Tytuł oryginału

THE PUPPET BOY OF WARSAW

Copyright © Eva Weaver, 2013

All rights reserved

Projekt okładki

Mariusz Banachowicz

Zdjęcie na okładce

© Vintage Collection/Arcangel Images

Redaktor prowadzący

Grażyna Smosna

Redakcja

Anna Płaskoń-Sokołowska

Korekta

Małgorzata Denys

ISBN 978-83-7839-883-7

Warszawa 2013

Wydawca

Prószyński Media Sp. z o.o.

02–697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

Dla wszystkich ofiar wojny – ówczesnych i dzisiejszych:

Niech ta książka wspiera dialog i goi rany.

Prolog

Gdyby nie tamten płaszcz, to wszystko w ogóle by się nie wydarzyło. Czarny wełniany płaszcz z rzędem sześciu guzików najpierw był tylko świadkiem wydarzeń. Potem jednak − z uwagi na swoją kieszeń − został też ich współuczestnikiem.

Teraz leży zmaltretowany, wypatroszony jak upolowany dzik, zupełnie pusty w środku, sponiewierany i niemodny. Niczego już nie chroni: ani Miki i jego skarbów, ani okularów w złotej oprawie, ani żebraczego fletu, ani wyblakłych listów, ani zdjęć, ani dzieci. Została tylko jedna książka, którą Mika po kryjomu wsunął do kieszeni. Pośród szwów płaszcza uchował się już tylko notes w ciemnoczerwonej skórze, pełen zdjęć, wycinków i zapisków. Ten ukryty skarb to „Księga bohaterów” Miki.

Mika był jeszcze młodym człowiekiem, kiedy zwinął płaszcz w kłębek i schował go do pudła. Ostatnia noc tego płaszcza zbiegła się w czasie z ostatnim kawalerskim wieczorem Miki. Potem, skrywany przed światłem dnia, płaszcz powoli odpływał w niebyt. Stopniowo zapominali o nim wszyscy, którzy tak go kiedyś cenili: krawiec Nathan, dziadek Jacob, Mika, Ellie, matki, bliźnięta, pacynki, nawet sieroty…

Potem Mika powrócił. Bez żadnego ostrzeżenia – ot, nagły błysk, a potem niebiańskie światło. Stał nad nim, siwy jak niegdyś jego dziadek, stary jak szlachetne wino. Towarzyszył mu brązowooki chłopiec, który ze wzrostu i budowy przypominał samego Mikę z czasów, kiedy ten wszedł w posiadanie płaszcza.

To nie był zwykły płaszcz: skrojony na wymiar rękami starego krawca, starannie uszyty i wykończony rzędem eleganckich czarnych guzików. Gdy Niemcy wkroczyli do Warszawy, dziadek Jacob wszył weń ukryte kieszenie i wtedy płaszcz zyskał nowy sens swojego istnienia.

Jeszcze przed kieszeniami pojawiła się jednak opaska: niebieska gwiazda Dawida na kawałku białej bawełny, wkomponowana starannie do prawego rękawa płaszcza niczym naturalne znamię. Gdyby przyjrzeć się uważnie, nadal widać było granatową nić, którą została zamocowana, ten niewinny kawałek przędzy z maminego przybornika do szycia.

Przez lata przez kieszenie płaszcza przewinęło się mnóstwo różnych rzeczy, ale dopiero dziewczynka zmieniła wszystko. Dla niej płaszcz stał się jakby okrętem, wielorybem, który połknął ją jak Jonasza, aby mogła bezpiecznie przedostać się na drugi brzeg.

To było pierwsze dziecko, które zostało w ten sposób przeszmuglowane. Pachniała snem, głębokim rozespaniem. Roztaczała też wokół siebie silną woń taniego mydła. Pielęgniarka widocznie wyszorowała ją od stóp do głów. Gdyby ją złapali, to przynajmniej ładnie by pachniała. Może ten świeży zapach mydła miał ją chronić, zasiać zwątpienie w umyśle żołnierza, przypomnieć mu jego własne dziecko, które po kąpieli układa do snu…

Tamtej pierwszej nocy płaszcz zapewnił schronienie niczego nieświadomej dziewczynce. Otulił się wokół niej tak ciasno, jak tylko było to możliwe. Jej loki szorowały po jego jedwabistej podszewce niczym szorstka wełna. Potem zniknęła, przekazana komuś nagłym gestem. Na jakiś czas pozostał po niej tylko ten zapach…

Część pierwsza: Historia Miki

Rozdział 1

Nowy Jork, 12 stycznia 2009 roku

Na tle lśniąco błękitnego nieba skrzył się śnieg. Po pierwszych opadach Nowy Jork staje się magicznym miejscem. Milknie i zupełnie się zmienia. Pomimo śniegu, a może właśnie z jego powodu Mika postanowił przejść piechotą tych kilka przecznic dzielących stację metra od muzeum. Śnieg tłumi wszystkie problemy. Zupełnie jak gdyby nagle znikały.

Starszy człowiek źle spał tej nocy, dokuczał mu ból w lewym kolanie, a mimo to nucił coś pod nosem. Świeży biały puch napawał go optymizmem, a niedziela spędzona w towarzystwie wnuka miała stać się wyjątkowym akcentem na tle jego monotonnej egzystencji. Daniel pojawił się na miejscu wcześnie, żeby jak najpełniej wykorzystać krótki zimowy dzień. Po sutym śniadaniu Mika zaproponował randkę z dinozaurami z Muzeum Historii Naturalnej. Otulili się więc ciepłymi szalikami i wsunęli na głowy czapki, by ochronić się przed przeszywającym wiatrem. Wysiedli z metra na 72. ulicy i ruszyli na północ w stronę Central Parku.

Trzynastoletni Daniel był wysoki, chudy i zwinny. Z twarzy o delikatnych rysach biły ciekawość i szczypta zadziorności. Mika uwielbiał bezwstydny śmiech i czuprynę czarnych loków swojego wnuka. Przypominał mu Hannah, przypominał mu Ruth. Raz po raz podejmowali dziwaczny chodnikowy taniec, wyrzucając w górę kłęby białego puchu. Daniel rozkopywał śnieg butami, Mika zaś podrzucał go laską. Obaj śmiali się przy tym radośnie.

Przemierzali 72. ulicę w kierunku Columbus. Po drodze minęli mały teatr, który z zewnątrz zwracał uwagę tylko informacją umieszczoną na dużych zniszczonych czerwonych drzwiach. Kątem oka Mika dostrzegł kolorowy plakat, na którym drukowanymi literami napisano: „Mały lalkarz z warszawskiego getta – teatr lalek”.

Zwolnił nieco kroku, ale chociaż na czole i pomiędzy łopatkami poczuł strugi zimnego potu, nie zatrzymał się.

Tło dla tytułu przedstawienia stanowił czarny płaszcz, rozpostarty jak gdyby do tańca czy do lotu, z gwiazdą Dawida na opasce przyszytej do prawego rękawa. Gwiazda była niebieska, polska. W innych miejscach Żydzi musieli nosić żółte emblematy. Z połów płaszcza wychylały się przeróżne kolorowe pacynki: krokodyl, błazen, księżniczka i małpka.

Mika poczuł, że serce wali mu szybko i mocno jak młotem. Sięgnął do wnętrza płaszcza, najpierw do lewej, potem do prawej kieszeni, wyraźnie czegoś szukając. Znalazł tylko starą pomiętą chusteczkę, ogryzek ołówka i drugą parę rękawiczek. Nagle zakręciło mu się w głowie i zalała go potężna fala mdłości. Towarzyszyło jej poczucie bezradności i złości, które o mało co nie pożarło go niczym lew zanurzający kły w jego wnętrznościach. Poczuł ścisk w klatce piersiowej i zaczął łapczywie łapać powietrze. Chwycił wnuka za ramię i powiedział słabym, zmęczonym głosem:

– Danny, chodźmy do domu. Muszę ci coś pokazać.

– O co chodzi? Dobrze się czujesz?

– Tak, po prostu muszę wracać. Przepraszam cię, Danny. – Mika zachwiał się i mocno chwycił laskę. Nie zdołał oprzeć się zalewającej go fali obrazów: bezkresne tlące się gruzowisko, nad nim niczym kruk krąży potężny czarny cień, a z płaszcza wyłania się cała trupa rozwrzeszczanych lalek, które gonią go i usiłują dopaść.

Mika oparł się o ścianę i wizje zaczęły tracić na sile. Kolana jednak nie utrzymały go, więc osunął się na ziemię. Usłyszał jeszcze głośne dzwonienie w uszach, które przeszło, a potem zapadł całkowity mrok.

– Obudź się, dziadku... − Oprócz głosu wnuka usłyszał jeszcze jakiś, dochodzący z drugiej strony ulicy. Mika nie słyszał, co ten człowiek mówi. Jeśli jest Żydem, tak samo jak ja, to nie powinno go być na chodniku. Czyżby nie słyszał, że nie wolno chodzić po chodnikach? A może to Niemiec? Nieznajomy przeszedł przez ulicę. – Dziadku, napij się, to powinno pomóc. – Danny przysunął do jego twarzy małą srebrną piersiówkę. Poczuł jej chłód na ustach.

– Wszystko w porządku? – Obcy mężczyzna nachylił się nad Miką z przyjaznym, troskliwym wyrazem twarzy. Jego czoło pokrywały zmarszczki. Nie miał na sobie munduru, tylko wełnianą czapkę i szalik.

Tak czy owak, nieznajomemu nie wolno ufać. Nawet jeśli jest uśmiechnięty. Trzeba wstawać. Nie można tak tu umrzeć.

Danny ponownie przyłożył mu piersiówkę do ust. Mika wziął duży łyk i zakasłał gwałtownie.

– Chcesz mnie zabić? Co to jest?

Mężczyzna roześmiał się.

– Ziołowy rum, siedemdziesięciopięcioprocentowy, austriacki. Doskonały w takich nagłych wypadkach. Postawiłby na nogi umarlaka. Lepiej się pan czuje?

– Tak, dziękuję. – Mika otrząsnął się jak pies wychodzący z wody.

– Da pan radę wstać? Mogę zadzwonić po karetkę.

– Nie, wszystko w porządku. Naprawdę. Proszę mi tylko pomóc. − Daniel i nieznajomy wzięli Mikę pod ręce i podnieśli go. Nogi nadal zdawały się odmawiać współpracy, jak gdyby jeszcze nie wróciły z dalekiej podróży. Mika czuł się tak, jak gdyby założył okulary tyłem na przód. Bolała go głowa. Parę razy tupnął mocno w zmrożoną ziemię. – Już mi lepiej, dziękuję. Muszę wracać dodomu.

– Na pewno możesz iść, dziadku? Może chociaż wezwę taksówkę?

Mika uśmiechnął się do wnuka. Odkąd wyszli z metra, nie minął ich ani jeden samochód. Beztroska stanowiła nieodłączny element magii pierwszych śniegów.

– Nie, po prostu chodźmy – odparł i zwrócił się do nieznajomego: − Dziękuję panu za rum. Chyba pomógł.

– Chodźmy, dziadku. − Danny podał mu laskę, chwycił pod rękę i wspierał przez całą drogę przez zasypane śniegiem miasto aż do stacji metra. Mika chętnie się na to zgodził, był wręcz wdzięczny wnukowi.

Po wyjściu z metra przeszli jeszcze kawałek, zanim dotarli do budynku, w którym mieszkał Mika. Winda zawiozła ich na piąte piętro i Mika otworzył drzwi. Gdy tylko zdjął płaszcz i szalik, nagle odzyskał wigor.

– Danny, idź, proszę, do sypialni i przynieś mi z szafy dużą brązową paczkę, która stoi za ubraniami.

Pudło musiało tam być od lat. Zanim Mika poprosił swoją przyszłą żonę o rękę, starannie je zapakował. Miał wtedy dwadzieścia osiem lat i od tego czasu otworzył pudło tylko raz – w październiku zeszłego roku, by schować do środka ostatnią rzecz.

Daniel sięgnął do szafy i wyciągnął paczkę. Przez chwilę zachwiał się pod jej ciężarem.

– Co ty tam trzymasz, dziadku? Cegły?! – zawołał.

– Nie. Weź pudło i chodź tutaj.

Daniel ostrożnie ustawił pudło przed dziadkiem. Mika przesuwał trzęsące się dłonie po pogniecionym brązowym papierze, delikatnie obmacując pudło ze wszystkich stron. Potem wziął ostry kuchenny nóż i nagłym ruchem rozciął sznur. Nie ma już sensu dbać o stan paczki, więcej nie zamierzał jej przecież pakować. Chwycił pudło i powoli uniósł wieko. Wydobył się z niego przytłaczający, ostry, gryzący zapach.

– Co to jest, dziadku?

– Chciałbym ci opowiedzieć o tym, co wydarzyło się w getcie. Chcę ci o tym opowiedzieć, zanim umrę. Chcę dać świadectwo: tobie, sobie samemu, twojej matce, a być może całemu światu. – Mika wyciągnął z pudła duży, ciężki czarny płaszcz. Przypomniał mu się wielki czarny pies, którego widział w zeszłym tygodniu przy wejściu do Madison Park. Leżał bez życia na ziemi, jak gdyby rażony piorunem. Ten stary płaszcz tym się od niego różnił, że ciągle tliło się w nim życie. Uniósł go i wsunął ręce w ciemne tunele rękawów. Tak samo jak za dawnych, chłopięcych lat Miki, płaszcz sprawiał wrażenie przydużego, a mimo to pasował na niego jak druga skóra. Zupełnie jak gdyby posiadał czarodziejskie moce, które przywoływały wspomnienia i duchy przeszłości. Mika ujął dłoń Daniela i wziął głęboki oddech. – Zwróciłeś uwagę na plakat w małym teatrze po drodze? Ten z napisem: „Mały lalkarz z warszawskiego getta”? − Daniel potrząsnął głową. Wpatrywał się w zdumieniu w dziadka, którego oczy lśniły teraz szalonym blaskiem. – To mnie nazywano małym lalkarzem. W getcie. Chociaż w sumie równie dobrze mogliby mnie nazywać małym kieszeniarzem.

– Czy to właśnie ten plakat tak wytrącił cię z równowagi? – zapytał Daniel.

Mika pokiwał głową.

– Żołnierze nigdy nie poznali sekretnego świata, który istniał we wnętrzu mojego płaszcza. Nigdy nie zauważyli kieszeni w kieszeniach. Bo widzisz, Danny, to jest magiczny płaszcz. Ale może zacznę od początku.

Rozdział 2

Warszawa, 1938 rok

Gdy został uszyty ten płaszcz, miałem dwanaście lat. Nathan, nasz krawiec i drogi przyjaciel, uszył go dla mojego dziadka w pierwszym tygodniu marca 1938 roku. Dla Warszawy i dla nas był to ostatni rok wolności.

Nathan mieszkał w małym sklepie na rogu ulicy Piwnej, w starej dzielnicy, niedaleko nas. Cieszył się taką renomą, że przyjeżdżali do niego ludzie z całego miasta. Ani na chwilę nie porzucał swoich igieł i nici. Szył pracowicie jak pająk tkający swoją sieć, jak gdyby nici wysuwały mu się wprost z dłoni. Za pomocą bogatej kolekcji nici we wszystkich kolorach i odcieniach, na co dzień spoczywających na półce, zszywał koszule, spodnie, płaszcze i marynarki. Jednak Nathan posiadał umiejętności, dzięki którym mógł nie tylko zmieniać długość i rozmiary, ale też odmieniać ludzkie życie.

Pamiętam dobrze jego warsztat, ponieważ przed okupacją wielokrotnie bywałem tam z dziadkiem. Pamiętam przytłumione światło i duszący zapach tkanin przechowywanych w ciasnym pomieszczeniu. Pamiętam guziki różnych kształtów i rozmiarów, pamiętam wełny, a nawet kaszmiry. Pamiętam smutne, zakurzone rośliny, które przetrwały w oknie, pomimo że nikt ich nie podlewał. Pamiętam mały dzwoneczek, którego dźwięk rozlegał się nad drzwiami, gdy wchodziliśmy. Przede wszystkim jednak pamiętam zielone oczy Nathana, które aż błyszczały na tle ponurej pracowni. Wyróżniały się niczym dwa szmaragdy na jego pomarszczonej twarzy, śledząc ruchy kościstych, niecierpliwych palców, które nie potrafiły zatrzymać się nawet na chwilę. Czy Nathan szył także w snach?

To właśnie tam, w tym zakurzonym warsztacie krawieckim, wszystko się zaczęło. Mój dziadek pozwolił zdjąć z siebie miarę, następnie wodził dłońmi po szeregu różnych tkanin wyłożonych przed nim jak na wystawie. Opuszki palców poszukiwały wśród nich tego jednego, właściwego materiału. Miesiąc wcześniej otrzymał profesurę. Dla uczczenia tego faktu postanowił sprawić sobie płaszcz szyty na miarę.

Dziadek mówił na mnie Mika. W ten sposób skracał imię Mikhael – dar od Boga. Czy poprzez to zdrobnienie kwestionował znaczenie daru? Byłem chudy i raczej niski jak na swoje dwanaście lat, ale miałem mnóstwo energii i chętnie się uczyłem. W moim pokoju wszędzie leżały książki, nawet pod poduszką.

Dziadka kochałem jak nikogo innego na świecie. Po śmierci mojego ojca został moim najlepszym przyjacielem. Mówiłem do niego „tatusiu”, czasem tylko „dziadku”. Tworzyliśmy dość nietypową rodzinę. Nie miałem rodzeństwa, z którym mógłbym się bawić i broić. Była tylko moja mama, dziadek i ja – pokoleniowy trójkąt.

Tydzień później ponownie pojawiliśmy się w pracowni Nathana. Dziadek z niecierpliwością czekał na przymiarkę swojego wspaniałego płaszcza. To było jak przeprowadzka do nowego domu, jak piękne większe mieszkanie.

– Co sądzisz, Mika? – Z szerokim uśmiechem na ustach obracał się przed lustrem raz w tę, raz w drugą stronę. Nie czekał na moją odpowiedź. – Świetna robota, Nathan, bracie. Świetna robota! Czymże jest algebra w porównaniu z takim kunsztem!

Poklepał krawca po ramieniu, zapłacił mu i wyszliśmy. Ruszyliśmy do domu okrężną drogą. Dziadek dreptał brukowanymi ulicami Warszawy z rękami zanurzonymi w przepastnych kieszeniach nowego płaszcza.

W 1938 roku ciągle jeszcze mogliśmy bez ograniczeń poruszać się po mieście, w którym swobodnie kwitła kultura żydowska. To było piękne miasto, nasze miasto. Ta beztroska miała się wkrótce w bardzo dramatycznych okolicznościach skończyć.

Dziadek wykładał matematykę na Uniwersytecie Warszawskim. Był mądrym i dumnym człowiekiem, a studenci wprost go uwielbiali. Okrągłe okulary i spokojny, niski głos wzmacniały wizerunek profesora, a niebagatelny wzrost, wyraziste rysy i bujne czarne włosy, tylko na lewej skroni przyprószone siwizną, wzbudzały szacunek. Dziadek uwielbiał precyzję liczb; twierdził, że jeśli poświęci się im dostatecznie dużo czasu i uwagi, wszystko nabiera sensu. „Liczby zawsze się zgadzają”, zwykł mawiać. Kilka miesięcy po tamtym spacerze, gdy wracaliśmy od krawca, miałem poznać również jego drugie oblicze, które okazało się mieć niewiele wspólnego z algebrą, logiką i abstrakcyjnymi liczbami. Wtedy też miałem się przekonać, że liczby nas nie ocalą.

Reszta w pełnej wersji

Rozdział 3

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 4

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 5

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 6

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 7

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 8

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 9

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 10

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 11

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 12

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 13

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 14

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 15

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 16

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 17

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 18

Dostępne w pełnej wersji

Część druga: Historia księcia

Rozdział 19

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 20

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 21

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 22

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 23

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 24

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 25

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 26

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 27

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 28

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 29

Dostępne w pełnej wersji

Część trzecia

Rozdział 30

Nowy Jork, Downtown Hospital, 14 stycznia 2009

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 31

Dostępne w pełnej wersji

Rozdział 32

Dostępne w pełnej wersji

Epilog

Dostępne w pełnej wersji

Dodatek

Księga bohaterów Miki

Dostępne w pełnej wersji

Podziękowania

Dostępne w pełnej wersji

Table of Contents

Prolog

Część pierwsza: Historia Miki

Rozdział 1

Rozdział 2

Rozdział 3

Rozdział 4

Rozdział 5

Rozdział 6

Rozdział 7

Rozdział 8

Rozdział 9

Rozdział 10

Rozdział 11

Rozdział 12

Rozdział 13

Rozdział 14

Rozdział 15

Rozdział 16

Rozdział 17

Rozdział 18

Część druga: Historia księcia

Rozdział 19

Rozdział 20

Rozdział 21

Rozdział 22

Rozdział 23

Rozdział 24

Rozdział 25

Rozdział 26

Rozdział 27

Rozdział 28

Rozdział 29

Część trzecia

Rozdział 30

Rozdział 31

Rozdział 32

Epilog

Dodatek

Podziękowania