Spis treści

Karta redakcyjna

Dedykacja

Początek, czyli dlaczego chcę nosić babcine rajstopy

Lista ćwiczeń

CZĘŚĆ I. PO PIERWSZE: NIE SZKODZIĆ

1. Rozważna aranżacja, czyli jak przeciwstawić się światu, który próbuje nas złamać i wywołać w nas poczucie osamotnienia

2. Planowane postarzanie, czyli dlaczego nie robią ich już tak jak dawniej

3. Psychologiczne postarzanie, czyli dlaczego nikt nie chce sofy po rodzicach

4. Reklama, czyli ilu ludzi potrzeba do sprzedaży żarówki

5. Marketing, czyli dziesięć taktyk, które nakłaniają nas do wydawania pieniędzy

6. Moda i tożsamość, czyli dlaczego wszyscy powinni ubierać się tak jak mój przyjaciel Ben

7. Szybka moda, czyli jak uwolnić się z kieratu trendów

8. Urodzeni konsumenci, czyli jak nasze małpie móżdżki decydują o tym, co kupujemy

CZĘŚĆ II. ŻYCIE MNIEJ KONSUMPCYJNE

9. Na etacie kustosza, czyli jak zacząć kupować w konkretnym celu

10. Remanent, czyli skąd się to wszystko bierze

11. Zanim pójdziesz na zakupy, czyli Bajka o dwóch kupujących

12. Na zakupach, czyli jak zapachy, półki i sprzedawcy nakłaniają nas do wydawania pieniędzy

13. Przewodnik zakupowy BuyMeOnce, czyli jak znaleźć najlepsze rzeczy na świecie

14. Dbanie i pielęgnowanie, czyli jak troszczyć się o swoje ukochane rzeczy

15. O pieniądzach i szczęściu, czyli jak być szczęśliwym w świecie opętanym przez pieniądze

Podsumowanie, czyli jak wygląda sukces w życiu mniej konsumpcyjnym

Dziesięć kroków do opanowania rozważnej aranżacji

Załącznik I. Dbaj i naprawiaj

Załącznik II. Wybór tkaniny na ubranie

Załącznik III. Wartości marki

Załącznik IV. Znaj swoje prawa

Do dalszej lektury

Podziękowania

Przypisy

Tytuł oryginału:
A LIFE LESS THROWAWAY.
THE LOST ART OF BUYING FOR LIFE

© Tara Button 2018
© Copyright for the Polish translation by Natalia Wiśniewska
© Copyright for this edition by Wydawnictwo Literackie, 2019

Opieka redakcyjna: DOROTA WIERZBICKA

Redakcja: ANNA RUDNICKA

Korekta: WOJCIECH GÓRNAŚ, EWELINA KOROSTYŃSKA, BARBARA TURNAU

Projekt graficzny okładki i wnętrza książki:
Paweł Panczakiewicz/PANCZAKIEWICZ ART.DESIGN www.panczakiewicz.pl

Redakcja techniczna: ROBERT GĘBUŚ

Wydanie pierwsze

ISBN 978-83-08-06791-8

Wydawnictwo Literackie Sp. z o.o.
ul. Długa 1, 31-147 Kraków
tel. (+48 12) 619 27 70
fax. (+48 12) 430 00 96
bezpłatna linia telefoniczna: 800 42 10 40
e-mail: ksiegarnia@wydawnictwoliterackie.pl
Księgarnia internetowa: www.wydawnictwoliterackie.pl

Konwersja: eLitera s.c.

Planowane postarzanie,

CZYLI

dlaczego nie robią ich już tak
jak dawniej

„Postarzanie” to bardzo wymowne słowo, które zasadniczo oznacza czynność zmierzającą do pozbawienia czegoś użyteczności. O „planowanym postarzaniu” mówimy wtedy, kiedy ludzie projektują produkty tak, aby traciły przydatność. Robią to z premedytacją. Ale jak to właściwie działa?

Planowane postarzanie może odbywać się na dwa sposoby. W pierwszym przypadku firmy projektują przedmioty tak, żeby zepsuły się wcześniej, niż powinny. Właśnie na tym skupimy się w tym rozdziale. Drugi przypadek dotyczy psychologicznego postarzania – sytuacji, w której wywołuje się w ludziach przekonanie, że nie chcą dłużej korzystać z tego, co mają. I tym przypadkiem zajmiemy się w kolejnym rozdziale.

Najpierw jednak cofniemy się do lat dwudziestych i trzydziestych XX wieku, żeby wyjaśnić, na czym polega planowane postarzanie. Przedstawię też wstrząsające dowody na to, że niektóre firmy spiskują przeciwko nam, abyśmy na stałe zmienili podejście do zakupów.

KTO TO ZAPLANOWAŁ?

Planowane postarzanie narodziło się i nabierało kształtów w Ameryce (aż stało się bardzo dokuczliwe). „Postarzanie to amerykański wynalazek”, rozgłaszali projektanci przemysłowi, Roy Sheldon i Egmont Arens, w swojej książce z 1932 roku zatytułowanej Consumer Engineering. I oczywiście Amerykanie szybko zapalili się do pomysłu bezustannego wymieniania swojego dobytku, podczas gdy Europejczycy nie rozstawali się ze swoimi przedmiotami tak długo, jak tylko było to możliwe. Byli i tacy, którzy wyrażali obawy w związku z nadmierną produkcją odpadów i zagrożeniem dla środowiska, ale ich opinie szybko zamieciono pod nowe, tanie dywany. Sheldon i Arens uzasadniali swoją pochwałę postarzania tym, że podczas gdy w Europie zużyto wiele zasobów naturalnych, „w Ameryce nadal mamy wzgórza porośnięte drzewami do ścięcia i podziemne jeziora ropy do osuszenia...”[1].

Co więcej, Ameryka borykała się z problemem nadprodukcji. Na początku lat trzydziestych XX wieku Stany Zjednoczone nabrały wprawy w szybkiej produkcji mnóstwa rzeczy, ale nie radziły sobie z ich sprzedażą. Na giełdzie papierów wartościowych doszło do załamania i cały kraj pogrążył się w wielkim kryzysie. Miliony ludzi zostały bez pracy, a mniej więcej połowa wszystkich dzieci nie miała gdzie się schronić ani czym napełnić żołądka. Nie możemy więc winić ludzi za to, że w zaistniałej sytuacji uczepili się takich koncepcji jak planowane postarzanie, aby rozwiązać swoje problemy, nawet jeśli teraz to my musimy zmagać się z konsekwencjami ich decyzji.

W 1932 roku Bernard London, związany zarówno z Rosją, jak i z USA, opublikował swój wielki plan zatytułowany Zakończenie kryzysu poprzez planowane postarzanie produktów. Podkreślił, że w czasach kryzysu ludzie dłużej korzystają ze swojego dobytku i wydają mniej pieniędzy na różne towary. Zasugerował, aby każdy produkt, od butów po samochody, od domów po kapelusze, miał określony termin przydatności. Po nim produkty miałyby być oficjalnie uznawane za niezdatne do użytku, a ludzie pod groźbą grzywny mieliby przekazywać je rządowi do zniszczenia. Oczywiście potem musieliby nabywać kolejne dobra.

Pan London reklamował swoją ideę jako jedyne zbawienie dla amerykańskiej gospodarki. „Cuda się zdarzają – twierdził. – Ale wcześniej trzeba je zaplanować”[2].

Ten konkretny cud nigdy się nie ziścił. Może dlatego, że rząd zrozumiał, iż zmuszanie ludzi do przekazywania dobytku do spalenia to prosta droga do przegrania najbliższych wyborów.

Wydarzyło się jednak coś innego. Biznesmeni, politycy, producenci i ludzie od reklamy w tajemnicy przed całym światem zmówili się, aby zmienić nie tylko produkty, ale także sposób myślenia o nich. Przyświecał im cel, aby zamienić obywateli w konsumentów. Właściwie dążyli do tego już od dawna.

Spisek żarówkowy

Bardzo trudno komuś udowodnić, że umyślnie tworzy rzeczy przeznaczone do popsucia. Oczywiście żadna z firm nie przyzna się do podobnych praktyk. Najsłynniejsza tego typu sprawa była tematem naprawdę wstrząsającego filmu dokumentalnego pod tytułem Spisek żarówkowy[3]. Zyskała rozgłos, ponieważ rzadko kiedy udaje się przedstawić pisemny dowód na to, że ktoś stosuje podejrzane praktyki.

Do 1924 roku jakość żarówek poprawiała się; niektóre z nich świeciły nawet przez dwa i pół tysiąca godzin. Później przedstawiciele największych firm energetycznych na świecie, wliczając Osram, Philipsa i General Electric, spotkali się w Genewie w noc przed Bożym Narodzeniem, żeby uknuć plan całkowicie nie w duchu tych świąt.

Stłoczeni w ciasnym pomieszczeniu na zapleczu powołali do życia tajną grupę o nazwie kartel Phoebusa i ustalili, że będą regularnie wysyłali swoje żarówki do Szwajcarii, gdzie podczas testów miano dopilnować, aby każda z nich przepalała się po świeceniu przez tysiąc godzin. Zgodzono się nawet na płacenie grzywny za każdą godzinę powyżej określonego limitu.

Ich plan balansował na granicy prawa i podobno nie wszyscy byli z tego zadowoleni. Niektórzy inżynierowie próbowali ominąć limit tysiąca godzin. W tym celu projektowali żarówki z większym napięciem. Wkrótce jednak zostali przyłapani na gorącym uczynku i upomniani przez szefa Philipsa:

„[Projekt tej żarówki] to bardzo niebezpieczna praktyka i ma szkodliwy wpływ na obroty wszystkich członków Phoebusa. (...) Podjęliśmy wytężony wysiłek, aby zakończyć erę długowiecznych lamp i nie wolno nam teraz dostarczać żarówek o długiej żywotności, aby nie doprowadzić do sytuacji, w której ponownie ugrzęźniemy w tamtym bagnie”[4].

Nie ugrzęźli więcej w tamtym „bagnie”. Jeśli spojrzysz na poniższy wykres prezentujący trwałość żarówek, zauważysz stabilny spadek do momentu, aż kartel osiągnął swój cel i średnia żywotność żarówki ustabilizowała się na poziomie około tysiąca dwudziestu pięciu godzin. Dlaczego uniknęli konsekwencji? Wiele zmian tłumaczono konsumentom poprawą wydajności i mocniejszym światłem. I jakby tego było mało, mimo że nowe żarówki wytrzymywały o połowę krócej od swoich poprzedniczek, często były od nich droższe.

Firmy czerpały ogromne zyski z tej taktyki. Jedna z nich poinformowała, że jej sprzedaż wzrosła pięciokrotnie, odkąd zaczęła sprzedawać żarówki zaprojektowane tak, aby były mniej wytrzymałe.

Kartel został rozwiązany podczas drugiej wojny światowej, kiedy współpraca niemieckich, brytyjskich i amerykańskich biznesmenów stała się dość niezręczna. Ale szkody nie dało się już naprawić; żywotność żarówek utrzymała się na zredukowanym poziomie.

Niedawno miałam przyjemność rozmawiać z kilkoma osobami, które pracują w branży energetycznej. Kiedy opowiedziałam im historię o kartelu Phoebusa z 1924 roku, dowiedziałam się, że pod wieloma względami obecnie sytuacja nie wygląda wcale lepiej.

Pewna inżynier zdradziła mi, że jedna z najbardziej podstępnych praktyk, jakie ostatnio zaobserwowała, polegała na reklamowaniu żarówek jako zdolnych przetrwać siedem lat, podczas gdy w rzeczywistości psują się po dwóch albo trzech latach, czyli po okresie gwarantującym producentowi uniknięcie skarg konsumentów i zwrotów. Co więcej, stosuje ją firma będąca głównym graczem w tej branży.

„Okłamują nas – oznajmiła bez ogródek. – W sektorze produkcji żarówek panuje dezinformacja. Ponieważ przeprowadzałam niezależne testy żarówek, wiem, że niektóre z nich rozgrzewają się do temperatur uniemożliwiających elementom konstrukcyjnym przetrwanie takiego okresu, o jakim wspominają producenci. (...) Konsumentów okłamuje się na wiele sposobów. Na przykład na opakowaniu widnieje tłustym drukiem informacja «15 000 godzin światła», jednak gdzieś z tyłu może skrywać się ledwie widoczny tekst o tym, że gwarancja przysługuje tylko na rok. Poza tym niektóre gwarancje zachowują ważność tylko wtedy, kiedy korzysta się z żarówki przez godzinę albo dwie w ciągu doby”.

Niestety dezinformacja uniemożliwia wybicie się tym naprawdę dobrym żarówkom, ponieważ konsumenci nie dostrzegają różnicy między nimi a całą resztą.

W jednej scenie filmu Spisek żarówkowy, która napawa mnie lękiem, pewien wykładowca wzornictwa podaje swoim studentom różne produkty i prosi ich, żeby powiedzieli, jak długo przetrwają. „Powinniście wiedzieć takie rzeczy, ponieważ będziecie musieli projektować pod kątem konkretnego terminu przydatności i modelu biznesowego, których wymaga firma”. Ten przykład przygnębia głównie dlatego, że pokazuje kształcenie kolejnego pokolenia projektantów w taki sposób, aby nie tworzyło możliwie jak najlepszych artykułów, ale takie, których ograniczona trwałość przysłuży się interesom firmy.

Poza żarówkami

W latach pięćdziesiątych XX wieku postarzanie produktów było już dobrze rozwinięte i zaczęło podbijać świat. Obecnie jego wpływ widać wszędzie, od mebli wystawianych za drzwi w Europie po góry elektronicznych śmieci rosnące w Azji.

W latach siedemdziesiątych, osiemdziesiątych i dziewięćdziesiątych pojawiały się głosy, że produkty muszą być dłużej zdatne do użycia, żeby uniknąć kryzysu ekologicznego, ale rządy i świat biznesu postanowiły postawić na recykling.

Recykling to działanie na plus i z pewnością pozbawia nas wyrzutów sumienia z powodu tego, co wyrzucamy. Ale w rzeczywistości istnieje kolosalna różnica między niewyrzucaniem produktów a przeznaczaniem ich do recyklingu, o czym doskonale wie nasza planeta. Recykling pochłania energię, a do tego wymaga gromadzenia odpadów i przetwarzania, i zazwyczaj wiąże się z wytwarzaniem nowych produktów w zastępstwie tych, których się pozbywamy. Oczywiście firmom ogromnie to odpowiada, ale to my i cała Ziemia musimy za to płacić.

I mamy to, co mamy. Przez dekady ignorowano potrzebę tworzenia solidnych rzeczy. W tym czasie planowane postarzanie królowało niepodzielnie, a świat komercji ukrywał przed nami góry śmieci.

ODZIERANIE Z JAKOŚCI

Wszyscy mieliśmy styczność z odarciem z jakości. Nie mam tutaj na myśli odarcia z jakości duchowych i na przykład wyjątkowo sprawnego pląsania w stringach. Podczas gdy „tworzenie rzeczy przeznaczonych do popsucia” to najważniejsza koncepcja planowanego postarzania, „odzieranie z jakości” jest prawdopodobnie najbardziej popularną z taktyk stosowanych w ramach tego procederu. Dotyczy to wszystkich produktów na całym świecie i nikt nawet temu nie zaprzecza; co gorsze, niektórzy próbują jeszcze to tłumaczyć.

Wiosną 2017 roku zostałam zaproszona na pustkowia Yorkshire, aby zwiedzić zakłady Morphy Richards, czołowego brytyjskiego producenta artykułów gospodarstwa domowego. Byłam przejęta faktem, że ktoś zgodził się otwarcie porozmawiać o trwałości swoich wyrobów, ponieważ wszystkie inne firmy, z którymi się kontaktowałam, szybko przechodziły do defensywy, kiedy poruszałam ten temat. Wykorzystałam więc okazję, aby zapytać, dlaczego przedmioty nie służą nam tak długo jak w przeszłości. Powiedziałam:

„Wiem od znajomej inżynier, że nie wszyscy wypuszczają na rynek rzeczy przeznaczone do szybkiego zepsucia, ale co roku każda firma może zostać poproszona o obniżenie kosztów produkcji, co skłania do używania gorszych, tańszych surowców, a to powoduje obniżenie jakości. Czy to prawda?”.

„Tak – padła odpowiedź. – Chodzi o koszty. Dzięki odpowiednim nakładom finansowym możemy wyprodukować coś, co przetrwa tak długo, jak tylko zechcemy, ale żeby zadowolić handlowców i detalistów, musimy zagwarantować konkretną cenę”.

To wszystko brzmi rozsądnie, ale w efekcie wcale takie nie jest. Istnieje solidny dowód na to, że różne sprzęty psują się coraz szybciej. Od 2004 roku podwoiła się liczba artykułów gospodarstwa domowego, które trzeba wymieniać z powodu awarii. Ale najbardziej wstrząsające jest to, że podczas gdy w 1980 roku bojlery działały bez zarzutu przez cudowne dwadzieścia trzy lata, do 2020 roku ten okres ma skrócić się do dwunastu lat[5].

Poza tym istnieje przykry brak porozumienia między ludźmi od projektowania i produkcji a tymi, którzy podejmują decyzje w sprawie jakości. Inżynierowie to rzemieślnicy, którym zależy na możliwie jak najwyższej jakości produktów. Ale wielu biznesmenów postrzega tworzenie produktów wyłącznie jako źródło dochodu. A to, czy sprzedają suszarki do włosów, czy hamburgery, nie robi im różnicy.

Czasem to nawet nie sama firma podejmuje decyzję o cięciu kosztów, ale spółka patronacka posiadająca wiele marek. Wspomniana spółka może być tak bardzo oddalona od danego produktu, że nawet nie wie, jak on wygląda. A mimo to może zażądać, aby inżynierowie znaleźli sposób na obniżenie kosztów o 10% rok do roku. Nie da się tego kontynuować w nieskończoność bez uszczerbku dla żywotności produktu.

„Firmy przestały myśleć długofalowo – przyznał Thor Johnsen, który przez lata zajmował się kupnem, sprzedażą i zarządzaniem innymi firmami. – Stały się chciwe i zaczęły łaknąć szybkiego zarobku, a krótkoterminowa chciwość rodzi olbrzymie problemy. Firmy inwestują prawie wszystkie swoje pieniądze w budowanie świadomości marki i marketing, a niewiele przeznaczają na projektowanie. Potem chcą produkować możliwie jak najtaniej. Taki model króluje obecnie”.

„Jak im się to udaje? – zapytałam”.

„Problem polega na tym, że nawet jeśli konsumenci twierdzą, iż zależy im na jakości, podczas kupowania całkowicie ją ignorują. Interesują ich cena i własny komfort – odpowiedział”.

„Czy problem może wynikać po części z tego, że kiedy ludzie idą do sklepu i widzą rząd produktów, mogą się tylko domyślać, który z nich okaże się najtrwalszy? W konsekwencji skupiają się na tym, co jest najtańsze albo co najlepiej pasuje im do kuchni? – zasugerowałam”.

„Możliwe – przyznał. – Dawniej budowanie świadomości marki pomagało nam uzyskać najlepszą jakość. Ale to się zmieniło”.

Nic, tylko siąść i płakać. A to jeszcze nie koniec złych wiadomości. Czy zastanowiło cię kiedyś, dlaczego niektóre dostępne w sieci recenzje brzmią tak, jakby ludzie opowiadali o zupełnie różnych produktach, podczas gdy w rzeczywistości prezentują opinie na temat tej samej rzeczy? Oczywiście każdy ma odmienne oczekiwania. Niemniej kilku inżynierów powiedziało mi, że przy tak dużej liczbie produktów wytwarzanych za granicą pojawia się pokusa, aby po dwóch pierwszych partiach danego towaru w tajemnicy obniżyć jakość. I dokładnie tak dzieje się w niektórych fabrykach. Najpierw zdobywają przewagę, oferując coś wspaniałego, a potem zaczynają ciąć koszty. Z tym że ucinają znacznie więcej. Jeśli po drodze nikt nie sprawdzi takich produktów, zwyczajnie trafiają na sklepowe półki, a potem szybko na wysypisko.

Ten proceder jest nie tylko uciążliwy i nieekonomiczny, ale czasem także niewiarygodnie niebezpieczny. Opony wykonane z tańszej gumy mogą wybuchnąć przy większej prędkości, a użyta do pomalowania zabawek tańsza farba może wywołać zatrucie ołowiem.

Jedno z najbardziej wstrząsających odkryć dotyczyło pewnego transportu aluminiowych materiałów budowlanych, istotnych dla podtrzymywania budynku. Okazało się bowiem, że ich waga zmalała o ponad 90%. Cały zysk z oszczędzonego aluminium zapewne trafił do właściciela fabryki. Natomiast odpowiedzialność związana z zagrożeniem i koszty wycofania towaru spadły na firmę, która go sprzedała. Pozwanie chińskiej fabryki jest w zasadzie niemożliwe, a ponieważ firmy lubią utrzymywać dane swoich dostawców w tajemnicy, fabryki nie muszą zbytnio się przejmować utratą reputacji[6].

Brytyjski producent sprzętu, którego zakład odwiedziłam, doskonale zdaje sobie sprawę ze wspomnianych procederów, dlatego wszystko, co trafia do niego z zagranicy, zostaje skontrolowane w jego własnym laboratorium.

„Niczego nie wypuszczamy stąd w jednym kawałku”, zażartował kierownik laboratorium, kiedy mnie po nim oprowadzał. Wszędzie dokoła czajniki – gotowały wodę, były opróżniane, napełniane i ponownie uruchamiane. Testowano je także na sucho i szarpano mechanicznymi rękami. Tostery poddawano torturom. Musiały raz za razem wyrzucać grzanki, aż odmawiały dalszej współpracy. Żelazka przesuwano po kilometrach grubego dżinsu, aby zyskać pewność, że ich stopy przetrwają lata użytkowania.

„W chińskich fabrykach wiedzą, że to robimy, i zdają sobie sprawę, że nie unikną konsekwencji, jeśli przyślą nam gorsze produkty. Partia, która nie przejdzie naszych testów, nie trafi na rynek”, poinformowano mnie.

Mimo to większość firm nie może sobie pozwolić na przeprowadzanie takich kontroli, dlatego często jesteśmy zdani na łaskę bezdusznych producentów, a bywają wśród nich i tacy, którzy w zamian za otrzymane od nas pieniądze z radości wcisną nam truciznę i śmieci.

Jeśli czytasz ten tekst i myślisz, że jest równie przygnębiający jak widok pustego uchwytu na papier toaletowy, bardzo za to przepraszam. Zgadzam się, że to dołujące, ale musimy wiedzieć, z czym mamy do czynienia, żeby opracować odpowiednią strategię walki. Na końcu tego rozdziału znajdziesz fragment poświęcony właśnie temu zagadnieniu.

Z ZAŁOŻENIA NIENAPRAWIALNE –
ZAMASKOWANE POSTARZANIE PRODUKTÓW

Pewnego upalnego sierpniowego dnia w 2016 roku zaprosiłam mojego przyjaciela Toma Lawtona, żeby zerknął na kilka tosterów. Tom jest dość osobliwą kombinacją inżyniera, wynalazcy i prezentera telewizyjnego, a ja postawiłam przed nim zadanie polegające na porównaniu tosterów od sześciu różnych producentów. Przy okazji miał się zastanowić, jak wykonanie wspomnianych sprzętów mogło wpłynąć na ich trwałość.

„Szukamy najsłabszego ogniwa – stwierdził Tom. – O jakości produktu świadczy jego największa wada”.

Przyjrzeliśmy się tosterom, żeby zyskać ogólny pogląd na to, jakich wyborów muszą dokonywać inżynierowie. Interesowały nas materiały, z jakich je wyprodukowano, to, jak zostały złożone, i obszary, na których narażono na szwank trwałość. Najbardziej uderzyło nas jednak to, jak trudno było dostać się do środka. Niektóre z tych sprzętów zostały nawet skręcone za pomocą specjalnych śrub zabezpieczających, z gwintem w kształcie gwiazdki. W końcu jedna z nich puściła i naszym oczom ukazał się wyszczerbiony metalowy brzeg, o który Tom skaleczył sobie rękę. Nasze tostery z całą pewnością nie zostały zaprojektowane tak, aby umożliwić rozłożenie ich na części pierwsze.

Niektórzy producenci tak właśnie chronią swoje interesy. Gdyby ktoś sam postanowił naprawić sprzęt i coś poszłoby nie tak, mogłoby to oznaczać katastrofę wizerunkową dla marki. Rozumiesz więc, z czego wynika taka postawa. Jednocześnie wprowadzanie do sprzedaży produktów zaprojektowanych tak, aby nie dało się ich naprawić (nawet takim wprawnym inżynierom jak Tom), sprawia, że czujemy się bezsilni, kiedy nasze rzeczy się psują. Kiedy więc puszcza ich najsłabsze ogniwo, ogłasza się ich „zgon” i wysyła je na wieczny odpoczynek na wielkie wysypisko (na dno morza czy nawet do slumsów).

Prawdopodobnie najczęściej dotyczy to smartfonów. Ich najsłabszymi ogniwami są baterie. Producenci dobrze o tym wiedzą, a mimo to niektórzy uniemożliwiają użytkownikom wymianę baterii albo dokładają starań, aby było to nieopłacalne. Dlatego kiedy wysiada ta część, cały telefon nadaje się do kosza. Pojawiły się nawet głosy sprzeciwu wobec takich praktyk, ale ostatecznie tylko rozłożyliśmy ręce i pogodziliśmy się z sytuacją. A może daliśmy się zwieść, bo zwyczajnie chcieliśmy mieć wymówkę do kupna najnowszego modelu...

Tak czy inaczej producenci uniemożliwiający nam wymianę baterii ograniczają żywotność telefonu do żywotności tego jednego komponentu. Wyobraź sobie, że zużywają się opony w twoim samochodzie, a producent mówi ci, że teraz musisz kupić nowe auto. Właśnie tak postępuje obecnie większość firm.

Telefony nie są jedynymi produktami, które ostatnio znalazły się pod obstrzałem. W 2015 roku „Which?”, wiodące brytyjskie czasopismo dla konsumentów, opublikowało wyniki badania dotyczącego pralek. Dowiodło ono, że ich konstrukcja z czasem uległa zmianie, „i to wcale nie na lepsze”. Obecnie robi się je z bębna i łożysk uszczelnionych w środku. Oznacza to, że jeśli wspomniane łożyska zepsują się (jest to jedna z pięciu najczęstszych przyczyn awarii), trzeba wymienić cały bęben, który kosztuje około dwustu funtów. Poza okresem objętym gwarancją zapewne dowiemy się, że nie opłaca się naprawiać zepsutej pralki i lepiej kupić nową[7].

Kiedy zapytano producentów, dlaczego uszczelniają łożyska w bębnach, odpowiedzieli, że dzięki temu pralki są bardziej niezawodne. Jednak taka wymówka w świetle faktu, że producent najsolidniejszych pralek, Miele, nie uszczelnia łożysk, wydaje się równie podejrzana jak pióra na posłaniu mojego kota. To jasne, że zrobiono komuś świństwo...

CO ROBIĆ?

Kiedy coś się zepsuje, zwykle straty emocjonalne i finansowe nie są poważne. Ale awaria istotnego produktu podnosi twój poziom stresu. Rodzinę o niskim dochodzie może nawet uwięzić w błędnym kole ubóstwa i zmusić do płacenia raz za razem za tandetny towar. Niektórzy pewnie powiedzą, że obowiązkiem ludzi biznesu jest generowanie zysków, ale kiedy tak tu siedzę i piszę te słowa w 2017 roku, ośmielam się stwierdzić, że przedkładanie zysków nad ludzi i planetę jest groźne, krótkowzroczne, samolubne i zwyczajnie chamskie. Na szczęście jako konsumenci mamy moc – jeśli tylko wiemy, jak z niej korzystać.

Kiedy budują to tak, żeby się zepsuło

• Wścieknij się i zażądaj więcej. Według raportu na temat trwałości produktów jesteśmy nieusatysfakcjonowani, jeśli drobny sprzęt zepsuje się przed upływem trzech lat, a zadowoleni, jeśli przetrwa blisko siedem lat i dziewięć miesięcy[8]. Myślę, że powinniśmy mieć większe oczekiwania. Jeśli coś pełni prostą funkcję, na przykład podgrzewa wodę albo opieka chleb, nie widzę powodu, żeby nie miało służyć nam przez dekady. Niepokoi fakt, że zadowala nas znacznie mniej. Pokazuje bowiem, że zostaliśmy wytrenowani, aby spodziewać się marnej jakości.

• Zainteresuj się petycjami, które mają na celu zmianę prawa w twoim kraju. Francja dorobiła się już przepisu, który zapobiega planowanemu postarzaniu produktów, a dyrektor firmy przyłapany na stosowaniu taktyki „budować tak, żeby się zepsuło” może trafić do więzienia na dwa lata, nie wspominając, że grozi mu grzywna w wysokości nawet trzystu tysięcy euro albo 5% przychodów firmy. Uważam, że podobna regulacja powinna obowiązywać na całym świecie, i zamierzam walczyć, aby do tego doprowadzić.

Kiedy się psuje

• Powiadom nas o tym na BuyMeOnce. Chcemy stworzyć największą na świecie bazę danych na temat trwałości produktów.

• Poinformuj daną firmę o swoim niezadowoleniu i zamieść w sieci recenzję, dzięki której inni dowiedzą się, jak długo dany produkt działał na twój użytek.

• Wspieraj fachowców, którzy wciąż jeszcze potrafią naprawiać różne rzeczy. Potrzebujemy więcej takich ludzi.

• Podejmij próbę samodzielnej naprawy (załącznik I: dbaj i naprawiaj).

Kiedy robisz zakupy

• Szukaj produktów, które według niezależnych recenzentów są trwalsze od pozostałych i objęte najlepszymi gwarancjami.

• Zapytaj złotej rączki, które modele poleca.

• W miarę możliwości kupuj produkty krajowe zamiast zagranicznych, powstających w fabrykach o mniej rygorystycznych standardach.

• Stawiaj na trwałość i kupuj produkty zatwierdzone przez BuyMeOnce, niech nasza baza się powiększa.

• Dowiedz się, jakich napraw najczęściej wymaga dana rzecz i jak długo firma zapewnia dostęp do części zapasowych. Rozważ ich zakup wcześniej.

Kiedy obniżają jakość

• Pokazywanie firmom, że zależy nam na jakości, prowadzi do jej uzyskania. Pytaj o nią i rozmawiaj o niej w mediach społecznościowych. Naprzykrzaj się! To często najlepszy sposób, żeby coś zmienić.

• Podpisz deklarację BuyMeOnce, aby dać firmom do zrozumienia, że będziesz je wspierać, jeśli tylko zagwarantują ci trwałe produkty. W ten sposób przekonasz je do zmiany polityki.

• Zapoznaj się z niezależnymi recenzjami, aby sprawdzić, czy jakość wykonania utrzymuje się na stałym poziomie. Znajdziesz je w „Which?”, „Consumer Reports”, w linku buyitforlife na Reddit, a także na stronach BuyMeOnce i Amazon[1*]. Sprawdzaj najnowsze recenzje, żeby przekonać się, czy nie pojawiły się oznaki pogarszania się jakości produktu. Dobra wiadomość jest taka, że zwykle ludzie głośno wyrażają niezadowolenie, kiedy produkty nie odpowiadają ich standardom.

• Wspieraj innowacyjne firmy, które chcą robić więcej. Jeśli widzisz lukę na rynku, albo spróbuj ją zapełnić, jeśli nie brakuje ci kreatywności, albo poinformuj o tym BuyMeOnce, a my podejmiemy wyzwanie.

• Wspieraj wytwórców i rzemieślników, którzy są naprawdę związani ze swoimi produktami. Platformy finansowania społecznego, takie jak kickstarter, są pomocne, ponieważ umożliwiają inżynierom i wytwórcom dotarcie wprost do klienta, bez pośrednictwa detalistów i hurtowników. Dzięki nim inżynierowie, którzy chcą projektować solidniejsze produkty, mogą prezentować swoje pomysły całemu społeczeństwu, a nawet zdobywać fundusze, jeśli to, co proponują, spotka się z ciepłym przyjęciem.

Kiedy tworzą produkty,
których nie da się naprawić

• Stawiaj na to, co jest dla ciebie korzystne finansowo, i szukaj takich modułowych produktów, które da się naprawić. Na przykład Fairphone z łatwością rozłożysz na części pierwsze i zaktualizujesz w razie potrzeby.

• Jeśli posiadasz produkt, który wymaga naprawy, zajrzyj do kawiarenki naprawczej, takiej jak na przykład Restart Project czy Repair Café, albo załóż własną grupę za pośrednictwem stron internetowych, takich jak meetup albo Facebook. Jeśli nie naprawiałeś go wcześniej, najpierw zasięgnij opinii eksperta. Niektóre produkty może naprawić dosłownie każdy; jednak elektryka to poważna sprawa, więc dobrze się przygotuj i jeśli to tylko możliwe, użyj części zatwierdzonych przez producenta (załącznik I: dbaj i naprawiaj, aby uzyskać więcej informacji o naprawach).

Zapraszamy do zakupu pełnej wersji książki

Przypisy

ROZDZIAŁ 2: PLANOWANE POSTARZANIE

[1] Roy Sheldon and Egmont Arens, Consumer Engineering: A new technique for prosperity (Harper & Bros., 1932), s. 65.

[2] Bernard London, Ending the Depression through Planned Obsolescence (1932), 5, https.catalog.hathitrust.org/Record/006829435.

[3] The Light Bulb Conspiracy, Cosima Dannoritzer, Steve Michelson (reżyseria), RTVE, Televisión Española, 2010.

[4] M. Krajewski, The Great Lightbulb Conspiracy, IEEE Spectrum, http://spectrum.ieee.org/geek-life/history/the-great-lightbulb-conspiracy.

[5] Scoping report, Environmental Resources Management Limited, luty 2011.

[6] Paul Midler, Poorly Made in China: An insider’s account of the production game (John Wiley & Sons, 2009).

[7] http://www.which.co.uk/news/2015/06/are-washing-machines-built-to-fail-406177/.

[8] http://www.which.co.uk/.

[1*] I na polskiej stronie Pro-test.pl – (przyp. tłum.)