie jak poprzednie nieco zredagowanych.

Łapanie węża boa na Madagaskarze

Od naszego powrotu z ostatniej z tych podróży upłynęło przeszło sześćdziesiąt lat. Trudno się zatem dziwić, że bardzo wiele się zmieniło. Wschodnia połowa Nowej Gwinei, wówczas pozostająca pod zarządem Australii, stała się niepodległym państwem jako Papua-Nowa Gwinea, a dolina Jimi, którą wtedy dopiero zaczynano badać, dorobiła się nie tylko dróg, lecz również własnego członka parlamentu. Królowa Sālote, władająca w czasach naszej wizyty królestwem Tonga, w 1965 roku zmarła, a następca tronu objął po niej rządy jako król Tāufa’āhau Tupou IV, po nim zaś na tron wstąpił Jerzy Tupou V. Nowe Hebrydy, niegdyś zarządzane przez dziwną i jedyną w swoim rodzaju formę kolonialnej administracji jako kondominium angielsko-francuskie, stały się niepodległym państwem Vanuatu. Australijskie miasteczko Darwin przeobraziło się w miasto, a tereny wokół góry Nourlangie – w Park Narodowy Kakadu z odpowiednimi do tej roli hotelami i drogami. Azjatyckie bawoły wodne, w czasach naszej wizyty nadal licznie cwałujące po dzikich terenach, zostały wybite, co umożliwiło powrót tego cudownego, lecz kruchego ekosystemu do stanu przypominającego pierwotny. Malowidła naskalne na Nourlangie, które sfotografowaliśmy jako pierwsi, zasłynęły w całym świecie i znalazły się na australijskich znaczkach pocztowych. Eukaliptusy namalowane przez Maganiego – artystę, który tyle nam opowiedział o swojej pracy – weszły w skład zbiorów Australian National Gallery, a ludzi malujących na skałach nieopodal Yuendumu zastąpili artyści używający w istocie nowoczesnych farb, ich płótna zaś sprzedają się obecnie za setki tysięcy, jeśli nie za miliony, dolarów. Niektóre szczegóły obrzędów Aborygenów, zamieszczone w pierwotnym wydaniu, zostały teraz przedstawione w skrócie, żeby nie urazić uczuć współczesnych przedstawicieli tego ludu.

Technika telewizyjna oczywiście zmieniła się nie do poznania. Urządzenia do rejestrowania dźwięku nie zapisują go już na taśmie i nie odmawiają posłuszeństwa w tropikalnym słońcu. Kamery telewizyjne są elektroniczne i niewielkie w porównaniu z używanymi przez nas potworami, nie trzeba ich również spowijać w specjalne ochraniacze, by zapewnić im spokój. Co więcej, mogą teraz natychmiast odtwarzać zapisany obraz, dzięki czemu nie musimy już czekać całymi miesiącami, aby się dowiedzieć, czy dysponujemy zdjęciami, na które mieliśmy nadzieję, czy nie.

Mimo to pozostawiłem relacje o tamtych miejscach i zdarzeniach w zasadzie w takiej formie, w jakiej je napisałem.

David Attenborough, maj 2018 roku

KSIĘGA PIERWSZA

Poszukiwania w raju

1.

Dolina Wahgi

Kiedy statek Victoria dotarł 6 września 1522 roku do Hiszpanii, ukończywszy pierwszy rejs dookoła świata, wśród cudów zniesionych z pokładu na ląd było pięć wypchanych ptaków. Ich upierzenie, a zwłaszcza wyrastające z boków powiewne pióra ozdobne, odznaczało się niezrównaną wspaniałością i majestatem, które całkowicie odróżniały je od wszystkiego, co oglądano kiedykolwiek przedtem. Dwa z nich Magellan, dowódca ekspedycji, otrzymał od króla wyspy Bacan w archipelagu Moluków w darze dla króla Hiszpanii. Pigafetta, kronikarz wyprawy, odnotował przyjęcie upominku i zapisał: „Te ptaki są wielkości drozdów; mają nieduże głowy, długie dzioby, łapy smukłe niczym pióro do pisania, ciała zaś długie na piędź. Są pozbawione skrzydeł, a zamiast nich mają długie pióra o różnych barwach, przypominające pióropusze, ogony zaś takie jak u drozdów. Nigdy nie latają, chyba że dmie wiatr. Powiedzieli nam, że te ptaki pochodzą z ziemskiego Raju, a zwą je bolon dinata, czyli boskie ptaki”.

Tak oto te cudowne stworzenia stały się znane pod nazwą rajskich ptaków. Był to pierwszy udokumentowany przypadek sprowadzenia okazów tego gatunku do Europy. Spisana przez Pigafettę relacja o nich była stosunkowo mało sensacyjna. Ptaki zostały bez wątpienia pozbawione skrzydeł przez miejscowych preparatorów dla uwydatnienia wspaniałości ich piór ozdobnych. Jednak ich zapierające dech w piersiach piękno, ich nadzwyczajna rzadkość oraz skojarzenia z „ziemskim Rajem” nadały ptakom aurę tajemnicy i magii, toteż wkrótce powstały o nich historie równie fantastyczne jak ich piękno. Jan Huygen van Linschoten, który siedemdziesiąt lat później opisał swoją podróż do archipelagu Moluków, wspominał: „Tylko na tych wyspach znaleźć można ptaki, które Portugalczycy zwą passeros de sol, czyli ptactwo słoneczne, mieszkańcy Italii nazywają je manu codiatas, ludzie władający łaciną – Paradisea, a my zwiemy je rajskimi ptakami za piękno ich piór, którym przewyższają wszystkie inne. Ptaków tych nigdy nie widziano żywych, trafiają bowiem na wyspy tylko martwe; mówi się, że wzlatują zawsze ku słońcu i ciągle utrzymują się w powietrzu, nie widuje się ich na ziemi, gdyż nie mają łap ani skrzydeł, a tylko głowę i ciało, a w większości również ogon”.

Opisany przez van Linschotena brak łap można łatwo wyjaśnić, gdyż nawet dzisiaj miejscowi zwykle odcinają je ptakom, żeby ułatwić sobie zdejmowanie skóry. O tym, że Pigafetta twierdził, iż rajskie ptaki mają łapy, późniejsi autorzy dla własnej wygody zapominali lub energicznie temu zaprzeczali, usilnie dążąc do podtrzymywania romantyzmu opowieści osnutych wokół ptaków. Jednak opisy ich trybu życia autorstwa van Linschotena stawiają wnikliwego przyrodnika przed wieloma problemami. Skoro ptaki ciągle latają, to jak budują gniazda i wysiadują jaja, czym się odżywiają? Wkrótce wymyślono odpowiedzi równie irracjonalne jak wymysły, które miały racjonalizować.

Pewien autor twierdził, że „samiec ma na grzbiecie pewną jamę, gdzie samica, która również ma zagłębienie na brzuchu, składa jaja i tak oto, za pomocą obu jam, jaja są wysiadywane i wykluwają się z nich młode”. Inny pisarz, wyjaśniwszy, że ptaki w stałym locie żywią się wyłącznie rosą i powietrzem, dodał, iż zamiast żołądka i jelit – które byłyby nieprzydatne istocie odżywiającej się w tak niezwykły sposób – ich jamę brzuszną wypełnia wyłącznie tłuszcz. Trzeci, w nadziei dodania odrobiny wiarygodności historii o braku łap, zauważywszy między piórami ozdobnymi niektórych gatunków poskręcane stosiny, sztywne niczym druty, pisał, że „Nie siadają one na ziemi, lecz zwisają z konarów na strunach lub piórach, które mają, i tak odpoczywają niby muchy lub inne żyjące w powietrzu istoty”.

Rajski ptak na ilustracji autorstwa Aldrovandusa, 1599 rok

Nawet po dwustu latach od sprowadzenia pierwszych wypchanych ptaków do Europy nadal nie znano dokładnej nazwy ich ojczyzny, owego „ziemskiego Raju”. Dopiero w XVIII wieku odkryto, że żyją one na Nowej Gwinei i wyspach u jej wybrzeży. Kiedy europejscy przyrodnicy po raz pierwszy ujrzeli żywe ptaki w ich naturalnym otoczeniu, większość obrastających je mitów się rozwiała. Niemniej romantyczna aura otaczająca te ptaki od czasów Pigafetty nadal trwała i kiedy wielki szwedzki przyrodnik Karol Linneusz chciał nadać naukową nazwę gatunkowi, który prawdopodobnie Pigafetta opisał, nazwał go Paradisaea apoda, czyli „beznogi rajski ptak”.

Jednak odkrycia naukowe ostatnich dwustu lat ujawniły, że fakty dotyczące rajskich ptaków są niemal równie fantastyczne jak wcześniejsze legendy, gdyż ptaki te posiadają pewne najwspanialsze, najbardziej nieprawdopodobne pierzaste ozdoby, jakie można znaleźć w całym ptasim świecie. Obecnie wyróżnia się przeszło pięćdziesiąt rozmaitych gatunków, ogromnie różniących się od siebie kształtem i wielkością ciała. Niektóre, jak cudowronka wielka (Paradisaea apoda), mają filigranowe pióra ozdobne, tworzące kaskady wyrastające im spod skrzydeł. Inne noszą na piersiach olbrzymie, opalizujące tarcze z piór. Część z nich ma długie, połyskliwe, czarne ogony mieniące się odcieniami purpury. U innych zaś pióra ogona ograniczają się do samych stosin. Latawiec krasnogrzbiety ma łysą głowę pokrytą jaskrawoniebieską skórą, wstęgogłów zaś nosi na głowie dwa pióra ozdobne dwukrotnie dłuższe od jego ciała, ozdobione przypominającymi emalię płytkami błękitnoperłowej, bladej barwy. Największe gatunki dorównują wielkością krukom; najmniejszy z nich, czerwony latawiec królewski, jest tylko trochę większy od drozda. Faktycznie rajskie ptaki łączy jedno podobieństwo – ich upierzenie cechuje prawie niewiarygodna ekstrawagancja, a gdy podczas zalotów oddają się ekstatycznym tańcom, prezentują swoje wspaniałe pióra ozdobne buro upierzonym samicom.

Z pewnością warto przebyć tysiące kilometrów, żeby ujrzeć takie piękne i romantyczne stworzenia, toteż przez całe lata nawiedzała mnie obsesyjna myśl, żeby to zrobić. Londyńskie zoo od kilku lat nie pokazywało widzom przedstawicieli tych gatunków, a w okresie, kiedy rozważałem wyprawę, by ich szukać, w ogóle nie miało ich w kolekcji. Co więcej, nigdy nie wyświetlano żadnego filmu (przynajmniej w Wielkiej Brytanii) z dziko żyjącymi ptakami wykonującymi swoje popisowe tańce. Postanowiłem zatem, że pojadę na Nową Gwineę, spróbuję je sfilmować i przywiozę kilka żywych okazów do Londynu.

Nowa Gwinea jest ogromna. To największa na świecie wyspa nienależąca do kontynentów, rozciągająca się na dystansie przeszło półtora tysiąca kilometrów. Jej powierzchnię fałdują łańcuchy górskie, dorównujące wysokością Alpom, tyle że ich górne zbocza okrywają nie pola śnieżne i lodowce, lecz lasy składające się z gigantycznych drzew obwieszonych wilgotnym mchem. Pomiędzy tymi pasmami górskimi biegną ogromne doliny szczelnie wypełnione dżunglą, z których wiele było wówczas praktycznie niezbadanych. Przy wybrzeżach rozciągają się obszerne, rojące się od komarów mokradła o powierzchni liczonej w setkach kilometrów kwadratowych.

Pod względem politycznym wyspa dzieli się na dwie niemal równe części. W czasach naszej podróży połową zachodnią zarządzała Holandia, a wschodnią Australia. W górzystej części wschodniego terytorium, w pobliżu środka wyspy, znajduje się wysoko położona dolina, gdzie w niewielkiej osadzie Nondugl australijski milioner-filantrop, sir Edward Hallstrom, założył Stację Eksperymentalnych Upraw i Hodowli Fauny. Wybudował tam olbrzymie ptaszarnie z większą liczbą rajskich ptaków niż we wszystkich ogrodach zoologicznych świata razem wziętych; mieszkał tam jeden z największych kolekcjonerów zwierząt i ekspertów od ptaków z rodzaju Paradisaea – Fred Shaw Mayer. Zatem Nondugl było dla nas idealnym miejscem do odwiedzenia, gdybyśmy tylko mogli otrzymać na to zezwolenie.

Sir Edward był wieloletnim przyjacielem i dobroczyńcą londyńskiego zoo. Kiedy napisałem do niego, informując go o naszych ambitnych planach, w odpowiedzi zasugerował, że powinniśmy wykorzystać stację jako bazę naszej czteromiesięcznej wyprawy.

Charles Lagus i ja odbyliśmy trzy podróże mające na celu chwytanie zwierząt oraz ich filmowanie. Kiedy usiedliśmy w kabinie pasażerskiego samolotu mknącego na wschód w kierunku celu naszej czwartej wyprawy, obaj pogrążyliśmy się w troskach nieustająco trapiących nas na początku nowej podróży – on sprawdzał w myślach sprzęt fotograficzny w obawie, że zostawił jakiś kluczowy element wyposażenia, ja starałem się przewidzieć wszystkie biurokratyczne przeszkody, z którymi powinniśmy się zmierzyć przed dotarciem do Nondugl, i próbowałem sam siebie zapewnić, iż przewidzieliśmy większość z nich i się na nie przygotowaliśmy.

W ciągu trzech dni dotarliśmy do Australii. Z Sydney lecieliśmy na północ, na Nową Gwineę. W Lae, mieście na północno-wschodnim wybrzeżu wyspy, wysiedliśmy z wygodnego czterosilnikowca i weszliśmy na pokład mniej luksusowej maszyny latającej co tydzień z zaopatrzeniem do doliny Wahgi w górach leżących w centrum wyspy.

Rozsiedliśmy się na aluminiowych, przypominających półki siedzeniach rozmieszczonych wzdłuż połowy długości jednej z burt samolotu. Przed nami przez całą długość kabiny ciągnęła się sterta ładunków przymocowanych linami do pierścieni tkwiących w pokładzie. Sterta zawierała worki z listami, fotele, masywne, żeliwne części dieslowskiego silnika, kartonowe pudła pełne jednodniowych kurcząt, ogromną liczbę bochenków chleba, a gdzieś między tym wszystkim szesnaście sztuk naszego bagażu i wyposażenia.

Nasi współpasażerowie – siedmiu półnagich Papuasów – siedzieli sztywni i spięci z zaciśniętymi ustami i kamiennym wyrazem twarzy, wpatrzeni niewidzącym wzrokiem w stertę ładunków, piętrzącą się o kilkanaście centymetrów od nich. Przynajmniej dla kilku z nich był to pierwszy lot samolotem – zanim wystartowaliśmy, musiałem im pokazać, jak zapiąć pasy – a na ich skórze połyskiwały drobne kropelki potu.

W nieduże okienka bębnił deszcz, ale dźwięk ginął w ryku silników. Na zewnątrz nie widziałem nic poza szarością. Samolot kołysał się i drgał, gdy wznosiliśmy się coraz wyżej nad niewidocznymi górami. Poczułem lekki dreszcz, gdyż zrobiło się zimno, a skóra jeszcze lepiła mi się od potu, który lał się ze mnie w dusznym upale panującym w Lae.

Maszyna stale się wznosiła, aż szara chmura na zewnątrz zaczęła się rozwiewać i przeradzać w umykające widziadła z mgły. Nagle w kabinie pojaśniało, jakby ktoś włączył światło elektryczne. Wyjrzałem przez okno. Słońce skrzyło się na wypolerowanych, drgających skrzydłach samolotu. Kilka kilometrów dalej ciemne szczyty wystawały niczym wyspy z nieruchomych kłębów chmur. Wkrótce w białej zasłonie pod nami zaczęły pojawiać się rozdarcia, a każde z nich tworzyło dziwacznie nierealny obrazek odsłaniający widok czasem na wijącą się serpentynę srebrnej rzeki, czasem na kilka małych chat, ale najczęściej na nijaką powierzchnię przypominającą zielony sztruks. Te przebłyski ziemi pod nami robiły się coraz większe i liczniejsze, aż wreszcie połączyły się w ciągły obraz przedstawiający biegnące jedno za drugim pasma wzgórz o grzbietach ostrych jak brzytwa, kolejno wznoszących się pod nami – niektóre porośnięte gęstym lasem, inne nagie pod jednolitą brązową trawą. Ich grzebienie przepływały pod nami jeden po drugim, aż znienacka uciekły w dół i nie lecieliśmy już nad opadającymi gwałtownie zboczami, tylko wzdłuż szerokiej, zielonej doliny. Była to dolina Wahgi.

Gdzieniegdzie grunt był oczyszczony z roślinności na lądowiska. Jedno z nich należało do eksperymentalnej farmy w Nondugl. Nasz samolot przeleciał nisko nad budynkami stacji. Z jednej z szop wyłoniła się mała ciężarówka i jechała powoli wzdłuż cienkiej czerwonej linii, przecinającej pejzaż i łączącej budynki z lądowiskiem. Wylądowaliśmy, podskakując na nierównościach, a kiedy Charles i ja sztywno wygramoliliśmy się na zewnątrz, ciężarówka minęła pędem zakręt, wjechała na trawiasty pas startowy i z piskiem zahamowała pod skrzydłem samolotu. Z kabiny wyskoczyło dwóch mężczyzn. Jeden z nich, przysadzisty i krzepki facet w szerokoskrzydłym, poznaczonym plamami od potu kapeluszu i ogrodniczkach barwy khaki, przedstawił się jako Frank Pemble-Smith, kierownik stacji. Drugi, starszy i szczuplejszy, to był Fred Shaw Mayer.

Razem wyładowaliśmy z samolotu nasz bagaż. Frank rzucił umiarkowane przekleństwo, gdy zobaczył, że ładunek nie zawiera jakichś części zapasowych do maszyn rolniczych, i przez kilka minut wymieniał plotki z pilotem. Po czym silniki samolotu znów zagrały, maszyna pomknęła z rykiem wzdłuż pasa, uniosła się w powietrze i skierowała się ku następnej stacji odległej zaledwie o cztery minuty lotu. Frank uzgodnił z papuaskimi robotnikami stacji, że załadują nasz sprzęt na przyczepę czekającego nieopodal ciągnika, następnie porwał nas do ciężarówki, chcąc nas przedstawić swojej żonie i poczęstować w domu herbatą.

Kiedy siedzieliśmy w schludnym salonie, pałaszując babeczki, dostrzegłem na zewnątrz dziwną sylwetkę stojącego bez ruchu wysokiego, półnagiego mężczyzny o mocno zarośniętej twarzy. Jego brązowe ramiona i owłosiona klatka piersiowa były poczernione sadzą, a oblicze pomalowane w czerwone, żółte i zielone kropki i pasy. Jego biodra okalał szeroki, sztywny, pleciony z włókien pas, z którego zwieszał się wąski odcinek wełnianej tkaniny, sięgający mu aż do goleni. Z tyłu miał wetkniętą za pas niczym turniura gęstą wiązkę liści. Zdobiła go obfitość ozdób z muszli perłopławów: pas z małych kawałków zwisających ze sznurka wokół bioder; ogromny, perłowy napierśnik zwieszał mu się ze sznurka zawiązanego wokół szyi; szeroki półksiężyc okalał podbródek, częściowo przykrywając brodę; długi, wąski sierp, wycięty z krawędzi muszli perłopława, miał wetknięty w przebitą przegrodę nosa. Jednak najbardziej oszałamiająco i olśniewająco wyglądała inna ozdoba, która nie była sporządzoną z muszli perłopławów biżuterią ani malowidłem – gigantyczny pióropusz. Zawierał on pióra co najmniej trzydziestu osobników należących do pięciu różnych gatunków rajskich ptaków. Rubinowe, szmaragdowe, czarne jak aksamit i błękitne niczym emalia te cudowne pióra tworzyły koronę o niewiarygodnym przepychu.

Wspaniały wygląd tego człowieka wydawał się jeszcze bardziej zdumiewający dzięki scenerii, mężczyzna stał bowiem na świeżo skoszonym trawniku na tle ogrodzenia z siatki drucianej, biegnącego wokół kortu do tenisa. U jego boku parkował jaskrawoczerwony ciągnik. Złapałem się na tym, że przypatruję się temu człowiekowi, jak gdybym oglądał jakiś pokaz cyrkowy lub atrakcję turystyczną. Jednak kiedy przeniosłem wzrok wyżej, na widniejące za jego plecami dzikie góry, to kort tenisowy, traktor i porcelanowa filiżanka, z której piłem, zabrzmiały natrętną, fałszywą nutą. To ja byłem tu cyrkowcem, a mężczyzna na zewnątrz wraz z tysiącami ziomków w okolicznych lasach – widownią.

Frank dostrzegł, w kogo się wpatruję.

– To jest – rzekł – luluai, wódz miejscowego plemienia. Nazywa się Garai i jest jednym z najzamożniejszych i najbardziej życzliwych tutejszych ludzi. Powiedziałem mu, że przyjeżdżacie, koledzy, na poszukiwania rajskich ptaków, więc się spodziewałem, że będzie czekał pod domem, żeby jako pierwszy mieć z wami do czynienia na wypadek, gdyby trzeba było dobić jakiegoś targu.

Kiedy skończyliśmy herbatę, wyszliśmy, żeby się zapoznać. Garai entuzjastycznie potrząsał naszymi dłońmi, lecz czynił to z nieokreśloną niezręcznością osoby, dla której taki gest nie jest czymś naturalnym; uśmiechał się szeroko, odsłaniając doskonały komplet białych zębów.

– Zień dobry – odezwał się.

– Zień dobry – odpowiedziałem, ciesząc się, że mogę użyć bez mała jedynych znanych mi słów z angielskiego pidżynu. Niestety, nie mogłem dodać nic więcej, gdyż nie da się mówić pidżynem, dołączając tylko głoski „am” lub „i” na końcu wyrazów angielskich. To bowiem pełnoprawny język z własną składnią, gramatyką i słownictwem. Został stworzony stosunkowo niedawno, w dużej mierze przez ludzi z Nowej Gwinei, w celu komunikowania się, a zatem handlowania nie tylko z białymi cudzoziemcami przybyłymi do ich kraju, lecz także ze sobą nawzajem, gdyż na Nowej Gwinei używa się kilkuset różnych języków rodzimych.

Pidżyn czerpał słownictwo z wielu źródeł. Niektóre słowa pochodzą z malajskiego: susu oznaczające mleko oraz binatang, wyraz poznany przeze mnie rok wcześniej w Indonezji i określający zwierzę, a tutaj mający węższe znaczenie – owad. Są też wyrazy niemieckie, gdyż ta część Nowej Gwinei była niegdyś kolonią niemiecką: raus, czyli „wynoś się”; mark, słowo nadal często używane i znaczące obecnie „szyling”; wyraz kiap, prawdopodobnie przekręcone słowo kapitän, obecnie oznaczające rządowego urzędnika. Są też oczywiście liczne słowa pochodzenia melanezyjskiego. Jednak trzon słownictwa pochodzi z angielszczyzny. W procesie przejścia z jednego języka do drugiego wiele tych wyrazów zlało się ze sobą, a ich spółgłoski uległy zmiękczeniu dla lepszego dopasowania do rodzimej mowy, więc zapisane zgodnie z oficjalną pisownią wymagają odrobiny wyobraźni pozwalającej odgadnąć ich pochodzenie, na przykład: kisim, czyli give him, a więc „daj mu”; pluwa, czyli the floor, „podłoga”; solwara, czyli the sea znaczy „morze”; motaka, czyli a car, „samochód”. Ta pisownia potrafi być tak myląca, że dla przedstawienia w tej książce rozmów w pidżynie przyjąłem wersję mniej dokładną, lecz bardziej zrozumiałą. Niektóre wyrazy przyjęły nowe znaczenie: stop oznacza „być obecnym”, a nie „kończyć”, a fella to znaczy „facet”, dodaje się do wielu słów jako oznaczenie jednostki. Niektóre zwroty tak zmieniły swoje znaczenie, że lekkomyślnie podejmowane próby improwizowania rozmowy są nierozsądne, gdyż pewne uwagi mogą przyjąć nader nieuprzejmy i całkowicie niezamierzony wydźwięk[1].

Frank poinformował Garaiego o celu naszego przybycia do Nondugl.

– Ty słucha – powiedział. – Te dwa białe być Nondugl. Chcieć znaleźć wszystkie ptak i wszystkie binatang. Garai, ty znać miejsce całe ptak, ty pokazać to miejsce, białe dać Garai mnóstwo mark.

Garai uśmiechnął się szeroko i z entuzjazmem kiwnął głową. Wspomniałem Frankowi, że mamy też nadzieję sfilmować miejscowych ludzi i ich ceremonie.

– Ty chyba chcieć robić wielkie święto – ciągnął Frank. – Te dwa białe zrobić obraz to święto[2].

Garai odpowiedział potokiem pidżynu, lecz mówił tak szybko i z tak nieznaną mi intonacją, że nie zrozumiałem. Frank przetłumaczył.

– Jutrzejszej nocy – powiedział – w osadzie Garaiego odbędzie się ceremonia zalotów o nazwie kanana. Chcecie tam pójść?

Tym razem to na nas przyszła kolej, by entuzjastycznie kiwnąć głową.

– Te dwa białe chcieć mówić „wielkie dzięki” – rzekł Frank. – Jutro po zmrok oni przyjść, chcieć iść twoje miejsce i widzieć kanana.

Następnej nocy Garai zgodnie z obietnicą przyszedł pod bungalow Franka, żeby zaprowadzić nas na uroczystość kanana. Szliśmy za nim przez zagajniki bananowców i gęstwiny poskrzypujących na wietrze bambusów. Powietrze było chłodne, tętniło odgłosami owadów. Zbliżała się północ, ale nie potrzebowaliśmy latarek, księżyc stał bowiem w pełni, a niebo było bezchmurne.

Po kwadransie dotarliśmy do wioski Garaiego, otoczonej bananowcami i rzewniami. Wódz poprowadził nas obok kilku niskich, okrągłych, krytych strzechą chat. Przez szczeliny pomiędzy tworzącymi ich ściany palikami przedostawały się błyski ognisk i stłumiony szmer rozmów. Zatrzymaliśmy się przed chatą większą od pozostałych i różniącą się od nich kształtem. Miała około dwunastu metrów długości, a na każdym jej końcu poprzez strzechę wystawała para słupków. Na jednym słupku w każdej parze był wyrzeźbiony symbol kobiecości, a na drugim – męskości. Nad domem wisiały czarne cienie sylwetek bananowców, odcinające się od rozgwieżdżonego nieba.

Garai wskazał niskie wejście.

– Teraz wy, dwa białe, iść patrzeć, w środku coś być – powiedział.

Ceremonia kanana

Na czworakach wpełzliśmy do wnętrza chaty. Natychmiast zaatakowały mnie duszące gorąco oraz dławiący, drażniący dym. Nic nie widziałem, bo oczy piekły mnie tak, że nie mogłem ich otworzyć. Kiedy po kilku sekundach zmusiłem się do tego, nadal niewiele byłem w stanie dojrzeć przez sączące się z oczu łzy, które mnie oślepiały.

Przygarbiony, z dłonią na piekących oczach, niezgrabnie wybierałem sobie drogę przez kłębowisko przykucniętych ludzkich sylwetek, aż w najdalszym końcu chaty znalazłem wolne miejsce, gdzie mogłem usiąść. Kiedy tylko usiadłem, z ulgą i zaskoczeniem stwierdziłem, że oczy przestały mi łzawić, ponieważ dym wisiał tylko wokół krokwi, a poniżej powietrze było czyste. Rozejrzałem się dookoła.

Dym dobywał się z rozpalonego w centralnym punkcie klepiska ognia, w którym tliły się drewniane szczapy, dostarczając jedynego oświetlenia wnętrza. Przy ognisku, wsparty plecami o jeden z poczerniałych od sadzy środkowych słupów, siedział starszy, brodaty mężczyzna. Poza nami był w chacie jedynym mężczyzną, bowiem ludźmi, między którymi przeciskałem się chwiejnie po wejściu, były same młode i dorodne dziewczęta. Siedziały w dwóch długich szeregach, zwrócone twarzami do środka, i ciekawie mi się przypatrywały, chichocząc do siebie.

Żadna z dziewczyn nie popisywała się wspaniałym pióropuszem, jak ten Garaiego, który widzieliśmy pierwszego dnia po przyjeździe, ponieważ nisko wiszący dach chaty uniemożliwiałby noszenie takiego nakrycia głowy. Zamiast tego nosiły małe mycki zrobione szydełkiem z wełny kangurów nadrzewnych lub oposów, przytrzymywane na głowach przez opaski z błyszczących, zielonych chrząszczy, zamkniętych w konstrukcji z rozszczepionej trzciny. Twarze pomalowały w wielobarwne kropki i pasy, każda według własnego wzoru, którego nie wymuszał żaden rytualny nakaz, tylko osobista fantazja. Większość nosiła naszyjniki z paciorków lub półksiężyce z muszli perłopławów – te ostatnie albo na szyi, albo w przebitej przegrodzie nosa – wszystkie miały też wokół talii szerokie pasy plecione z włókien storczyków, oznaczające niezamężną dziewczynę. Ich ciała, pokryte smarowidłem ze świńskiego tłuszczu i sadzy, połyskiwały w przyćmionym, migoczącym blasku ognia.

Kiedy tylko znaleźliśmy sobie miejsca do siedzenia, do środka wpełznął rząd mężczyzn ze szczerzącym zęby w uśmiechu Garaim na czele. Rozsiedli się pomiędzy dziewczętami, lecz twarzami byli zwróceni do ścian chaty. Podobnie jak dziewczyny, nosili wspaniałe ozdoby i desenie na ciele, lecz większość z nich dodatkowo miała wetknięte w mycki liście i inne fragmenty paproci. Nie wszyscy jednak byli młodzi. Część z nich nosiła krzaczaste brody; niektórzy, w tym sam Garai, byli już – jak wiedzieliśmy – żonaci, lecz choć kanana to rytuał miłosny, nie było w tym nic niewłaściwego, gdyż społeczność zamieszkująca dolinę Wahgi praktykuje poligamię. Mężczyźni otrzymali specjalne, osobiste zaproszenia na tę ceremonię, a wielu przybyło tu z wiosek oddalonych o wiele kilometrów.

Przez kilka minut wypełnionych rozsiadaniem się rozbrzmiewały plotki i śmiechy. Wtem pojedynczy, niepewny głos rozpoczął śpiew. Jeden po drugim dołączały doń pozostałe głosy, aż wreszcie wszyscy śpiewali razem powolną pieśń. Kiedy utwór nabrał tempa, mężczyźni i dziewczęta zaczęli się kołysać z boku na bok, kręcąc przy tym głowami. Kadencje pieśni powtarzały się hipnotyzująco, a kołyszące się ciała zbliżały się do siebie, każdy mężczyzna pochylał się tułowiem nad siedzącą twarzą do niego po jego prawej stronie dziewczyną. Przybliżali się do siebie coraz bardziej, a monotonna pieśń narastała aż do momentu kulminacyjnego, w którym partnerzy z zamkniętymi oczami zetknęli się twarzami, nos w nos, czoło przy czole. Każda para ekstatycznie obracała głowami od jednej kości policzkowej do drugiej w szaleństwie zmysłowej przyjemności.

Kilkoro tancerzy dość szybko oderwało się od siebie i z roztargnieniem rozglądało się po chacie, ignorując swoich partnerów. Większość nadal się kołysała, zetknięta twarzami, zatracając się w przyjemności.

Wreszcie pieśń ucichła, a wszyscy rozdzielili się i rozpoczęli pogawędkę. Jedna z dziewcząt zapaliła długiego papierosa skręconego w papierze gazetowym i leniwie, aż do dna płuc zaciągała się dymem. Każdy mężczyzna przepełznął wokół partnerki, z którą tańczył, i zasiadł u boku następnej dziewczyny w rzędzie, zatem wszyscy – jak w tańcu „Paul Jones” – zmienili partnerki. Ponownie rozpoczęła się pieśń, tancerze zaczęli się kołysać i znowu w momencie kulminacyjnym ich twarze zetknęły się i zaczęły przetaczać od jednego policzka do drugiego.

Siedzieliśmy, obserwując to godzinami. Zrobiło się tak gorąco, że zdjąłem koszulę. Ogień przygasał, aż wreszcie jedynym, co dostrzegałem z postaci tancerzy, był błysk nasmarowanych tłuszczem ciał albo poruszający się kształt skrzydła białej sowy, które jeden z mężczyzn nosił na mycce.

Jedna z ledwie widocznych postaci obok mnie zachichotała niskim głosem. Był to Garai.

– Ech, patrzy – szepnął, wskazując parę, która wyłamała się z głównego tańca i siedziała w cieniu, obejmując się; nogi dziewczyny spoczywały na jednym udzie mężczyzny.

– On trzymać noga[3] – powiedział Garai.

W trakcie ceremonii kanana tancerzom nie wolno dotykać się inaczej jak tylko twarzami. Starszy mężczyzna siedzący na środku ma za zadanie wyegzekwować przestrzeganie tej reguły. Jednak dziewczyna podczas ocierania się z partnerem nosami może wskazać swoim zaangażowaniem, czy go lubi, czy nie. Jeśli partnerzy są dla siebie nawzajem atrakcyjni, wolno im opuścić rząd tancerzy i „podtrzymywać nogi”, a takie przyjaźnie zawarte podczas kanana często owocują małżeństwem. Rzeczywiście przypominało to angielską potańcówkę w sobotni wieczór.

Do trzeciej nad ranem szeregi tancerzy znacznie się przerzedziły. Wypełzliśmy z chaty w chłód nocy.

Następnego dnia Garai, który wyglądał na bardzo zmęczonego, lecz nie stracił nic ze swej wesołej żywiołowości, eskortował nas podczas przechadzki po okolicznych wzgórzach.

Nie szliśmy dłużej jak dziesięć minut, kiedy dosłyszałem daleki odgłos bębnów i śpiew. Przecięliśmy łąkę porośniętą trawą kunai (imperatą cylindryczną) i ujrzeliśmy spektakularną procesję, schodzącą ku nam ścieżką. Na czele kroczyło kilku mężczyzn, wyglądających olśniewająco w ogromnych pióropuszach, niosących długie, trójzębne włócznie. Jednak byli oni tylko zwiastunami jeszcze wspanialszego widoku, za nimi bowiem szedł mężczyzna trzymający wysoko na czubku drzewca gigantyczny sztandar, szeroki na metr i płonący cudownym kolorem. Była to chorągiew upleciona z trzciny i trawy, obwieszona tuzinem muszli perłopławów, matami obszytymi cennymi muszlami kauri, diademami ze szkarłatnych papuzich piór, a wokół brzegów – trzydziestoma lub czterdziestoma kompletami piór ozdobnych rajskich ptaków. Za chorążym kroczyło więcej mężczyzn, kobiet i dzieci; wszyscy nieśli kawałki wędzonej wieprzowiny – łatę, grzbiet, nogę, głowiznę lub wnętrzności – zawinięte w liście. Jeden mężczyzna trzymał bęben, w który bił do wtóru wydawanym przez siebie okrzykom, podczas gdy cała grupa zbliżała się ku nam ścieżką biegnącą poprzez trawę kunai.

Przystanęliśmy z boku ścieżki, żeby pozwolić im przejść, a Garai poinformował mnie, co się dzieje. Mężczyźni przybyli ze wzgórz po drugiej stronie doliny Wahgi i szli po pannę młodą. Ustalenia dotyczące ślubu poczyniono dawno temu, kiedy przedstawiciele obu rodzin spotkali się i uzgodnili między sobą dokładną kwotę w piórach, muszlach i świniach, jaką pan młody musi zapłacić za oblubienicę. Cena była wysoka i zgromadzenie całej sumy potrwałoby lata, toteż rodzice panny młodej zgodzili się, że małżeństwo dojdzie do skutku po uiszczeniu znacznej części należności, pod warunkiem późniejszego regularnego wpłacania rat aż do spłacenia całej sumy. Narzeczony odbywał długotrwałe, męczące leśne wyprawy, polując na rajskie ptaki dla ich piór ozdobnych. Część muszli perłopławów pożyczył od krewnych, a część zarobił, pracując dla jednego ze starszych i zamożniejszych mieszkańców wioski. Wreszcie zdobył sumę wystarczającą na zaliczkę i dwa dni temu wraz z członkami rodziny wyruszył w długi marsz do wioski panny młodej. Wzięli ze sobą zapłatę za nią: muszle perłopławów, wieprzowinę i pióra rajskich ptaków, starannie zapakowane w ochronne zawiniątka z suszonych liści usztywnionych trzciną, żeby w drodze nie zepsuć ich filigranowego piękna. Ostatnią noc grupa spędziła w lesie. Kiedy o świcie wstali, zrobili ogromny sztandar i udekorowali go muszlami i piórami, żeby pokazać wszystkim szczodrość i znakomitą jakość zapłaty za narzeczoną. Teraz zbliżali się już do jej domu leżącego o godzinę marszu stąd. Garai porozmawiał z jednym z wojowników podążających za chorągwią i poprosił w naszym imieniu o pozwolenie dołączenia do pochodu.

Maszerowaliśmy za weselnym orszakiem kilometr za kilometrem. W końcu wyłoniliśmy się z buszu i zaczęliśmy mozolnie wspinać się długą, trawiastą boczną odnogą wzgórza, prowadzącą do domu panny młodej. W odległości około stu metrów od niego musieliśmy przeleźć przez nieludzko najeżony szpikulcami płot tworzący obronną palisadę, pozostałość po okresie wojen, który zakończył się zaledwie kilka lat temu. Po drugiej stronie ogrodzenia chorąży ze sztandarem zaczekał, aż dołączą do niego maruderzy. Kiedy wszyscy się zebrali i doprowadzili swój wygląd do porządku, pochód powoli i z godnością wkroczył do wioski.

Orszak weselny

Panna młoda i jej rodzina siedzieli na niedużej polance przed chatą, czekając na nadejście grupy z chorągwią. Nie byłem pewien, która kobieta jest oblubienicą, dopóki Garai mi jej nie wskazał. Okazała się z wyglądu najmniej prawdopodobną kandydatką do tej roli, gdyż nie tylko była w stosunkowo dojrzałym wieku, lecz w dodatku trzymała małe dziecko. Garai wyjaśnił mi, że jest wdową.

Sztandar zatknięto mocno w ziemi pośrodku polany, a panna młoda z rodziną wstali, żeby oficjalnie powitać gości. Uściskali się, obejmując się za ramiona lub w talii z odrobiną lekko wymuszonej serdeczności, nieróżniącej się od uścisków dłoni wymienianych na europejskich weselach przez osoby stosunkowo słabo się znające, które konstatują, że z racji zaślubin stali się oto spowinowaceni.

Wszyscy usiedli, a jeden ze starszych członków ekipy pana młodego, wysoki, potężny mężczyzna z bujną brodą, w pióropuszu zawierającym snop brązowych piór kazuara, wygłosił mowę, przechadzając się tam i z powrotem przed audytorium i przemawiając w stylizowany, bardzo teatralny sposób. Panna młoda słuchała z uchylonymi ustami.

Kawałki wieprzowiny ułożono z boku pod rzewnią w schludny czworokąt z czterema uwędzonymi na brązowy kolor świńskimi łbami w jednym rzędzie. Kiedy przemowa dobiegła końca, inny mężczyzna z grupy gości podniósł wieprzową łatę. Mężczyźni z rodziny panny młodej usiedli w rzędzie, żeby przyjąć dar. Kiedy krewny pana młodego podsuwał im mięso, każdy z mężczyzn odgryzał po kilka kawałków połyskującego tłuszczem przysmaku, które następnie upuszczał z ust na dłoń i układał na kawałku liścia bananowca. Kilka wymizerowanych psów obserwowało to rozdzielanie żywności z żałosnym pragnieniem w oczach, lecz żaden nie dostał nawet najmniejszego kawałka, bo gdy każdy z mężczyzn odgryzł swoją porcję, odnosił ją kobietom.

Chorągiew została rozebrana na części, a pióra i muszle ułożone w rzędach na macie. Wszyscy męscy krewni panny młodej przykucnęli naokoło i gdy podawano im zdejmowany z chorągwi przedmiot, następowała długa, a niekiedy zażarta dyskusja nad tym, komu dar ma ostatecznie przypaść w udziale.

Kiedy ten rytuał dobiegł końca, goście wzięli trochę wieprzowego mięsa, pootwierali sporządzone z liści bananowca paczki z gotowanymi jarzynami i zaczęła się uczta. Panna młoda opuściła swoją rodzinną grupę i zasiadła u boku męża; po raz pierwszy zapanowała atmosfera odprężenia i zabawy. Jeden z mężczyzn uprzejmie doprawiał wszystkim poczęstunek, żując imbir i inne przyprawy, po czym spluwając po kolei na każdy kawałek mięsa. Zapadł już wieczór i gdy obserwowałem, jak wszyscy zajadają z taką lubością, przypomniałem sobie, że sam nie miałem nic w ustach od wczesnego poranka. Jeden z mężczyzn, widząc, jak się przypatruję, zaoferował mi tłusty kawał wieprzowiny, szczodrze ochlapany przeżutym imbirem. Był to miły i gościnny gest. W nadziei że nie zostanę uznany za niegrzecznego, potrząsnąłem głową i wskazałem na stertę bananów. Mężczyzna ze śmiechem podał mi owoc i tak oto przyłączyliśmy się do weselnego przyjęcia.

Sir Edward Hallstrom, założyciel stacji w Nondugl, przez całe życie interesował się tropikalnymi ptakami i rolnictwem. Wybudował tu ogromne ptaszarnie, w których trzymał kolekcję ptaków z rodzaju Paradisaea i które miały dostarczać je do ogrodów zoologicznych na całym świecie. Jednak tej części planu nie udało mu się w pełni wprowadzić w czyn, gdyż australijskie prawo imigracyjne zabraniało wwożenia do Australii jakichkolwiek żywych zwierząt z obawy przed przypadkowym przywleczeniem choroby. To prawo stosowało się zarówno do gatunków z rodzaju Paradisaea, jak i do wszystkich innych, pomimo faktu, że co roku tysiące licznych i rozmaitych ptaków migrowało z Nowej Gwinei do Australii i z powrotem, nie zważając na biurokratyczne restrykcje. Wszystkie główne komercyjne linie lotnicze, kursujące do wschodniej części Nowej Gwinei, latały przez Australię, więc jeśli nie wydano specjalnego zezwolenia – a prawie nigdy nie robiono takich wyjątków – wszystkie ptaki trzeba było wywozić z Nondugl poza wyspę długą drogą morską bez zawijania do któregokolwiek australijskiego portu. Było to bardzo trudne do zorganizowania i my sami też musieliśmy się zmierzyć z tym problemem, jeśli chcieliśmy zabrać kolekcję Paradisaea do londyńskiego zoo.

A ponieważ w Nondugl znajdowała się kolekcja rajskich ptaków, nieporównywalna z żadną inną na świecie, toteż ornitolodzy z wielu krajów przyjeżdżali tu, by je badać.

Osobą odpowiedzialną za te ptaki był Fred Shaw Mayer, szczupły, siwiejący, lekko przygarbiony, łagodny mężczyzna. Spotkawszy go na ulicy, można by pomyśleć, iż ma się do czynienia z kimś tak nieśmiałym, że nigdy nie odważył się wyjść zza biurka ani wypuścić się nigdzie dalej jak na przedmieścia swojego miasta. Jednak Fred należał do największych kolekcjonerów zwierząt. Urodzony w Australii, jeździł do niektórych najdzikszych i najniebezpieczniejszych regionów świata w poszukiwaniu ptaków i ssaków, owadów i gadów. Przewędrował i holenderskie, i australijskie terytoria na Nowej Gwinei, odbywał też specjalne podróże na odległe wyspy tylko po to, by znaleźć jakiś określony gatunek ptaka. Łapał zwierzęta na wyspach archipelagu Moluków, na Jawie, Sumatrze i Borneo, a okazy z jego kolekcji stanowią obecnie cenne eksponaty licznych instytucji naukowych, w tym Muzeum Historii Naturalnej w Londynie. Wiele stworzeń, które znajdował w trakcie tych ekspedycji, okazywało się gatunkami wcześniej nieznanymi nauce. To on jako pierwszy odkrył trzy gatunki rajskich ptaków, a kilka stworzeń nosi jako część naukowej nazwy słowo „shaw-mayeri”, nadane przez zoologów w hołdzie dla jego umiejętności.

Jednak o żadne z tych osiągnięć nie można by go podejrzewać przy pierwszym spotkaniu. W istocie był człowiekiem tak powściągliwym, że często trudno go było w ogóle znaleźć, gdyż całe dni poświęcał ptakom w swoich ptaszarniach. Wstawał na długo przed świtem i przygotowywał karmę dla ptaków, aby mogły najeść się zaraz po wschodzie słońca, jak zwykły czynić w dzikim środowisku życia. Przyznał, że miejscowi pomocnicy prawdopodobnie całkiem dobrze radziliby sobie z samodzielnym mieszaniem karmy, ale dodał łagodnie, iż woli wykonywać tę pracę własnoręcznie. Tak wcześnie rano było bardzo zimno, więc Fred zazwyczaj nakładał kilka grubych, wełnianych swetrów, ciężkie, wojskowe buty i dziwaczną czapkę à la Sherlock Holmes z klapami opadającymi na uszy. W takim stroju przy świetle naftowej lampy mieszał w wielkich misach specjalną karmę z pokrojonych w kostkę papai, owoców pandana, rajskich bananów i gotowanych jaj. Każda grupa ptaków miała swoje wymagania. Niektóre lubiły w posiłkach kijanki i pająki; inne gustowały w larwach os albo żółtkach ugotowanych na twardo jaj. Czasami, jeśli nie było pod ręką niczego innego, Fred szedł do lodówki i kroił kawałek świeżej baraniny przeznaczonej na jego własny wieczorny posiłek. Reszta dnia upływała mu na obchodzie ptaszarni, doglądaniu podopiecznych i sprzątaniu po nich. Nic dziwnego, że wszyscy miejscowi znali go pod przydomkiem „Biały Pidżyn”.

Fred miał pod opieką wiele rozmaitych ptaków: papugi wszelkich rozmiarów i barw, stada ogromnych, błękitno-szarych gołębi zdobnych grzebieniami w formie wachlarza zwiewnych piór nakrapianych srebrem, a na dekoracyjnej sadzawce kilka nowogwinejek – jednego z najrzadszych gatunków kaczek na świecie – sprowadzonych z wysoko położonego jeziorka w górach za Nondugl.

Grzebieniaste gołębie

Jednak naszą uwagę przykuwały rajskie ptaki. Charles i ja ujrzeliśmy tu gatunki, które dotychczas znaliśmy jedynie z ilustracji w książkach. Dzień po dniu obchodziliśmy ptaszarnie, oglądając ptaki i próbując się zaznajamiać z ich szorstkimi, ostrymi krzykami, żeby później, kiedy pójdziemy do lasu, móc zidentyfikować odległe ptasie nawoływania i wiedzieć, jakie gatunki przebywają w pobliżu.

Niektóre osobniki w ptaszarniach były burymi stworzeniami przypominającymi drozdy. Tak wyglądają albo samice, albo młode samce, gdyż wspaniałe pióra ozdobne wyrastają im dopiero w wieku czterech lub pięciu lat. Ptaki ulegają wtedy tak całkowitemu przeobrażeniu, że skojarzenie samic i niedojrzałych samców z opierzonymi w pełni i całkiem inaczej prezentującymi się dorosłymi samcami może sprawiać niezmierne trudności. Większość hodowanych przez Freda samców trafiła do niego w młodości, gdyż łowca z doliny Wahgi, który schwytał dorosłego ptaka, bardzo często odczuwał tak wielką pokusę zatrzymania go i zabicia dla piór ozdobnych, że bywał nieczuły na nagrody – choć wysokie – jakie mógł zaoferować mu Fred. Wiele ptaków przebywało w ptaszarniach tak długo, że wyrosły im pióra ozdobne, my zaś staliśmy oczarowani ich pięknem: fantastyczna cudowronka błękitna, okryta mgiełką szafirowoniebieskich piór ozdobnych, obramowanych czerwienią; wspaniała, choć nieco arogancka z wyglądu astrapia lśniąca, połyskliwie czarna z podgardlem koloru karbowanej, opalizującej zieleni; dziwaczny ozdobnik grzywiasty z dwoma zakręconymi „drutami” wystającymi z klocowatego ogona, zieloną piersią, szkarłatnym grzbietem i jaskrawożółtą pelerynką wokół barków, stworzenie niedorównujące gracją innym Paradisaea i wyglądające niemal jak pierwsza próba niedoświadczonego amatora, starającego się zaprojektować najbardziej ekstrawagancko ozdobionego ptaka, jakiego tylko zdoła zmontować.

Szczególnie zafascynowały mnie dwa gatunki. Pierwszym był wstęgogłów wielkości szpaka. Posiada on jedną z najbardziej niezwykłych ze wszystkich pierzastych ozdób – parę długich wstęg, przewyższających dwukrotnie długość jego ciała i wyrastających mu z tyłu głowy, a ozdobionych rzędem błękitnych niczym emalia płytek połyskujących jak macica perłowa. Drugim była cudowronka krasnopióra, żyjąca w lasach otaczających Nondugl, gdyż jest miejscową przedstawicielką klasycznego i najsłynniejszego gatunku, który opisał Pigafetta, a Linneusz nazwał Paradisaea apoda. Podobnie jak ptak w opisie Pigafetty, ma zielone gardło, żółtą głowę i długie, filigranowe pióra ozdobne, wyrastające spod skrzydeł. Różni się tym, że ptak w pierwotnym opisie miał złote pióra ozdobne, a cudowronka krasnopióra – ciemnoczerwone. Przyglądałem się okazom w Nondugl z największą starannością. Niestety, nie miały jeszcze pełnego upierzenia, lecz były to ptaki, które mieliśmy z Charlesem nadzieję znaleźć w dzikim środowisku i sfilmować ich tańce godowe. Właśnie te stworzenia przywiodły nas na Nową Gwineę.

Miejscowa ludność wysoko ceniła te ptaki za ich pióra, których używała nie tylko jako ozdób, lecz także podstawowej waluty w wielu transakcjach. Zaledwie kilka dni później zdobyliśmy dobitny dowód, na jak wielką skalę polowano na te stworzenia. Frank usłyszał wieść, że w Minj – miejscowości leżącej kilka kilometrów dalej na przeciwnym brzegu rzeki Wahgi, po drugiej stronie doliny – ma się odbyć huczne święto z tańcami. Miejscem imprezy miała być specjalnie przygotowana na tę okazję obszerna przestrzeń porośnięta trawą kunai, przystrzyżoną jak na boisku futbolowym. Tuż za tym terenem biegł głęboki, wypełniony buszem wąwóz, a za nim wznosiła się południowa ściana doliny, czyli góry Kubor – strome i żółto-zielone, wyraźnie rysujące się na tle bezchmurnego nieba. Tancerze wkrótce mieli zejść z gór, żeby odwiedzić tę część klanu, która osiedliła się w dolinie. Po drodze będą się zatrzymywać w każdej osadzie i łączyć się w tańcu z miejscowymi, tak więc cała podróż, która normalnie zajęłaby parę godzin marszu, potrwa kilka dni. Nikt nie umiał nam dokładnie wyjaśnić celu tej wizyty. Być może zamierzali przeprowadzić jakąś transakcję handlową albo dokonać rytualnej wymiany żywności i podarunków, ponownie potwierdzając tym sposobem łączące ich plemienne więzi, albo mieli wobec pobratymców jakieś zobowiązanie, z którego usiłowali się wywiązać poprzez wydanie wielkiej uczty.

W połowie poranka na porośniętym trawą kunai polu ukazało się kilka kobiet z Minj, mocno umalowanych i przebranych w pełne stroje ceremonialne. Zjawiły się, żeby obejrzeć przedstawienie.

Po kolejnej godzinie dosłyszeliśmy słaby odgłos śpiewu, a przez lornetkę dojrzałem wysoko, na jednej z bocznych odnóg góry, rząd drobnych postaci wyłaniających się ze skupiska chat. Kiedy obserwowałem tę grupę, Charles zauważył kolejną, podobną, zstępującą jednym z grzbietów górskich bardziej na prawo. Co kilka minut rząd zatrzymywał się i zbijał się w grupkę małą niczym plamka. W takich chwilach odgłos śpiewu narastał i dołączało się doń stłumione, głuche dudnienie bębnów. Następnie grupka ponownie wydłużała się w rząd i powoli schodziła w dół. W końcu ludzie dotarli do wąwozu i zniknęli w buszu. W miarę jak niewidoczni wspinali się ku nam, śpiew robił się coraz głośniejszy, aż wreszcie – nagle i spektakularnie – na bliższym brzegu wąwozu wyrosła sylwetka tancerza. Ściskając swój bęben, powiewając ogromnym pióropuszem, mężczyzna ze śpiewem kroczył z wolna w naszą stronę. Za nim szli gęsiego wojownicy, rzędem ciągnącym się na pozór bez końca, aż około południa, kiedy wiszące w zenicie słońce lało potoki światła tak jaskrawego, że prawie nie do zniesienia, miejsce wyznaczone na obchody święta zapełniło się szczelnie setkami żywiołowo śpiewających tancerzy.

Tancerze sformowali plutony po pięć osób w szeregu, głębokie na dziesięć szeregów, po czym – waląc w bębny i pokrzykując ochryple – przemierzali pole energicznym krokiem. Taniec, choć prosty, całkiem ich pochłaniał, a kurz wzbijany bosymi stopami unosił się wokół nich i przywierał do strumyczków potu, spływających im po piersiach i plecach. Sprawiali wrażenie ludzi pogrążonych niemal w transie.

Chwilami zatrzymywali się, ale nawet wtedy nadal kołysali się zgodnym rytmem w takt łomotu bębnów, wspinając się na palce i uginając kolana, a połyskujący baldachim pióropuszy falował niczym morze rozkołysane silną falą. Wielu mężczyzn nasmarowało muskularne ciała czerwoną gliną; prawie wszyscy pozatykali za noszone na ramionach opaski liście jakiegoś czerwonego krzewu, nosili też bransolety z futra oposa. Kilku z nich było uzbrojonych w oszczepy lub łuki i strzały; jeden lub dwóch dźwigało gigantyczne, kamienne topory z ostrzami osadzonymi w długich, zakrzywionych drzewcach pokrytych dekoracyjnymi plecionkami z włókien, służącymi – jak się wydaje – jako przeciwwaga dla ciężkiego ostrza.

Czułem się poruszony do głębi wspaniałością ich pióropuszy. Wiele różnych rajskich ptaków poniosło śmierć, żeby dostarczyć piór na te ozdoby. Prawie wszyscy mężczyźni mieli po dwa pióra ozdobne wstęgogłowa: wetknięte w przegrodę nosa i umocowane pośrodku czoła, tworzące wspaniałą, zdobioną koralikami obręcz wokół górnej części twarzy. Niektórzy mieli tyle piór tego gatunku, że wplatali je również w pióropusze. Jeden wojownik zgromadził ich szesnaście obok piór dwudziestu lub trzydziestu innych ptaków: cudowronki mniejszej, cudowronki krasnopiórej, latawca złotogrzbietego, astrapii lśniącej i cudowronki błękitnej.

Był to jeden z najbardziej spektakularnych widoków, jakie kiedykolwiek widziałem. Przeprowadziłem pobieżne obliczenia. Miałem przed sobą przeszło pięciuset zdobnych w pióra tancerzy. Żeby wystroić się na tę ceremonię, musieli zabić co najmniej dziesięć tysięcy rajskich ptaków.

Charles zajęty filmowaniem przygotowań do uczty

CIĄG DALSZY DOSTĘPNY W PEŁNEJ, PŁATNEJ WERSJI

PEŁNY SPIS TREŚCI:

WSTĘP

KSIĘGA PIERWSZA. Poszukiwania w raju

1. Dolina Wahgi

2. Wyprawa do doliny Jimi

3. Wytwórcy toporów

4. Pigmeje i tańczące ptaki

5. Powrót nad Pacyfik

6. Lądowi nurkowie z Pentecost

7. Kult cargo

8. Na obrzeżach archipelagu Fidżi

9. Królewskie wyspy Tonga

KSIĘGA DRUGA. Zoologiczne poszukiwania na Madagaskarze

10. Wyspa-poddasze

11. Sifaki i gigantyczne ptaki

12. Flamingi, tenreki i mikruski myszate

13. Duchy zmarłych

14. Kameleony, czaple i lemury

15. Psiogłowy człowiek

16. Leśne stworzenia

17. Babakoto

KSIĘGA TRZECIA. Poszukiwania pod zwrotnikiem Koziorożca

18. Na wschód od Darwina

19. Gęsi i warany

20. Jaskinie z malowidłami i bawoły

21. Artyści z Ziemi Arnhema

22. Ryczący Wąż

23. Pustelnicy z Borrolooli

24. Środek

O AUTORZE

ILUSTRACJE

1 Tłumaczenia zwrotów w pidżynie używanym w Papui-Nowej Gwinei (tok pisin) na podstawie internetowych słowników tego języka, m.in. https://www.tokpisin.info (wszystkie przypisy pochodzą od tłumacza).

2 W pidżynie sing-sing; według internetowego słownika oznacza to uroczystość połączoną z tańcem i śpiewem.

3 Ang. carry-leg. W internetowym słowniku ten zwyczaj (w pidżynie karim leg) opisano jako „ceremonię podczas zalotów, polegającą na krzyżowaniu nóg z partnerem” (patrz https://www.tok-pisin.com).

Spis treści

WSTĘP

KSIĘGA PIERWSZA. Poszukiwania w raju

1. Dolina Wahgi