Tytuł oryginału

EL SILENCIO

De Paulo VI a Bergoglio

Las relationes de la Iglesia con la ESMA

Copyright © Horacio Verbitsky, 2005

Copyright © Random House Mondadori S.A., 2005

All rights reserved

Projekt okładki

Paweł Panczakiewicz

Ilustracja na okładce

Getty Images News/Flash Press Media

Redaktor serii

Katarzyna Rudzka

Redakcja

Ewa Charitonow

Korekta

Grażyna Nawrocka

ISBN 978-83-7839-893-6

Warszawa 2013

Wydawca:

Prószyński Media Sp. z o.o.

02-697 Warszawa, ul. Rzymowskiego 28

www.proszynski.pl

RZEKA

„Przeniesienie” było napawającym grozą słowem, które wszyscy usiłowali wyrzucić ze swoich myśli.

Do końca zimy pozostawały trzy tygodnie. Noce wciąż były chłodne, lecz w ciągu dnia dawało się już wyczuć nadchodzące ocieplenie. Poinformowano, że przeniesienie potrwa do końca miesiąca. Niektórzy powiadomili krewnych, że przez kilka tygodni nie będą mogli odbierać telefonów ani przyjmować wizyt. Nigdy dotąd nie opuszczali placówki w grupie, więc było w tej nowości coś niepokojącego, choć nikt nie powiedział tego na głos. Na poddaszu i w piwnicach pomieszczenia dla oficerów, które teraz pozostawiali za sobą, mieli wystarczająco dużo czasu, by się zbliżyć; więzi były świeże, ale głębokie, scementowane skrajnym doświadczeniem, jakie przypadło im w udziale, a którego finał pozostawał niepewny.

Tym razem nie wzywano ich pojedynczo ani też nie ustawiano w szeregu na posadzce pomalowanego na biało korytarza, który prowadził do ambulatorium, gdzie podawano szczepionki. Kiedy ostatni z nich wsiadł do busa, pomieszczenie dla oficerów opustoszało. Można będzie dokonać przeróbek, by wprowadzić w błąd Międzyamerykańską Komisję Praw Człowieka, która miała przybyć z prowizorycznymi, ale dokładnymi planami budynku. Całkowicie przerobiono już łazienkę i wymieniono zlew, w którym zmywali naczynia. Wstawiono marmurowy stół, umywalki ze stali nierdzewnej i lustro na całą ścianę, które nadawało pomieszczeniu mniej posępny wygląd. Pokoje miały przypominać biura. Usunięto przepierzenia i wmurowane w podłogę metalowe pierścienie. Zamknięto klatkę schodową łączącą piwnicę ze strychem.

Bus skręcił w aleję równoległą do La Platy i skierował się na północ. W swoich codziennych ubraniach, ze sportowymi torbami, mogli przypominać beztroską wycieczkę młodych kobiet i mężczyzn. Sztuka iluzji i kamuflażu nie była im obca. Jedną z nielicznych wśród nich osób po czterdziestce był wysoki, chudy i przygarbiony jak chart mężczyzna w grubych okularach. Reszta z powodzeniem mogła uchodzić za wiosenną studenterię.

W mniej niż pół godziny dotarli do portu marynarki wojennej. Strażnicy rozpoznali pojazd, ustępując mu drogi. Pozostali więźniowie, z przesłoniętymi oczami, dotarli na miejsce w kilku samochodach.

Statek prefektury1, na który wsiedli, był drewniany, tak samo jak barki przewożące pasażerów pomiędzy wyspami, tyle że nie było w nim siedzeń. Podróżowali, leżąc na podłodze, pomiędzy bagażami, skrzyniami z towarem, odbiornikami radiowymi i bronią2. Statek płynął rzeką Tuyú-Paré w kierunku Chañá-Miní. Nazwy te, które ledwie poznali, nic im nie mówiły. Niektórzy twierdzą dziś, że podróż trwała ponad pół godziny, dokładniejsi mówią o półtorej. Monotonię gęstej, brunatnej wody przełamywały mijane po drodze domostwa o nieoczekiwanych nazwach, które dzięki nieśpiesznemu tempu można było odszyfrować nawet pomimo opłakanego stanu tabliczek, przeżartych wilgocią i upływem czasu. Dziewiętnastowieczna liberalna burżuazja nazwała tę okolicę Tigre, na cześć mezopotamskiego Tygrysu; każdą z dzielących ją rzeczek, strumieni i kanałów są w stanie odróżnić jedynie mieszkańcy wysepek. Półtora wieku temu Domingo Faustino Sarmiento określił naturę tych wysp jako „kapryśną i nieopisaną”, w której „powierzchnia jest tylko złudzeniem, a nie jest ziemią wszystko, co się nią wydaje, i nie sposób zawczasu uznać, co jest pożyteczne”3.

Drewniane molo, przy którym zacumowali, nie miało w sobie nic szczególnego. Podobnie jak dom, w stronę którego maszerowali – najpierw po zbutwiałych deskach, a potem ścieżką wdzierającą się w wilgotną ziemię pośród zieleniejącej na nowo roślinności.

Budynek liczył sobie około osiemdziesięciu lat. Niczym się nie różnił od innych domów w delcie Parany. Z powodu obfitych w tym regionie opadów miał spadzisty, blaszany dach, drewniane podłogi i ściany; całość wznosiła się na palach chroniących budowlę przed nieuchronnym wezbraniem wód. Osiem przestronnych pomieszczeń zajmowało nieco mniej niż dwieście metrów kwadratowych. W jednym z pokoi zainstalowano radiostację. Mieli ze sobą prądnicę i odpowiednie narzędzia. Bojler gazowy zaopatrywał w wodę łazienkę i kuchnię, a cztery inne zbiorniki dostarczały wody pitnej.

Zagajniki topoli, wierzb i agaw zajmowały ograniczoną przestrzeń uprawną. Pozostała część wymagała oczyszczenia. Cierniste krzaki rozrastały się zgodnie z własnym upodobaniem, nie pozwalając przedrzeć się człowiekowi dalej niż na pięćset metrów od rzeki4.

Inna, mniej liczna grupa odbyła tę samą trasę w chłodzie wczesnego poranka. Zamiast podniecenia więźniowie odczuwali strach. Niektórych przewożono furgonetką, zakutych w kajdanki i z zakrytymi twarzami. Innych ciężarówką, pod grubą, zieloną plandeką. Gdy znaleźli się w szczerym polu na brzegu rzeki, słychać było szczekanie psów i łoskot broni. Wepchnięto ich do otwartej łodzi i przykryto brezentem. Każdy ruch sprowadzał na ich głowy ciosy strażników.

Zamknięto ich w drugim budynku, mniejszym i skromniejszym niż poprzedni. Ściany domu były blaszane, a by pomieścić więźniów, jego dolną, ograniczoną palami część rozbudowano o mury. Każdego wieczoru prowadzono jedno lub dwoje z nich do dużego domu na kąpiel, oświetlając ciemne dróżki latarkami. Pomimo surowych warunków cieszyli się, że w tym nieprzyjaznym miejscu, w którym strażnicy nie mieli ochoty przebywać, mogą pozostać sami. Po raz pierwszy rozmawiali bez ograniczeń. W ten sposób odkryli, że brakuje jednego z nich. Nazywali go Kret, ale nikt nie znał jego prawdziwego imienia.

Ostatnia na miejsce dotarła Stara; mówili tak na nią, bo miała pięćdziesiąt dwa lata. W przeciwieństwie do pozostałych, przywieziono ją samą. Gdy dotarła na wyspę, udało jej się dostrzec drewnianą tabliczkę z napisem: El silencio5.

To właśnie tam, we wrześniu 1979 roku, spędzili miesiąc ostatni z uprowadzonych przez grupę zadaniową ze Szkoły Mechanicznej Marynarki Wojennej (ESMA).

1 Tutaj i dalej w książce chodzi o Prefekturę Marynarki Wojennej (Prefectura Naval de la Armada), rodzaj żandarmerii (policji) wojskowej (przyp. tłum.).

2 Carlos Gregorio Lorkipanidse, rozmowa z autorem, Buenos Aires, 9 września 2004.

3 Debata w Senacie Buenos Aires 5 października 1858. Domingo Faustino Sarmiento, Dzieła zebrane, Universidad Nacional de la Matanza, 2001, tom XVIII, s. 188.

4 Według Sarmienta potencjalne nakłady finansowe na wyplewienie roślinności i przystosowanie tych ziem do użytku przekraczały dopuszczalny w tamtej epoce poziom kosztów: „Powierzchni terenu nie sposób zmierzyć, bowiem na wyspach nie ma terenów jako takich. W promieniu jednej legua, co osobliwe, może znajdować się zaledwie jedna lub dwie cuadras – pozostała część to nie ziemia, lecz błoto nanoszone przez wezbrane wody”. Tamże, s. 100.

5 (hiszp.) milczenie, cisza (przyp. tłum.).

KONAJĄCY

– Gdyby nie jego choroba, to wszystko nie miałoby miejsca – rzekł mężczyzna ukrywający łysinę pod zaczesanymi od skroni włosami.

Kobieta nie wiedziała, co odpowiedzieć. Denerwowała ją poufałość, z jaką zwracał się do niej ów mężczyzna, i jego natręctwo. Nie odpowiadała na jego pytania, ale też nie odważyła się ich lekceważyć.

– Chcesz zobaczyć? – naciskał, jak gdyby dogorywające szczątki miały zaświadczyć o czystości jego intencji.

Podążyła za nim niechętnie. Mężczyzna otworzył drzwi do pogrążonego w ciemnościach pokoju i zrobił kilka kroków naprzód. Kobieta zajrzała do środka. Nic nie było widać, ale dobiegły ją jęk i szelest pościeli; wycofała się ze wstrętem. Towarzysz przyglądał się jej z triumfalnym uśmiechem6.

Wiedziała, że umierający człowiek jest kimś ważnym, ale nie miała pojęcia, w jakim stopniu zależały od niego jej losy. Pamiętała, że jego zdjęcia ukazywały się w gazetach. Ubrany na czarno, przepasany czerwoną wstęgą kardynał pozował u boku generała; wojskowy w galowym mundurze podawał mu pióro. Pochylony nad pulpitem purpurat symbolizował poplątane relacje Kościoła z władzą świecką. Przed dwunastoma laty Graciela Daleo walczyła w obozach misyjnych w Tartagal i Chaco u boku Maria Firmenicha i księdza Carlosa Mugiki – przyłączając się do buntu w łonie Kościoła przeciwko porządkowi, jaki uosabiał ten starzec. Tak trafiła do partyzantki Montoneros.

Teraz z udawanym szacunkiem wysłuchiwała opowieści snutych przez mężczyznę z włosami przyklejonymi do czaszki. Od niego zależała jej wolność.

– Mogę załatwić wizę do Wenezueli – powiedział wreszcie, zamknąwszy za sobą drzwi do pokoju.

– Byle szybko. Chcę lecieć wtorkowym samolotem – naciskała.

– Zgoda, przyjdź w czwartek do kurii. Tylko weź ze sobą paszport i bilet w obie strony.

– Z tym nie powinno być problemu – odparła.

Paszportem i biletem miał się zająć najmłodszy z mężczyzn, ten, który ją tam przyprowadził. Teraz czekał na nią w samochodzie zaparkowanym przy niezbyt długiej ulicy San Martín de Tours, nad którą górował budynek sanatorium Sióstr Maryi, zwanego Mater Dei, ulubionej wśród katolickiej burżuazji w Buenos Aires kliniki położniczej7.

6 Graciela Beatriz Daleo, rozmowa z autorem, Buenos Aires, 3 kwietnia 1987.

7 Graciela Daleo, zeznanie złożone przed Sądem Federalnym w sprawie 13/84, Videla, z 18 lipca 1985.

CHRYSTUS TO TY

Opisana powyżej scena miała miejsce w poniedziałek, 16 kwietnia 1979 roku, sześć miesięcy przed śmiercią konającego w ciemnościach dziewięćdziesięcioletniego starca. W następny czwartek, o ustalonej godzinie, Graciela Daleo stawiła się w arcybiskupstwie Buenos Aires.

Aresztowana półtora roku wcześniej na stacji metra przez pluton marynarki, trafiła do katowni numer 13 w ESMA, gdzie poddawana była straszliwym próbom, ani na chwilę nie tracąc wiary.

– Twoje życie jest w naszych rękach. Mów, kim są twoi wspólnicy, albo trafisz na górę – groził przesłuchujący ją porucznik Antonio Pernías.

Rażąc ją prądem od kolan w górę, aż do klatki piersiowej, wypytywał o partyzantkę i życie seksualne. Kobieta jednak wykrzykiwała wyłącznie zdrowaśki, co doprowadzało go do pasji. Zrozumiała dlaczego, gdy dostrzegła na szyi przesłuchującego krzyżyk i cudowny medalik z Matką Boską.

Następnie rozwiązano ją, ubrano, zakuto w kajdanki i zasłonięto oczy czarną opaską. Wsadzono do samochodu; słyszała pomruki broni. Po kilku zakrętach wyciągnięto ją z auta. Przesłuchujący oznajmił, że w związku z tym, iż odmówiła wydania swoich towarzyszy, postanowiono ją rozstrzelać.

– Jakie jest twoje ostatnie życzenie? – zapytał.

– Zdejmijcie mi opaskę. Chcę widzieć, jak mnie zabijacie.

– Co to, to nie. Inne życzenie – naciskał porucznik.

Tymczasem wystrzeliła broń, a ktoś powiedział:

– Cóż za niecelny strzał.

Ktoś inny szarpał za więzienny strój Gracieli.

– Zdejmuj! Dam to swojej żonie – rozkazał.

Potem kazano jej klęczeć, przyłożono pistolet do skroni i po raz kolejny wystrzelono w powietrze. Blef został powtórzony trzykrotnie8.

Owo starcie w sali tortur w ESMA pomiędzy więźniarką z partyzantki a wszechmogącym oficerem marynarki, posługującymi się symbolami tej samej wiary, stanowiło przykład głębokich podziałów w strukturach Kościoła katolickiego.

Kuria Buenos Aires od dziesiątków lat funkcjonowała w tym samym, starym budynku przy ulicy Suipacha, gdzie Graciela Daleo po raz drugi miała spotkać mężczyznę, który opiekował się umierającym. Minęła czarną, żelazną bramę i przeszła pomiędzy kolumnami brukowanego krużganku, szukając bocznego wejścia. Zanim jednak je odnalazła, zaskoczył ją głos za plecami. Dobiegał z samochodu zaparkowanego w ogrodzie, pod wysokimi palmami, jednymi z nielicznych, jakie wciąż rosną w betonach Buenos Aires. Kapłan o misternie ułożonej fryzurze zaprosił ją do auta i tam odbyli rozmowę9.

On powiedział, że wie, co się tam dzieje, i że już wielu ludziom pomógł opuścić kraj. Otworzył paszport, który mu podała, i spojrzał na zdjęcie. Następnie sprawdził bilet lotniczy. Widniało na nim nazwisko kobiety, numer i godzina lotu. Upewnił się, że niczego nie brakuje, i schował dokumenty.

– Ja wiem bardzo wiele.

– To dlaczego nie złoży ksiądz doniesienia? – odważyła się spytać.

– Gdybym zaczął mówić, musiałbym uciec z kraju. I nie zdobyłbym dla ciebie wizy.

– Nie oddałabym życia tych wszystkich ludzi w zamian za wizę.

Mężczyzna uśmiechnął się, nic nie mówiąc. Wręczył jej krzyżyk.

– Chrystus to ty – powiedział10.

Potem wysłuchał jej spowiedzi, kilkakrotnie zadając nurtujące go pytanie:

– Gwałcą tam kobiety?

Graciela okazała zniecierpliwienie, ale naciskał:

– Ciebie zgwałcili?11

Gdy wysiadła z samochodu, ksiądz odprowadził ją niespokojnym wzrokiem. Kobieta wyszła na ulicę, gdzie czekał na nią młodszy mężczyzna, ten sam, który ją tutaj przywiózł i załatwił jej bilet.

Nazywał się Jorge Perrén, ale mówiono na niego Octavio, Morris albo Puma. Był jednym z członków grupy zadaniowej w szkole ESMA, na której plugawym poddaszu kobieta spędziła półtora roku wraz z setkami innych więźniów, najpierw przykutych do podłogi, z zawiązanymi oczami, a potem – w zamian za życie – zmuszanych do pracy na rzecz projektu politycznego dowódcy marynarki wojennej, admirała Emilia Massery, który marzył o tym, by zostać nowym Peronem12.

Nazajutrz po spotkaniu, 20 kwietnia 1979 roku, Graciela Daleo udała się do Wenezueli. Dotarłszy do Caracas, przedstawiła wizę, którą zdobył dla niej łysiejący, zaczesany „na pożyczkę” mężczyzna, monseñor Emilio Teodoro Grasselli, zaufany sekretarz byłego arcybiskupa Buenos Aires, byłego ordynariusza polowego i byłego prymasa Argentyny, kardynała Antonia Caggiana, kluczowej przez minione pół wieku postaci argentyńskiego Kościoła rzymskokatolickiego. Starca, który dogorywał w ciemnościach.

8 Tamże.

9 Graciela Beatriz Daleo, rozmowa z autorem, Buenos Aires, 3 kwietnia 1987.

10 Graciela Daleo, cyt. zeznanie.

11 Graciela Beatriz Daleo, rozmowa z autorem, Buenos Aires, 3 kwietnia 1987.

12 Miriam Lewin, zeznanie złożone przed Sądem Federalnym z 18 lipca 1985 w sprawie 13/84, Videla.

POWOŁANIE

Dostępne w pełnej wersji

MIASTO KATOLICKIE

Dostępne w pełnej wersji

OBWIESZCZENIA

Dostępne w pełnej wersji

EWANGELIA WEDŁUG MASSERY

Dostępne w pełnej wersji

NIEREFORMOWALNI

Dostępne w pełnej wersji

KONTAKT W CARACAS

Dostępne w pełnej wersji

DWA OBLICZA KARDYNAŁA

Dostępne w pełnej wersji

REEDUKACJA

Dostępne w pełnej wersji

FONDO DE LA LEGUA

Dostępne w pełnej wersji

AGENCJA NIERUCHOMOŚCI

Dostępne w pełnej wersji

TAJNA BROŃ

Dostępne w pełnej wersji

CZTERDZIESTU

Dostępne w pełnej wersji

WYSPA

Dostępne w pełnej wersji

BOŻE NARODZENIE 1979

Dostępne w pełnej wersji

PODZIĘKOWANIA

Dostępne w pełnej wersji

Table of Contents

RZEKA

KONAJĄCY

CHRYSTUS TO TY

POWOŁANIE

MIASTO KATOLICKIE

OBWIESZCZENIA

EWANGELIA WEDŁUG MASSERY

NIEREFORMOWALNI

KONTAKT W CARACAS

DWA OBLICZA KARDYNAŁA

REEDUKACJA

FONDO DE LA LEGUA

AGENCJA NIERUCHOMOŚCI

TAJNA BROŃ

CZTERDZIESTU

WYSPA

BOŻE NARODZENIE 1979

PODZIĘKOWANIA